Eindexamen Nederlands havo 2019, tijdvak 1: vragen en antwoorden

Nooit meer niksdoen

(1) “Alle gelukkige gezinnen lijken op meer mensen tekenen van fomo elkaar, elk ongelukkig gezin is 45 vertonen”, concludeert het bureau. ongelukkig op zijn eigen wijze.” Het is Het syndroom gaat volgens JWT de eerste zin uit Anna Karenina van gepaard met serieuze symptomen als

5 Tolstoj. Inmiddels ben ik voor de lusteloosheid, onrust, kortademigheid vijfde keer aan dit negenhonderd en hartkloppingen. Fomo komt pagina's tellende meesterwerk 50 volgens JWT het meest voor bij begonnen. Het is een mooie zin, die jongeren die zijn opgegroeid met de naar meer smaakt, maar steeds technieken die het mogelijk maken

10 dwaal ik na enkele bladzijden af, om via internet continu te volgen wat want dan trilt mijn smartphone, omdat hun vrienden doen. Maar liefst 83 iemand op iets reageert wat ik op 55 procent van de ondervraagden zegt Facebook heb gezet of omdat ik aan graag op de hoogte te willen zijn van de beurt ben om een woord te leggen alles wat er speelt en van waar

15 bij Wordfeud 1) . Daarna kan ik mijn anderen mee bezig zijn. Meer dan de smartphone moeilijk meer wegleggen helft geeft aan zich overdonderd te en check ik het nieuws en mijn mail, 60 voelen door alle informatie die klik ik een filmpje aan dat hilarisch verwerkt moet worden om ook op de moet zijn of loop ik de trending hoogte te blijven.

20 topics 2) op Twitter even na. Het (3) “De mens is een kuddedier en dat fenomeen is eigenlijk zo oud als de heeft sociale implicaties”, zegt Jaap weg naar Rome. Het is van alle tijden 65 van Ginneken, massapsycholoog en dat zodra er ijs ligt en er geschaatst schrijver van Het enthousiasmevirus. kan worden, je je gedwongen voelt “Je moet voortdurend gespitst zijn op

25 de ijzers onder te binden, want het anderen en hun oriëntaties, zodat je hele land is op de been en daar wil je je kunt aanpassen en bij de kudde bij zijn. Sinds de komst van de socia- 70 kunt blijven horen. We proberen le media is echter dat oude gevoel hardnekkig op dezelfde lijn te blijven van ‘niks willen missen’ exponentieel als onze omgeving.” Die omgeving is

30 toegenomen. Het heeft zelfs een door de komst van internet enorm nieuwe, wat hippe Engelse naam veel groter geworden. Een smart- gekregen: ‘fomo’, fear of missing out. 75 phone brengt de hele wereld letterlijk (2) Het internationale marketing- binnen handbereik. Nieuws van de bureau JWT presenteerde onlangs ene kant van de aardbol heeft nog

35 de uitkomsten van een onderzoek geen vijf minuten later de andere onder bijna dertienhonderd Amerika- kant bereikt. Door smartphones en nen en Britten naar het verschijnsel, 80 tabletcomputers zijn we niet alleen gerelateerd aan sociale netwerken. voortdurend in staat te volgen wat er “Met ruim 845 miljoen gebruikers van in onze omgeving plaatsvindt, maar

40 Facebook en daarnaast nog andere ook ons daaraan aan te passen. We sociale platformen is er een onge- zijn volgens Van Ginneken niet kend sterk besef van hoe anderen 85 alleen kuddedieren, maar we zijn ook hun leven leiden, waardoor steeds nieuwsgierig. “Het is een zichzelf ver-

sterkend proces. Je zoekt prikkels opgepoetst beeld van zichzelf voor- omdat je meer wilt weten en dat 135 schotelen. Ik denk zelfs dat we roept vragen op, waarna je nog meer jaloers zijn op onze eigen online

90 wilt weten en overprikkeld raakt.” Van identiteit. Daardoor raken we Ginneken stelt dat er stemmings- vervreemd van onszelf.” besmetting plaatsheeft. “We steken (5) Maatschappijfilosoof Robin elkaar aan met onze reactie. Vindt de 140 Brouwer is kritisch over de rol van een iets leuk, dan infecteert dat de sociale media. “Een fenomeen als

95 ander. Je wilt steeds meer bijblijven, fomo illustreert het relativistische en en je wordt bang om iets te missen. geïndividualiseerde bestaan dat we Je ziet door de bomen het bos niet leiden”, zegt hij. “We doen wanhopi- meer”, aldus Van Ginneken. 145 ge pogingen om nog iets te ervaren (4) Veel mensen vinden het boven- of iets met elkaar te delen, maar het

100 dien belangrijk om op sociale netwer- resultaat is dat we de leegte alleen ken zich van hun beste of leukste maar vergroten. We ontlenen onze kant te laten zien. In het JWT-onder- identiteit tegenwoordig aan consump- zoek gaf bijna twee derde van de 150 tie, aan wat we aangereikt krijgen en ondervraagden aan op Facebook en tot ons nemen. We zijn een kale

