Eindexamen economie havo 2022, tijdvak 2: vragen en antwoorden
Alle vragen met het antwoord uit het correctievoorschrift. Opgaven: Zonder risico geen verzekering, Sparen in Nederland: een paradox, De reisbranche in zwaar weer, Kamertje verhuren, IJsland lonkt naar euro, Crisis en inkomen.
Het centraal examen economie havo 2022, tijdvak 2 telt 31 vragen. De meeste vragen gaan over inkomen en consumptie (7), risico en verzekeren (6) en vraag en aanbod (4). De opgaven en het correctievoorschrift staan op examenblad.nl. Met ToetsChecker maakt een klas het examen op papier en doet het AI-model per vraag een nakijkvoorstel met feedback, dat de docent controleert en vrijgeeft.
Vragen en antwoorden
Hieronder staan de opgaven en vragen van het examen economie havo 2022, tijdvak 2. Onder elke vraag klap je het antwoord uit het correctievoorschrift open. Probeer de vraag eerst zelf, of maak het examen online en laat het nakijken.
Zonder risico geen verzekering
Vraag 1 1 punt
Schadeverzekeringen hebben hun oorsprong in de scheepvaart. De Romeinen dreven handel met verre gebieden, waardoor er extra risico was van schade, bijvoorbeeld door zeerovers. Daarom werd de transportprijs verhoogd met een risico-opslag. Tegenwoordig is er een aparte verzekeringsmarkt waar schaderisico’s worden ondergebracht bij schadeverzekeraars.
Zijn transport en schadeverzekeringen substitutiediensten of complementaire diensten? Licht je keuze toe.
Bekijk het antwoord
- Kiest complementaire diensten en licht toe dat de diensten bij elkaar horen en elkaar aanvullen (de schadeverzekering dekt het risico van schade tijdens transport). (1p)
Vraag 2 2 punten
Schadeverzekeringen hebben hun oorsprong in de scheepvaart. De Romeinen dreven handel met verre gebieden, waardoor er extra risico was van schade, bijvoorbeeld door zeerovers. Daarom werd de transportprijs verhoogd met een risico-opslag. Tegenwoordig is er een aparte verzekeringsmarkt waar schaderisico’s worden ondergebracht bij schadeverzekeraars.
Leg uit dat de markt van schadeverzekeringen een bijdrage levert aan het bruto binnenlands product.
Bekijk het antwoord
- Legt uit dat de markt van schadeverzekeringen bijdraagt aan het bbp. Een juist antwoord is een van deze uitwerkingen: (a) het bbp is de totale toegevoegde waarde van alle in een land geproduceerde goederen en diensten, en er wordt omzet/waarde gegenereerd met de geleverde diensten (van zekerheid, van risicodekking); of (b) het bbp is het totaal aan beloningen die de productiefactoren ontvangen plus de afschrijvingen, en met schadeverzekeringen wordt inkomen verdiend (loon, winst); of (c) het bbp is gelijk aan de finale bestedingen, en uitgaven aan schadeverzekeringen (door consumenten) zijn onderdeel van deze finale bestedingen. (2p)
Vraag 3 2 punten
Maak de onderstaande redenering economisch correct.
− Verzekeraars kennen de persoonlijke risico’s van hun klanten minder goed dan de klanten die zelf kennen, oftewel, de verzekeraars hebben te maken met …(1)…. Een gevolg daarvan is dat de verzekeraars worden geconfronteerd met twee economische verschijnselen.
− Het eerste is…(2)…, wat betekent dat alleen consumenten die verwachten dat het schadebedrag minimaal gelijk is aan de te betalen premie zich laten verzekeren.
− Het tweede is …(3)… wat betekent dat verzekerde consumenten roekelozer met hun bezittingen omgaan.
− Beide verschijnselen kunnen tot gevolg hebben dat het …(4)… schadebedrag hoger is dan het …(5)…schadebedrag op basis waarvan de premie tot stand is gekomen. Verzekeraars dekken zich tegen deze twee economische verschijnselen in via een premieopslag.
Kies uit:
bij (1) asymmetrische informatie / eigen risico / zelfbinding
bij (2) averechtse selectie / moral hazard
bij (3) averechtse selectie / moral hazard
bij (4) verwachte / werkelijke
bij (5) verwachte / werkelijke
Bekijk het antwoord
- Vult bij (1) asymmetrische informatie, bij (2) averechtse selectie en bij (3) moral hazard in. (1p)
- Vult bij (4) werkelijke en bij (5) verwachte in. (1p)
Bron 1 factoren die de collectieve vraag naar schadepolissen beïnvloeden

Schema met in het midden het vakje 'vraag naar polissen' en daaromheen vier vakjes, elk met een pijl naar 'vraag naar polissen'.
- Boven: 'hoogte van de premie'. Pijl 1 wijst naar beneden, naar 'vraag naar polissen'. Teken bij pijl 1: −.
- Rechts: 'kans op schade'. Pijl 2 wijst naar links, naar 'vraag naar polissen'. Teken bij pijl 2: +.
- Onder: 'schadelast'. Pijl 3 wijst naar boven, naar 'vraag naar polissen'. Het teken bij pijl 3 is op de toets leeg gelaten ('....').
- Links: 'risicoaversie'. Pijl 4 wijst naar rechts, naar 'vraag naar polissen'. Het teken bij pijl 4 is op de toets leeg gelaten ('....').
Vraag 4 2 punten
Gebruik bron 1, pijl 4.
Heeft risicoaversie van consumenten een positief of een negatief effect op de vraag naar schadepolissen? Leg je keuze uit.
Bekijk het antwoord
- Legt uit dat risicoaversie betekent dat consumenten risico willen vermijden en zich met een verzekeringspolis willen indekken tegen schade. (1p)
- Kiest een positief effect en legt uit dat een risicoaverse consument bij elke premie vaker of meer verzekeringen wil afsluiten, waardoor de vraag naar polissen toeneemt. (1p)
Bron 2 verandering in de vraaglijn bij een toename van de kans op schade

Vier grafieken (1 t/m 4), elk met premie in euro's op de verticale as en aantal polissen Q op de horizontale as.
