Eindexamen Nederlands havo 2022, tijdvak 1: vragen en antwoorden

Fantaseren is overleven

(1) Als rechtgeaarde feministe kon filo- kelijkheid niet zo is.” sofe Marjan Slob wegzwijmelen bij de (4) Een van de grote vragen waar filo- romantische fictie van de bouquet- 45 sofen zich op richten, is of je de wereld reeks1). De vaste rolverdeling in deze kunt kennen, volgens Slob. “Ze gaan

5 verhalen: een jonge vrouw, wat naïef daarbij uit van een binaire tegenstelling en onervaren, valt voor de charmes tussen dat wat waar en dat wat onwaar van een oudere, wereldwijze man. is. Fantasie zou in die opvatting onwaar Vastgeroeste stereotypen die niet pas- 50 zijn; ze is immers geen realiteit.” Toch sen bij de denkbeelden van een voor- klopt dat niet helemaal, aldus de

10 uitstrevende vrouw als Slob, zou je filosofe. “Fantasie is misschien niet zeggen. Dat besefte ze zelf ook wel. echt, maar wel degelijk reëel. Voel je (2) Toch sloten deze genderverhou- het verschil tussen die twee? Fantasie dingen aan bij Slobs romantische fan- 55 hoort tot een verbeeldingswereld waar- tasieën. Dat zette haar aan tot het van we vooraf accepteren dat die niet

15 schrijven van het boek Foute echt is. Maar toch heeft die verbeel- fantasieën, dat nu na tien jaar opnieuw dingswereld een duidelijke invloed op wordt uitgegeven. Daarin zegt Slob dat onze materiële werkelijkheid. Waar of zo’n heimelijke verbeelding verre van 60 onwaar zijn in dit geval moeilijk onschuldig is. Die zet volgens haar de toepasbare begrippen.”

20 toon voor de omgang tussen de sek- (5) Volgens Slob moeten we fantasie sen. “Maar let wel, iedere fantasie heeft zien als een mentale proeftuin, waarin een bepaald effect”, zegt Slob. “Ver- ieder individu zich een verscheidenheid beelding doet iets met je, die beïn- 65 aan situaties voorstelt en in gedachten vloedt hoe je naar de wereld kijkt. beleeft. Bevalt die verbeelde situatie je

25 Fantasie is zelfs nodig om die wereld te of juist niet? Wat zou je anders willen? begrijpen en heeft daarmee een duide- “Je creëert in je hoofd zo een parallelle lijke en vrij praktische functie voor de wereld waarin je alternatieven kunt be- mens.” 70 denken die fijner of effectiever zijn. Zo (3) In een lunchroom op het vernieuw- kun je een stappenplan maken en ver-

30 de Utrecht Centraal, een plek die tot der komen in die reële wereld, zonder voor kort maar weinig tot de verbeel- eerst talloze fouten te begaan.” ding sprak, legt de filosofe uit wat die (6) Filosoof en psychiater Damiaan functie volgens haar is. “Toen ik nog 75 Denys spreekt in vergelijkbare termen een klein meisje was, fantaseerde ik over fantasie als Slob. “Fantaseren is

35 vaak over hoe het leven zou zijn als een van onze belangrijkste capacitei- volwassene. Ik deed dan hoge hakken ten. Zonder zouden we niet kunnen aan en ging voor de spiegel staan.” Die overleven”, zegt hij stellig. “Door fanta- exercitie verschafte Slob een kijkje in 80 sie zijn wij in staat tot anticipatie, zoals de toekomst. Precies zo werkt het in dit verschijnsel in de neurowetenschap-

40 ons hoofd, denkt ze. “We verbeelden pen genoemd wordt. In de laatste jaren ons van alles en maken een voorstel- is daar steeds meer aandacht voor, ling van hoe iets zou zijn wat in de wer- omdat anticipatie mentale stoornissen

85 beïnvloedt. Het gaat hierbij om het ver- de evolutiebiologie. Sindsdien geloof ik mogen van de hersenen om zich in te sterk in een theorie die de ‘economie beelden wat er in bepaalde situaties van de biologie’ heet. Die zegt dat we zou kunnen gebeuren.” 135 blijven doen wat nuttig is. Met activitei- (7) Denys geeft een eenvoudig maar ten die dat niet zijn, stopt onze soort

90 herkenbaar voorbeeld. “Veel mensen vroeg of laat. Volg je deze wetmatig- zijn angstig als ze naar een sollicitatie- heid, dan moet fantaseren wel zinnig gesprek moeten. Als ze zich inbeelden zijn. Waarom laten we die energie- hoe zo’n gesprek gaat verlopen, wor- 140 slurpende hersenen van ons anders den ze rustiger. Dat gebeurt vaak on- nog steeds zoveel overuren draaien?”

95 bewust. Sommige mensen fantaseren (10) Maar volgens Denys is het juist daarbij tot in het uiterste detail over onmogelijk om in dergelijke termen te zo’n situatie. Ze maken een beeld van spreken over fantasie. “Verbeeldings- de kamer, de dikte van het tapijt, de 145 kracht heeft volgens mij geen morali- lichtinval, hoe het er zal ruiken. Dat teit: die is er gewoonweg. Er zijn daar-

100 vermogen maakt dat ze als het ware al bij talloze fantasten die allerlei beelden tientallen malen dat gesprek gevoerd en ideeën voortbrengen die nergens op hebben. Die voorbereiding tempert de slaan. Handopleggers en genezers, angstgevoelens.” 150 mensen die denken de toekomst te (8) “Cultuur speelt een bepalende rol bij kunnen zien in dierentekens

• dat alles

105 fantaseren”, zegt Slob. “Je gebruikt is ook volstrekte fantasie. Of dat nuttig concepten uit de wereld om je heen om is? Voor sommigen geeft dat betekenis die simultane werkelijkheid in elkaar te aan het leven, dan is er misschien knutselen.” Dat verklaart ook waarom 155 sprake van een bepaald nut. Maar heel vrouwen zich kunnen verliezen in productief is het niet.”

110 romantische verhalen uit de bouquet- (11) Denys beschrijft daarnaast nog reeks. “Politiek gezien hebben we een ander type fantasie, dat niet be- sterke bedenkingen bij die gender- perkt wordt door iemands culturele con- verhoudingen. Maar hoe afgekloven 160 text. “Want je kunt daar ook compleet ook, toch zijn veel vrouwen er ontvan- aan voorbij fantaseren, in tegenstelling

115 kelijk voor.” Dat komt doordat die rol- tot wat gebeurt bij die weinig kritische patronen koninklijk uitgerold zijn in verbeelding. Dat is juist het mooie aan onze westerse cultuur, legt Slob uit. onze fantasie. Die is grenzeloos. Je “Dat zit al in sprookjes. Daarin zie je 165 kunt je hele samenlevingen voorstellen passieve prinsessen die gered moeten aan het uiterste einde van het heelal of

120 worden door heroïsche prinsen

• de gedaante aannemen van een platvis dezelfde patronen als in die bouquet- van een onbestaande soort. Je fantasie reeks. Zo leren vrouwen van jongs af is onbeperkt. Bij sommige creatievelin- aan zich te vormen naar bestaande 170 gen wordt die fantasie wel zo bizar, dat beelden. Er bestaat dus een wissel- niemand die meer begrijpt.”

125 werking tussen jou, je fantasie en onze (12) “Het is wel belangrijk om duidelijk samenleving. Erg kritisch is dit type te maken dat fantasie zeker wel onge- verbeelding inderdaad niet.” zonde situaties kan voortbrengen”, be- (9) Slob is ervan overtuigd dat al die 175 nadrukt Denys. “Je kunt een teveel aan fantasieën, hoe wild of gedwee ook, fantasie hebben, waarbij een mens

130 nuttig zijn voor de mens. “Voor mijn geen onderscheid meer kan maken boek Hersenbeest heb ik mij verdiept in tussen de fantasie en realiteit. Het is

duidelijk dat dit onwenselijke toestan- men die non-stop beelden produceren

180 den met zich meebrengt. Maar ook een 200 die onze fantasie compleet platslaan. tekort aan fantasie kan ongezond zijn. We worden zo nauwelijks nog uitge- Mensen die in een depressie geraken, daagd om fantasierijk op te treden.” komen daar sneller uit door hun voor- (14) Die fantasieloosheid is problema- stellingsvermogen. Met een beperkte tisch, beaamt ook Slob, maar niet al-

185 fantasie is dat een stuk moeilijker.” 205 leen voor een individu. “Ook idealen (13) Wat dat betreft is Denys niet posi- zijn gebaseerd op verbeeldingskracht. tief over onze tijd. “Fantaseren is een Echt grote politici en activisten kunnen kunst. Je moet ermee oefenen, anders hun fantasieën bijna belichamen. raak je het kwijt. Dat is nu precies het Martin Luther King2) is daar misschien

190 euvel. Wij leven steeds meer in een 210 wel het bekendste voorbeeld van. Hij saaie, dode maatschappij die almaar liet zijn fantasie spreken en schetste fantasielozer wordt. Zo lezen we steeds een ideale wereld waarin alle rassen minder, een activiteit waarbij fantasie harmonieus naast elkaar leefden. een grote rol speelt. Daarnaast hebben Fantasie is dus niet alleen van levens-

195 we mobiele apparaten die aan het or- 215 belang voor de mens, ze is ook onont- ganiseren slaan als we bijvoorbeeld op beerlijk voor een gezonde samen- reis willen. Vroeger had je daar fantasie leving.” voor nodig. Verder zijn er overal scher-

naar: Niels Mathijssen in: Trouw, 25 september 2017

noot 1 In de bouquetreeks worden romantische verhalen verteld waarin een man en een vrouw verliefd op elkaar worden, maar eerst enkele hindernissen moeten overwinnen voordat ze voor altijd samen kunnen zijn. noot 2 Martin Luther King (1929-1968) is bekend door zijn geweldloze verzet tegen de rassenscheiding in de Verenigde Staten.

