Eindexamen Nederlands havo 2018, tijdvak 1: vragen en antwoorden

Moderne ruilhandel

(1) Begin 2010 besloot de Nijmege- gedoken, en ze blijven als padden- naar Juul Martin dat hij een huis ging stoelen uit de grond schieten. Een bouwen. Zonder geld. Gewoon om te 45 van de eerste was Couchsurfing, een kijken of dat zou lukken. Een be- site waar je gratis overnachtingsplek-

5 vriende architect maakte gratis een ken kunt vinden bij mensen thuis. ontwerp. Een wethouder zag wat in Inmiddels heeft Couchsurfing meer het experiment en stelde een stuk dan negen miljoen leden in 120.000 grond ter beschikking. De plaatselijke 50 steden over de hele wereld. Andere, krant interviewde Martin, en dat enorm succesvolle deelplatforms zijn

10 leverde meer dan zeventig reacties Airbnb, waar je logeeradressen over op van mensen die mee wilden de hele wereld kunt vinden en bouwen. “Ik zette een verlanglijst on- SnappCar, waar je goedkoop een line van alles wat ik nodig had. En 55 auto van een particulier kunt huren. mensen kwamen spontaan spullen Populair zijn ook Peerby, voor het

15 brengen die ze niet meer nodig had- lenen van spullen bij mensen in je den”, vertelt Martin. wijk, en Thuisafgehaald, voor een (2) Het zogenaamde Huis van zelfgekookte maaltijd, af te halen bij Overvloed kwam van de grond dank- 60 iemand in je buurt. zij een groep enthousiastelingen en (4) “Ik denk echt dat de deelecono-

20 kostte uiteindelijk negenhonderd mie de toekomst heeft”, zegt euro. Het moest een werk- en ont- GroenLinks-Kamerlid Liesbeth van moetingsplek worden voor duurzame Tongeren. Zij vindt dat de overheid ondernemers, maar vlak voor de 65 de deeleconomie moet stimuleren en opening brandde het af. Dat was een schreef daar onlangs een notitie

25 klap, maar Martin was niet verslagen. over. “Lange tijd was het de trend dat “Het was gelukt voor heel weinig geld bedrijven steeds groter werden. Daar een huis te bouwen, en daar ging het hebben mensen genoeg van. Mensen om. Ik had het bewijs geleverd dat je 70 gaan tegenwoordig aan de slag met geen geld nodig hebt om iets voor crowdfunding1) in plaats van met

30 elkaar te krijgen.” Sindsdien is Martin ING, met Thuisafgehaald in plaats een fervent pleitbezorger van wat we van met Unilever en met Airbnb in tegenwoordig kennen als de ‘deel- plaats van met het Hilton Hotel. economie’. 75 Dankzij de deeleconomie kunnen we (3) De deeleconomie viert hoogtij. efficiënter omgaan met goederen. En

35 Steeds meer mensen maken, net als het past ook in het ideaal van de Juul Martin, gebruik van onbenutte participatiemaatschappij die de over- spullen of diensten die anderen ter heid voorstaat”, zegt ze. beschikking stellen. Vaak betalen ze 80 (5) Van Tongeren vond gehoor bij er een bescheiden bedrag voor, minister Henk Kamp van Economi-

40 soms stellen ze er een wederdienst sche Zaken, die een onderzoek laat tegenover. Er zijn de afgelopen tijd doen naar de effecten van de deel- onnoemelijk veel deelinitiatieven op- economie op de arbeidsmarkt. “Want

85 als het echt groot wordt”, stelt Van (7) Volgens Van de Glind speelt Tongeren, “kan dat negatieve gevol- internet een cruciale rol bij de deel- gen hebben voor de werkgelegen- economie en is de crisis een van de heid. Als iedereen via Peerby elkaars 135 drijvende krachten. “Eigenlijk is delen boor, hogedrukspuit en steengrill al zo oud als de weg naar Rome,

90 gaat lenen, dan zakt de verkoop van maar vroeger deelde je alleen met je die spullen in. Als de deeleconomie vrienden, je familie en je buren. echt aanslaat, krijgen we een lager Dankzij internet kan het nu op een bruto nationaal product. Dan moeten 140 schaal die voorheen ondenkbaar we kijken naar een andere definitie was. Delen blijkt gewoon een effi-

95 van welvaart.” ciëntere en goedkopere manier om (6) Dat zulke initiatieven concurrentie aan de dingen te komen die je nodig kunnen gaan vormen voor bestaande hebt, dan kopen. Het is ook een veel bedrijven, is de laatste tijd duidelijk 145 efficiëntere manier van ondernemen. geworden. Airbnb heeft alleen in Een ouderwets autoverhuurbedrijf