Grafiek 1: de oorspronkelijke vraag (doorgetrokken lijn) en de vraag bij toename van de kans op schade (gestippelde lijn). De gestippelde lijn ligt rechts van de oorspronkelijke vraag; de pijlen wijzen naar rechts.
Grafiek 2: de vraag bij toename van de kans op schade (gestippelde lijn) ligt links van de oorspronkelijke vraag (doorgetrokken lijn); de pijlen wijzen naar links.
Grafiek 3: alleen de oorspronkelijke vraag (doorgetrokken lijn) is getekend. Een pijl wijst van het label 'oorspronkelijke vraag' naar rechtsonder, naar het label 'vraag bij toename van de kans op schade'.
Grafiek 4: alleen de oorspronkelijke vraag (doorgetrokken lijn) is getekend. Een pijl wijst van het label 'oorspronkelijke vraag' naar linksboven, naar het label 'vraag bij toename van de kans op schade'.
Vraag 5 2 punten
Gebruik bron 1, pijl 2 en de grafieken uit bron 2.
Welke grafiek geeft de vraagverandering bij een toename van de kans op schade juist weer? Leg je keuze uit.
Bekijk het antwoord
- Kiest grafiek 1. (1p)
- Legt uit dat de vraaglijn naar rechts verschuift omdat, uit het positieve verband van pijl 2 in bron 1, de consumenten een grotere behoefte aan polissen hebben door een factor anders dan de prijs (de toename van de kans op schade). (1p)
Vraag 6 3 punten
Gebruik bron 1, pijl 3.
In zijn rapport geeft de econoom de volgende redenering bij pijl 3 van bron 1.
“Om winst te maximaliseren zou je verwachten dat verzekeraars de schadelast (uit te keren schade per gebeurtenis) proberen te minimaliseren. Toch kan een hogere schadelast zelfs tot hogere winst leiden, en dat komt door het zogenaamde ‘schadelasteffect’. Een voorbeeld: Als consumenten weten dat autoruitschade gemiddeld 200 euro kost, dan zal de vraag naar ruitschadeverzekeringen relatief laag zijn.
− Stel nu dat de reparaties zo veel duurder zijn geworden dat de schadelast 700 euro bedraagt. Door een toename van de schadelast nemen de marginale kosten van verzekeringspolissen …(1)…, verschuift de aanbodlijn van de polis …(2)…, en zal de verzekeraar de premie …(3)… .
− Door een verschuiving …(4)…de vraaglijn zal het aantal afgesloten polissen …(5)….
− Maar door het verhoogde risico voor de consument (het schadelasteffect) verschuift de vraaglijn van deze verzekeringspolis …(6)…. Dit schadelasteffect draagt bij aan een …(7)… verband tussen de schadelast en het aantal afgesloten polissen. Daardoor kan uiteindelijk de winst zelfs toenemen.”
Maak van de redenering van de econoom een economisch juiste tekst.
Kies uit:
bij (1) af / toe
bij (2) naar links / naar rechts / niet
bij (3) verlagen / verhogen
bij (4) langs / van
bij (5) afnemen / toenemen
bij (6) naar links / naar rechts / niet
bij (7) negatief / positief
Bekijk het antwoord
- Vult bij (1) toe, bij (2) naar links en bij (3) verhogen in. (1p)
- Vult bij (4) langs en bij (5) afnemen in. (1p)
- Vult bij (6) naar rechts en bij (7) positief in. (1p)
Sparen in Nederland: een paradox
Vraag 7 2 punten
Het spaargedrag van Nederlandse huishoudens liet tot circa 2013 twee tegengestelde ontwikkelingen zien. Aan de ene kant liepen de spaartegoeden flink op omdat de huishoudens hun koopkracht in de toekomst veilig willen stellen. Aan de andere kant maakten Nederlanders meer gebruik van consumptief krediet zoals roodstaan op de betaalrekening en kopen op afbetaling.
Bij het Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS) zijn cijfers beschikbaar over schuld in de roodstand onder volwassenen, dat wil zeggen onder volwassenen met een negatief saldo op de betaalrekening aan het eind van een maand. Uit deze cijfers blijkt dat de gemiddelde schuld in de roodstand eind december 2012 de hoogte had bereikt van 3.800 euro. De roodstand was daarmee hoger dan het modale netto-inkomen per maand. De totale schuld in de roodstand was gestegen van 7,8 miljard euro eind december 2007 naar 10,1 miljard euro eind december 2012. In de jaren na 2012 is de schuld in de roodstand geleidelijk weer gezakt. Een onderzoeker beweert dat meer dan een kwart van de tien miljoen volwassenen eind december 2012 rood stond op de betaalrekening.
Toon aan met een berekening dat de bewering van de onderzoeker juist is.
Bekijk het antwoord
- Berekent het aantal volwassenen dat rood stond: de totale schuld (10,1 miljard euro) gedeeld door de gemiddelde schuld (3.800 euro) is 2.657.895 volwassenen. (1p)
- Berekent het aandeel: 2.657.895 van de 10 miljoen volwassenen is 26,6%, dat is meer dan een kwart, dus de bewering van de onderzoeker is juist. (1p)
Vraag 8 2 punten
Maak van onderstaande redenering een economisch juiste tekst:
Het bedrag aan besparingen hangt af van meerdere factoren: de rentestand, het consumentenvertrouwen en de hoogte van de inflatie.
− Bij een hoge rente zijn de besparingen …(1)… dan bij een lage rentestand.
− Bij een hoog consumentenvertrouwen zal ...(2)… worden gespaard dan bij een laag consumentenvertrouwen.
− Bij een hoge inflatieverwachting zal er …(3)... gespaard worden dan bij een lage inflatieverwachting, omdat de bestedingen worden ...(4)….