Ga toch eens een weekendje spelen

(1) Een man (stoppelbaardje, lang (3) Lara Aerts kwam met het idee donker haar en een T-shirt van de voor de film en deed de research. Ze band Haevn) staat in een bos. Hij zet 45 deelde haar fascinatie voor de selec- zijn zonnebril af en trekt een gewaad, tieve manier waarop spelen voor vol-

5 gemaakt van bruin leer en met grote wassenen wordt geaccepteerd met schubachtige schouderstukken, over Sanne Rovers. “Live action role- zijn hoofd. Hij gespt een zwaard om players zoals Erik d’Aes die in bos- zijn middel, schminkt met een kwast 50 sen fictieve oorlogen uitvechten, zwart rondom zijn ogen, gekleurde worden door buitenstaanders nogal

10 strepen op zijn wangen en kroont vreemd gevonden”, zegt ze. “Maar zich tot slot met een gehoornde brui- voetballers die elke zaterdag met een ne helm. Zo kalm als hij nu de laatste groepje achter een bal aan rennen, hand legt aan zijn uitdossing, zo 55 vinden we heel normaal. Wat ik met ongeremd zal hij zich straks in het mijn film wil laten zien, is dat de es-

15 strijdgewoel storten van een fictieve sentie van het spelen bij al die ver- oorlog tussen mensen die allemaal in schillende vormen dezelfde is.” Of je hun rol opgaan, in een wereld die nu een vrouw bent die in een zwem- niet echt bestaat, maar waar hij een 60 bad voor zeemeermin speelt of een weekend lang vol overgave in zal man die een modelvliegtuigje be-

20 geloven. Samen met honderden stuurt, iedereen die speelt, raakt anderen. “even in betovering”, zegt ze. “Ieder- (2) Erik d’Aes (40) is ‘larper’ (naar een die speelt, verliest zich voor live action role-playing1)) en een van 65 even in een activiteit die geen enkel de gezichten uit de korte documen- ander doel dient dan het vrijblijvende

25 taire De Spelende Mens van Sanne plezier van de activiteit zelf.” Rovers, die donderdagavond bij (4) Maar volgens filosoof Coen NPO3 te zien is. In hetzelfde jaar dat Simon is het juist die vrijblijvende het klassieke historische boek Homo 70 essentie van spel die we in onze Ludens2) van de Leidse historicus doelgerichte maatschappij steeds

30 Johan Huizinga zijn tachtigste ver- meer dreigen te verliezen. “We leven jaardag viert, brengt Rovers met haar in een samenleving die geobsedeerd film een ode aan de kunst van het is door nut en productiviteit. Dat spelen. In de documentaire volgt ze 75 sijpelt ook door in onze vrijetijds- spelende volwassenen

• van vrou- besteding. Wat we voor ons plezier

35 wen die zeemeermin spelen tot man- doen, staat minder op zichzelf, maar nen die vliegtuigjes besturen en van moet tegenwoordig steeds vaker een voetballers tot sjoelers

• in de voor- doel dienen. Elke handwerkhobby bereiding, de climax en de ontlading 80 krijgt tegenwoordig een Instagram- van hun spel. Gesproken wordt er in pagina. Elk dagboek wordt een blog.

40 de zevenentwintig minuten durende Sporten draait steeds meer om een film nauwelijks, de zintuiglijke bele- fit lijf krijgen en steeds minder alleen ving van het spelen staat centraal. om het plezier. Door ons spel een

85 hoger doel te geven, voelen we ons “Tijdens het larpen kan ik dingen ook in onze vrije tijd nog nuttig pro- doen die ik anders nooit zou doen en ductief”, zegt hij. “Maar zo ontnemen 125 kanten van mezelf verkennen die ik we onszelf ook de adempauze van anders nooit zou verkennen. Tijdens het vrijblijvende spelen.” het spelen kan ik me out of the box

90 (5) En dat terwijl juist in dat vrijblij- gedragen. Ik merk dat ik daardoor in vende volgens experts het biologisch het echte leven ook creatiever en nut van spelen schuilt. Louk 130 flexibeler ben. Dat ik door alle onver- Vanderschuren, hoogleraar neuro- wachte dingen die ik tijdens het biologie aan de Universiteit Utrecht, spelen meemaak, me ook in het

95 doet al meer dan twintig jaar onder- echte leven gemakkelijker aanpas.” zoek naar het belang van spelen bij (8) Maar net als filosoof Coen Simon jonge ratten. “Ratten die niet of on- 135 wijst neurobioloog Vanderschuren voldoende hebben kunnen spelen, erop dat spel om die functie van kunnen simpele taken op het eerste proeftuin te kunnen vervullen, aan

100 gezicht prima uitvoeren, maar als de een belangrijke voorwaarde moet regels plotseling veranderen, kunnen voldoen: het moet leuk zijn. “Spelen ze daar niet goed mee omgaan”, ver- 140 triggert net als eten en seks het belo- telt Vanderschuren. “Ook zijn ze min- ningscentrum in de hersenen. We der goed in het inschatten van onbe- hebben het nodig om te overleven,

105 kende sociale situaties. Ratten die maar we doen het in de eerste plaats wel hebben kunnen spelen, zijn flexi- omdat we er plezier aan beleven. beler en voelen beter aan welk ge- 145 Voor kinderen is dat vanzelfspre- drag in welke situatie gepast is.” kend, maar volwassenen verliezen (6) Dat komt volgens Vanderschuren dat gaandeweg vaak uit het oog. De

110 doordat spel een context biedt waar- competitie, het doel of de sociale binnen sociaal en fysiek gedrag vrijuit context van het spel wordt belang- kan worden uitgeprobeerd, zonder 150 rijker dan de beleving. Terwijl in die dat het consequenties heeft in de beleving juist de essentie van het realiteit. Vanderschuren vertelt: “Juist spelen schuilt.”

115 omdat er tijdens het spelen niets op (9) En het is die beleving die het spel staat wat in het echte leven Sanne Rovers met haar korte film gevolgen heeft, is het de ideale con- 155 De Spelende Mens feilloos voor het text om verder te gaan dan je anders voetlicht brengt: de betovering van zou durven, en de grenzen van je iets doen, puur om het plezier van

120 eigen kunnen op te rekken.” het doen. (7) Voor Erik d’Aes, de larper uit de documentaire, is dat herkenbaar.

naar: Floor Bakhuys Roozeboom in: NRC Handelsblad, 30 mei 2018

noot 1 live action role-playing: rollenspel waarin mensen live verhalen naspelen noot 2 Homo Ludens: de spelende mens

Fantaseren is overleven

(1) Als rechtgeaarde feministe kon filo- kelijkheid niet zo is.” sofe Marjan Slob wegzwijmelen bij de (4) Een van de grote vragen waar filo- romantische fictie van de bouquet- 45 sofen zich op richten, is of je de wereld reeks1). De vaste rolverdeling in deze kunt kennen, volgens Slob. “Ze gaan

5 verhalen: een jonge vrouw, wat naïef daarbij uit van een binaire tegenstelling en onervaren, valt voor de charmes tussen dat wat waar en dat wat onwaar van een oudere, wereldwijze man. is. Fantasie zou in die opvatting onwaar Vastgeroeste stereotypen die niet pas- 50 zijn; ze is immers geen realiteit.” Toch sen bij de denkbeelden van een voor- klopt dat niet helemaal, aldus de

10 uitstrevende vrouw als Slob, zou je filosofe. “Fantasie is misschien niet zeggen. Dat besefte ze zelf ook wel. echt, maar wel degelijk reëel. Voel je (2) Toch sloten deze genderverhou- het verschil tussen die twee? Fantasie dingen aan bij Slobs romantische fan- 55 hoort tot een verbeeldingswereld waar- tasieën. Dat zette haar aan tot het van we vooraf accepteren dat die niet

15 schrijven van het boek Foute echt is. Maar toch heeft die verbeel- fantasieën, dat nu na tien jaar opnieuw dingswereld een duidelijke invloed op wordt uitgegeven. Daarin zegt Slob dat onze materiële werkelijkheid. Waar of zo’n heimelijke verbeelding verre van 60 onwaar zijn in dit geval moeilijk onschuldig is. Die zet volgens haar de toepasbare begrippen.”

20 toon voor de omgang tussen de sek- (5) Volgens Slob moeten we fantasie sen. “Maar let wel, iedere fantasie heeft zien als een mentale proeftuin, waarin een bepaald effect”, zegt Slob. “Ver- ieder individu zich een verscheidenheid beelding doet iets met je, die beïn- 65 aan situaties voorstelt en in gedachten vloedt hoe je naar de wereld kijkt. beleeft. Bevalt die verbeelde situatie je

25 Fantasie is zelfs nodig om die wereld te of juist niet? Wat zou je anders willen? begrijpen en heeft daarmee een duide- “Je creëert in je hoofd zo een parallelle lijke en vrij praktische functie voor de wereld waarin je alternatieven kunt be- mens.” 70 denken die fijner of effectiever zijn. Zo (3) In een lunchroom op het vernieuw- kun je een stappenplan maken en ver-

30 de Utrecht Centraal, een plek die tot der komen in die reële wereld, zonder voor kort maar weinig tot de verbeel- eerst talloze fouten te begaan.” ding sprak, legt de filosofe uit wat die (6) Filosoof en psychiater Damiaan functie volgens haar is. “Toen ik nog 75 Denys spreekt in vergelijkbare termen een klein meisje was, fantaseerde ik over fantasie als Slob. “Fantaseren is

35 vaak over hoe het leven zou zijn als een van onze belangrijkste capacitei- volwassene. Ik deed dan hoge hakken ten. Zonder zouden we niet kunnen aan en ging voor de spiegel staan.” Die overleven”, zegt hij stellig. “Door fanta- exercitie verschafte Slob een kijkje in 80 sie zijn wij in staat tot anticipatie, zoals de toekomst. Precies zo werkt het in dit verschijnsel in de neurowetenschap-

40 ons hoofd, denkt ze. “We verbeelden pen genoemd wordt. In de laatste jaren ons van alles en maken een voorstel- is daar steeds meer aandacht voor, ling van hoe iets zou zijn wat in de wer- omdat anticipatie mentale stoornissen

85 beïnvloedt. Het gaat hierbij om het ver- de evolutiebiologie. Sindsdien geloof ik mogen van de hersenen om zich in te sterk in een theorie die de ‘economie beelden wat er in bepaalde situaties van de biologie’ heet. Die zegt dat we zou kunnen gebeuren.” 135 blijven doen wat nuttig is. Met activitei- (7) Denys geeft een eenvoudig maar ten die dat niet zijn, stopt onze soort

90 herkenbaar voorbeeld. “Veel mensen vroeg of laat. Volg je deze wetmatig- zijn angstig als ze naar een sollicitatie- heid, dan moet fantaseren wel zinnig gesprek moeten. Als ze zich inbeelden zijn. Waarom laten we die energie- hoe zo’n gesprek gaat verlopen, wor- 140 slurpende hersenen van ons anders den ze rustiger. Dat gebeurt vaak on- nog steeds zoveel overuren draaien?”