105 Twitter aan imagebuilding te doen. kerstboom, die we optuigen door het Sherry Turkle, psycholoog en hoog- consumeren van goederen, informa- leraar sociologie van wetenschap en tie en opinies.” Op websites als techniek aan het Massachusetts 155 Facebook versier je jezelf dus met Institute of Technology (MIT), heeft posts over dingen die je hebt gezien,

110 zich ook in dit onderwerp verdiept. In gedaan of gelezen en die je anderen haar boek Alone Together beschrijft van harte aanbeveelt. Je geeft op je ze hoe sociale media uitnodigen tot profiel aan welke films je goed vindt, het creëren van een identiteit die niet 160 naar welke muziek je luistert en helemaal echt is. “Als je moet op- welke merken je draagt en daar ont-

115 schrijven waar je mee bezig bent, leen je waarde aan. Brouwer: “Die ben je geneigd daar een soort adver- waarde is echter van korte duur. We tentie van jezelf van te maken”, ver- consumeren steeds sneller, omdat er telt Turkle. “Daarin staan dan nooit 165 altijd weer een nieuw feest, evene- kwalificaties als ‘onzeker’ of ‘afwach- ment of tv-programma wacht. We

120 tend’, maar noem je prestaties waar hebben dus steeds nieuwe versie- je trots op bent. Op sociale netwer- ringen nodig.” Heb je een kaartje ken laat je graag zien wat je kunt. gescoord voor North Sea Jazz, dan Dus denken we goed na over de 170 kun je zeggen: “Daar ga ik heen, teksten die we daar plaatsen. Je kunt daar hoor ik bij”. Maar zodra het

125 je posts aanpassen en bijschaven, festival voorbij is, moet je een kaartje zodat ze leuker of beter worden dan kopen voor een ander festival om je eerste ingeving. Zo presenteer je opnieuw ergens bij te horen. Dat is jezelf in een aangepaste vorm aan 175 volgens Brouwer goed voor de eco- anderen.” De drijfveren daarachter nomie, maar dat steeds moeten con-

130 zijn competitiedrang en na-ijver, sumeren heeft ook nadelen. “Wie er denkt Turkle. “We zijn altijd jaloers niet in meegaat, hoort er niet meer bij op andermans leven, ook al weten en wordt een sociale outcast.” we dat anderen ons ook maar een 180 (6) Wie last heeft van fomo, reageert

sterker dan anderen op de overdaad gebruiken, een stofje dat een belang- aan informatie en tips die dagelijks rijke rol speelt bij het verbinden van over ons wordt uitgestort. Tijd en sociale contacten met gevoelens van energie om in een nieuw onderwerp plezier. Na tien minuten op Facebook

185 te duiken is er vaak niet, want hop, 230 of Twitter zit er net zoveel oxytocine dan is er alweer wat anders. Iets in onze hersenen als bij een verliefd- meer dan de helft van de deelnemers heid. En liefde is misschien niet aan het eerder aangehaalde JWT- lichamelijk verslavend, maar doet wel onderzoek gaf aan daarmee te degelijk verlangen naar meer.

190 worstelen. Massapsycholoog Van 235 Professor Turkle vindt het idee van Ginneken herkent dat probleem. “Er fomo als een verslaving te ver gaan. is steeds meer informatie beschik- “Zodra we van een verslaving gaan baar, maar tegelijkertijd zijn we spreken, klinkt de roep om het uit- steeds slechter geïnformeerd, juist bannen van de verslavende substan-

195 omdat we zo overspoeld worden. We 240 tie. Sociale netwerken zijn net als hebben te weinig tijd om ergens eten: je kunt niet zonder, dus je moet dieper op in te gaan. De hype van er op een gezonde manier mee leren het begin van de week is een heel omgaan. Daarom heb ik het liever andere dan de hype waar iedereen over een ‘digitaal dieet’: met al die

200 het aan het eind van de week over 245 impulsen die er op je afkomen, moet heeft.” Filosoof Brouwer ziet boven- je je leren beheersen. Als je bij je dien een devaluatie van wat nieuws kinderen ziet dat ze daar moeite mee en meningen waard zijn. “Wat de hebben, leg ze dan uit dat ze niet op zanger Frans Bauer zegt over de alle prikkels hoeven te reageren.

205 economische crisis wordt net zo 250 Leer ze relativeren.” Daar heb je belangrijk gevonden als wat een volgens Van Ginniken wel ‘attentie- hoogleraar economie erover zegt. discipline’ voor nodig. “Je hebt maar Het is alsof je een peer en een een aantal uren per week beschik- sinaasappel in een fruitmand ziet en baar om geconcentreerd informatie

210 zegt: ‘Het is fruit, dus hetzelfde.’ 255 tot je te nemen. Je moet dus leren Meningen zijn iets om te consume- snoeien, je niet zomaar overal voor ren. Als de ene op is, moet er een openstellen, anders verlies je de volgende komen.” Aan zelf nadenken controle over de informatiestromen komen we door de onophoudelijke en dobber je voort.”