Kies uit:
Bij (1) hoger / lager
Bij (2) meer / minder
Bij (3) meer / minder
Bij (4) versneld / vertraagd
Bekijk het antwoord
- Vult bij (1) hoger en bij (2) minder in. (1p)
- Vult bij (3) minder en bij (4) versneld in. (1p)
Vraag 9 1 punt
Actief sparen: huishoudens consumeren hun inkomen niet volledig en bewaren een deel van hun inkomen voor later.
Passief sparen: het vermogen neemt toe door waardevermeerdering van beleggingen in financiële producten, exclusief bijschrijven van rente en dividend.
Leg uit of er bij passief sparen sprake is van ruilen over de tijd.
Bekijk het antwoord
- Legt uit dat er bij passief sparen geen sprake is van ruilen over de tijd, omdat passief sparen geen verschuiving van consumptie uit inkomen over de tijd is. (1p)
Vraag 10 2 punten
Actief sparen: huishoudens consumeren hun inkomen niet volledig en bewaren een deel van hun inkomen voor later.
Passief sparen: het vermogen neemt toe door waardevermeerdering van beleggingen in financiële producten, exclusief bijschrijven van rente en dividend.
Geef voor elk van de onderstaande situaties aan of het actief sparen of passief sparen betreft.
(1) bedragen overmaken naar een spaarrekening
(2) koersverandering van aandelen
(3) aankoop van aandelen
(4) waardevermeerdering van de pensioenportefeuille
Bekijk het antwoord
- Geeft voor alle vier de situaties het juiste type: (1) actief sparen, (2) passief sparen, (3) actief sparen, (4) passief sparen. (2p)
Vier antwoorden juist: 2 punten. Drie antwoorden juist: 1 punt. Twee of minder juist: 0 punten.
Vraag 11 3 punten
In Nederland was sprake van een ‘spaarparadox’: Nederlanders vulden hun spaarpot zonder te ‘sparen’. Oftewel: Nederlanders gaven meer geld uit dan ze aan inkomen ontvingen, maar toch namen de spaartegoeden elk jaar toe.
Actief sparen: huishoudens consumeren hun inkomen niet volledig en bewaren een deel van hun inkomen voor later.
Passief sparen: het vermogen neemt toe door waardevermeerdering van beleggingen in financiële producten, exclusief bijschrijven van rente en dividend.
Uit een onderzoek van DNB blijkt dat actief en passief sparen met elkaar samenhangen: bij iedere waardestijging van het vermogen met € 100, daalt het actief sparen met € 8. Hiermee hebben de onderzoekers de verklaring gevonden voor de Nederlandse spaarparadox.
De onderzoeker zegt: “De verklaring van de Nederlandse spaarparadox zit in de sterke waardestijging van beleggingen, het spaargedrag van huishoudens in het kader van de levensloopplanning, het onderscheid tussen actief en passief sparen, en de samenhang tussen actief en passief sparen.”
Beredeneer hoe de spaarparadox verklaard kan worden door een combinatie van factoren:
− de sterke waardestijging van de beleggingen;
− het spaargedrag van huishoudens in het kader van de levensloopplanning.
Betrek in je redenering het onderscheid en de samenhang tussen actief en passief sparen.
Bekijk het antwoord
- Noemt dat het (actieve) spaargedrag deels te verklaren is uit de levensloopplanning: huishoudens sparen om vermogen op te bouwen voor hun oude dag. (1p)
- Noemt dat de noodzaak om actief te sparen minder wordt naarmate er meer passief sparen is, dat wil zeggen bij een waardestijging van het vermogen (bij een waardestijging van 100 euro daalt het actief sparen met 8 euro). (1p)
- Legt uit dat bij een sterke waardestijging van het belegde vermogen het actief sparen per saldo negatief kan worden, terwijl het totaal van actief en passief sparen positief is en het spaartegoed toeneemt: daarmee is er sprake van een spaarparadox. (1p)
De reisbranche in zwaar weer
Vraag 12 1 punt
Uit een krant, 2019:
IFLAS, een reisbureau met reiswinkels in een aantal Nederlandse steden, is failliet verklaard. Econoom Jessica van Min legt uit dat de gemiddelde winst van reisbureaus met een fysieke winkel is gedaald als gevolg van de toegenomen concurrentie met de online reisbureaus: op een all-inclusive reis naar Turkije wordt hooguit een tientje verdiend. Hierdoor zijn reisbureaus met een fysieke winkel kwetsbaar in hun voortbestaan.
Leg uit waarom de online reisbureaus lagere gemiddelde totale kosten (GTK) hebben dan reisbureaus met een fysieke winkel.
Bekijk het antwoord
- Noemt dat online reisbureaus lagere vaste (constante) kosten hebben, bijvoorbeeld minder huisvestingskosten, waardoor hun gemiddelde totale kosten lager zijn. (1p)
Vraag 13 2 punten
Uit een krant, 2019:
IFLAS, een reisbureau met reiswinkels in een aantal Nederlandse steden, is failliet verklaard. Econoom Jessica van Min legt uit dat de gemiddelde winst van reisbureaus met een fysieke winkel is gedaald als gevolg van de toegenomen concurrentie met de online reisbureaus: op een all-inclusive reis naar Turkije wordt hooguit een tientje verdiend. Hierdoor zijn reisbureaus met een fysieke winkel kwetsbaar in hun voortbestaan.
Leg met behulp van het marktevenwicht uit waarom de gemiddelde winst voor alle reisbureaus is gedaald door de toename van het aantal reisbureaus.