95 bewust. Sommige mensen fantaseren (10) Maar volgens Denys is het juist daarbij tot in het uiterste detail over onmogelijk om in dergelijke termen te zo’n situatie. Ze maken een beeld van spreken over fantasie. “Verbeeldings- de kamer, de dikte van het tapijt, de 145 kracht heeft volgens mij geen morali- lichtinval, hoe het er zal ruiken. Dat teit: die is er gewoonweg. Er zijn daar-

100 vermogen maakt dat ze als het ware al bij talloze fantasten die allerlei beelden tientallen malen dat gesprek gevoerd en ideeën voortbrengen die nergens op hebben. Die voorbereiding tempert de slaan. Handopleggers en genezers, angstgevoelens.” 150 mensen die denken de toekomst te (8) “Cultuur speelt een bepalende rol bij kunnen zien in dierentekens

• dat alles

105 fantaseren”, zegt Slob. “Je gebruikt is ook volstrekte fantasie. Of dat nuttig concepten uit de wereld om je heen om is? Voor sommigen geeft dat betekenis die simultane werkelijkheid in elkaar te aan het leven, dan is er misschien knutselen.” Dat verklaart ook waarom 155 sprake van een bepaald nut. Maar heel vrouwen zich kunnen verliezen in productief is het niet.”

110 romantische verhalen uit de bouquet- (11) Denys beschrijft daarnaast nog reeks. “Politiek gezien hebben we een ander type fantasie, dat niet be- sterke bedenkingen bij die gender- perkt wordt door iemands culturele con- verhoudingen. Maar hoe afgekloven 160 text. “Want je kunt daar ook compleet ook, toch zijn veel vrouwen er ontvan- aan voorbij fantaseren, in tegenstelling

115 kelijk voor.” Dat komt doordat die rol- tot wat gebeurt bij die weinig kritische patronen koninklijk uitgerold zijn in verbeelding. Dat is juist het mooie aan onze westerse cultuur, legt Slob uit. onze fantasie. Die is grenzeloos. Je “Dat zit al in sprookjes. Daarin zie je 165 kunt je hele samenlevingen voorstellen passieve prinsessen die gered moeten aan het uiterste einde van het heelal of

120 worden door heroïsche prinsen

• de gedaante aannemen van een platvis dezelfde patronen als in die bouquet- van een onbestaande soort. Je fantasie reeks. Zo leren vrouwen van jongs af is onbeperkt. Bij sommige creatievelin- aan zich te vormen naar bestaande 170 gen wordt die fantasie wel zo bizar, dat beelden. Er bestaat dus een wissel- niemand die meer begrijpt.”

125 werking tussen jou, je fantasie en onze (12) “Het is wel belangrijk om duidelijk samenleving. Erg kritisch is dit type te maken dat fantasie zeker wel onge- verbeelding inderdaad niet.” zonde situaties kan voortbrengen”, be- (9) Slob is ervan overtuigd dat al die 175 nadrukt Denys. “Je kunt een teveel aan fantasieën, hoe wild of gedwee ook, fantasie hebben, waarbij een mens

130 nuttig zijn voor de mens. “Voor mijn geen onderscheid meer kan maken boek Hersenbeest heb ik mij verdiept in tussen de fantasie en realiteit. Het is

duidelijk dat dit onwenselijke toestan- men die non-stop beelden produceren

180 den met zich meebrengt. Maar ook een 200 die onze fantasie compleet platslaan. tekort aan fantasie kan ongezond zijn. We worden zo nauwelijks nog uitge- Mensen die in een depressie geraken, daagd om fantasierijk op te treden.” komen daar sneller uit door hun voor- (14) Die fantasieloosheid is problema- stellingsvermogen. Met een beperkte tisch, beaamt ook Slob, maar niet al-

185 fantasie is dat een stuk moeilijker.” 205 leen voor een individu. “Ook idealen (13) Wat dat betreft is Denys niet posi- zijn gebaseerd op verbeeldingskracht. tief over onze tijd. “Fantaseren is een Echt grote politici en activisten kunnen kunst. Je moet ermee oefenen, anders hun fantasieën bijna belichamen. raak je het kwijt. Dat is nu precies het Martin Luther King2) is daar misschien

190 euvel. Wij leven steeds meer in een 210 wel het bekendste voorbeeld van. Hij saaie, dode maatschappij die almaar liet zijn fantasie spreken en schetste fantasielozer wordt. Zo lezen we steeds een ideale wereld waarin alle rassen minder, een activiteit waarbij fantasie harmonieus naast elkaar leefden. een grote rol speelt. Daarnaast hebben Fantasie is dus niet alleen van levens-

195 we mobiele apparaten die aan het or- 215 belang voor de mens, ze is ook onont- ganiseren slaan als we bijvoorbeeld op beerlijk voor een gezonde samen- reis willen. Vroeger had je daar fantasie leving.” voor nodig. Verder zijn er overal scher-

naar: Niels Mathijssen in: Trouw, 25 september 2017

noot 1 In de bouquetreeks worden romantische verhalen verteld waarin een man en een vrouw verliefd op elkaar worden, maar eerst enkele hindernissen moeten overwinnen voordat ze voor altijd samen kunnen zijn. noot 2 Martin Luther King (1929-1968) is bekend door zijn geweldloze verzet tegen de rassenscheiding in de Verenigde Staten.

Ga toch eens een weekendje spelen

(1) Een man (stoppelbaardje, lang (3) Lara Aerts kwam met het idee donker haar en een T-shirt van de voor de film en deed de research. Ze band Haevn) staat in een bos. Hij zet 45 deelde haar fascinatie voor de selec- zijn zonnebril af en trekt een gewaad, tieve manier waarop spelen voor vol-

5 gemaakt van bruin leer en met grote wassenen wordt geaccepteerd met schubachtige schouderstukken, over Sanne Rovers. “Live action role- zijn hoofd. Hij gespt een zwaard om players zoals Erik d’Aes die in bos- zijn middel, schminkt met een kwast 50 sen fictieve oorlogen uitvechten, zwart rondom zijn ogen, gekleurde worden door buitenstaanders nogal

10 strepen op zijn wangen en kroont vreemd gevonden”, zegt ze. “Maar zich tot slot met een gehoornde brui- voetballers die elke zaterdag met een ne helm. Zo kalm als hij nu de laatste groepje achter een bal aan rennen, hand legt aan zijn uitdossing, zo 55 vinden we heel normaal. Wat ik met ongeremd zal hij zich straks in het mijn film wil laten zien, is dat de es-

15 strijdgewoel storten van een fictieve sentie van het spelen bij al die ver- oorlog tussen mensen die allemaal in schillende vormen dezelfde is.” Of je hun rol opgaan, in een wereld die nu een vrouw bent die in een zwem- niet echt bestaat, maar waar hij een 60 bad voor zeemeermin speelt of een weekend lang vol overgave in zal man die een modelvliegtuigje be-

20 geloven. Samen met honderden stuurt, iedereen die speelt, raakt anderen. “even in betovering”, zegt ze. “Ieder- (2) Erik d’Aes (40) is ‘larper’ (naar een die speelt, verliest zich voor live action role-playing1)) en een van 65 even in een activiteit die geen enkel de gezichten uit de korte documen- ander doel dient dan het vrijblijvende

25 taire De Spelende Mens van Sanne plezier van de activiteit zelf.” Rovers, die donderdagavond bij (4) Maar volgens filosoof Coen NPO3 te zien is. In hetzelfde jaar dat Simon is het juist die vrijblijvende het klassieke historische boek Homo 70 essentie van spel die we in onze Ludens2) van de Leidse historicus doelgerichte maatschappij steeds

30 Johan Huizinga zijn tachtigste ver- meer dreigen te verliezen. “We leven jaardag viert, brengt Rovers met haar in een samenleving die geobsedeerd film een ode aan de kunst van het is door nut en productiviteit. Dat spelen. In de documentaire volgt ze 75 sijpelt ook door in onze vrijetijds- spelende volwassenen

• van vrou- besteding. Wat we voor ons plezier

35 wen die zeemeermin spelen tot man- doen, staat minder op zichzelf, maar nen die vliegtuigjes besturen en van moet tegenwoordig steeds vaker een voetballers tot sjoelers

• in de voor- doel dienen. Elke handwerkhobby bereiding, de climax en de ontlading 80 krijgt tegenwoordig een Instagram- van hun spel. Gesproken wordt er in pagina. Elk dagboek wordt een blog.