215 informatiestroom amper meer toe. 260 (8) Goed. Televisie uit, laptop uit, Evenmin kunnen we nog de concen- tablet uit, smartphone uit, muziek uit tratie opbrengen om een heel boek en met een kop koffie plaatsnemen in uit te lezen. Laat staan een dikke de grote leren stoel. “Alle gelukkige klassieker als Anna Karenina, gezinnen lijken op elkaar, elk

220 afgeleid als we steeds worden. 265 ongelukkig gezin is ongelukkig op (7) “Fomo heeft zelfs kenmerken van zijn eigen wijze.” Als ik het tot en met een verslaving”, zegt de Amerikaan- de laatste pagina heb gelezen, zal ik se neuro-econoom Paul Zak. Hij ont- daar nergens melding van maken. dekte dat onze hersenen oxytocine Beloofd.

225 aanmaken wanneer we sociale media

naar: Ivo van Woerden uit: HP/De Tijd, juni 2012

Ivo van Woerden is freelance onderzoeksjournalist.

noot 1 Wordfeud: een online taalspelletje noot 2 trending topic: een onderwerp dat in korte tijd op sociale media veelvuldig wordt besproken

Stappen in je woonkamer

(1) Vrijdagavond. Hij ligt op de bank. (3) Het aantal thuisblijvers wordt niet Niet alleen

• tenminste, zo voelt het bijgehouden, maar er zijn wel cijfers die niet. Want op datingapp Tinder voert hij in een richting wijzen. Zo nam het aan- drie flirterige gesprekken tegelijk. Af en tal theaterbezoekers in 2014 volgens

5 toe lacht hij hardop om de grappen die 35 het CBS1) met 2 procent af en bevond zijn beste vriend maakt op WhatsApp. zich daarmee op een van de laagste Ondertussen bestelt hij met een nieu- niveaus sinds 2005. Het aantal nacht- we restaurant-app kreeft bij een van de clubs nam tussen 2009 en 2014 betere restaurants in de stad. En met volgens Datlinq2) af van 500 naar 336.

10 zijn vrije hand pakt hij de afstands- 40 En het aantal cafés daalde sinds de bediening om een nieuwe serie uit te crisis met 13 procent, zo meldde het zoeken op Netflix. Een perfecte vrijdag- CBS. Winkels en winkelcentra hebben avond. Onwaarschijnlijk? Nee, want het moeilijk, terwijl het aantal online- thuisblijven is het nieuwe uitgaan. shoppers maar blijft groeien.

15 (2) Thuisblijven is nu sociaal geaccep- 45 (4) Een sterkere aanwijzing voor de teerd. Zeggen dat je alle seizoenen van populariteit van thuisblijven is de weer- een bepaalde serie in twee weken hebt gave van uitgaan in populaire cultuur. gezien, is niet iets om je voor te In een artikel van The New York Times schamen. Huiselijkheid is zelfs iets om over het fenomeen schreef journalist

20 je op te laten voorstaan. Graag delen 50 Molly Young over de verschillen tussen we foto’s van knus ingerichte leeshoek- Girls (2012) en Sex and The City jes, het liefst met een of twee zelf (1998). De hedonistische vriendinnen- opgeknapte tweedehands meubels groep uit die laatste serie hopt van erop. Foto’s van katten en pyjama’s restaurantopening naar nachtclub en

25 doen het op Facebook net zo goed als 55 van expositie naar cocktailbar. Een foto’s van cocktails en hoge hakken. crisis en een decennium later zien we Populaire lifestylesites als nsmbl, ze.nl de New Yorkse vriendengroep in Girls en Cosmopolitan publiceren lijstjes als: internettend en series kijkend op de “23 redenen waarom thuisblijven zo bank. En in Broad City (2014) is thuis

30 veel leuker is dan uitgaan”. 60 blowen, Facetimen of YouTube-

filmpjes kijken de dagelijkse bezigheid. 100 namelijk volop in de grote, boze buiten- (5) Natuurlijk, restaurants zitten nog wereld. Je kunt een blauwtje lopen, je steeds vol op uitgaansavonden

• kunt je telefoon kwijtraken. Je kunt probeer in Rotterdam of Amsterdam mensen tegenkomen die je niet wilt

65 maar eens een tafeltje te krijgen bij een zien, zoals je ex met een nieuwe part- populaire zaak. Voor de betere clubs 105 ner. Je fiets kan gestolen worden of je staan nog steeds rijen, en Nederlandse kan te veel geld uitgeven. Als je thuis- dancefestivals beleven gouden tijden. blijft, in je beschermde cocon, zal je En vaker bankhangen is normaal naar- niet de liefde van je leven tegen het lijf