Bekijk het antwoord
- Legt uit dat door de toename van het aantal reisbureaus het aanbod van reizen toeneemt. (1p)
- Legt uit dat hierdoor een lagere (evenwichts)prijs voor reizen ontstaat, en dat de gemiddelde winst daalt doordat de prijs daalt bij gelijkblijvende kosten. (1p)
Vraag 14 3 punten
Uit een krant, 2019:
IFLAS, een reisbureau met reiswinkels in een aantal Nederlandse steden, is failliet verklaard. Econoom Jessica van Min legt uit dat de gemiddelde winst van reisbureaus met een fysieke winkel is gedaald als gevolg van de toegenomen concurrentie met de online reisbureaus: op een all-inclusive reis naar Turkije wordt hooguit een tientje verdiend. Hierdoor zijn reisbureaus met een fysieke winkel kwetsbaar in hun voortbestaan.
In voorgaande jaren zijn steeds meer online reisbureaus toegetreden tot de markt, doordat ze aantrekkelijke winsten konden behalen.
Leg uit hoe de toetreding van online reisbureaus via lagere gemiddelde totale kosten (GTK) uiteindelijk kon leiden tot lagere gemiddelde winst voor alle reisbureaus.
Bekijk het antwoord
- Legt uit dat online reisbureaus lagere gemiddelde totale kosten hebben dan reisbureaus met een fysieke winkel, en bij een gegeven gemiddelde omzet (GO) dus een hogere gemiddelde winst (GW = GO − GTK). (1p)
- Legt uit dat de hogere gemiddelde winst nieuwe online reisbureaus aantrekt, waardoor het aanbod bij elke prijs (verder) stijgt en de aanbodlijn naar rechts verschuift. (1p)
- Legt uit dat hierdoor de gemiddelde omzet en de prijs dalen en dus de gemiddelde winst daalt (GW = GO − GTK). (1p)
Bron 1 economische kengetallen voor binnenlandse en buitenlandse reizen
| Binnenlandse reizen vorig jaar | Binnenlandse reizen dit jaar | Buitenlandse reizen vorig jaar | Buitenlandse reizen dit jaar | |
|---|---|---|---|---|
| aantal reizen (x 1 miljoen) | 13,8 | 14,1 | 12,9 | 13,3 |
| prijsindexcijfer | 100 | 96,1 | 100 | 99,3 |
| prijselasticiteit | − 0,56 | − 4,4 |
Vraag 15 3 punten
Van Min bestudeert de prijselasticiteiten voor binnenlandse en buitenlandse reizen (zie bron 1), en leidt daaruit af:
1 dat van buitenlandse reizen meer afzetgroei te verwachten is dan van binnenlandse reizen bij dezelfde procentuele prijsverlaging
2 en dat reisbureaus die zich toeleggen op buitenlandse reizen hun omzet zullen zien stijgen ondanks de lagere prijzen, terwijl reisbureaus die zich toeleggen op binnenlandse reizen hun omzet zullen zien dalen als gevolg van de lagere prijzen.
Gebruik bron 1.
Leg voor elk van de uitspraken 1 en 2 uit of ze juist of onjuist zijn. Betrek de prijselasticiteiten in je uitleg.
Bekijk het antwoord
- Legt uit dat uitspraak 1 juist is: de prijselasticiteit van buitenlandse reizen (−4,4) is kleiner dan die van binnenlandse reizen (−0,56), dus de afzet van buitenlandse reizen reageert sterker op de prijs. (1p)
- Legt uit dat de prijselasticiteit van buitenlandse reizen kleiner is dan −1 (prijselastisch) en die van binnenlandse reizen tussen 0 en −1 (prijsinelastisch). (1p)
- Legt uit dat de omzet (prijs × afzet) bij buitenlandse reizen stijgt bij een prijsdaling en bij binnenlandse reizen daalt, zodat uitspraak 2 juist is. (1p)
Kamertje verhuren
Vraag 16 1 punt
Uit onderzoek blijkt dat studentenkamers in Amsterdam het duurst van Nederland zijn. Kamers in Amsterdam zijn zo gewild, dat huisbazen studenten zelfs tegen elkaar op laten bieden. Degene die het hoogste biedt krijgt de kamer.
Noem een kenmerk van monopolistische concurrentie en laat met een voorbeeld zien dat dit kenmerk van toepassing is op de markt van studentenkamers in Amsterdam.
Bekijk het antwoord
- Noemt een kenmerk van monopolistische concurrentie, bijvoorbeeld veel aanbieders, een heterogeen product, beperkte transparantie of vrije toetreding, en laat dat met een voorbeeld op de markt van studentenkamers zien. (1p)
Vraag 17 2 punten
De gemeente Amsterdam vindt de hoge huren ongewenst. De gemeente vraagt een adviesbureau te onderzoeken welke maatregelen hiertegen genomen kunnen worden. Het adviesbureau constateert dat de huren op de meest gewilde locaties weliswaar hoog zijn, maar dat vraag en aanbod op de markt in evenwicht zijn. Er zijn geen toetredingsbarrières geconstateerd en de aanbieders hebben een verwaarloosbaar kleine invloed op de prijs. Daarom gaan ze er in de analyse van uit dat de markt voor studentenkamers zich min of meer gedraagt als een markt van volkomen concurrentie.
Het bureau stelt in een rapport de volgende drie opties voor om de hoge huren tegen te gaan:
1 De gemeente gaat zelf studentenkamers bouwen en verhuren.
2 De gemeente grijpt in op deze markt middels prijsregulering
3 De gemeente grijpt niet in omdat studenten steeds langer bij hun ouders willen blijven wonen en de huurprijzen van studentenkamers daardoor vanzelf zullen dalen.
Leg uit dat studentenkamers die door de gemeente worden gebouwd geen collectieve goederen zijn. Betrek de twee kenmerken van collectieve goederen in je antwoord.
Bekijk het antwoord
- Legt uit dat anderen dan de (betalende) huurder uitgesloten kunnen worden van het gebruik van de studentenkamer. (1p)
- Legt uit dat huurders van studentenkamers rivaliseren om het gebruik: zij kunnen de kamer niet tegelijk gebruiken of bewonen. (1p)
Bron 1 markt studentenkamers Amsterdam

Vier grafieken (1 t/m 4), elk met huurprijs in € op de verticale as en aantal studentenkamers op de horizontale as. In alle vier loopt Qv dalend en Qa stijgend (doorgetrokken lijnen).