100 Amsterdam al zo’n 5000 adressen, heeft een pand nodig, personeel en Couchsurfing zelfs ruim 13.000. Dat een wagenpark. Een onderneming betekent vooral voor goedkope hotels als SnappCar kan het af met één fikse concurrentie. Om die reden is 150 kantoortje, waar een paar medewer- Airbnb in New York verboden, maar kers ervoor zorgen dat de website

105 die kant lijkt het hier niet op te gaan. goed functioneert. Ik denk dat we “In bepaalde markten gaan inderdaad met z’n allen naar een andere men- klappen vallen”, zegt Pieter van de taliteit gaan.” Glind. Hij is medeoprichter van 155 (8) Moeten we dat wel willen? Wat ShareNL, het Nederlandse kennis- gebeurt er met de werkgelegenheid

110 platform voor de deeleconomie. Voor als we geen auto’s en boormachines zijn studie duurzame ontwikkeling meer gaan kopen maar gaan delen? deed hij onderzoek naar de bereid- “We hebben dat al eens eerder mee- heid van mensen om mee te doen 160 gemaakt. Dat was met de entree van aan de deeleconomie. “En daaruit de stoommachine”, zegt Van de

115 bleek dat heel veel mensen graag Glind. “Toen verdween er ook allerlei willen delen.” Voor zijn onderzoek werkgelegenheid. Uiteindelijk leidde ondervroeg hij 1330 inwoners van die entree tot economische groei. Het Amsterdam, en 84 procent van hen 165 geld dat mensen niet uitgeven aan wilde aan minstens één deelinitiatief auto’s of boormachines geven ze aan

120 meedoen. Hun motieven liepen uit- andere dingen uit. Ik denk inderdaad een. Sommige respondenten was het dat over tien, twintig jaar de helft van om het financiële voordeel te doen, de beroepen die we nu kennen, niet andere ging het om duurzaamheid, 170 meer bestaat. Er zijn dan minder ba- en weer andere vonden juist het nen, maar de drempel tot onderne-

125 contact met andere mensen leuk. merschap is verlaagd. Ondernemen Van de Glind: “De bereidheid om te via instituten, zoals tot nu toe delen is heel groot, maar uit mijn on- gebeurde, verliest zijn bestaansrecht. derzoek bleek ook dat de websites 175 En we staan nog maar aan het begin die dat mogelijk maken, nog niet erg van de nieuwe ontwikkelingen.”

130 bekend zijn. Mijn conclusie is: dit (9) Niet iedereen is echter enthou- gaat flink groeien.” siast. De Zuid-Koreaanse filosoof

Byung-Chul Han, die in Berlijn woont, doen, of gaan bedrijven bemiddelen?

180 noemde onlangs de deeleconomie Die bedrijven kunnen via hun web- een voorbeeld van ‘de extreme vorm sites allerlei informatie over klanten die het kapitalisme heeft aangeno- vergaren, en die informatie is ont- men’. In een interview met Vrij 230 zettend veel waard. Die auto’s en Nederland haalde hij het Duitse initia- appartementen waarvan jij gebruik-

185 tief Wundercar aan, een online maakt, gaan sensoren krijgen, zodat carpoolcentrale voor ritjes binnen de het bedrijf weet waar je bent en wat stad. Betalen is niet verplicht, maar je doet. Met die informatie kunnen als je tevreden bent over de 235 andere partijen jou weer diensten en chauffeur, kun je die een fooi geven reclame aanbieden. Daar valt veel

190 en een goede beoordeling op de geld mee te verdienen, en daarom website. “Wundercar laat zich erop kan dit heel groot worden. Maar voorstaan dat het de gemeenschaps- mensen krijgen zo wel steeds minder zin vergroot en dat tijdens de ritjes 240 privacy, dat is het nadeel. En wie ge- nieuwe vriendschappen ontstaan, bruikt straks al die data? Wat als

195 maar in werkelijkheid gaat het hier verzekeringsbedrijven met die kennis om geld verdienen en goede beoor- aan de slag gaan?” delingen krijgen, zodat je de vol- (12) Hij maakt zich ook zorgen over gende keer in je vrije tijd onder het 245 wat er gaat gebeuren als grote deel- mom van gemeenschapszin weer wat platforms, zoals Airbnb, het monopo-

200 extra zakcenten kunt opstrijken. Zo lie krijgen. “Iedereen wil zijn goede- zijn deugden als vriendelijkheid en ren of diensten aanbieden via het gastvrijheid volledig geëconomi- grootste platform, dus je loopt het seerd.” 250 risico op monopolievorming. Maar (10) Die kritiek is deels terecht, vindt willen we wel dat al die persoonlijke

205 Koen Frenken, hoogleraar innovatie- gegevens terechtkomen bij giganti- studies aan de Universiteit Utrecht. sche internetbedrijven? Over de “Als je kijkt naar een bedrijf als macht van dat soort bedrijven moe- Airbnb, dan is dat een heel commer- 255 ten we als samenleving goed naden- cieel, kapitalistisch bedrijf, ook omdat ken.”