40 de zevenentwintig minuten durende Sporten draait steeds meer om een film nauwelijks, de zintuiglijke bele- fit lijf krijgen en steeds minder alleen ving van het spelen staat centraal. om het plezier. Door ons spel een

85 hoger doel te geven, voelen we ons “Tijdens het larpen kan ik dingen ook in onze vrije tijd nog nuttig pro- doen die ik anders nooit zou doen en ductief”, zegt hij. “Maar zo ontnemen 125 kanten van mezelf verkennen die ik we onszelf ook de adempauze van anders nooit zou verkennen. Tijdens het vrijblijvende spelen.” het spelen kan ik me out of the box

90 (5) En dat terwijl juist in dat vrijblij- gedragen. Ik merk dat ik daardoor in vende volgens experts het biologisch het echte leven ook creatiever en nut van spelen schuilt. Louk 130 flexibeler ben. Dat ik door alle onver- Vanderschuren, hoogleraar neuro- wachte dingen die ik tijdens het biologie aan de Universiteit Utrecht, spelen meemaak, me ook in het

95 doet al meer dan twintig jaar onder- echte leven gemakkelijker aanpas.” zoek naar het belang van spelen bij (8) Maar net als filosoof Coen Simon jonge ratten. “Ratten die niet of on- 135 wijst neurobioloog Vanderschuren voldoende hebben kunnen spelen, erop dat spel om die functie van kunnen simpele taken op het eerste proeftuin te kunnen vervullen, aan

100 gezicht prima uitvoeren, maar als de een belangrijke voorwaarde moet regels plotseling veranderen, kunnen voldoen: het moet leuk zijn. “Spelen ze daar niet goed mee omgaan”, ver- 140 triggert net als eten en seks het belo- telt Vanderschuren. “Ook zijn ze min- ningscentrum in de hersenen. We der goed in het inschatten van onbe- hebben het nodig om te overleven,

105 kende sociale situaties. Ratten die maar we doen het in de eerste plaats wel hebben kunnen spelen, zijn flexi- omdat we er plezier aan beleven. beler en voelen beter aan welk ge- 145 Voor kinderen is dat vanzelfspre- drag in welke situatie gepast is.” kend, maar volwassenen verliezen (6) Dat komt volgens Vanderschuren dat gaandeweg vaak uit het oog. De

110 doordat spel een context biedt waar- competitie, het doel of de sociale binnen sociaal en fysiek gedrag vrijuit context van het spel wordt belang- kan worden uitgeprobeerd, zonder 150 rijker dan de beleving. Terwijl in die dat het consequenties heeft in de beleving juist de essentie van het realiteit. Vanderschuren vertelt: “Juist spelen schuilt.”

115 omdat er tijdens het spelen niets op (9) En het is die beleving die het spel staat wat in het echte leven Sanne Rovers met haar korte film gevolgen heeft, is het de ideale con- 155 De Spelende Mens feilloos voor het text om verder te gaan dan je anders voetlicht brengt: de betovering van zou durven, en de grenzen van je iets doen, puur om het plezier van

120 eigen kunnen op te rekken.” het doen. (7) Voor Erik d’Aes, de larper uit de documentaire, is dat herkenbaar.

naar: Floor Bakhuys Roozeboom in: NRC Handelsblad, 30 mei 2018

noot 1 live action role-playing: rollenspel waarin mensen live verhalen naspelen noot 2 Homo Ludens: de spelende mens

Fantaseren is overleven

(1) Als rechtgeaarde feministe kon filo- kelijkheid niet zo is.” sofe Marjan Slob wegzwijmelen bij de (4) Een van de grote vragen waar filo- romantische fictie van de bouquet- 45 sofen zich op richten, is of je de wereld reeks1). De vaste rolverdeling in deze kunt kennen, volgens Slob. “Ze gaan

5 verhalen: een jonge vrouw, wat naïef daarbij uit van een binaire tegenstelling en onervaren, valt voor de charmes tussen dat wat waar en dat wat onwaar van een oudere, wereldwijze man. is. Fantasie zou in die opvatting onwaar Vastgeroeste stereotypen die niet pas- 50 zijn; ze is immers geen realiteit.” Toch sen bij de denkbeelden van een voor- klopt dat niet helemaal, aldus de

10 uitstrevende vrouw als Slob, zou je filosofe. “Fantasie is misschien niet zeggen. Dat besefte ze zelf ook wel. echt, maar wel degelijk reëel. Voel je (2) Toch sloten deze genderverhou- het verschil tussen die twee? Fantasie dingen aan bij Slobs romantische fan- 55 hoort tot een verbeeldingswereld waar- tasieën. Dat zette haar aan tot het van we vooraf accepteren dat die niet

15 schrijven van het boek Foute echt is. Maar toch heeft die verbeel- fantasieën, dat nu na tien jaar opnieuw dingswereld een duidelijke invloed op wordt uitgegeven. Daarin zegt Slob dat onze materiële werkelijkheid. Waar of zo’n heimelijke verbeelding verre van 60 onwaar zijn in dit geval moeilijk onschuldig is. Die zet volgens haar de toepasbare begrippen.”

20 toon voor de omgang tussen de sek- (5) Volgens Slob moeten we fantasie sen. “Maar let wel, iedere fantasie heeft zien als een mentale proeftuin, waarin een bepaald effect”, zegt Slob. “Ver- ieder individu zich een verscheidenheid beelding doet iets met je, die beïn- 65 aan situaties voorstelt en in gedachten vloedt hoe je naar de wereld kijkt. beleeft. Bevalt die verbeelde situatie je

25 Fantasie is zelfs nodig om die wereld te of juist niet? Wat zou je anders willen? begrijpen en heeft daarmee een duide- “Je creëert in je hoofd zo een parallelle lijke en vrij praktische functie voor de wereld waarin je alternatieven kunt be- mens.” 70 denken die fijner of effectiever zijn. Zo (3) In een lunchroom op het vernieuw- kun je een stappenplan maken en ver-

30 de Utrecht Centraal, een plek die tot der komen in die reële wereld, zonder voor kort maar weinig tot de verbeel- eerst talloze fouten te begaan.” ding sprak, legt de filosofe uit wat die (6) Filosoof en psychiater Damiaan functie volgens haar is. “Toen ik nog 75 Denys spreekt in vergelijkbare termen een klein meisje was, fantaseerde ik over fantasie als Slob. “Fantaseren is

35 vaak over hoe het leven zou zijn als een van onze belangrijkste capacitei- volwassene. Ik deed dan hoge hakken ten. Zonder zouden we niet kunnen aan en ging voor de spiegel staan.” Die overleven”, zegt hij stellig. “Door fanta- exercitie verschafte Slob een kijkje in 80 sie zijn wij in staat tot anticipatie, zoals de toekomst. Precies zo werkt het in dit verschijnsel in de neurowetenschap-

40 ons hoofd, denkt ze. “We verbeelden pen genoemd wordt. In de laatste jaren ons van alles en maken een voorstel- is daar steeds meer aandacht voor, ling van hoe iets zou zijn wat in de wer- omdat anticipatie mentale stoornissen

85 beïnvloedt. Het gaat hierbij om het ver- de evolutiebiologie. Sindsdien geloof ik mogen van de hersenen om zich in te sterk in een theorie die de ‘economie beelden wat er in bepaalde situaties van de biologie’ heet. Die zegt dat we zou kunnen gebeuren.” 135 blijven doen wat nuttig is. Met activitei- (7) Denys geeft een eenvoudig maar ten die dat niet zijn, stopt onze soort

90 herkenbaar voorbeeld. “Veel mensen vroeg of laat. Volg je deze wetmatig- zijn angstig als ze naar een sollicitatie- heid, dan moet fantaseren wel zinnig gesprek moeten. Als ze zich inbeelden zijn. Waarom laten we die energie- hoe zo’n gesprek gaat verlopen, wor- 140 slurpende hersenen van ons anders den ze rustiger. Dat gebeurt vaak on- nog steeds zoveel overuren draaien?”

95 bewust. Sommige mensen fantaseren (10) Maar volgens Denys is het juist daarbij tot in het uiterste detail over onmogelijk om in dergelijke termen te zo’n situatie. Ze maken een beeld van spreken over fantasie. “Verbeeldings- de kamer, de dikte van het tapijt, de 145 kracht heeft volgens mij geen morali- lichtinval, hoe het er zal ruiken. Dat teit: die is er gewoonweg. Er zijn daar-

100 vermogen maakt dat ze als het ware al bij talloze fantasten die allerlei beelden tientallen malen dat gesprek gevoerd en ideeën voortbrengen die nergens op hebben. Die voorbereiding tempert de slaan. Handopleggers en genezers, angstgevoelens.” 150 mensen die denken de toekomst te (8) “Cultuur speelt een bepalende rol bij kunnen zien in dierentekens

• dat alles

105 fantaseren”, zegt Slob. “Je gebruikt is ook volstrekte fantasie. Of dat nuttig concepten uit de wereld om je heen om is? Voor sommigen geeft dat betekenis die simultane werkelijkheid in elkaar te aan het leven, dan is er misschien knutselen.” Dat verklaart ook waarom 155 sprake van een bepaald nut. Maar heel vrouwen zich kunnen verliezen in productief is het niet.”

110 romantische verhalen uit de bouquet- (11) Denys beschrijft daarnaast nog reeks. “Politiek gezien hebben we een ander type fantasie, dat niet be- sterke bedenkingen bij die gender- perkt wordt door iemands culturele con- verhoudingen. Maar hoe afgekloven 160 text. “Want je kunt daar ook compleet ook, toch zijn veel vrouwen er ontvan- aan voorbij fantaseren, in tegenstelling

115 kelijk voor.” Dat komt doordat die rol- tot wat gebeurt bij die weinig kritische patronen koninklijk uitgerold zijn in verbeelding. Dat is juist het mooie aan onze westerse cultuur, legt Slob uit. onze fantasie. Die is grenzeloos. Je “Dat zit al in sprookjes. Daarin zie je 165 kunt je hele samenlevingen voorstellen passieve prinsessen die gered moeten aan het uiterste einde van het heelal of

120 worden door heroïsche prinsen

• de gedaante aannemen van een platvis dezelfde patronen als in die bouquet- van een onbestaande soort. Je fantasie reeks. Zo leren vrouwen van jongs af is onbeperkt. Bij sommige creatievelin- aan zich te vormen naar bestaande 170 gen wordt die fantasie wel zo bizar, dat beelden. Er bestaat dus een wissel- niemand die meer begrijpt.”