Grafiek 1: Qa’ (gestippeld) ligt links van Qa.
Grafiek 2: Qv’ (gestippeld) ligt links van Qv.
Grafiek 3: Qa’ (gestippeld) ligt rechts van Qa.
Grafiek 4: Qv’ (gestippeld) ligt rechts van Qv.
Vraag 18 2 punten
De gemeente Amsterdam vindt de hoge huren ongewenst. Het adviesbureau constateert dat de huren op de meest gewilde locaties weliswaar hoog zijn, maar dat vraag en aanbod op de markt in evenwicht zijn. Er zijn geen toetredingsbarrières geconstateerd en de aanbieders hebben een verwaarloosbaar kleine invloed op de prijs. Daarom gaan ze er in de analyse van uit dat de markt voor studentenkamers zich min of meer gedraagt als een markt van volkomen concurrentie.
Het bureau stelt in een rapport de volgende drie opties voor om de hoge huren tegen te gaan:
1 De gemeente gaat zelf studentenkamers bouwen en verhuren.
2 De gemeente grijpt in op deze markt middels prijsregulering
3 De gemeente grijpt niet in omdat studenten steeds langer bij hun ouders willen blijven wonen en de huurprijzen van studentenkamers daardoor vanzelf zullen dalen.
Gebruik bron 1.
Kies uit bron 1 de figuur die optie 1 uit het rapport van het onderzoeksbureau weergeeft. Neem de figuur over op je antwoordblad en arceer het nieuwe consumentensurplus.
Bekijk het antwoord
- Kiest grafiek 3 (benoemd en/of overgenomen). (1p)
- Arceert het consumentensurplus juist: een driehoek boven de nieuwe prijs en onder de vraaglijn. (1p)
Grafiek 3 uit bron 1 (optie 1: meer aanbod): de vraaglijn Qv, het oorspronkelijke aanbod Qa en het nieuwe aanbod Qa’ staan juist ten opzichte van elkaar, met Qa’ rechts van Qa. Het consumentensurplus is gearceerd als driehoek: boven de nieuwe prijs, onder de vraaglijn Qv, vanaf de verticale as tot de hoeveelheid bij die prijs. Een driehoek met geheel of gedeeltelijke arcering en hoekpunten die zo liggen als in dit voorbeeld is voldoende.
Juiste grafiek overgenomen en juiste arcering: 2 punten. Juiste grafiek gekozen (grafiek 3 benoemd en/of overgenomen) met een onjuiste of ontbrekende arcering: 1 punt. Arcering bij een andere grafiek levert geen punten op. De netheid van de grafiek telt niet mee; de grafiek is voldoende juist als de lijnen Qa, Qa’ en Qv juist ten opzichte van elkaar staan.
Vraag 19 1 punt
De gemeente Amsterdam vindt de hoge huren ongewenst. Het adviesbureau constateert dat de huren op de meest gewilde locaties weliswaar hoog zijn, maar dat vraag en aanbod op de markt in evenwicht zijn. Er zijn geen toetredingsbarrières geconstateerd en de aanbieders hebben een verwaarloosbaar kleine invloed op de prijs. Daarom gaan ze er in de analyse van uit dat de markt voor studentenkamers zich min of meer gedraagt als een markt van volkomen concurrentie.
Het bureau stelt in een rapport de volgende drie opties voor om de hoge huren tegen te gaan:
1 De gemeente gaat zelf studentenkamers bouwen en verhuren.
2 De gemeente grijpt in op deze markt middels prijsregulering
3 De gemeente grijpt niet in omdat studenten steeds langer bij hun ouders willen blijven wonen en de huurprijzen van studentenkamers daardoor vanzelf zullen dalen.
Leg uit welke vorm van prijsregulering (optie 2) de gemeente moet inzetten om de hoge huren tegen te gaan.
Bekijk het antwoord
- Noemt een maximumprijs (prijsplafond) voor de huurprijs die lager is dan de huidige hoge huur, dus lager dan de evenwichtsprijs. (1p)
Vraag 20 2 punten
De gemeente Amsterdam vindt de hoge huren ongewenst. Het adviesbureau constateert dat de huren op de meest gewilde locaties weliswaar hoog zijn, maar dat vraag en aanbod op de markt in evenwicht zijn. Er zijn geen toetredingsbarrières geconstateerd en de aanbieders hebben een verwaarloosbaar kleine invloed op de prijs. Daarom gaan ze er in de analyse van uit dat de markt voor studentenkamers zich min of meer gedraagt als een markt van volkomen concurrentie.
Het bureau stelt in een rapport de volgende drie opties voor om de hoge huren tegen te gaan:
1 De gemeente gaat zelf studentenkamers bouwen en verhuren.
2 De gemeente grijpt in op deze markt middels prijsregulering
3 De gemeente grijpt niet in omdat studenten steeds langer bij hun ouders willen blijven wonen en de huurprijzen van studentenkamers daardoor vanzelf zullen dalen.
Beredeneer dat prijsregulering (optie 2) kan leiden tot een verschil tussen de gevraagde en de aangeboden hoeveelheid kamers.
Bekijk het antwoord
- Legt uit dat bij de verlaagde prijs de gevraagde hoeveelheid groter is dan bij de evenwichtsprijs (door een verschuiving langs de vraaglijn) en de aangeboden hoeveelheid kleiner is dan bij de evenwichtsprijs (door een verschuiving langs de aanbodlijn). (1p)
- Legt uit dat beide wijzigingen samen ertoe leiden dat de gevraagde hoeveelheid groter is dan de aangeboden hoeveelheid. (1p)
Vraag 21 3 punten
De gemeente Amsterdam vindt de hoge huren ongewenst. Het adviesbureau constateert dat de huren op de meest gewilde locaties weliswaar hoog zijn, maar dat vraag en aanbod op de markt in evenwicht zijn. Er zijn geen toetredingsbarrières geconstateerd en de aanbieders hebben een verwaarloosbaar kleine invloed op de prijs. Daarom gaan ze er in de analyse van uit dat de markt voor studentenkamers zich min of meer gedraagt als een markt van volkomen concurrentie.