210 zijn werknemers vrij weinig verdie- (13) Een andere zorg voor Frenken is nen. Maar er zijn ook initiatieven het systeem van reviews waarmee waarvoor die kritiek niet geldt.” Het veel deelinitiatieven werken. Als een probleem is volgens hem dat ‘de 260 gebruiker een goede beoordeling van deeleconomie’ een containerbegrip is jouw appartement op Airbnb plaatst,

215 geworden waaronder ook initiatieven levert je dat nieuwe klanten op. Maar zijn gaan vallen die niets met delen een slechte review kan verhuur be- te maken hebben. “Echt delen is el- moeilijken. “Beoordelingen kunnen kaar gebruik laten maken van onbe- 265 ook vals zijn, gecoördineerd door de- nutte goederen.” gene die het appartement aanbiedt.

220 (11) Frenken verwacht dat het delen Er zijn allerlei beperkingen en oneer- van auto’s en appartementen en mo- lijkheden aan dat reviewen. En is een gelijk ook van kleding in de toekomst cultuur waarin iedereen elkaar be- heel gewoon wordt. “Vanuit milieu- 270 oordeelt wel zo wenselijk? Kun je oogpunt is het pure winst. De vraag dan nog wel gewoon een slechte dag

225 is alleen: gaan mensen het onderling hebben zonder dat dat meteen in een

vernietigende beoordeling resulteert? nomie. “De toekomst is dat deelinitia- In ons oude stelsel waren de risico’s tieven gaan behoren tot de stan-

275 anoniem en werden ze opgevangen daardkeuzemogelijkheden. De deel- door de sociale zekerheid. Maar economie zal ons behoud kunnen mensen hebben genoeg van 295 zijn als het gaat om grondstoffen en anonimiteit. Ze willen elkaars ge- energie. Het is een belangrijke op- reedschap gebruiken en elkaars kle- lossing voor de problemen die ont-

280 ding lenen.” staan wanneer bij mensen in de op- (14) En Juul Martin, de man die voor komende economieën de behoefte negenhonderd euro een huis bouw- 300 aan spullen groeit. Tweeëneenhalf de? Die is inmiddels alweer bezig miljard Aziaten kunnen nu eenmaal met een ander project. Onlangs niet allemaal een auto bezitten. En

285 opende hij in Nijmegen de deelwin- misschien is het ook wel een oplos- kel. In die winkel kun je geen spullen sing voor de toenemende eenzaam- kopen, maar je kunt er leren hoe je 305 heid. Door de deeleconomie krijgen alles kunt vinden wat je nodig hebt we weer verbinding met onze buren. zonder het te kopen. Hij is onveran- En wie weet: misschien gaan we wel

290 derd enthousiast over de deeleco- meer voor elkaar openstaan.”

naar: Renate van der Zee uit: HP de Tijd 2014/2015 nr. 12/01

Renate van der Zee is journalist en schrijver.

noot 1 crowdfunding: een manier van financieren waarbij veel investeerders een klein bedrag investeren in een project waarbij zij zich betrokken voelen

Leren lenen

(1) De afgelopen jaren hebben we in vermeld hoe dodelijk tabak is. ‘Let de politiek heel wat meesterlijke op! Geld lenen kost geld.’ Het uit- omdraaiingen van betekenissen de 45 roepteken staat er niet voor niets, revue zien passeren: bezuinigingen zou je zeggen, en ook het logo dat

5 die ‘hervormingen’ of ‘ombuigingen’ naast deze waarschuwing prijkt, is worden genoemd, oorlogen die plots weinig dubbelzinnig: een mannetje doorgaan voor ‘wederopbouw-’ of met een euroteken geketend aan zijn ‘vredesmissies’, het afbouwen van de 50 enkel. Laat er geen misverstand over verzorgingsstaat onder het motto bestaan, wil uw overheid er maar

10 ‘participatiesamenleving’. Aan dit rij- mee zeggen: schulden zijn een mo- tje mag nu weer een nieuwe term derne vorm van slavernij. De voet- worden toegevoegd: het ‘sociaal boei van het 21ste-eeuwse kapita- leenstelsel’. 55 lisme. (2) Jarenlang is schuld het alfa en (4) Flash forward2) naar juni 2014:

15 omega van alle ellende in de wereld dag ‘schuld is slavernij’, hallo ‘sociaal geweest. Amerikaanse huizenbezit- leenstelsel’. Let op! Geld lenen, je ters die massaal hun hoofd in de kunt er vroeg genoeg mee beginnen. hypotheekstrop staken en zo de ban- 60 Bijvoorbeeld als je net achttien bent, kensector naar de rand van de af- je brein nog een kleine zes jaar

20 grond duwden. Overheden die de onderontwikkeld is en je lange- begrotingstekorten tot ongekende termijnplanning ongeveer zo ver hoogten opstuwden om de financiële strekt als die van een eendagsvlieg. sector overeind te houden. Zuid- 65 Laat deze brave burgers in de dop, Europese landen die op het randje die zichzelf over een jaar of tien ook

25 van faillissement balanceerden door al massaal in de schulden zullen bloedrode cijfers in de huishoud- steken voor een dak boven hun boekjes. Op de pof gebouwde vast- hoofd, alvast maar wennen aan het goedprojecten die als zeepbellen uit 70 idee: de komende dertig jaar zal je elkaar spatten. Consumenten die leven in het teken staan van het af-

30 zichzelf de schuldhulpverlening in betalen van je verleden. Niet dat je hielpen door op kosten van Dirk daar met je puberbrein de implicaties Scheringa1) & Co hun te dure keu- al van doorgrondt. Bovendien zul je kens en vakanties voor te financie- 75 wel moeten als je straks nog enige ren. Als er, kortom, één les te trekken kans wilt maken op de arbeidsmarkt,

35 is uit zeven jaar crisis, dan is het wel: maar toch. Leren is leren lenen. na schuld volgt boete. (5) Nu zullen voorstanders zeggen: (3) Sterker nog, schulden zijn zo ge- “Overdrijf niet zo, Rob, de voorwaar- vaarlijk gebleken dat sinds 2009 op 80 den van de lening zijn uiterst coulant, iedere lening verplicht van over- hoor: als je te weinig verdient, hoef je

40 heidswege een waarschuwing dient niets af te betalen, de rente is hart- te worden afgegeven, zoals op ieder stikke laag en de afbetalingstermijn sigarettenpakje ook moet worden ontzettend lang.” Allemaal waar.

85 Toch is mijn antwoord daarop: “Spare deeld milieu komt: min of meer ver- 3) me the details”. Het gaat hier niet plicht gesteld. Dat het onderwijs er om de voorwaarden, het gaat hier om substantieel ontoegankelijker door het principe: dat je leven, nog voor- wordt, dat doorstuderen enorm wordt dat het goed en wel begonnen is, al 115 ontmoedigd, dat de kloof tussen de

90 gepaard gaat met het opbouwen van haves en have nots4) zo alleen maar een schuld. Dat het onderwijs, het groter wordt: we nemen het op de meest fundamentele onderdeel van koop toe. Geld lenen, wie is er niet een beschaafde samenleving, dat- groot mee geworden? gene wat de criminaliteit bestrijdt, de 120 (7) Zo begint de werkelijke droom

95 economie draaiende houdt en de van dit kabinet zich langzaam maar vooruitgang waarborgt, voortaan op zeker te ontvouwen: een land vol ge- afbetaling komt. Dat er rente zit op hoorzame, hardwerkende, belasting- onze toekomst. betalende burgers die hun hele werk- (6) Onbegrijpelijk is het, en vooral: 125 zame leven geketend zijn aan een

100 hypocriet. “Onderwijs als motor van overheid waarbij ze al vanaf hun de kenniseconomie”, oreert de PvdA achttiende levensjaar in het krijt in haar partijprogramma. “Nederland staan. De schuld kan, als je een moet uitmunten in wetenschap en beetje ambitieuze leerling bent, zelfs beroepsonderwijs”, vindt D66. En: 130 oplopen tot wel dertigduizend euro:

105 “Schulden maken mag nooit lonen!”, op je 22ste meer dan een jaarsalaris. orakelde de VVD onlangs nog in een Voor de toekomstige advocaten en persbericht. Behalve als het om de accountants al geen pretje, laat staan toekomst der natie gaat, kennelijk. voor de loodgieters en lassers in spe. Dan wordt het zelfs aangemoedigd. 135 (8) Noem dat maar sociaal.