70 mate je ouder wordt en je je settelt. lopen, maar je weet wél wat je moet Toch is een avondje thuisblijven niet 110 verwachten en dat is een veilige eerder zo aantrekkelijk geweest en gedachte. Het grootste risico dat je wordt het geaccepteerd als bijna vol- loopt, schrijft Young, is dat je bezorgde waardig alternatief. Ook in de leeftijds- eten klef is of dat die ene aflevering

75 categorie die het traditioneel het laatst tegenvalt. maakt. Waarom zouden we ook naar 115 (8) Anne Noorda (26), hoofdredacteur buiten gaan, als liefde, vriendschap, Memory Group: “Ik denk dat deze trend seks, eten en vermaak naar keuze alle- ermee te maken heeft dat je 24/7 in maal met één druk op de knop bereik- verbinding staat met iedereen. Dus

80 baar zijn? voel je minder de behoefte om elkaar in (6) De explosie van het gebruik van 120 het echt op te zoeken. Dat merk ik ook sociale media leidde een paar jaar met mijn vrienden, dat je prima een geleden juist tot het tegenovergestelde maand zonder elkaar kunt, want je van de thuisblijftrend: fomo, de afkor- spreekt elkaar al op Facebook en

85 ting van fear of missing out. Sommige Instagram.” evenementen op Facebook hadden 125 (9) Worden we dan nu allemaal bank- opeens tienduizenden aanmeldingen, hangende, asociale wezens, te lui om wat betekende dat halve virtuele- naar de supermarkt te lopen en te vriendenlijsten op ‘aanwezig’ stonden. verlegen om iemand aan te spreken in

90 Zo meldden zich in 2014 bijna 40.000 de kroeg? Verdrinken we in onze mensen aan voor het afscheidsconcert 130 technologische bubbel, niet in staat van Acda en de Munnik in het Vondel- vertier te zoeken zonder smartphone? park

• waar plek is voor 4.500 man. Natuurlijk niet
• voor ‘echte’ uitgaans- (7) Wellicht heeft die stortvloed aan ervaringen bestaan nog steeds rijen en

95 evenementen waar we bij moeten zijn wachtlijsten. En bovendien gaan uit- ons moe gemaakt en zijn we 135 gaanstrends in golven. Zo publiceerde verzadigd. Er zijn meer oorzaken te New York Magazine een artikel: Why bedenken. Zo schrijft Young over de the new trend in nightlife is staying minimalisatie van risico’s. Die zijn er home.3) Jaar van schrijven: 1987.

naar: Jonas Kooyman en Mirjam Remie uit: www.nrc.nl, 27 mei 2016

Jonas Kooyman en Mirjam Remie zijn redacteur bij NRC Media.

noot 1 CBS: Dit is de afkorting voor het Centraal Bureau voor de Statistiek, dat als taak heeft het publiceren van betrouwbare en samenhangende statistische informatie.. noot 2 Datlinq: een internationaal bedrijf dat een database beheert en uitbaat met locatie- en omgevingskenmerken van en voor bedrijven in de voedselindustrie noot 3 Why the new trend in nightlife is staying home: Waarom de nieuwe trend in het nachtleven is thuis te blijven.

Nooit meer niksdoen

(1) “Alle gelukkige gezinnen lijken op meer mensen tekenen van fomo elkaar, elk ongelukkig gezin is 45 vertonen”, concludeert het bureau. ongelukkig op zijn eigen wijze.” Het is Het syndroom gaat volgens JWT de eerste zin uit Anna Karenina van gepaard met serieuze symptomen als

5 Tolstoj. Inmiddels ben ik voor de lusteloosheid, onrust, kortademigheid vijfde keer aan dit negenhonderd en hartkloppingen. Fomo komt pagina's tellende meesterwerk 50 volgens JWT het meest voor bij begonnen. Het is een mooie zin, die jongeren die zijn opgegroeid met de naar meer smaakt, maar steeds technieken die het mogelijk maken

10 dwaal ik na enkele bladzijden af, om via internet continu te volgen wat want dan trilt mijn smartphone, omdat hun vrienden doen. Maar liefst 83 iemand op iets reageert wat ik op 55 procent van de ondervraagden zegt Facebook heb gezet of omdat ik aan graag op de hoogte te willen zijn van de beurt ben om een woord te leggen alles wat er speelt en van waar

15 bij Wordfeud 1) . Daarna kan ik mijn anderen mee bezig zijn. Meer dan de smartphone moeilijk meer wegleggen helft geeft aan zich overdonderd te en check ik het nieuws en mijn mail, 60 voelen door alle informatie die klik ik een filmpje aan dat hilarisch verwerkt moet worden om ook op de moet zijn of loop ik de trending hoogte te blijven.

