Eindexamen Nederlands havo 2022, tijdvak 3: vragen en antwoorden

Alle vragen met het antwoord uit het correctievoorschrift. Opgaven: Tekst 1 Tijd om digitaal te ontspullen: maak je smartphone eens leeg, Tekst 2 Vliegschaamte: niks mis mee, 10 (4) Met dit voorstel ontstaat een win-winsituatie: Wie wil vliegen, kan, 15 mens heeft. “Schaamte is de verkeerde emotie. Dat betekent dat je te druk, 20 elektriciteitsslurpers.”, Tekst 3 Iederéén denkt in hokjes, 15 stijl, persoonlijkheid, uitstraling., Tekst 4 Ridder.

Kort antwoord

Het centraal examen Nederlands havo 2022, tijdvak 3 telt 41 vragen. De meeste vragen gaan over leesvaardigheid (20), argumentatie (11) en tekstverbanden en signaalwoorden (3). De opgaven en het correctievoorschrift staan op examenblad.nl. Met ToetsChecker maakt een klas het examen op papier en doet het AI-model per vraag een nakijkvoorstel met feedback, dat de docent controleert en vrijgeeft.

Onderwerpen in dit examen

Onderwerp per vraag in het centraal examen Nederlands havo 2022, tijdvak 3. Elke vraag is eenmalig door een AI-model bij een onderwerp ingedeeld; per vraag kan dat afwijken.
OnderwerpVragenAantal
Leesvaardigheid1-2, 4, 7-8, 11, 13, 17-18, 23, 25, 27-32, 37, 39-4020
Argumentatie10, 14-16, 19-22, 26, 35-3611
Tekstverbanden en signaalwoorden3, 9, 333
Stijlfouten5, 34, 383
Tekstsoorten en tekstdoelen12, 24, 413
Samenvatten61

Vergeleken met andere jaren

De verdeling over de onderwerpen ligt dicht bij het gemiddelde van de andere 17 examens Nederlands havo sinds 2018. Geen enkel onderwerp wijkt meer dan zes procentpunten af.

Opgaven en correctievoorschrift

De documenten staan op examenblad.nl, de officiële site van het College voor Toetsen en Examens. ToetsChecker haalt ze daar op als je het examen in de vragenbank kiest.

Oefenen als leerling

Een oud examen maken is de beste voorbereiding, maar zonder nakijken weet je niet waar je punten verliest. Met ToetsChecker maak je het examen Nederlands havo 2022, tijdvak 3 op papier, net als het echte examen, of online als je docent het digitaal klaarzet. Het AI-model kijkt het na volgens het officiële correctievoorschrift. Zodra je docent het resultaat vrijgeeft, zie je per vraag wat goed was en wat er ontbrak.

Nakijken als docent

  1. Start gratis vanaf deze pagina

    Maak een gratis account vanaf deze pagina, dan staat het examen Nederlands havo 2022, tijdvak 3 meteen voor je klaar als correctiemodel, met alle vragen en het correctievoorschrift. Dat kost geen credits.

  2. Laat de klas het examen maken

    Op papier, zoals het echte examen: je scant de stapel in één keer of mailt de scan naar je scanadres. Of online, als digitale toetsafname met toezicht; de opgavetekst staat dan als bron bij elke vraag. Afbeeldingen uit het examen gaan niet mee, die staan in de PDF van de opgaven.

  3. Geef de resultaten vrij

    Het AI-model kijkt elk examen na volgens het correctievoorschrift en schrijft feedback per vraag. Bij een oefenexamen geef je alles in één keer vrij; bij een toets die meetelt loop je het voorstel eerst na. De leerling ziet het resultaat pas na jouw vrijgave.

ToetsChecker is geen examensite: je kijkt er ook je eigen SO's, proefwerken, praktische opdrachten en verslagen mee na, handgeschreven of digitaal, met jouw correctiemodel en feedback per vraag. Een gratis account heeft alle functies en 200 credits per maand, genoeg om ongeveer 100 toetsen te laten nakijken. Maak een gratis account of lees eerst hoe het nakijken werkt.