110 En voor wie uit een niet al te bevoor-

naar: Rob Wijnberg uit: De Groene Amsterdammer, 5 juni 2014

Rob Wijnberg is filosoof, publicist en hoofdredacteur van De Correspondent, een online journalistiek platform met leden.

noot 1 Dirk Scheringa: bestuursvoorzitter van de DSB, een bank, die na veel commotie over wantoestanden in 2009 failliet ging noot 2 Flash forward: letterlijk: flits vooruit, vooruitblik noot 3 Spare me the details: vrij vertaald: Laten we het niet over de details hebben. noot 4 haves en have nots: degenen die wel iets hebben en degenen die niets hebben

“Er zijn twee redenen waarom het sociale leenstelsel beter is dan het huidige systeem van studiefinanciering”

(1) In een buitengewoon tendentieus economisch rendement heeft, mag opiniestuk geeft de Landelijke iemand er langer over doen om deze Studenten Vakbond (LSVb) een on- terug te betalen en kan een eventu- eigenlijk en vooral onvolledig beeld 45 ele restschuld in het ergste geval uit-

5 van de redenen om voor het hervor- eindelijk worden kwijtgescholden. men van de studiefinanciering te (4) Daarnaast wordt het sociale as- pleiten. Door uitsluitend te focussen pect bekrachtigd door het feit dat er op het argument dat door middel van bij de Staat wordt geleend en niet bij studiefinanciering mensen met een 50 een particulier of een bank. Hier

10 laag inkomen de studie subsidiëren vloeit uit voort dat de afbetalings- van studenten die zelf in de toekomst termijn en het rentepercentage bui- mogelijk dankzij deze studie goed tengewoon schappelijk zijn in verhou- gaan verdienen, doet de LSVb geen ding tot die van een particulier of een recht aan de werkelijkheid. Wij den- 55 bank. Ook kan de lener in het geval

15 ken dat deze discussie meer verdient van problemen met betrekking tot de dan stemmingmakerij en zetten aflossing veel makkelijker tot een graag uiteen waarom wij van mening oplossing komen met de financier zijn dat het invoeren van een sociaal zonder in een sneltreinvaart in allerlei leenstelsel een goede ontwikkeling 60 financiële problemen te raken, het-

20 binnen het Nederlandse onderwijs geen regelmatig voorkomt bij mensen zou zijn. die zich committeren aan leningen bij (2) Allereerst vergeet de LSVb ge- banken of particulieren. makshalve te vermelden dat er een (5) Waarom is het sociale leenstelsel alternatief is. Mensen die het niet met 65 beter dan het huidige systeem van

25 de LSVb eens zijn, worden weggezet studiefinanciering? Om twee rede- als mensen die “bezuinigen op stu- nen: allereerst is de keuze om te denten”, zonder te erkennen dat de gaan studeren een keuze om in jezelf écht inhoudelijke discussie niet zo te investeren. Meer financiële verant- zwart-wit is, en over alternatieven 70 woordelijkheid voor deze keuze kan

30 gaat. Een sociaal leenstelsel is het ervoor zorgen dat een student een beste alternatief: studenten lenen grotere prioriteit aan zijn of haar op- geld in plaats van dat ze het zomaar leiding geeft en een grotere inzet krijgen, maar dan wel op een eerlijke, toont. Dat het leenstelsel sociaal is, sociale manier die voorkomt dat de 75 zorgt ervoor dat die financiële prikkel

35 toegankelijkheid van studeren in het het voor niemand, die over de juiste geding komt. kwaliteiten beschikt en aan de gestel- (3) Dat is waar de LSVb aan voorbij- de opleidingseisen voldoet, onmoge- gaat: de lening die wordt aangegaan lijk maakt om deze keuze te maken. voor het volgen van een studie wordt 80 (6) Daarnaast is er nog een ander

40 terugbetaald naar draagkracht. Wan- ‘detail’ dat de LSVb gemakshalve is neer een studie een minder hoog vergeten. Geld kun je maar een keer

uitgeven en elke euro die je aan on- wijs van de student betaalt via het derwijs uitgeeft moet dan ook zo gesubsidieerde collegegeld.

85 goed mogelijk worden besteed. Wan- (8) Kortom: wanneer er een sociaal neer we de manier waarop studies in leenstelsel wordt ingevoerd, wordt Nederland worden gefinancierd om- 105 niemand opgezadeld met een on- vormen tot een sociaal leenstelsel, draaglijke schuldenlast, heeft ieder- komt er 800 miljoen euro vrij, wat aan een die aan de ingangseisen van een

90 de kwaliteit van onderwijs ten goede studie voldoet de mogelijkheid om zou kunnen, en naar onze mening ook die studie te gaan doen zonder ook zou moeten, komen. Een bedrag 110 financiële drempels en kan ook in dat broodnodig is, maar gezien de deze zware economische tijden geïn- huidige economische situatie niet vesteerd worden in de kwaliteit van