Het bureau stelt in een rapport de volgende drie opties voor om de hoge huren tegen te gaan:
1 De gemeente gaat zelf studentenkamers bouwen en verhuren.
2 De gemeente grijpt in op deze markt middels prijsregulering
3 De gemeente grijpt niet in omdat studenten steeds langer bij hun ouders willen blijven wonen en de huurprijzen van studentenkamers daardoor vanzelf zullen dalen.
Beredeneer of de veronderstelde daling van huurprijzen bij optie 3 een gevolg is van een verschuiving van de vraaglijn, van een verschuiving langs de vraaglijn, of van allebei.
Bekijk het antwoord
- Legt uit dat de voorkeur van consumenten verandert (studenten willen langer bij hun ouders wonen), dat wil zeggen dat er minder vraag naar studentenkamers is bij elke prijs. (1p)
- Legt uit dat er daardoor eerst een verschuiving van de vraaglijn naar links plaatsvindt. (1p)
- Legt uit dat de nieuwe evenwichtsprijs, als gevolg van het ontstane aanbodoverschot, tot stand komt na een verschuiving langs de vraaglijn. (1p)
IJsland lonkt naar euro
Bron 1 koers euro in IJslandse kroon (jaargemiddelde)

Lijngrafiek van de koers van de euro in IJslandse kroon (jaargemiddelde), met de waarde bij elk jaar.
| Jaar | Koers euro in ISK |
|---|---|
| 2007 | 80 |
| 2008 | 150 |
| 2009 | 180 |
| 2010 | 151 |
| 2011 | 155 |
| 2012 | 148 |
| 2013 | 158 |
| 2014 | 150 |
| 2015 | 142 |
| 2016 | 120 |
| 2017 | 128 |
Vraag 22 2 punten
Uit een krant van januari 2017: IJsland is vanaf 2007 hard geraakt door de economische crisis. In het begin van de crisis daalde de koers van de nationale munt, de IJslandse kroon (ISK), ten opzichte van de euro. Vanaf 2009 steeg de koers van de ISK in euro’s (zie bron 1).
Gebruik bron 1
Bereken de procentuele stijging van de koers van de ISK in euro’s tussen 2015 en 2016.
Bekijk het antwoord
- Berekent de koers van de ISK in euro’s in 2015 (1/142 = 0,00704 euro) en in 2016 (1/120 = 0,00833 euro). (1p)
- Berekent de procentuele stijging: (0,00833 − 0,00704) / 0,00704 × 100% = 18,3%. (1p)
Een juiste berekening van de koers ISK in euro’s is noodzakelijk voor het tweede punt.
Vraag 23 2 punten
De export van IJsland naar Nederland betreft vooral vis. De Nederlandse vishandelaar Dirk Diekstra importeert gerookte zalm uit IJsland. Hij kijkt terug naar de periode tussen 2007 en 2009 waarin de koers van de ISK in euro’s sterk daalde. Hij zegt tegen zijn compagnon: “De koersdaling tussen 2007 en 2009 heeft onze handel beïnvloed. De gemiddelde inkoopprijs in 2007 van omgerekend € 20,00 per kilo gerookte zalm is in 2009 veranderd.”
Gebruik bron 1
Laat met behulp van een berekening zien of de Nederlandse importeur van vis een inkoopvoordeel of een inkoopnadeel heeft van de veranderde wisselkoers tussen 2007 en 2009. Ga ervan uit dat de prijs van een kilo gerookte zalm in IJslandse kronen gelijk is gebleven tussen 2007 en 2009.
Bekijk het antwoord
- Berekent de inkoopprijs in euro’s: in 2007 is dat € 20,00 × 80 = 1.600 ISK, en in 2009 1.600 / 180 = € 8,89 per kilo. (1p)
- Concludeert dat de inkoopprijs in 2009 (€ 8,89) lager is dan in 2007 (€ 20,00), dus de importeur heeft een inkoopvoordeel. (1p)
Vraag 24 2 punten
Onmiddellijk na de bekendmaking van het voornemen van de IJslandse minister om de ISK te koppelen aan de euro verschenen er zowel positieve als negatieve twitterberichten. Een bericht dat verscheen:
Twitterbericht
“Weet onze minister wel welk gevaar wij lopen? Realiseert men zich daar in de hoofdstad Reykjavik wel dat het aanhouden van een vaste wisselkoers effectief conjunctuurbeleid door de overheid onmogelijk maakt?”
Een IJslandse econoom bevestigt dat de overheid inderdaad geen effectief conjunctuurbeleid kan voeren door de koppeling met de euro. De econoom begint zijn redenering als volgt:
“Stel dat de overheid de bestedingen (O) zou stimuleren, dan …(1)… het Nationaal Inkomen (Y). Hierdoor …(2)… de bestedingen (C) en neemt de …(3)… toe. Hierdoor stijgt …(4)… de munt ISK. Hierdoor dreigt de wisselkoers van de munt ISK in euro’s te dalen, maar dat mag niet omdat juist gekozen was voor een vaste wisselkoers.”
Maak van de redenering van de econoom een economisch juiste tekst.