Vragen en antwoorden

Hieronder staan de opgaven en vragen van het examen Nederlands havo 2022, tijdvak 3. Onder elke vraag klap je het antwoord uit het correctievoorschrift open. Probeer de vraag eerst zelf.

Tekst 1 Tijd om digitaal te ontspullen: maak je smartphone eens leeg

Tijd om digitaal te ontspullen: maak je smartphone eens leeg

(1) Voor het eerst in de geschiedenis vorming van je normen en waarden. verdwijnt de mogelijkheid om alleen En voor creativiteit. Niet voor niets te zijn, schrijft de Amerikaanse infor- 45 sluiten veel schrijvers zich wekenlang maticus Cal Newport in zijn boek op in prikkelarme en wifiloze schrij-

5 Digitaal minimalisme. De smartphone vershuisjes. “Als je echt wilt begrij- zorgt ervoor dat we elk moment dat pen wat er in je leven gebeurt, heb je verveling dreigt, direct naar die on- zelfreflectie in stilte nodig”, schrijft uitputtelijke bron van afleiding en 50 Newport. Er is tijd nodig om alle input vermaak grijpen. Er is geen enkel die je op een dag binnenkrijgt, te ver-

10 moment meer dat we ons niet met werken. En dat doen we nu te weinig: andere mensen omringen, fysiek of “Je kunt moeilijk overdrijven hoe radi- virtueel. caal de recente omslag is geweest.” (2) Het is nogal een boude bewering 55 Alleen-zijn is een standaardstand van in een tijd waarin eenzaamheid het brein, en het is ook nodig voor

15 steeds hoger op de politieke agenda een gezonde geest, zegt hij. komt

  • en uit de statistieken juist (5) Wat merken we ervan, nu we precies die gevoelens van alleen-zijn door de massale smartphoneversla- een hoogtepunt bereiken. Kranten 60 ving het vermogen verliezen om ons- staan vol met verhalen over vereen- zelf echt af te zonderen en om te re-

20 zaamde ouderen, het Sociaal en flecteren? Newport noemt de huidige Cultureel Planbureau1) constateerde generatie tieners ‘de kanarie in de onlangs dat meer ouderen eenzaam kolenmijn’: de vogel die gebruikt zijn. Ja, als je net als Newport onder- 65 werd om te kijken of de lucht in mijn- scheid maakt tussen ‘alleen-zijn’ en schachten giftig was. Jongeren bren-

25 ‘eenzaamheid’, zie je Newports gelijk gen volgens alle statistieken met af- plots overal. ‘Alleen-zijn’ gedefinieerd stand de meeste tijd door op hun als ‘het vrij zijn van andermans aan- smartphone, volgens sommige wezigheid of ideeën’, is nogal wat 70 onderzoeken tot gemiddeld ruim vier anders dan eenzaamheid in de zin uur per dag.

30 van ‘sociale isolatie’. (6) Hij haalt studies aan die een ster- (3) Je kunt eenzaam zijn en toch ke stijging laten zien van het aantal nooit alleen. En terwijl eenzaamheid angststoornissen en depressies bij schadelijk en soms zelfs dodelijk kan 75 tieners. Andere onderzoeken wijzen zijn, is alleen-zijn juist nogal belang- op afnemende empathie, verminder-

35 rijk voor het gezond functioneren van de concentratie en toenemende mensen. Alleen-zijn is wat er in je stress als gevolg van overmatig brein gebeurt, niet in je omgeving. smartphonegebruik. (4) Digitaal minimalisme, dat in febru- 80 (7) Én eenzaamheid. Als je dan een ari verscheen, haalt allerlei studies keer alleen bent, schreeuwt Insta-

40 aan waaruit blijkt dat tijd met je eigen gram naar je: “Kijk! Al je vrienden zijn gedachten doorbrengen cruciaal is wel allemaal leuke dingen aan het voor zelfreflectie, contemplatie, de doen met elkaar!” Dat kan een gevoel