20 topics 2) op Twitter even na. Het (3) “De mens is een kuddedier en dat fenomeen is eigenlijk zo oud als de heeft sociale implicaties”, zegt Jaap weg naar Rome. Het is van alle tijden 65 van Ginneken, massapsycholoog en dat zodra er ijs ligt en er geschaatst schrijver van Het enthousiasmevirus. kan worden, je je gedwongen voelt “Je moet voortdurend gespitst zijn op

25 de ijzers onder te binden, want het anderen en hun oriëntaties, zodat je hele land is op de been en daar wil je je kunt aanpassen en bij de kudde bij zijn. Sinds de komst van de socia- 70 kunt blijven horen. We proberen le media is echter dat oude gevoel hardnekkig op dezelfde lijn te blijven van ‘niks willen missen’ exponentieel als onze omgeving.” Die omgeving is

30 toegenomen. Het heeft zelfs een door de komst van internet enorm nieuwe, wat hippe Engelse naam veel groter geworden. Een smart- gekregen: ‘fomo’, fear of missing out. 75 phone brengt de hele wereld letterlijk (2) Het internationale marketing- binnen handbereik. Nieuws van de bureau JWT presenteerde onlangs ene kant van de aardbol heeft nog

35 de uitkomsten van een onderzoek geen vijf minuten later de andere onder bijna dertienhonderd Amerika- kant bereikt. Door smartphones en nen en Britten naar het verschijnsel, 80 tabletcomputers zijn we niet alleen gerelateerd aan sociale netwerken. voortdurend in staat te volgen wat er “Met ruim 845 miljoen gebruikers van in onze omgeving plaatsvindt, maar

40 Facebook en daarnaast nog andere ook ons daaraan aan te passen. We sociale platformen is er een onge- zijn volgens Van Ginneken niet kend sterk besef van hoe anderen 85 alleen kuddedieren, maar we zijn ook hun leven leiden, waardoor steeds nieuwsgierig. “Het is een zichzelf ver-

sterkend proces. Je zoekt prikkels opgepoetst beeld van zichzelf voor- omdat je meer wilt weten en dat 135 schotelen. Ik denk zelfs dat we roept vragen op, waarna je nog meer jaloers zijn op onze eigen online

90 wilt weten en overprikkeld raakt.” Van identiteit. Daardoor raken we Ginneken stelt dat er stemmings- vervreemd van onszelf.” besmetting plaatsheeft. “We steken (5) Maatschappijfilosoof Robin elkaar aan met onze reactie. Vindt de 140 Brouwer is kritisch over de rol van een iets leuk, dan infecteert dat de sociale media. “Een fenomeen als

95 ander. Je wilt steeds meer bijblijven, fomo illustreert het relativistische en en je wordt bang om iets te missen. geïndividualiseerde bestaan dat we Je ziet door de bomen het bos niet leiden”, zegt hij. “We doen wanhopi- meer”, aldus Van Ginneken. 145 ge pogingen om nog iets te ervaren (4) Veel mensen vinden het boven- of iets met elkaar te delen, maar het

100 dien belangrijk om op sociale netwer- resultaat is dat we de leegte alleen ken zich van hun beste of leukste maar vergroten. We ontlenen onze kant te laten zien. In het JWT-onder- identiteit tegenwoordig aan consump- zoek gaf bijna twee derde van de 150 tie, aan wat we aangereikt krijgen en ondervraagden aan op Facebook en tot ons nemen. We zijn een kale

105 Twitter aan imagebuilding te doen. kerstboom, die we optuigen door het Sherry Turkle, psycholoog en hoog- consumeren van goederen, informa- leraar sociologie van wetenschap en tie en opinies.” Op websites als techniek aan het Massachusetts 155 Facebook versier je jezelf dus met Institute of Technology (MIT), heeft posts over dingen die je hebt gezien,

110 zich ook in dit onderwerp verdiept. In gedaan of gelezen en die je anderen haar boek Alone Together beschrijft van harte aanbeveelt. Je geeft op je ze hoe sociale media uitnodigen tot profiel aan welke films je goed vindt, het creëren van een identiteit die niet 160 naar welke muziek je luistert en helemaal echt is. “Als je moet op- welke merken je draagt en daar ont-

115 schrijven waar je mee bezig bent, leen je waarde aan. Brouwer: “Die ben je geneigd daar een soort adver- waarde is echter van korte duur. We tentie van jezelf van te maken”, ver- consumeren steeds sneller, omdat er telt Turkle. “Daarin staan dan nooit 165 altijd weer een nieuw feest, evene- kwalificaties als ‘onzeker’ of ‘afwach- ment of tv-programma wacht. We

120 tend’, maar noem je prestaties waar hebben dus steeds nieuwe versie- je trots op bent. Op sociale netwer- ringen nodig.” Heb je een kaartje ken laat je graag zien wat je kunt. gescoord voor North Sea Jazz, dan Dus denken we goed na over de 170 kun je zeggen: “Daar ga ik heen, teksten die we daar plaatsen. Je kunt daar hoor ik bij”. Maar zodra het