Kies uit:
(1) stijgt / daalt
(2) stijgen / dalen
(3) import (M) / export (E)
(4) de vraag naar / het aanbod van
Bekijk het antwoord
- Vult bij (1) stijgt en bij (2) stijgen in. (1p)
- Vult bij (3) import (M) en bij (4) het aanbod van in. (1p)
Vraag 25 2 punten
De IJslandse econoom vervolgt de redenering:
“De Centrale Bank zal de daling van de koers van de munt ISK in euro’s tegengaan om de vaste wisselkoers te handhaven. Om te voorkomen dat de koers daalt, …(1)… de Centrale Bank de rente zodat de kapitaalinvoer stijgt. Hierdoor stijgt …(2)… de ISK. Als gevolg van de renteaanpassing door de Centrale Bank …(3)… de bestedingen van consumenten en …(4)… de besparingen. Dit betekent dat het conjunctuurbeleid van de overheid teniet wordt gedaan.”
Maak van de voorgaande redenering van de econoom een economisch juiste tekst.
Kies uit:
(1) verhoogt / verlaagt
(2) de vraag naar / het aanbod van
(3) stijgen / dalen
(4) stijgen / dalen
Bekijk het antwoord
- Vult bij (1) verhoogt en bij (2) de vraag naar in. (1p)
- Vult bij (3) dalen en bij (4) stijgen in. (1p)
Crisis en inkomen
Bron 7
De economische crisis van 2008 ‒ 2012 heeft geleid tot een inkomensdaling voor huishoudens. Deze inkomensdaling was niet gelijk verdeeld over de verschillende inkomensgroepen. Het nominale inkomen van werknemers veranderde bijna niet, terwijl het nominale inkomen van zelfstandigen¹ wel sterk afhankelijk bleek van de conjunctuur. De nominale uitkeringen zijn gekoppeld aan de cao-lonen.
De inkomensverschillen in Nederland zijn kleiner geworden tijdens de economische crisis van 2008 − 2012. In bron 1 staan de Lorenzcurven van secundaire inkomens van vóór en van ná de crisis.
Volgens het CBS verdiende de 20 procent van de personen met de hoogste netto-inkomens in 2008 (aan het begin van de economische crisis) 2,8 keer zo veel als de groep van de 20 procent van de personen met de laagste netto-inkomens. In 2012 (aan het eind van de economische crisis) was dit 2,5 keer zo veel.
Het CBS heeft geconstateerd dat de groep met de 20 procent hoogste inkomens relatief veel zelfstandigen bevat.
noot 1 Een zelfstandige is een persoon die arbeid verricht voor eigen rekening of risico in een eigen bedrijf.
Vraag 26 2 punten
Leg met behulp van het begrip loonstarheid uit waarom het inkomen van zelfstandigen gevoeliger is voor conjunctuurschommelingen dan het inkomen van werknemers.
Gebruik het bericht van het CBS.
Bekijk het antwoord
- Legt uit dat bij zelfstandigen het inkomen een resultaat is van het marktmechanisme: bij minder vraag naar hun diensten of producten daalt het nominale inkomen bij een neergaande conjunctuur. (1p)
- Legt uit dat bij werknemers sprake is van loonstarheid (als gevolg van cao-afspraken), waardoor het nominale inkomen niet sterk daalt, omdat de lonen niet direct aan de economische situatie kunnen worden aangepast. (1p)
Vraag 27 2 punten
Maak van de onderstaande zinnen een economisch juiste tekst.
− In de geschetste situatie van een neergaande conjuncturele ontwikkeling zijn de nominale uitkeringen …(1)…. Het algemeen prijspeil is gestegen, en de reële uitkeringen, zijn …(2)….
− De uitkeringen zijn …(3)… welvaartsvast en …(4)… waardevast.
Kies uit:
bij (1) gelijk gebleven / gestegen / gedaald
bij (2) gelijk gebleven / gestegen / gedaald
bij (3) wel / niet
bij (4) wel / niet
Bekijk het antwoord
- Vult bij (1) gelijk gebleven en bij (2) gedaald in. (1p)
- Vult bij (3) wel en bij (4) niet in. (1p)
Bron 1 Lorenzcurve van de secundaire (netto-inkomens) inkomensverdeling

Lorenzcurve met cumulatief % personen op de horizontale as (0 tot 100) en cumulatief % inkomen op de verticale as (0 tot 100).
Legenda: rechte lijn (stippellijn, van 0;0 naar 100;100: volledige gelijkheid), 2012 (doorgetrokken lijn), 2008 (gestreepte lijn).
Afleesbaar bij de lijn van 2008: 20% van de personen heeft 12% van het inkomen, en 80% van de personen heeft 66% van het inkomen. De lijn van 2012 ligt boven die van 2008.
Vraag 28 2 punten
Gebruik de grafiek van bron 1.
Toon met een berekening aan dat de 20 procent van de personen met de hoogste netto-inkomens in 2008 (aan het begin van de economische crisis) 2,8 keer zo veel verdienden als de groep van 20 procent met de laagste netto-inkomens.
Bekijk het antwoord
- Leest af dat in 2008 de 20% met de laagste inkomens 12% van het totaalinkomen heeft en de 20% met de hoogste inkomens 100% − 66% = 34%. (1p)
- Berekent de verhouding hoogste/laagste: 34% / 12% = 2,8. (1p)
Vraag 29 2 punten
Gebruik het bericht van het CBS.
Beredeneer dat het relatief grote aantal zelfstandigen in de groep met de 20 procent hoogste inkomens heeft bijgedragen aan de nivellering van inkomens tijdens de crisisperiode.
Bekijk het antwoord
- Legt uit dat de inkomens van zelfstandigen sterker daalden, waardoor het inkomensverschil tussen de bovenste en de onderste inkomensgroep kleiner werd. (1p)
- Concludeert dat de inkomensverdeling daardoor gelijker werd: de inkomensongelijkheid werd kleiner, de inkomens zijn genivelleerd. (1p)
Vraag 30 2 punten
Nederland kent een progressief belastingsysteem.
Leg uit hoe het progressieve belastingsysteem ertoe bijdraagt dat de secundaire inkomens gelijker verdeeld zijn dan de primaire inkomens.