85 van isolatie opwekken. naar het afslanken van bezittingen, (8) Dit soort onderzoeken stuit op keuzeopties en afleidingen. Het mini- veel kritiek van andere wetenschap- maliseren van overbodige digitale pers. Het is namelijk de vraag of je 135 prikkels kan mensen een groot ge- bij studies die de psychische gesteld- voel van bevrijding geven

  • en weer

90 heid van grote groepen jongeren me- wat meer broodnodige alone time4) ten, alleen de invloed van de smart- scheppen. Voor iedereen die het phone meet, of ook andere grote gevoel heeft dat de smartphone de trends die invloed hebben. Bijvoor- 140 baas is over hem in plaats van an- beeld de laatste economische reces- dersom, biedt Digitaal minimalisme

95 sie. Experts op het gebied van het nuttige tips en inzichten. puberbrein waarschuwen consequent (13) Maar hoe hip ook, Newport biedt voor al te grote conclusies over wat een individuele oplossing voor een smartphones met de hersenen doen, 145 collectief probleem. Het is alsof je in vooral omdat de hersenen nogal je eentje op een motorfiets langs een

100 flexibel zijn. file zoeft: dat werkt prima voor jezelf, (9) Maar dat de digitale revolutie maar de file blijft staan. Je kunt nog soms doorslaat en dat er sprake is zo rigoureus digitaal ontspullen, de van massale smartphoneverslaving, 150 standaardwerkplek in de moderne moge duidelijk zijn voor iedereen die economie is nog altijd een flexbureau

105 weleens met het openbaar vervoer in een open kantoor5), waar prikkels reist. en impulsen van anderen constant (10) De oplossing van Cal Newport: binnenkomen. Mail checken buiten digitaal minimalisme, virtueel ont- 155 werktijd blijft de norm. Klaslokalen en spullen. Hij raadt mensen aan om studieruimtes hangen, staan en zitten

110 hun digitale kast leeg te ruimen. vol digitale schermen, waardoor mul- Socialemedia-apps verwijderen, alle titasken het daar telkens wint van pushberichten uitzetten, je begin- concentratie en contemplatie. In scherm zo clean en saai mogelijk 160 sommige beroepen lijk je soms niet maken, extreem selectief zijn in wel- zonder sociale media te kunnen func-

115 ke apps je gebruikt en die in mapjes tioneren. De sociale druk om actief te stoppen, zodat de snoepkleurige zijn op Instagram, WhatsApp of icoontjes je niet zo toeschreeuwen. Snapchat kan enorm zijn. (11) Newports pleidooi voor digitaal 165 (14) Achter de smartphone en ontspullen is zinnig, aanstekelijk ge- socialemedia-apps zit bovendien een

120 schreven en past perfect in het mini- miljardenindustrie die drijft op het malisme dat opruimgoeroes als Marie mensen zo verslaafd mogelijk maken Kondō2) prediken. Newport schrijft aan hun schermen, zodat ze maxi- het niet met zoveel woorden, maar hij 170 maal data kan oogsten. Die industrie roept op om je af te vragen welke is er puur op gericht om “menselijke

125 apps een spark of joy 3) geven

  • en zwaktes uit te buiten”, aldus Sean apps die dat niet doen weg te gooien. Parker, nota bene medeoprichter van Dat opruimen slaat enorm aan, zowel Facebook. in huis als op de smartphone. 175 (15) Daar lost een data cleanse 6) of (12) Als reactie op de overdaad en een andere individuele digitale

130 overconsumptie van de laatste de- ontspulactie weinig aan op. Zijn cennia snakken mensen blijkbaar gezamenlijke afspraken, acties en

misschien zelfs strengere wetten concept dat ervan uitgaat dat de

180 daarvoor niet geschiktere middelen? digitale revolutie op dezelfde manier Te beginnen met het vaststellen van 200 maatschappelijk ongewenste effecten een nieuwe digitale etiquette om níet veroorzaakt als indertijd de van elkaar te eisen om constant op industriële revolutie. En net als alles direct te reageren en permanent luchtvervuiling en kinderarbeid zijn

185 aan te staan. Of om het alleen-zijn schermverslaving, gebrek aan alleen- zonder afleiding van andermans likes 205 zijn en andere negatieve gevolgen en retweets weer sociaal acceptabel van de smartphone problemen die te maken. Het moet toch gewoon oké behalve individuele actie ook een zijn om een weekend lang onbereik- gezamenlijke aanpak vereisen.