125 je posts aanpassen en bijschaven, festival voorbij is, moet je een kaartje zodat ze leuker of beter worden dan kopen voor een ander festival om je eerste ingeving. Zo presenteer je opnieuw ergens bij te horen. Dat is jezelf in een aangepaste vorm aan 175 volgens Brouwer goed voor de eco- anderen.” De drijfveren daarachter nomie, maar dat steeds moeten con-

130 zijn competitiedrang en na-ijver, sumeren heeft ook nadelen. “Wie er denkt Turkle. “We zijn altijd jaloers niet in meegaat, hoort er niet meer bij op andermans leven, ook al weten en wordt een sociale outcast.” we dat anderen ons ook maar een 180 (6) Wie last heeft van fomo, reageert

sterker dan anderen op de overdaad gebruiken, een stofje dat een belang- aan informatie en tips die dagelijks rijke rol speelt bij het verbinden van over ons wordt uitgestort. Tijd en sociale contacten met gevoelens van energie om in een nieuw onderwerp plezier. Na tien minuten op Facebook

185 te duiken is er vaak niet, want hop, 230 of Twitter zit er net zoveel oxytocine dan is er alweer wat anders. Iets in onze hersenen als bij een verliefd- meer dan de helft van de deelnemers heid. En liefde is misschien niet aan het eerder aangehaalde JWT- lichamelijk verslavend, maar doet wel onderzoek gaf aan daarmee te degelijk verlangen naar meer.

190 worstelen. Massapsycholoog Van 235 Professor Turkle vindt het idee van Ginneken herkent dat probleem. “Er fomo als een verslaving te ver gaan. is steeds meer informatie beschik- “Zodra we van een verslaving gaan baar, maar tegelijkertijd zijn we spreken, klinkt de roep om het uit- steeds slechter geïnformeerd, juist bannen van de verslavende substan-

195 omdat we zo overspoeld worden. We 240 tie. Sociale netwerken zijn net als hebben te weinig tijd om ergens eten: je kunt niet zonder, dus je moet dieper op in te gaan. De hype van er op een gezonde manier mee leren het begin van de week is een heel omgaan. Daarom heb ik het liever andere dan de hype waar iedereen over een ‘digitaal dieet’: met al die

200 het aan het eind van de week over 245 impulsen die er op je afkomen, moet heeft.” Filosoof Brouwer ziet boven- je je leren beheersen. Als je bij je dien een devaluatie van wat nieuws kinderen ziet dat ze daar moeite mee en meningen waard zijn. “Wat de hebben, leg ze dan uit dat ze niet op zanger Frans Bauer zegt over de alle prikkels hoeven te reageren.

205 economische crisis wordt net zo 250 Leer ze relativeren.” Daar heb je belangrijk gevonden als wat een volgens Van Ginniken wel ‘attentie- hoogleraar economie erover zegt. discipline’ voor nodig. “Je hebt maar Het is alsof je een peer en een een aantal uren per week beschik- sinaasappel in een fruitmand ziet en baar om geconcentreerd informatie

210 zegt: ‘Het is fruit, dus hetzelfde.’ 255 tot je te nemen. Je moet dus leren Meningen zijn iets om te consume- snoeien, je niet zomaar overal voor ren. Als de ene op is, moet er een openstellen, anders verlies je de volgende komen.” Aan zelf nadenken controle over de informatiestromen komen we door de onophoudelijke en dobber je voort.”

215 informatiestroom amper meer toe. 260 (8) Goed. Televisie uit, laptop uit, Evenmin kunnen we nog de concen- tablet uit, smartphone uit, muziek uit tratie opbrengen om een heel boek en met een kop koffie plaatsnemen in uit te lezen. Laat staan een dikke de grote leren stoel. “Alle gelukkige klassieker als Anna Karenina, gezinnen lijken op elkaar, elk

220 afgeleid als we steeds worden. 265 ongelukkig gezin is ongelukkig op (7) “Fomo heeft zelfs kenmerken van zijn eigen wijze.” Als ik het tot en met een verslaving”, zegt de Amerikaan- de laatste pagina heb gelezen, zal ik se neuro-econoom Paul Zak. Hij ont- daar nergens melding van maken. dekte dat onze hersenen oxytocine Beloofd.

225 aanmaken wanneer we sociale media

naar: Ivo van Woerden uit: HP/De Tijd, juni 2012

Ivo van Woerden is freelance onderzoeksjournalist.

noot 1 Wordfeud: een online taalspelletje noot 2 trending topic: een onderwerp dat in korte tijd op sociale media veelvuldig wordt besproken

Vermijdbare risico’s?