95 eenvoudig op een andere manier kan ons onderwijs. Een schoolvoorbeeld worden vrijgemaakt. van een goede hervormingsmaat- (7) Ten slotte negeert de LVSb ook 115 regel. De LVSb zou er goed aan dat de Nederlandse staat ook bij in- doen hem te steunen, maar zou het voering van een sociaal leenstelsel voorgestelde sociale leenstelsel op

100 nog het grootste deel van het onder- zijn minst eerlijk kunnen weergeven.

naar: Bram Dirkx en Nikie van Thiel uit: de Volkskrant, 6 juni 2012

Bram Dirkx was voorzitter van de JOVD, een liberale politieke jongerenorganisatie die gelieerd is aan de VVD. Nikie van Thiel was voorzitter van de Jonge Democraten, een politieke jongerenorganisatie met vergelijkbare idealen als D66.

Leren lenen

(1) De afgelopen jaren hebben we in vermeld hoe dodelijk tabak is. ‘Let de politiek heel wat meesterlijke op! Geld lenen kost geld.’ Het uit- omdraaiingen van betekenissen de 45 roepteken staat er niet voor niets, revue zien passeren: bezuinigingen zou je zeggen, en ook het logo dat

5 die ‘hervormingen’ of ‘ombuigingen’ naast deze waarschuwing prijkt, is worden genoemd, oorlogen die plots weinig dubbelzinnig: een mannetje doorgaan voor ‘wederopbouw-’ of met een euroteken geketend aan zijn ‘vredesmissies’, het afbouwen van de 50 enkel. Laat er geen misverstand over verzorgingsstaat onder het motto bestaan, wil uw overheid er maar

10 ‘participatiesamenleving’. Aan dit rij- mee zeggen: schulden zijn een mo- tje mag nu weer een nieuwe term derne vorm van slavernij. De voet- worden toegevoegd: het ‘sociaal boei van het 21ste-eeuwse kapita- leenstelsel’. 55 lisme. (2) Jarenlang is schuld het alfa en (4) Flash forward2) naar juni 2014:

15 omega van alle ellende in de wereld dag ‘schuld is slavernij’, hallo ‘sociaal geweest. Amerikaanse huizenbezit- leenstelsel’. Let op! Geld lenen, je ters die massaal hun hoofd in de kunt er vroeg genoeg mee beginnen. hypotheekstrop staken en zo de ban- 60 Bijvoorbeeld als je net achttien bent, kensector naar de rand van de af- je brein nog een kleine zes jaar

20 grond duwden. Overheden die de onderontwikkeld is en je lange- begrotingstekorten tot ongekende termijnplanning ongeveer zo ver hoogten opstuwden om de financiële strekt als die van een eendagsvlieg. sector overeind te houden. Zuid- 65 Laat deze brave burgers in de dop, Europese landen die op het randje die zichzelf over een jaar of tien ook

25 van faillissement balanceerden door al massaal in de schulden zullen bloedrode cijfers in de huishoud- steken voor een dak boven hun boekjes. Op de pof gebouwde vast- hoofd, alvast maar wennen aan het goedprojecten die als zeepbellen uit 70 idee: de komende dertig jaar zal je elkaar spatten. Consumenten die leven in het teken staan van het af-

30 zichzelf de schuldhulpverlening in betalen van je verleden. Niet dat je hielpen door op kosten van Dirk daar met je puberbrein de implicaties Scheringa1) & Co hun te dure keu- al van doorgrondt. Bovendien zul je kens en vakanties voor te financie- 75 wel moeten als je straks nog enige ren. Als er, kortom, één les te trekken kans wilt maken op de arbeidsmarkt,

35 is uit zeven jaar crisis, dan is het wel: maar toch. Leren is leren lenen. na schuld volgt boete. (5) Nu zullen voorstanders zeggen: (3) Sterker nog, schulden zijn zo ge- “Overdrijf niet zo, Rob, de voorwaar- vaarlijk gebleken dat sinds 2009 op 80 den van de lening zijn uiterst coulant, iedere lening verplicht van over- hoor: als je te weinig verdient, hoef je

40 heidswege een waarschuwing dient niets af te betalen, de rente is hart- te worden afgegeven, zoals op ieder stikke laag en de afbetalingstermijn sigarettenpakje ook moet worden ontzettend lang.” Allemaal waar.