190 baar te zijn? Of om op vakanties he- (17) ‘Een beter milieu begint bij je- lemaal offline te gaan? Digitaal ont- 210 zelf’ bleek niet het sluitende ant- spullen kan een mooi begin zijn, woord op milieuvervuiling en klimaat- maar is zeker niet de definitieve verandering. ‘Ruim je digitale kast op’ oplossing. is dat net zomin voor de collectieve

195 (16) Naast het digitale minimalisme digitale vervuiling van de menselijke van Newport zijn er ook recente 215 geest. ideeën over digital pollution7), een

naar: Wouter van Noort uit: NRC-Handelsblad, 1 maart 2019

noot 1 Het Sociaal en Cultureel Planbureau (SCP) is een wetenschappelijk instituut dat onderzoek verricht naar sociale en culturele verschijnselen in Nederland. noot 2 Marie Kondō is een Japanse adviseur en bestsellerauteur. Ze geeft cursussen en seminars in het weggooien en ordenen van spullen, wat zij als uitgangspunt ziet voor ‘innerlijke ordening’. noot 3 spark of joy, letterlijk vreugdevonk: een begrip uit de filosofie van Marie Kondō, dat erop neerkomt dat je alleen die spullen moet houden die je een gevoel van vreugde bezorgen noot 4 alone time: tijd alleen, tijd voor jezelf noot 5 Dit was de situatie zoals dat voor maart 2020, toen de coronapandemie begon, gebruikelijk was. noot 6 data cleanse: het opschonen van (digitale) gegevens noot 7 digital pollution: digitale vervuiling

Vraag 1 1 punt

Waardoor verdwijnt volgens Cal Newport de mogelijkheid om alleen te zijn? Die verdwijnt doordat we

  1. A bang zijn om eenzaam te worden zonder sociale media.
  2. B door onze smartphone altijd in contact blijven met anderen.
  3. C niet in staat zijn om ons af te zonderen in een wereld vol vermaak.
  4. D ons uit angst voor eenzaamheid fysiek blijven omringen met anderen.
Bekijk het antwoord

Antwoord: B

Vraag 2 1 punt

Wat is de reactie van de auteur van tekst 1 op deze bewering van Cal Newport? De auteur

  1. A bestrijdt deze bewering van Newport omdat die in zijn boek de begrippen ‘alleen-zijn’ en ‘eenzaamheid’ met elkaar verwart.
  2. B is het eens met deze bewering van Newport, maar betwijfelt of ‘alleen-zijn’ wel net zo’n groot probleem is als ‘eenzaamheid’.
  3. C nuanceert deze bewering door te stellen dat ‘alleen-zijn’ zoals Newport het bedoelt iets anders is dan hoe ‘alleen-zijn’ in het algemeen wordt
Bekijk het antwoord

Antwoord: C

Vraag 3 1 punt

Welk kopje past het best boven alinea 5 tot en met 7?

  1. A Angststoornissen onder tieners
  2. B Effecten van gebrek aan tijd voor jezelf
  3. C Gevolgen van eenzaamheid
  4. D Smartphoneverslaving bij jongeren
Bekijk het antwoord

Antwoord: B

Vraag 4 3 punten

Geef van elke situatie aan of er sprake is van ‘eenzaamheid’ of ‘alleen-zijn’ volgens de omschrijving van Newport. Noteer steeds het nummer van de situatie en zet daarachter: ‘eenzaamheid’ of ‘alleen-zijn’.