(1) Dat was verdraaid goed nieuws, mentaal functioneren. Er is eigenlijk vorige week in het NOS-journaal. meer reservecapaciteit om de gevol- Rotterdamse onderzoekers hadden gen van de ziekte op te vangen.” ontdekt dat één op de drie dementie- (3) Meer reservecapaciteit, dat klinkt

5 gevallen is te voorkomen. Er blijkt 40 wederom uiterst puik. En ik twijfel er namelijk een aantal vermijdbare niet aan of de Rotterdammers heb- leefstijlrisicofactoren te bestaan, wat ben in theorie gelijk. Maar betekent

– naast een uitstekend scrabble- dat echt dat in de praktijk een lage woord

• de suggestie oplevert dat opleiding een ‘vermijdbaar’ onderdeel

10 mensen zelf van alles kunnen doen 45 van iemands ‘leefstijl’ is? Het idee om de kans te verkleinen op een dat dubbeltjes met een beetje goede avondrood vol verwarring en verge- onderwijswil op grote schaal kwartjes ten leven. Wie zijn bloeddruk laag kunnen worden, is al een tijd popu- houdt en ervoor zorgt dat hij geen lair. Tien jaar geleden opperde Mark

15 diabetes krijgt, is al heel goed bezig. 50 Rutte

• toen nog niet eindbaas van De mensen van het Journaal draai- BV Nederland, maar staatssecretaris den er een voxpopje1) bij met blije van Onderwijs
• dat het goed was als sportschoolsenioren van variërende in 2030 niet meer een kwart maar de fitheid, en alles leek cool en oké in helft van de mensen was afgestu-

20 de wereld. 55 deerd aan hbo of universiteit. (2) Tijdens de uitzending googelde ik (4) Helaas is de wetenschap achter even mee. Dat is een gewoonte van dit optimistische geloof in ons collec- me, want als het aankomt op weten- tieve kwartjespotentieel nogal schapsnieuws is de NOS vaak wat ontnuchterend. Zo schrijven de

25 kwalitatief uitgedaagd. Tijdens mijn 60 onderwijspsychologen David Berliner digitale speurtocht stuitte ik op het en Gene Glass dat het een misvat- bijbehorende persbericht van het ting is dat scholen alle kinderen alles Erasmus MC, waar de vrinden van kunnen leren en iedereen kunnen het Journaal zich overigens keurig verheffen. In hun boek 50 myths and

30 aan hadden gehouden. In dat pers- 65 lies that threaten America’s public bericht bleek dat, na hoge bloeddruk, schools verwijzen ze naar de Dodo vooral opleidingsniveau invloed heeft uit Alice in Wonderland, die verkon- op dementie. “Een hoge opleiding digt: “Everybody has won, and all vermindert de gevolgen die de must have prizes.”2) “Het is spijtig”,

35 ziekteprocessen hebben op het 70 schrijven ze, “maar in de echte

wereld kan niet elk kind een winnaar werken richting hoger onderwijs zijn.” 105 hadden geknokt. En die strijd is te (5) Zo is het al moeilijk, zo niet zien aan hun dna. Psychologie- onmogelijk, om te testen of een kind hoogleraar Gregory Miller legde in

75 bepaalde kennis echt meester is, The Atlantic uit hoe: “Tegen de tijd schrijven Berliner en Glass. En zelfs dat ze begin twintig zijn, hebben ze als je dat zou kunnen testen, dan nog 110 cellen die er vrij oud uitzien ten op- is elk kind anders. Als je een maand zichte van hun biologische leeftijd.” of een jaar later terug zou komen, Kinderen die uit een kansrijker milieu

80 ontdek je ongetwijfeld dat sommige komen, hebben dat niet. “Het lijkt er- kinderen alles hebben onthouden en op dat zelfcontrole en/of het succes dat anderen geen flauw benul meer 115 dat door die zelfcontrole mogelijk hebben van wat ze ook alweer had- wordt gemaakt, een prijs heeft.” den geleerd. “Individuele verschillen (8) Ik wil niet beweren dat dit eerlijk

85 in aanleg, geheugen, motivatie, is, of dat scholen maar moeten op- familiesteun en dergelijke zijn harde houden met proberen het beste uit feiten, die ontkend worden op eigen 120 kinderen te halen. Wel dit: dat op- risico.” leidingsniveau niet een leefstijl is die (6) Er zullen, kortom, altijd mensen je zomaar kunt kiezen. Maatschappe-

90 zijn bij wie een lage opleiding beter lijke ongelijkheid speelt een rol, en past. Onvermijdbaar zelfs, omdat dit soms is iemands ‘beste’ kunnen ge- nu eenmaal was wat er voor hen in 125 woon een lage opleiding. Niet elke zat. En gelukkig maar: een samen- burger kan zomaar tot grote diploma- leving heeft immers ook haar lood- hoogte stijgen, en niet elke ziekte,