125 werking tussen jou, je fantasie en onze (12) “Het is wel belangrijk om duidelijk samenleving. Erg kritisch is dit type te maken dat fantasie zeker wel onge- verbeelding inderdaad niet.” zonde situaties kan voortbrengen”, be- (9) Slob is ervan overtuigd dat al die 175 nadrukt Denys. “Je kunt een teveel aan fantasieën, hoe wild of gedwee ook, fantasie hebben, waarbij een mens

130 nuttig zijn voor de mens. “Voor mijn geen onderscheid meer kan maken boek Hersenbeest heb ik mij verdiept in tussen de fantasie en realiteit. Het is

duidelijk dat dit onwenselijke toestan- men die non-stop beelden produceren

180 den met zich meebrengt. Maar ook een 200 die onze fantasie compleet platslaan. tekort aan fantasie kan ongezond zijn. We worden zo nauwelijks nog uitge- Mensen die in een depressie geraken, daagd om fantasierijk op te treden.” komen daar sneller uit door hun voor- (14) Die fantasieloosheid is problema- stellingsvermogen. Met een beperkte tisch, beaamt ook Slob, maar niet al-

185 fantasie is dat een stuk moeilijker.” 205 leen voor een individu. “Ook idealen (13) Wat dat betreft is Denys niet posi- zijn gebaseerd op verbeeldingskracht. tief over onze tijd. “Fantaseren is een Echt grote politici en activisten kunnen kunst. Je moet ermee oefenen, anders hun fantasieën bijna belichamen. raak je het kwijt. Dat is nu precies het Martin Luther King2) is daar misschien

190 euvel. Wij leven steeds meer in een 210 wel het bekendste voorbeeld van. Hij saaie, dode maatschappij die almaar liet zijn fantasie spreken en schetste fantasielozer wordt. Zo lezen we steeds een ideale wereld waarin alle rassen minder, een activiteit waarbij fantasie harmonieus naast elkaar leefden. een grote rol speelt. Daarnaast hebben Fantasie is dus niet alleen van levens-

195 we mobiele apparaten die aan het or- 215 belang voor de mens, ze is ook onont- ganiseren slaan als we bijvoorbeeld op beerlijk voor een gezonde samen- reis willen. Vroeger had je daar fantasie leving.” voor nodig. Verder zijn er overal scher-

naar: Niels Mathijssen in: Trouw, 25 september 2017

noot 1 In de bouquetreeks worden romantische verhalen verteld waarin een man en een vrouw verliefd op elkaar worden, maar eerst enkele hindernissen moeten overwinnen voordat ze voor altijd samen kunnen zijn. noot 2 Martin Luther King (1929-1968) is bekend door zijn geweldloze verzet tegen de rassenscheiding in de Verenigde Staten.

Ga toch eens een weekendje spelen

(1) Een man (stoppelbaardje, lang (3) Lara Aerts kwam met het idee donker haar en een T-shirt van de voor de film en deed de research. Ze band Haevn) staat in een bos. Hij zet 45 deelde haar fascinatie voor de selec- zijn zonnebril af en trekt een gewaad, tieve manier waarop spelen voor vol-

5 gemaakt van bruin leer en met grote wassenen wordt geaccepteerd met schubachtige schouderstukken, over Sanne Rovers. “Live action role- zijn hoofd. Hij gespt een zwaard om players zoals Erik d’Aes die in bos- zijn middel, schminkt met een kwast 50 sen fictieve oorlogen uitvechten, zwart rondom zijn ogen, gekleurde worden door buitenstaanders nogal

10 strepen op zijn wangen en kroont vreemd gevonden”, zegt ze. “Maar zich tot slot met een gehoornde brui- voetballers die elke zaterdag met een ne helm. Zo kalm als hij nu de laatste groepje achter een bal aan rennen, hand legt aan zijn uitdossing, zo 55 vinden we heel normaal. Wat ik met ongeremd zal hij zich straks in het mijn film wil laten zien, is dat de es-

15 strijdgewoel storten van een fictieve sentie van het spelen bij al die ver- oorlog tussen mensen die allemaal in schillende vormen dezelfde is.” Of je hun rol opgaan, in een wereld die nu een vrouw bent die in een zwem- niet echt bestaat, maar waar hij een 60 bad voor zeemeermin speelt of een weekend lang vol overgave in zal man die een modelvliegtuigje be-

20 geloven. Samen met honderden stuurt, iedereen die speelt, raakt anderen. “even in betovering”, zegt ze. “Ieder- (2) Erik d’Aes (40) is ‘larper’ (naar een die speelt, verliest zich voor live action role-playing1)) en een van 65 even in een activiteit die geen enkel de gezichten uit de korte documen- ander doel dient dan het vrijblijvende

25 taire De Spelende Mens van Sanne plezier van de activiteit zelf.” Rovers, die donderdagavond bij (4) Maar volgens filosoof Coen NPO3 te zien is. In hetzelfde jaar dat Simon is het juist die vrijblijvende het klassieke historische boek Homo 70 essentie van spel die we in onze Ludens2) van de Leidse historicus doelgerichte maatschappij steeds

30 Johan Huizinga zijn tachtigste ver- meer dreigen te verliezen. “We leven jaardag viert, brengt Rovers met haar in een samenleving die geobsedeerd film een ode aan de kunst van het is door nut en productiviteit. Dat spelen. In de documentaire volgt ze 75 sijpelt ook door in onze vrijetijds- spelende volwassenen

• van vrou- besteding. Wat we voor ons plezier

35 wen die zeemeermin spelen tot man- doen, staat minder op zichzelf, maar nen die vliegtuigjes besturen en van moet tegenwoordig steeds vaker een voetballers tot sjoelers

• in de voor- doel dienen. Elke handwerkhobby bereiding, de climax en de ontlading 80 krijgt tegenwoordig een Instagram- van hun spel. Gesproken wordt er in pagina. Elk dagboek wordt een blog.

40 de zevenentwintig minuten durende Sporten draait steeds meer om een film nauwelijks, de zintuiglijke bele- fit lijf krijgen en steeds minder alleen ving van het spelen staat centraal. om het plezier. Door ons spel een

85 hoger doel te geven, voelen we ons “Tijdens het larpen kan ik dingen ook in onze vrije tijd nog nuttig pro- doen die ik anders nooit zou doen en ductief”, zegt hij. “Maar zo ontnemen 125 kanten van mezelf verkennen die ik we onszelf ook de adempauze van anders nooit zou verkennen. Tijdens het vrijblijvende spelen.” het spelen kan ik me out of the box

90 (5) En dat terwijl juist in dat vrijblij- gedragen. Ik merk dat ik daardoor in vende volgens experts het biologisch het echte leven ook creatiever en nut van spelen schuilt. Louk 130 flexibeler ben. Dat ik door alle onver- Vanderschuren, hoogleraar neuro- wachte dingen die ik tijdens het biologie aan de Universiteit Utrecht, spelen meemaak, me ook in het

95 doet al meer dan twintig jaar onder- echte leven gemakkelijker aanpas.” zoek naar het belang van spelen bij (8) Maar net als filosoof Coen Simon jonge ratten. “Ratten die niet of on- 135 wijst neurobioloog Vanderschuren voldoende hebben kunnen spelen, erop dat spel om die functie van kunnen simpele taken op het eerste proeftuin te kunnen vervullen, aan

100 gezicht prima uitvoeren, maar als de een belangrijke voorwaarde moet regels plotseling veranderen, kunnen voldoen: het moet leuk zijn. “Spelen ze daar niet goed mee omgaan”, ver- 140 triggert net als eten en seks het belo- telt Vanderschuren. “Ook zijn ze min- ningscentrum in de hersenen. We der goed in het inschatten van onbe- hebben het nodig om te overleven,

105 kende sociale situaties. Ratten die maar we doen het in de eerste plaats wel hebben kunnen spelen, zijn flexi- omdat we er plezier aan beleven. beler en voelen beter aan welk ge- 145 Voor kinderen is dat vanzelfspre- drag in welke situatie gepast is.” kend, maar volwassenen verliezen (6) Dat komt volgens Vanderschuren dat gaandeweg vaak uit het oog. De

110 doordat spel een context biedt waar- competitie, het doel of de sociale binnen sociaal en fysiek gedrag vrijuit context van het spel wordt belang- kan worden uitgeprobeerd, zonder 150 rijker dan de beleving. Terwijl in die dat het consequenties heeft in de beleving juist de essentie van het realiteit. Vanderschuren vertelt: “Juist spelen schuilt.”

115 omdat er tijdens het spelen niets op (9) En het is die beleving die het spel staat wat in het echte leven Sanne Rovers met haar korte film gevolgen heeft, is het de ideale con- 155 De Spelende Mens feilloos voor het text om verder te gaan dan je anders voetlicht brengt: de betovering van zou durven, en de grenzen van je iets doen, puur om het plezier van

120 eigen kunnen op te rekken.” het doen. (7) Voor Erik d’Aes, de larper uit de documentaire, is dat herkenbaar.

naar: Floor Bakhuys Roozeboom in: NRC Handelsblad, 30 mei 2018

noot 1 live action role-playing: rollenspel waarin mensen live verhalen naspelen noot 2 Homo Ludens: de spelende mens

Fantaseren is overleven

(1) Als rechtgeaarde feministe kon filo- kelijkheid niet zo is.” sofe Marjan Slob wegzwijmelen bij de (4) Een van de grote vragen waar filo- romantische fictie van de bouquet- 45 sofen zich op richten, is of je de wereld reeks1). De vaste rolverdeling in deze kunt kennen, volgens Slob. “Ze gaan

5 verhalen: een jonge vrouw, wat naïef daarbij uit van een binaire tegenstelling en onervaren, valt voor de charmes tussen dat wat waar en dat wat onwaar van een oudere, wereldwijze man. is. Fantasie zou in die opvatting onwaar Vastgeroeste stereotypen die niet pas- 50 zijn; ze is immers geen realiteit.” Toch sen bij de denkbeelden van een voor- klopt dat niet helemaal, aldus de

10 uitstrevende vrouw als Slob, zou je filosofe. “Fantasie is misschien niet zeggen. Dat besefte ze zelf ook wel. echt, maar wel degelijk reëel. Voel je (2) Toch sloten deze genderverhou- het verschil tussen die twee? Fantasie dingen aan bij Slobs romantische fan- 55 hoort tot een verbeeldingswereld waar- tasieën. Dat zette haar aan tot het van we vooraf accepteren dat die niet

15 schrijven van het boek Foute echt is. Maar toch heeft die verbeel- fantasieën, dat nu na tien jaar opnieuw dingswereld een duidelijke invloed op wordt uitgegeven. Daarin zegt Slob dat onze materiële werkelijkheid. Waar of zo’n heimelijke verbeelding verre van 60 onwaar zijn in dit geval moeilijk onschuldig is. Die zet volgens haar de toepasbare begrippen.”