Bekijk het antwoord
  • 1: eenzaamheid 2: eenzaamheid 3: alleen-zijn 4: eenzaamheid 5: alleen-zijn indien vijf antwoorden juist (3) indien vier antwoorden juist (2) indien drie antwoorden juist (1) indien minder dan drie antwoorden juist (0) (3)

Vraag 5 1 punt

Wat bedoelt Newport met deze vergelijking? De huidige generatie tieners

  1. A loopt als eerste risico op digitale problemen tijdens haar dagelijkse activiteiten.
  2. B verliest als eerste het vermogen om zichzelf af te zonderen en alleen te zijn.
  3. C vertoont als eerste gezondheidsklachten door veelvuldig smartphonegebruik.
  4. D wordt als eerste doelbewust aan bepaalde gevaren blootgesteld.
Bekijk het antwoord

Antwoord: C

Vraag 6 2 punten

Vat die twee wetenschappelijke bezwaren samen. Geef antwoord in één of meer volledige zinnen en gebruik voor je totale antwoord niet meer dan 50 woorden.

Bekijk het antwoord

Voorbeeld uit het correctievoorschrift:

Maximumlengte van het antwoord: 50 woorden. Beoordeel de spelling en grammatica.

Vraag 7 1 punt

Citeer twee zinnen uit alinea 10 tot en met 13 waarin dat oordeel uitsluitend positief is.

Bekijk het antwoord

Opmerking Het punt alleen toekennen als beide citaten zijn genoemd.

Vraag 8 2 punten

Welke twee algemene voordelen van digitaal minimalisme worden in dit tekstgedeelte onderscheiden?

Bekijk het antwoord

Voorbeeld uit het correctievoorschrift:

Beoordeel de spelling.

Vraag 9 1 punt

Welk kopje past het best boven alinea 13 tot en met 17?

  1. A Aanvullende aanpak noodzakelijk
  2. B Alternatieve oplossing mogelijk
  3. C Belangen samenleving cruciaal
  4. D Probleem oplossen onhaalbaar
Bekijk het antwoord

Antwoord: A

Vraag 10 2 punten

Welke twee kanttekeningen zijn dat? Geef antwoord in één of meer volledige zinnen. Geef geen voorbeelden.

Bekijk het antwoord

Voorbeeld uit het correctievoorschrift:

Beoordeel de spelling en grammatica.

Vraag 11 2 punten

Welke twee overeenkomsten tussen beide revoluties komen uit die vergelijking naar voren? Geef antwoord in één of meer volledige zinnen.

Bekijk het antwoord

Voorbeeld uit het correctievoorschrift:

Beoordeel de spelling en grammatica.

Vraag 12 1 punt

Wat voor tekst is tekst 1? Tekst 1 is een combinatie van een boekbespreking en

  1. A een analyse van de oorzaken van eenzaamheid in een tijdperk van smartphones.
  2. B een beschrijving van studies naar de invloed van sociale media op eenzaamheid.
  3. C een oproep voor een gezamenlijke aanpak van de druk van sociale media.
  4. D een pleidooi om je smartphone van onnodige apps te ontdoen.
Bekijk het antwoord

Antwoord: C

Vraag 13 2 punten

Welke omschrijving verwoordt het best de hoofdgedachte van tekst 1?

A Digitaal minimalisme houdt er geen rekening mee dat onze collectieve smartphoneverslaving het lastig maakt om meer tijd te besteden aan

Bekijk het antwoord
  • Antwoord: C (2)

Tekst 2 Vliegschaamte: niks mis mee

Vliegschaamte: niks mis mee

(1) De bijdrage van de luchtvaart aan hoeveel CO2-uitstoot hun vliegreis tot de totale CO2-uitstoot in Nederland gevolg heeft, zouden ze zien dat ze, ligt op 6,5 procent. Omdat het aantal 45 om een vliegreis naar Azië te kunnen reizigers naar verwachting fors blijft compenseren, vijf jaar vegetarisch

5 groeien, zal deze bijdrage flink toe- moeten eten. nemen. (6) Het is echter de vraag of je zo (2) Dat deze uitstoot door de aan- moet rekenen. Deze gedachte gaat plant van bomen geheel kan worden 50 ervan uit dat je net zoveel CO2 mag gecompenseerd, is een illusie. Het uitstoten als je buurman of collega.