Bekijk het antwoord
- Legt uit dat iemand met een hoger inkomen procentueel meer belasting betaalt dan iemand met een lager inkomen. (1p)
- Legt uit dat de inkomensverschillen na belasting daardoor kleiner zijn dan vóór belasting. (1p)
Vraag 31 1 punt
De overheid kan belastinginkomsten gebruiken om de welvaart in ruime zin te verhogen.
Laat met een voorbeeld zien hoe belastingen kunnen leiden tot een hogere welvaart in ruime zin.
Bekijk het antwoord
- Geeft een juist voorbeeld: de overheid gebruikt de belastinginkomsten voor beter onderwijs, betere zorg, een beter milieu of herverdeling van inkomen, waardoor de welvaart in ruime zin stijgt. (1p)
Bron: College voor Toetsen en Examens, centraal examen havo Economie 2022, tijdvak 2. Figuren en de exacte opmaak staan in het originele examen.
Onderwerpen in dit examen
| Onderwerp | Vragen | Aantal |
|---|---|---|
| Inkomen en consumptie | 7-11, 28-29 | 7 |
| Risico en verzekeren | 1-6 | 6 |
| Vraag en aanbod | 15, 18, 20-21 | 4 |
| Overheid en belastingen | 17, 19, 30-31 | 4 |
| Internationale handel | 22-25 | 4 |
| Marktvormen | 13-14, 16 | 3 |
| Conjunctuur | 26-27 | 2 |
| Productie en kosten | 12 | 1 |
Vergeleken met andere jaren
Vergeleken met de andere 17 examens economie havo sinds 2018: dit examen vroeg meer over inkomen en consumptie (23% van de vragen, gemiddeld 7%) en risico en verzekeren (19% van de vragen, gemiddeld 11%). Minder over geld en inflatie (0% van de vragen, gemiddeld 8%) en arbeidsmarkt (0% van de vragen, gemiddeld 8%).
Opgaven en correctievoorschrift
De documenten staan op examenblad.nl, de officiële site van het College voor Toetsen en Examens. ToetsChecker haalt ze daar op als je het examen in de vragenbank kiest.
Oefenen als leerling
Een oud examen maken is de beste voorbereiding, maar zonder nakijken weet je niet waar je punten verliest. Met ToetsChecker maak je het examen economie havo 2022, tijdvak 2 hier online, het hele examen of één opgave. Het AI-model kijkt het na volgens het officiële correctievoorschrift, en je docent keurt het resultaat goed. Daarna krijg je per vraag je punten en feedback in je mail.
Nakijken als docent
Start gratis vanaf deze pagina
Maak een gratis account vanaf deze pagina, dan staat het examen economie havo 2022, tijdvak 2 meteen voor je klaar als correctiemodel, met alle vragen en het correctievoorschrift. Dat kost geen credits.
Laat de klas het examen maken
Op papier, zoals het echte examen: je scant de stapel in één keer of mailt de scan naar je scanadres. Of online, als digitale toetsafname met toezicht; de opgavetekst staat dan als bron bij elke vraag. Afbeeldingen uit het examen gaan niet mee, die staan in de PDF van de opgaven.
Geef de resultaten vrij
Het AI-model kijkt elk examen na volgens het correctievoorschrift en schrijft feedback per vraag. Bij een oefenexamen geef je alles in één keer vrij; bij een toets die meetelt loop je het voorstel eerst na. De leerling ziet het resultaat pas na jouw vrijgave.
ToetsChecker is geen examensite: je kijkt er ook je eigen SO's, proefwerken, praktische opdrachten en verslagen mee na, handgeschreven of digitaal, met jouw correctiemodel en feedback per vraag. Een gratis account heeft alle functies en 200 credits per maand, genoeg om ongeveer 100 toetsen te laten nakijken. Maak een gratis account of lees eerst hoe het nakijken werkt.
Andere examens economie havo
- 2026, tijdvak 1
- 2026, tijdvak 2
- 2025, tijdvak 1
- 2025, tijdvak 2
- 2024, tijdvak 1
- 2024, tijdvak 2
- 2023, tijdvak 1
- 2023, tijdvak 2
- 2022, tijdvak 1
- 2022, tijdvak 3
- 2021, tijdvak 1
- 2021, tijdvak 2
- 2021, tijdvak 3
- 2019, tijdvak 1
- 2019, tijdvak 2
- 2018, tijdvak 1
- 2018, tijdvak 2
Hoe ToetsChecker economie per vraagtype nakijkt, lees je op economie toetsen nakijken met AI.
Alle oefentoetsen en eindexamens van dit vak staan op economie oefenen. Wat je op je centraal examen nodig hebt om te slagen, reken je uit met de slaag-zakcalculator.
Veelgestelde vragen
Hoeveel vragen heeft het eindexamen economie havo 2022, tijdvak 2?
Het centraal examen economie havo 2022, tijdvak 2 telt 31 vragen. De meeste vragen gaan over inkomen en consumptie (7), risico en verzekeren (6) en vraag en aanbod (4).
Wat zijn de antwoorden van het examen economie havo 2022, tijdvak 2?
Op deze pagina staat bij elke vraag het antwoord uit het officiële correctievoorschrift van het College voor Toetsen en Examens, met de punten per onderdeel. Bij meerkeuzevragen staat de juiste letter erbij.
Waar vind ik het correctievoorschrift van economie havo 2022, tijdvak 2?
Het correctievoorschrift staat op examenblad.nl, de site van het College voor Toetsen en Examens (https://www.examenblad.nl/2022/havo/documenten/cse-2/ha-1022-a-22-2-c).
Hoe oefen ik met het examen economie havo 2022, tijdvak 2 en krijg ik feedback?
Maak het examen online op deze pagina, helemaal of één opgave. Je vult je naam, je e-mailadres en dat van je docent in, zonder account. Het AI-model kijkt het na volgens het correctievoorschrift, je docent keurt het resultaat goed en je krijgt per vraag je punten en feedback in je mail.