20 toon voor de omgang tussen de sek- (5) Volgens Slob moeten we fantasie sen. “Maar let wel, iedere fantasie heeft zien als een mentale proeftuin, waarin een bepaald effect”, zegt Slob. “Ver- ieder individu zich een verscheidenheid beelding doet iets met je, die beïn- 65 aan situaties voorstelt en in gedachten vloedt hoe je naar de wereld kijkt. beleeft. Bevalt die verbeelde situatie je

25 Fantasie is zelfs nodig om die wereld te of juist niet? Wat zou je anders willen? begrijpen en heeft daarmee een duide- “Je creëert in je hoofd zo een parallelle lijke en vrij praktische functie voor de wereld waarin je alternatieven kunt be- mens.” 70 denken die fijner of effectiever zijn. Zo (3) In een lunchroom op het vernieuw- kun je een stappenplan maken en ver-

30 de Utrecht Centraal, een plek die tot der komen in die reële wereld, zonder voor kort maar weinig tot de verbeel- eerst talloze fouten te begaan.” ding sprak, legt de filosofe uit wat die (6) Filosoof en psychiater Damiaan functie volgens haar is. “Toen ik nog 75 Denys spreekt in vergelijkbare termen een klein meisje was, fantaseerde ik over fantasie als Slob. “Fantaseren is

35 vaak over hoe het leven zou zijn als een van onze belangrijkste capacitei- volwassene. Ik deed dan hoge hakken ten. Zonder zouden we niet kunnen aan en ging voor de spiegel staan.” Die overleven”, zegt hij stellig. “Door fanta- exercitie verschafte Slob een kijkje in 80 sie zijn wij in staat tot anticipatie, zoals de toekomst. Precies zo werkt het in dit verschijnsel in de neurowetenschap-

40 ons hoofd, denkt ze. “We verbeelden pen genoemd wordt. In de laatste jaren ons van alles en maken een voorstel- is daar steeds meer aandacht voor, ling van hoe iets zou zijn wat in de wer- omdat anticipatie mentale stoornissen

85 beïnvloedt. Het gaat hierbij om het ver- de evolutiebiologie. Sindsdien geloof ik mogen van de hersenen om zich in te sterk in een theorie die de ‘economie beelden wat er in bepaalde situaties van de biologie’ heet. Die zegt dat we zou kunnen gebeuren.” 135 blijven doen wat nuttig is. Met activitei- (7) Denys geeft een eenvoudig maar ten die dat niet zijn, stopt onze soort

90 herkenbaar voorbeeld. “Veel mensen vroeg of laat. Volg je deze wetmatig- zijn angstig als ze naar een sollicitatie- heid, dan moet fantaseren wel zinnig gesprek moeten. Als ze zich inbeelden zijn. Waarom laten we die energie- hoe zo’n gesprek gaat verlopen, wor- 140 slurpende hersenen van ons anders den ze rustiger. Dat gebeurt vaak on- nog steeds zoveel overuren draaien?”

95 bewust. Sommige mensen fantaseren (10) Maar volgens Denys is het juist daarbij tot in het uiterste detail over onmogelijk om in dergelijke termen te zo’n situatie. Ze maken een beeld van spreken over fantasie. “Verbeeldings- de kamer, de dikte van het tapijt, de 145 kracht heeft volgens mij geen morali- lichtinval, hoe het er zal ruiken. Dat teit: die is er gewoonweg. Er zijn daar-

100 vermogen maakt dat ze als het ware al bij talloze fantasten die allerlei beelden tientallen malen dat gesprek gevoerd en ideeën voortbrengen die nergens op hebben. Die voorbereiding tempert de slaan. Handopleggers en genezers, angstgevoelens.” 150 mensen die denken de toekomst te (8) “Cultuur speelt een bepalende rol bij kunnen zien in dierentekens

• dat alles

105 fantaseren”, zegt Slob. “Je gebruikt is ook volstrekte fantasie. Of dat nuttig concepten uit de wereld om je heen om is? Voor sommigen geeft dat betekenis die simultane werkelijkheid in elkaar te aan het leven, dan is er misschien knutselen.” Dat verklaart ook waarom 155 sprake van een bepaald nut. Maar heel vrouwen zich kunnen verliezen in productief is het niet.”

110 romantische verhalen uit de bouquet- (11) Denys beschrijft daarnaast nog reeks. “Politiek gezien hebben we een ander type fantasie, dat niet be- sterke bedenkingen bij die gender- perkt wordt door iemands culturele con- verhoudingen. Maar hoe afgekloven 160 text. “Want je kunt daar ook compleet ook, toch zijn veel vrouwen er ontvan- aan voorbij fantaseren, in tegenstelling

115 kelijk voor.” Dat komt doordat die rol- tot wat gebeurt bij die weinig kritische patronen koninklijk uitgerold zijn in verbeelding. Dat is juist het mooie aan onze westerse cultuur, legt Slob uit. onze fantasie. Die is grenzeloos. Je “Dat zit al in sprookjes. Daarin zie je 165 kunt je hele samenlevingen voorstellen passieve prinsessen die gered moeten aan het uiterste einde van het heelal of

120 worden door heroïsche prinsen

• de gedaante aannemen van een platvis dezelfde patronen als in die bouquet- van een onbestaande soort. Je fantasie reeks. Zo leren vrouwen van jongs af is onbeperkt. Bij sommige creatievelin- aan zich te vormen naar bestaande 170 gen wordt die fantasie wel zo bizar, dat beelden. Er bestaat dus een wissel- niemand die meer begrijpt.”

125 werking tussen jou, je fantasie en onze (12) “Het is wel belangrijk om duidelijk samenleving. Erg kritisch is dit type te maken dat fantasie zeker wel onge- verbeelding inderdaad niet.” zonde situaties kan voortbrengen”, be- (9) Slob is ervan overtuigd dat al die 175 nadrukt Denys. “Je kunt een teveel aan fantasieën, hoe wild of gedwee ook, fantasie hebben, waarbij een mens

130 nuttig zijn voor de mens. “Voor mijn geen onderscheid meer kan maken boek Hersenbeest heb ik mij verdiept in tussen de fantasie en realiteit. Het is

duidelijk dat dit onwenselijke toestan- men die non-stop beelden produceren

180 den met zich meebrengt. Maar ook een 200 die onze fantasie compleet platslaan. tekort aan fantasie kan ongezond zijn. We worden zo nauwelijks nog uitge- Mensen die in een depressie geraken, daagd om fantasierijk op te treden.” komen daar sneller uit door hun voor- (14) Die fantasieloosheid is problema- stellingsvermogen. Met een beperkte tisch, beaamt ook Slob, maar niet al-

185 fantasie is dat een stuk moeilijker.” 205 leen voor een individu. “Ook idealen (13) Wat dat betreft is Denys niet posi- zijn gebaseerd op verbeeldingskracht. tief over onze tijd. “Fantaseren is een Echt grote politici en activisten kunnen kunst. Je moet ermee oefenen, anders hun fantasieën bijna belichamen. raak je het kwijt. Dat is nu precies het Martin Luther King2) is daar misschien

190 euvel. Wij leven steeds meer in een 210 wel het bekendste voorbeeld van. Hij saaie, dode maatschappij die almaar liet zijn fantasie spreken en schetste fantasielozer wordt. Zo lezen we steeds een ideale wereld waarin alle rassen minder, een activiteit waarbij fantasie harmonieus naast elkaar leefden. een grote rol speelt. Daarnaast hebben Fantasie is dus niet alleen van levens-

195 we mobiele apparaten die aan het or- 215 belang voor de mens, ze is ook onont- ganiseren slaan als we bijvoorbeeld op beerlijk voor een gezonde samen- reis willen. Vroeger had je daar fantasie leving.” voor nodig. Verder zijn er overal scher-

naar: Niels Mathijssen in: Trouw, 25 september 2017

noot 1 In de bouquetreeks worden romantische verhalen verteld waarin een man en een vrouw verliefd op elkaar worden, maar eerst enkele hindernissen moeten overwinnen voordat ze voor altijd samen kunnen zijn. noot 2 Martin Luther King (1929-1968) is bekend door zijn geweldloze verzet tegen de rassenscheiding in de Verenigde Staten.

Ga toch eens een weekendje spelen

(1) Een man (stoppelbaardje, lang (3) Lara Aerts kwam met het idee donker haar en een T-shirt van de voor de film en deed de research. Ze band Haevn) staat in een bos. Hij zet 45 deelde haar fascinatie voor de selec- zijn zonnebril af en trekt een gewaad, tieve manier waarop spelen voor vol-

5 gemaakt van bruin leer en met grote wassenen wordt geaccepteerd met schubachtige schouderstukken, over Sanne Rovers. “Live action role- zijn hoofd. Hij gespt een zwaard om players zoals Erik d’Aes die in bos- zijn middel, schminkt met een kwast 50 sen fictieve oorlogen uitvechten, zwart rondom zijn ogen, gekleurde worden door buitenstaanders nogal

10 strepen op zijn wangen en kroont vreemd gevonden”, zegt ze. “Maar zich tot slot met een gehoornde brui- voetballers die elke zaterdag met een ne helm. Zo kalm als hij nu de laatste groepje achter een bal aan rennen, hand legt aan zijn uitdossing, zo 55 vinden we heel normaal. Wat ik met ongeremd zal hij zich straks in het mijn film wil laten zien, is dat de es-

15 strijdgewoel storten van een fictieve sentie van het spelen bij al die ver- oorlog tussen mensen die allemaal in schillende vormen dezelfde is.” Of je hun rol opgaan, in een wereld die nu een vrouw bent die in een zwem- niet echt bestaat, maar waar hij een 60 bad voor zeemeermin speelt of een weekend lang vol overgave in zal man die een modelvliegtuigje be-

20 geloven. Samen met honderden stuurt, iedereen die speelt, raakt anderen. “even in betovering”, zegt ze. “Ieder- (2) Erik d’Aes (40) is ‘larper’ (naar een die speelt, verliest zich voor live action role-playing1)) en een van 65 even in een activiteit die geen enkel de gezichten uit de korte documen- ander doel dient dan het vrijblijvende

25 taire De Spelende Mens van Sanne plezier van de activiteit zelf.” Rovers, die donderdagavond bij (4) Maar volgens filosoof Coen NPO3 te zien is. In hetzelfde jaar dat Simon is het juist die vrijblijvende het klassieke historische boek Homo 70 essentie van spel die we in onze Ludens2) van de Leidse historicus doelgerichte maatschappij steeds

30 Johan Huizinga zijn tachtigste ver- meer dreigen te verliezen. “We leven jaardag viert, brengt Rovers met haar in een samenleving die geobsedeerd film een ode aan de kunst van het is door nut en productiviteit. Dat spelen. In de documentaire volgt ze 75 sijpelt ook door in onze vrijetijds- spelende volwassenen

• van vrou- besteding. Wat we voor ons plezier

35 wen die zeemeermin spelen tot man- doen, staat minder op zichzelf, maar nen die vliegtuigjes besturen en van moet tegenwoordig steeds vaker een voetballers tot sjoelers

• in de voor- doel dienen. Elke handwerkhobby bereiding, de climax en de ontlading 80 krijgt tegenwoordig een Instagram- van hun spel. Gesproken wordt er in pagina. Elk dagboek wordt een blog.