10 duurt zeker tien jaar voordat bomen Maar dit idee van ‘uitstootrecht’ of groot genoeg zijn om zoveel CO2 te ‘CO2-footprint’1) moet je per wereld- kunnen opnemen, wat overigens niet burger berekenen. Ik vermoed dat de wegneemt dat het planten van bomen 55 vliegreis naar Azië dan een once-in- altijd zinvol is. Ook een volledige a-life-time-gebeurtenis2) gaat worden.

15 overstap naar biobrandstoffen is on- (7) Het is zo vanzelfsprekend gewor- realistisch, omdat daar te veel land- den om een vliegreis te boeken, dat bouwgrond voor nodig is. mensen me vaak verdwaasd aankij- (3) Elektrisch vliegen lijkt het tover- 60 ken als ik hun vraag waarom ze vlie- woord. De ontwikkeling van goede en gen. Het antwoord is namelijk vaak:

20 vooral lichte accu’s vraagt echter nog omdat het kan. De nadelige gevolgen veel tijd. Bovendien blijft een nu voor het milieu worden niet of nauwe- nieuw opgeleverd vliegtuig de ko- lijks meegenomen in de keuze van mende 25 jaar vliegen. Zo kan het 65 de reisbestemming. Ver weg lijkt al- dus gebeuren dat in vrijwel alle sec- tijd goed. Maar als het doel van de

25 toren de uitstoot van broeikasgassen reis is om gezellig met de familie een afneemt, maar die van het vlieg- weekend bij elkaar te zijn, hoef je verkeer toeneemt. daarvoor toch niet naar een ver land (4) Dit roept weinig protest op, omdat 70 te vliegen? de meeste mensen maar wat graag (8) Ik snap heel goed dat mensen rei-

30 gebruikmaken van de goedkope zen voor het avontuur en nieuwe cul- vluchten. Maar we zullen het onder turen willen leren kennen. De vraag ogen moeten zien: de enige manier is alleen of dat altijd ver weg moet en om de uitstoot terug te dringen, is 75 zo vaak. Avontuur zit in het zelf ont- simpelweg minder vliegen. dekken en dat kan ook dichterbij. Het

35 (5) Vaak zoeken mensen naar argu- lijkt soms wel alsof we tegen elkaar menten om hun vlieggedrag goed te opbieden. Wie gaat het verst met va- praten. Denk aan: “Ik ga op de fiets kantie? En wie heeft de meest exoti- naar mijn werk, dus ik mag in de zo- 80 sche bestemming uitgekozen? mer wel een lange vliegreis maken.” (9) Het is belangrijk dat we ons be-

40 Of: “Ik eet nog maar drie keer per wust zijn van de impact van een week vlees, dus kan ik best vliegen.” vliegreis en dat we de consequenties Als mensen echt zouden uitrekenen voor het klimaat serieus afwegen te-

85 gen het doel van de reis. Je hoeft zijn dat de impact van de vliegreis te niet met je vriendinnen naar Barce- groot is. Dan is het zoeken naar een lona. Een weekendje Haarlem of Nij- andere bestemming of naar een megen is ook heel leuk. 105 andere manier van reizen. (10) Het gemak waarmee we nu in (11) Steeds meer mensen ontdekken

90 het vliegtuig stappen, laat een gebrek de trein, die zeker voor Europese aan verantwoordelijkheid zien. Ge- vakantiebestemmingen een goed al- lukkig lijkt het besef dat vliegen scha- ternatief is. Ook daar is trouwens een delijk is voor het milieu toe te nemen. 110 nieuw woord voor uitgevonden: Sinds 2018 kennen we daarvoor het ‘treintrots’.

95 woord ‘vliegschaamte’. Als vlieg- (12) Vliegschaamte is prima als die schaamte leidt tot een betere afwe- leidt tot meer bezinning en minder ging van de milieu-impact bij de keu- vliegreizen. Vliegen is echt niet altijd ze van de reisbestemming, lijkt me 115 fout, maar de vanzelfsprekendheid dat heel goed. Soms rechtvaardigt waarmee we nu vliegen, is niet meer

100 het doel van de reis het vliegen, te verantwoorden. maar even zo vaak zal de uitkomst

naar: dr. Martine Vonk uit: Reformatorisch Dagblad, zaterdag 20 juli 2019

De auteur (1974-2019) schreef en sprak over duurzaamheid.