85 Toch is mijn antwoord daarop: “Spare deeld milieu komt: min of meer ver- 3) me the details”. Het gaat hier niet plicht gesteld. Dat het onderwijs er om de voorwaarden, het gaat hier om substantieel ontoegankelijker door het principe: dat je leven, nog voor- wordt, dat doorstuderen enorm wordt dat het goed en wel begonnen is, al 115 ontmoedigd, dat de kloof tussen de

90 gepaard gaat met het opbouwen van haves en have nots4) zo alleen maar een schuld. Dat het onderwijs, het groter wordt: we nemen het op de meest fundamentele onderdeel van koop toe. Geld lenen, wie is er niet een beschaafde samenleving, dat- groot mee geworden? gene wat de criminaliteit bestrijdt, de 120 (7) Zo begint de werkelijke droom

95 economie draaiende houdt en de van dit kabinet zich langzaam maar vooruitgang waarborgt, voortaan op zeker te ontvouwen: een land vol ge- afbetaling komt. Dat er rente zit op hoorzame, hardwerkende, belasting- onze toekomst. betalende burgers die hun hele werk- (6) Onbegrijpelijk is het, en vooral: 125 zame leven geketend zijn aan een

100 hypocriet. “Onderwijs als motor van overheid waarbij ze al vanaf hun de kenniseconomie”, oreert de PvdA achttiende levensjaar in het krijt in haar partijprogramma. “Nederland staan. De schuld kan, als je een moet uitmunten in wetenschap en beetje ambitieuze leerling bent, zelfs beroepsonderwijs”, vindt D66. En: 130 oplopen tot wel dertigduizend euro:

105 “Schulden maken mag nooit lonen!”, op je 22ste meer dan een jaarsalaris. orakelde de VVD onlangs nog in een Voor de toekomstige advocaten en persbericht. Behalve als het om de accountants al geen pretje, laat staan toekomst der natie gaat, kennelijk. voor de loodgieters en lassers in spe. Dan wordt het zelfs aangemoedigd. 135 (8) Noem dat maar sociaal.

110 En voor wie uit een niet al te bevoor-

naar: Rob Wijnberg uit: De Groene Amsterdammer, 5 juni 2014

Rob Wijnberg is filosoof, publicist en hoofdredacteur van De Correspondent, een online journalistiek platform met leden.

noot 1 Dirk Scheringa: bestuursvoorzitter van de DSB, een bank, die na veel commotie over wantoestanden in 2009 failliet ging noot 2 Flash forward: letterlijk: flits vooruit, vooruitblik noot 3 Spare me the details: vrij vertaald: Laten we het niet over de details hebben. noot 4 haves en have nots: degenen die wel iets hebben en degenen die niets hebben

Vraatzucht

(1) De westerse industriële bescha- deed. Ik ken er te veel die geen ving eet zichzelf dom. Met die stelling koolhydraten meer eten, of geen begint het boek You aren’t what you 45 vlees, of nu echt gaan ‘afkicken’ van eat1) van Steven Poole. Een aanra- suiker. Ik ken te veel mensen die

5 der uit NRC Lux; ik las het deze wauwelen over organisch en ‘echt’ week. Het is een verrukkelijke aan- eten en die spookverhalen versprei- klacht tegen gastroporno2), tegen de den over zogenaamd giftige E- eetschrijvers met hun bijbels (de 50 nummers. Ik ken er te veel die groentebijbel, barbecuebijbel, party- biologisch met gezond en duurzaam

10 foodbijbel) en vooral tegen de verwarren. Het zijn intelligente men- foodies, die “de wereld alleen kunnen sen, gezond, jong, en ze breken vrij- ervaren door hem in de mond te willig hun hersens over zoiets futiels stoppen. Als reusachtige baby’s”. 55 als hun voeding. Bezorgd voeren ze Poole schrijft over de voedselschrij- gesprekken aan tafel over de vraag

15 ver Michael Pollan, die predikt dat we of de spaghetti bolognese hen nu wél bewust moeten eten omdat elke of niet dichter bij het graf gaat maaltijd een karmic price3) heeft. En brengen. Alsof de levensverwachting over televisiekok Jamie Oliver, die 60 53 is en geen 83. Waanzin. vindt dat op elke school verplicht (3) Mijn grootste verbazing is dat

20 kookles moet worden gegeven. mensen bereid blijken, nee er zelfs Welke lessen er precies plaats moe- buitengewoon in geïnteresseerd zijn, ten maken voor het grillen, bakken hun eetpatroon radicaal te verande- en blancheren zegt hij er niet bij, om- 65 ren. Ik ging tijdens mijn studententijd dat je door het ‘medium’ voedsel al- om met een meisje dat noodgedwon-

25 les kunt leren wat je nodig hebt in het gen een glutenvrij dieet volgde, om- leven. Poole legt genadeloos de dat ze leed aan coeliakie4). Geen transcendentale larie van dit ‘je-bent- brood, geen pasta, geen koekje bij wat-je-eettijdperk’ bloot. Ik kan u het 70 de koffie. Het was een hoogst irri- boek van harte aanbevelen. tante aandoening, waardoor ze altijd