40 de zevenentwintig minuten durende Sporten draait steeds meer om een film nauwelijks, de zintuiglijke bele- fit lijf krijgen en steeds minder alleen ving van het spelen staat centraal. om het plezier. Door ons spel een

85 hoger doel te geven, voelen we ons “Tijdens het larpen kan ik dingen ook in onze vrije tijd nog nuttig pro- doen die ik anders nooit zou doen en ductief”, zegt hij. “Maar zo ontnemen 125 kanten van mezelf verkennen die ik we onszelf ook de adempauze van anders nooit zou verkennen. Tijdens het vrijblijvende spelen.” het spelen kan ik me out of the box

90 (5) En dat terwijl juist in dat vrijblij- gedragen. Ik merk dat ik daardoor in vende volgens experts het biologisch het echte leven ook creatiever en nut van spelen schuilt. Louk 130 flexibeler ben. Dat ik door alle onver- Vanderschuren, hoogleraar neuro- wachte dingen die ik tijdens het biologie aan de Universiteit Utrecht, spelen meemaak, me ook in het

95 doet al meer dan twintig jaar onder- echte leven gemakkelijker aanpas.” zoek naar het belang van spelen bij (8) Maar net als filosoof Coen Simon jonge ratten. “Ratten die niet of on- 135 wijst neurobioloog Vanderschuren voldoende hebben kunnen spelen, erop dat spel om die functie van kunnen simpele taken op het eerste proeftuin te kunnen vervullen, aan

100 gezicht prima uitvoeren, maar als de een belangrijke voorwaarde moet regels plotseling veranderen, kunnen voldoen: het moet leuk zijn. “Spelen ze daar niet goed mee omgaan”, ver- 140 triggert net als eten en seks het belo- telt Vanderschuren. “Ook zijn ze min- ningscentrum in de hersenen. We der goed in het inschatten van onbe- hebben het nodig om te overleven,

105 kende sociale situaties. Ratten die maar we doen het in de eerste plaats wel hebben kunnen spelen, zijn flexi- omdat we er plezier aan beleven. beler en voelen beter aan welk ge- 145 Voor kinderen is dat vanzelfspre- drag in welke situatie gepast is.” kend, maar volwassenen verliezen (6) Dat komt volgens Vanderschuren dat gaandeweg vaak uit het oog. De

110 doordat spel een context biedt waar- competitie, het doel of de sociale binnen sociaal en fysiek gedrag vrijuit context van het spel wordt belang- kan worden uitgeprobeerd, zonder 150 rijker dan de beleving. Terwijl in die dat het consequenties heeft in de beleving juist de essentie van het realiteit. Vanderschuren vertelt: “Juist spelen schuilt.”

115 omdat er tijdens het spelen niets op (9) En het is die beleving die het spel staat wat in het echte leven Sanne Rovers met haar korte film gevolgen heeft, is het de ideale con- 155 De Spelende Mens feilloos voor het text om verder te gaan dan je anders voetlicht brengt: de betovering van zou durven, en de grenzen van je iets doen, puur om het plezier van

120 eigen kunnen op te rekken.” het doen. (7) Voor Erik d’Aes, de larper uit de documentaire, is dat herkenbaar.

naar: Floor Bakhuys Roozeboom in: NRC Handelsblad, 30 mei 2018

noot 1 live action role-playing: rollenspel waarin mensen live verhalen naspelen noot 2 Homo Ludens: de spelende mens

Fantaseren is overleven

(1) Als rechtgeaarde feministe kon filo- kelijkheid niet zo is.” sofe Marjan Slob wegzwijmelen bij de (4) Een van de grote vragen waar filo- romantische fictie van de bouquet- 45 sofen zich op richten, is of je de wereld reeks1). De vaste rolverdeling in deze kunt kennen, volgens Slob. “Ze gaan

5 verhalen: een jonge vrouw, wat naïef daarbij uit van een binaire tegenstelling en onervaren, valt voor de charmes tussen dat wat waar en dat wat onwaar van een oudere, wereldwijze man. is. Fantasie zou in die opvatting onwaar Vastgeroeste stereotypen die niet pas- 50 zijn; ze is immers geen realiteit.” Toch sen bij de denkbeelden van een voor- klopt dat niet helemaal, aldus de

10 uitstrevende vrouw als Slob, zou je filosofe. “Fantasie is misschien niet zeggen. Dat besefte ze zelf ook wel. echt, maar wel degelijk reëel. Voel je (2) Toch sloten deze genderverhou- het verschil tussen die twee? Fantasie dingen aan bij Slobs romantische fan- 55 hoort tot een verbeeldingswereld waar- tasieën. Dat zette haar aan tot het van we vooraf accepteren dat die niet

15 schrijven van het boek Foute echt is. Maar toch heeft die verbeel- fantasieën, dat nu na tien jaar opnieuw dingswereld een duidelijke invloed op wordt uitgegeven. Daarin zegt Slob dat onze materiële werkelijkheid. Waar of zo’n heimelijke verbeelding verre van 60 onwaar zijn in dit geval moeilijk onschuldig is. Die zet volgens haar de toepasbare begrippen.”

20 toon voor de omgang tussen de sek- (5) Volgens Slob moeten we fantasie sen. “Maar let wel, iedere fantasie heeft zien als een mentale proeftuin, waarin een bepaald effect”, zegt Slob. “Ver- ieder individu zich een verscheidenheid beelding doet iets met je, die beïn- 65 aan situaties voorstelt en in gedachten vloedt hoe je naar de wereld kijkt. beleeft. Bevalt die verbeelde situatie je

25 Fantasie is zelfs nodig om die wereld te of juist niet? Wat zou je anders willen? begrijpen en heeft daarmee een duide- “Je creëert in je hoofd zo een parallelle lijke en vrij praktische functie voor de wereld waarin je alternatieven kunt be- mens.” 70 denken die fijner of effectiever zijn. Zo (3) In een lunchroom op het vernieuw- kun je een stappenplan maken en ver-

30 de Utrecht Centraal, een plek die tot der komen in die reële wereld, zonder voor kort maar weinig tot de verbeel- eerst talloze fouten te begaan.” ding sprak, legt de filosofe uit wat die (6) Filosoof en psychiater Damiaan functie volgens haar is. “Toen ik nog 75 Denys spreekt in vergelijkbare termen een klein meisje was, fantaseerde ik over fantasie als Slob. “Fantaseren is

35 vaak over hoe het leven zou zijn als een van onze belangrijkste capacitei- volwassene. Ik deed dan hoge hakken ten. Zonder zouden we niet kunnen aan en ging voor de spiegel staan.” Die overleven”, zegt hij stellig. “Door fanta- exercitie verschafte Slob een kijkje in 80 sie zijn wij in staat tot anticipatie, zoals de toekomst. Precies zo werkt het in dit verschijnsel in de neurowetenschap-

40 ons hoofd, denkt ze. “We verbeelden pen genoemd wordt. In de laatste jaren ons van alles en maken een voorstel- is daar steeds meer aandacht voor, ling van hoe iets zou zijn wat in de wer- omdat anticipatie mentale stoornissen

85 beïnvloedt. Het gaat hierbij om het ver- de evolutiebiologie. Sindsdien geloof ik mogen van de hersenen om zich in te sterk in een theorie die de ‘economie beelden wat er in bepaalde situaties van de biologie’ heet. Die zegt dat we zou kunnen gebeuren.” 135 blijven doen wat nuttig is. Met activitei- (7) Denys geeft een eenvoudig maar ten die dat niet zijn, stopt onze soort

90 herkenbaar voorbeeld. “Veel mensen vroeg of laat. Volg je deze wetmatig- zijn angstig als ze naar een sollicitatie- heid, dan moet fantaseren wel zinnig gesprek moeten. Als ze zich inbeelden zijn. Waarom laten we die energie- hoe zo’n gesprek gaat verlopen, wor- 140 slurpende hersenen van ons anders den ze rustiger. Dat gebeurt vaak on- nog steeds zoveel overuren draaien?”

95 bewust. Sommige mensen fantaseren (10) Maar volgens Denys is het juist daarbij tot in het uiterste detail over onmogelijk om in dergelijke termen te zo’n situatie. Ze maken een beeld van spreken over fantasie. “Verbeeldings- de kamer, de dikte van het tapijt, de 145 kracht heeft volgens mij geen morali- lichtinval, hoe het er zal ruiken. Dat teit: die is er gewoonweg. Er zijn daar-

100 vermogen maakt dat ze als het ware al bij talloze fantasten die allerlei beelden tientallen malen dat gesprek gevoerd en ideeën voortbrengen die nergens op hebben. Die voorbereiding tempert de slaan. Handopleggers en genezers, angstgevoelens.” 150 mensen die denken de toekomst te (8) “Cultuur speelt een bepalende rol bij kunnen zien in dierentekens

• dat alles

105 fantaseren”, zegt Slob. “Je gebruikt is ook volstrekte fantasie. Of dat nuttig concepten uit de wereld om je heen om is? Voor sommigen geeft dat betekenis die simultane werkelijkheid in elkaar te aan het leven, dan is er misschien knutselen.” Dat verklaart ook waarom 155 sprake van een bepaald nut. Maar heel vrouwen zich kunnen verliezen in productief is het niet.”