95 gieters en ziekenverzorgers hard tegenslag of tragedie is te voorko- nodig. men. Zeker in deze neoliberale (7) Bovendien is opwaartse mobiliteit 130 tijden, waarin ‘vermijdbaar leefstijl- niet per se gratis of gezond, zo bleek risico’ al snel verandert in ‘eigen eerder deze maand. In een nieuwe schuld, dikke bult’, is het belangrijk

100 studie keken wetenschappers naar dat we onszelf daar regelmatig aan Amerikaanse kinderen uit arme ge- herinneren. De schuld krijgen is wel zinnen en suboptimale wijken, die 135 het laatste wat iemand met dementie zichzelf door zelfcontrole en hard nodig heeft.

naar: Asha ten Broeke uit: de Volkskrant, 31 juli 2015

Asha ten Broeke is wetenschapsjournalist.

noot 1 voxpopje: kort interview met mensen op straat of elders noot 2 “Everybody has won, and all must have prizes.”: Iedereen heeft gewonnen en iedereen moet een prijs krijgen.

Beetje inkomensverlies?

(1) Wat me opvalt aan al het verzet 40 Kunstenaars schilderen alle kleuren tegen de voorgenomen kabinets- van onze emotionele regenboog; die maatregelen, is dat het vaak zo afbreken is ons stukje bij beetje egoïstisch is. Als je een uitgeklede ontmenselijken.

5 werkeloosheidsuitkering krijgt met 70 (4) En de wetenschap dan? Kan die procent van het minimumloon, ja, dan 45 niet een tandje minder? Nee, die ook mag je piepen. Maar veel inkomens- niet. Wetenschappers zijn de verlies is verlies van luxe, wat iets nieuwsgierigen die achter de horizon heel anders is dan antikraak1) kijken. De plek waar de toekomst ligt,

10 moeten gaan wonen en overgeleverd die we niet kennen, maar waar we zijn aan het slinkende assortiment 50 ons wel op moeten voorbereiden. van de Voedselbank. Zonder nieuwsgierigheid geen (2) Er was geen massaal protest vooruitgang, geen ontdekkingen, tegen het korten op de ontwikkelings- geen nieuwe perspectieven.

15 hulp. Over de kortingen op kunsten Wetenschap is het potentieel waar- en wetenschappen heb ik ook 55 mee we nieuwe problemen kunnen niemand horen mopperen. Toch zijn oplossen, grote vragen beantwoord al die kortingen schandalig en de krijgen. In dat potentieel gaan snijden laatste zijn nog eens oliedom ook. is kortzichtig, zeker als je ziet hoe

20 Want wie op kunst en wetenschap goed Nederlandse wetenschappers bezuinigt, snijdt de ziel uit een 60 het in de wereld doen. samenleving en zet die op een dood (5) “Nederland is een calvinistische spoor. handelsnatie”, zei een Spinozaprijs- (3) Wat maakt je nou meer mens? winnaar2) onlangs tegen me. We zijn

25 Meer asfalt, of meer poëzie? Meer hier goed in het doorverkopen van blik in de straat, of meer muziek? 65 spullen van anderen en winst maken Een theaterstuk waar de vonken op de korte termijn. Boven het maai- vanaf springen, of extra vangrails veld uitsteken mag je niet. Het is een zodat we op meer plekken 130 mentaliteit die politici prijzen, maar

30 kunnen rijden? Het zijn de die funest is voor disciplines die ons kunstenaars die ons leven smaak en 70 een spiegel voorhouden, ons kleur geven, die zingen, spelen en verdieping brengen, een originele kijk schrijven over liefde en verlies, die geven op wie we zijn, die ons ons laten schaterlachen en stilletjes emotioneel verrijken en intellectueel

35 huilen, schrikken en blozen. Een uitdagen. goede roman kan je wijzer maken 75 (6) Wie verbeeldingskracht niet op over jezelf en anderen, een filosoof waarde schat, maar in het knellende kan je existentiële vragen aanreiken korset van het economische winst- en dilemma’s voorleggen. denken op de korte termijn dwingt, is

bezig met geestelijk afbraakbeleid. hoe we ons kunnen ontplooien dan

80 Dat heeft op den duur een heel wat een paar honderd euro minder in de dramatischer effect op wie we zijn en maand.

naar: Malou van Hintum, uit: de Volkskrant, 7 november 2012

Malou van Hintum is journalist.

noot 1 antikraak wonen: tegen een lage huur wonen als een soort oppas in een pand dat anders leeg zou staan noot 2 Spinozaprijs: Nederlands belangrijkste onderscheiding voor wetenschappelijk onderzoek, die jaarlijks wordt uitgereikt aan toponderzoekers

De teksten die voor dit examen gebruikt zijn, zijn bewerkt om ze geschikt te maken voor het examen. Dit is gebeurd met respect voor de opvattingen van de auteur(s). Wie kennis wil nemen van de oorspronkelijke tekst(en), raadplege de vermelde bronnen. Het College voor Toetsen en Examens is verantwoordelijk voor vorm en inhoud van dit examen.

►►► ν