30 (2) Heeft onze maatschappij een eet- moeilijk moest doen over eten. Wat stoornis? Ik ben ervan overtuigd. Het blijkt nu? Grote groepen Nederlan- is geen anorexia nervosa, we zijn ders kopen het boek Broodbuik of niet boulimisch of vraatzuchtig. Nee, 75 Voedselzandloper, en volgen, zonder we zijn gewoonweg geobsedeerd. En enige medische indicatie of andere

35 niet alleen door gastroporno. Ik ken noodzaak, precies dit glutenvrije te veel mensen die een sapkuur on- dieet. Na jarenlang vet vermijden en dergaan, omdat ze ervan overtuigd daarna suiker is tarwe de nieuwe zijn dat ze van binnen ‘schoonge- 80 vijand. Een beetje hipster koopt een spoeld’ moeten worden, als ware hun glutenvrij kookboek en laat alle brood

40 lichaam een pvc-buizenstelsel. Ik ken en pasta voortaan links liggen. te veel mensen die regelmatig (4) Het is moeilijk je te onttrekken vasten, omdat de oermens dat ook aan die voedselobsessie. De tijd-

85 geest resoneert in alles wat ik eet. zoensgroente kopen, liefst een van Mijn broodje kaas (kaas = zuivel = de tien courgettes die jaarlijks uit de slecht, brood = snelle suikers = wijkmoestuin komen, want ja, lokaal slecht, alles met te veel zout = is beter. Er is jaren gestreden voor slecht), mijn glaasje sinaasappelsap 115 het toelaten van Afrikaanse land-

90 (met suiker = slecht, vermoedelijk bouwproducten op de Europese bespoten, niet puur maar uit concen- markt, maar door een recent misver- traat = nep), mijn kopje Pickwickthee stand over de duurzaamheid van lo- (nep, slecht, fabrieksspul), de aard- kaal voedsel, blieven zelfs de groot- beienyoghurt (niet het seizoen), mijn 120 ste wereldverbeteraars geen Afri-

95 cracker met margarine (kankerver- kaanse bonen meer. wekkend), mijn kant-en-klaarmaaltijd (6) Maar ik kan u vertellen: ik zal me uit de magnetron (wil je soms dood?) tegen de gekte verzetten. Ik omarm

niks smaakt meer hetzelfde. De de vooruitgang die ervoor zorgt dat gezondheidsfreaks en voedselsnobs 125 banale zaken als voeding steeds

100 kijken over mijn schouder mee en minder tijd hoeven te kosten. Ik wei- schudden vol medelijden het hoofd. ger te koken als dit niet nodig is. Ik (5) Je moet immers je groenten zelf weiger groente te snijden als er ma- snijden, omdat je er dan bewust mee chines bestaan die dit voor mij doen. bezig bent. Ook al bestaat een derde 130 Ik weiger ‘bewust’ te eten. Ik weiger

105 van alle huishoudens uit één per- me te verdiepen in de vraag waar de soon, je mag vooral niet voor de tele- kipfilet vandaan komt. En ik weiger visie eten, want elke hap moet met om langer over mijn voedsel na te aandacht gekauwd worden. Je mag denken dan strikt noodzakelijk. U niets weggooien, je mag niets in de 135 mag uw gastroporno bij u houden. Ik

110 magnetron stoppen, je moet sei- heb betere dingen te doen.

naar: Rosanne Hertzberger uit: NRC Handelsblad, 2 en 3 november 2013

Rosanne Hertzberger is microbioloog en columnist.

noot 1 You aren’t what you eat: Fed up with gastroculture: een pamflet van Steven Poole tegen de in zijn ogen culinaire hysterie van het moment noot 2 gastroporno: (oorspronkelijk van culinair journalist Johannes van Dam) het mooi in beeld brengen van voedsel; vrij vertaald: eten mooier maken dan het is noot 3 karmic price: de prijs die je, volgens de leer van het Boeddhisme en Hindoeïsme, bij reïncarnatie betaalt voor de handelingen die je in het verleden hebt verricht noot 4 coeliakie: ongeneeslijke stofwisselingsziekte, veroorzaakt door een glutenintolerantie

De teksten die voor dit examen gebruikt zijn, zijn bewerkt om ze geschikt te maken voor het examen. Dit is gebeurd met respect voor de opvattingen van de auteur(s). Wie kennis wil nemen van de oorspronkelijke tekst(en), raadplege de vermelde bronnen. Het College voor Toetsen en Examens is verantwoordelijk voor vorm en inhoud van dit examen.

►►► ν