110 romantische verhalen uit de bouquet- (11) Denys beschrijft daarnaast nog reeks. “Politiek gezien hebben we een ander type fantasie, dat niet be- sterke bedenkingen bij die gender- perkt wordt door iemands culturele con- verhoudingen. Maar hoe afgekloven 160 text. “Want je kunt daar ook compleet ook, toch zijn veel vrouwen er ontvan- aan voorbij fantaseren, in tegenstelling

115 kelijk voor.” Dat komt doordat die rol- tot wat gebeurt bij die weinig kritische patronen koninklijk uitgerold zijn in verbeelding. Dat is juist het mooie aan onze westerse cultuur, legt Slob uit. onze fantasie. Die is grenzeloos. Je “Dat zit al in sprookjes. Daarin zie je 165 kunt je hele samenlevingen voorstellen passieve prinsessen die gered moeten aan het uiterste einde van het heelal of

120 worden door heroïsche prinsen

• de gedaante aannemen van een platvis dezelfde patronen als in die bouquet- van een onbestaande soort. Je fantasie reeks. Zo leren vrouwen van jongs af is onbeperkt. Bij sommige creatievelin- aan zich te vormen naar bestaande 170 gen wordt die fantasie wel zo bizar, dat beelden. Er bestaat dus een wissel- niemand die meer begrijpt.”

125 werking tussen jou, je fantasie en onze (12) “Het is wel belangrijk om duidelijk samenleving. Erg kritisch is dit type te maken dat fantasie zeker wel onge- verbeelding inderdaad niet.” zonde situaties kan voortbrengen”, be- (9) Slob is ervan overtuigd dat al die 175 nadrukt Denys. “Je kunt een teveel aan fantasieën, hoe wild of gedwee ook, fantasie hebben, waarbij een mens

130 nuttig zijn voor de mens. “Voor mijn geen onderscheid meer kan maken boek Hersenbeest heb ik mij verdiept in tussen de fantasie en realiteit. Het is

duidelijk dat dit onwenselijke toestan- men die non-stop beelden produceren

180 den met zich meebrengt. Maar ook een 200 die onze fantasie compleet platslaan. tekort aan fantasie kan ongezond zijn. We worden zo nauwelijks nog uitge- Mensen die in een depressie geraken, daagd om fantasierijk op te treden.” komen daar sneller uit door hun voor- (14) Die fantasieloosheid is problema- stellingsvermogen. Met een beperkte tisch, beaamt ook Slob, maar niet al-

185 fantasie is dat een stuk moeilijker.” 205 leen voor een individu. “Ook idealen (13) Wat dat betreft is Denys niet posi- zijn gebaseerd op verbeeldingskracht. tief over onze tijd. “Fantaseren is een Echt grote politici en activisten kunnen kunst. Je moet ermee oefenen, anders hun fantasieën bijna belichamen. raak je het kwijt. Dat is nu precies het Martin Luther King2) is daar misschien

190 euvel. Wij leven steeds meer in een 210 wel het bekendste voorbeeld van. Hij saaie, dode maatschappij die almaar liet zijn fantasie spreken en schetste fantasielozer wordt. Zo lezen we steeds een ideale wereld waarin alle rassen minder, een activiteit waarbij fantasie harmonieus naast elkaar leefden. een grote rol speelt. Daarnaast hebben Fantasie is dus niet alleen van levens-

195 we mobiele apparaten die aan het or- 215 belang voor de mens, ze is ook onont- ganiseren slaan als we bijvoorbeeld op beerlijk voor een gezonde samen- reis willen. Vroeger had je daar fantasie leving.” voor nodig. Verder zijn er overal scher-

naar: Niels Mathijssen in: Trouw, 25 september 2017

noot 1 In de bouquetreeks worden romantische verhalen verteld waarin een man en een vrouw verliefd op elkaar worden, maar eerst enkele hindernissen moeten overwinnen voordat ze voor altijd samen kunnen zijn. noot 2 Martin Luther King (1929-1968) is bekend door zijn geweldloze verzet tegen de rassenscheiding in de Verenigde Staten.

Ga toch eens een weekendje spelen

(1) Een man (stoppelbaardje, lang (3) Lara Aerts kwam met het idee donker haar en een T-shirt van de voor de film en deed de research. Ze band Haevn) staat in een bos. Hij zet 45 deelde haar fascinatie voor de selec- zijn zonnebril af en trekt een gewaad, tieve manier waarop spelen voor vol-

5 gemaakt van bruin leer en met grote wassenen wordt geaccepteerd met schubachtige schouderstukken, over Sanne Rovers. “Live action role- zijn hoofd. Hij gespt een zwaard om players zoals Erik d’Aes die in bos- zijn middel, schminkt met een kwast 50 sen fictieve oorlogen uitvechten, zwart rondom zijn ogen, gekleurde worden door buitenstaanders nogal

10 strepen op zijn wangen en kroont vreemd gevonden”, zegt ze. “Maar zich tot slot met een gehoornde brui- voetballers die elke zaterdag met een ne helm. Zo kalm als hij nu de laatste groepje achter een bal aan rennen, hand legt aan zijn uitdossing, zo 55 vinden we heel normaal. Wat ik met ongeremd zal hij zich straks in het mijn film wil laten zien, is dat de es-

15 strijdgewoel storten van een fictieve sentie van het spelen bij al die ver- oorlog tussen mensen die allemaal in schillende vormen dezelfde is.” Of je hun rol opgaan, in een wereld die nu een vrouw bent die in een zwem- niet echt bestaat, maar waar hij een 60 bad voor zeemeermin speelt of een weekend lang vol overgave in zal man die een modelvliegtuigje be-

20 geloven. Samen met honderden stuurt, iedereen die speelt, raakt anderen. “even in betovering”, zegt ze. “Ieder- (2) Erik d’Aes (40) is ‘larper’ (naar een die speelt, verliest zich voor live action role-playing1)) en een van 65 even in een activiteit die geen enkel de gezichten uit de korte documen- ander doel dient dan het vrijblijvende

25 taire De Spelende Mens van Sanne plezier van de activiteit zelf.” Rovers, die donderdagavond bij (4) Maar volgens filosoof Coen NPO3 te zien is. In hetzelfde jaar dat Simon is het juist die vrijblijvende het klassieke historische boek Homo 70 essentie van spel die we in onze Ludens2) van de Leidse historicus doelgerichte maatschappij steeds

30 Johan Huizinga zijn tachtigste ver- meer dreigen te verliezen. “We leven jaardag viert, brengt Rovers met haar in een samenleving die geobsedeerd film een ode aan de kunst van het is door nut en productiviteit. Dat spelen. In de documentaire volgt ze 75 sijpelt ook door in onze vrijetijds- spelende volwassenen

• van vrou- besteding. Wat we voor ons plezier

35 wen die zeemeermin spelen tot man- doen, staat minder op zichzelf, maar nen die vliegtuigjes besturen en van moet tegenwoordig steeds vaker een voetballers tot sjoelers

• in de voor- doel dienen. Elke handwerkhobby bereiding, de climax en de ontlading 80 krijgt tegenwoordig een Instagram- van hun spel. Gesproken wordt er in pagina. Elk dagboek wordt een blog.

40 de zevenentwintig minuten durende Sporten draait steeds meer om een film nauwelijks, de zintuiglijke bele- fit lijf krijgen en steeds minder alleen ving van het spelen staat centraal. om het plezier. Door ons spel een

85 hoger doel te geven, voelen we ons “Tijdens het larpen kan ik dingen ook in onze vrije tijd nog nuttig pro- doen die ik anders nooit zou doen en ductief”, zegt hij. “Maar zo ontnemen 125 kanten van mezelf verkennen die ik we onszelf ook de adempauze van anders nooit zou verkennen. Tijdens het vrijblijvende spelen.” het spelen kan ik me out of the box

90 (5) En dat terwijl juist in dat vrijblij- gedragen. Ik merk dat ik daardoor in vende volgens experts het biologisch het echte leven ook creatiever en nut van spelen schuilt. Louk 130 flexibeler ben. Dat ik door alle onver- Vanderschuren, hoogleraar neuro- wachte dingen die ik tijdens het biologie aan de Universiteit Utrecht, spelen meemaak, me ook in het

95 doet al meer dan twintig jaar onder- echte leven gemakkelijker aanpas.” zoek naar het belang van spelen bij (8) Maar net als filosoof Coen Simon jonge ratten. “Ratten die niet of on- 135 wijst neurobioloog Vanderschuren voldoende hebben kunnen spelen, erop dat spel om die functie van kunnen simpele taken op het eerste proeftuin te kunnen vervullen, aan

100 gezicht prima uitvoeren, maar als de een belangrijke voorwaarde moet regels plotseling veranderen, kunnen voldoen: het moet leuk zijn. “Spelen ze daar niet goed mee omgaan”, ver- 140 triggert net als eten en seks het belo- telt Vanderschuren. “Ook zijn ze min- ningscentrum in de hersenen. We der goed in het inschatten van onbe- hebben het nodig om te overleven,

105 kende sociale situaties. Ratten die maar we doen het in de eerste plaats wel hebben kunnen spelen, zijn flexi- omdat we er plezier aan beleven. beler en voelen beter aan welk ge- 145 Voor kinderen is dat vanzelfspre- drag in welke situatie gepast is.” kend, maar volwassenen verliezen (6) Dat komt volgens Vanderschuren dat gaandeweg vaak uit het oog. De

110 doordat spel een context biedt waar- competitie, het doel of de sociale binnen sociaal en fysiek gedrag vrijuit context van het spel wordt belang- kan worden uitgeprobeerd, zonder 150 rijker dan de beleving. Terwijl in die dat het consequenties heeft in de beleving juist de essentie van het realiteit. Vanderschuren vertelt: “Juist spelen schuilt.”

115 omdat er tijdens het spelen niets op (9) En het is die beleving die het spel staat wat in het echte leven Sanne Rovers met haar korte film gevolgen heeft, is het de ideale con- 155 De Spelende Mens feilloos voor het text om verder te gaan dan je anders voetlicht brengt: de betovering van zou durven, en de grenzen van je iets doen, puur om het plezier van

120 eigen kunnen op te rekken.” het doen. (7) Voor Erik d’Aes, de larper uit de documentaire, is dat herkenbaar.

naar: Floor Bakhuys Roozeboom in: NRC Handelsblad, 30 mei 2018

noot 1 live action role-playing: rollenspel waarin mensen live verhalen naspelen noot 2 Homo Ludens: de spelende mens