noot 1 CO 2-footprint: CO2-voetafdruk noot 2 once-in-a life-time-gebeurtenis: gebeurtenis die slechts eenmaal in je leven voorkomt

Vraag 14 3 punten

Neem onderstaande tabel over en vat in de tabel samen wat die mogelijke oplossingen zijn, wat het oordeel van de auteur is over elke oplossing, en welk(e) argument(en) hiervoor gegeven wordt/worden. Bij één vakje is het juiste antwoord al ingevuld. mogelijke oplossingen oordeel auteur argument(en) voor de oplossing 1… … want … 2… … want … 3… is geen tovermiddel want … en …

Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage

Bekijk het antwoord

De kern van een goed antwoord is:

mogelijke oordeel auteur argument(en) voor de oplossingen oplossing

1 aanplant van is een illusie want dat gaat niet snel genoeg bomen (maar zinvol) / want het duurt zeker tien jaar voordat de bomen groot genoeg zijn (om CO2 op te nemen)

2 overstap naar is onrealistisch want daar is te veel biobrandstoffen landbouwgrond voor nodig

3 elektrisch vliegen is geen want de ontwikkeling van tovermiddel goede accu’s vraagt nog veel tijd en een nieuw geleverd vliegtuig (dat niet elektrisch is) blijft zeker nog 25 jaar vliegen

per goed ingevulde rij 1 scorepunt toekennen

Opmerking De oplossingen met bijpassend oordeel en bijpassend(e) argument(en) mogen in een andere volgorde staan.

Vraag 15 1 punt

Welk probleem hierbij signaleert de auteur in alinea 5?

  1. A Mensen hebben wel goede voornemens, maar handelen daar niet voldoende naar.
  2. B Mensen kunnen het effect van hun milieubesparende inspanningen niet goed inschatten.
  3. C Mensen willen niet weten wat de werkelijke milieu-impact van hun vliegreis is.
  4. D Mensen zijn niet bereid hun consumptiepatroon in voldoende mate aan te passen.
Bekijk het antwoord

Antwoord: B

Vraag 16 2 punten

Welke twee zaken moeten volgens alinea 9 bij die afweging betrokken worden?

Bekijk het antwoord

Voorbeeld uit het correctievoorschrift:

Beoordeel de spelling.

Vraag 17 1 punt

Leg uit hoe je dit uit de voorbeelden in alinea 5 kunt opmaken. Geef antwoord in één of meer volledige zinnen en gebruik voor je antwoord niet meer dan 25 woorden.

Bekijk het antwoord
  • De kern van een goed antwoord is: In de voorbeelden proberen mensen hun vlieggedrag goed te praten(, wat betekent dat ze beseffen dat vliegen schadelijk is). / In de voorbeelden geven mensen aan dat ze zich milieubewust gedragen. Maximumlengte van het antwoord: 25 woorden. Beoordeel de spelling en grammatica. (1)

Vraag 18 1 punt

Leg uit waarop treinreizigers trots zijn, gelet op tekst 2. Geef antwoord in één of meer volledige zinnen en gebruik voor je antwoord niet meer dan 20 woorden.

Bekijk het antwoord
  • De kern van een goed antwoord is: Ze zijn er trots op dat ze voor een milieuvriendelijk vervoermiddel kiezen. Maximumlengte van het antwoord: 20 woorden. Beoordeel de spelling en grammatica. (1)

10 (4) Met dit voorstel ontstaat een win-winsituatie: Wie wil vliegen, kan

blijven vliegen. Wie niet of weinig wil vliegen, krijgt door de verkoop van de vliegkilometers een beloning voor milieuvriendelijk gedrag. En wie geen geld heeft voor vliegen, krijgt een welkome aanvulling op het inkomen.

naar: Vital van Looveren, Amsterdam uit: de Volkskrant, 25 juni 2020

Vraag 19 1 punt

Welk bezwaar had de auteur van tekst 2 kunnen maken tegen de voorgestelde oplossing in tekstfragment 1? Baseer je antwoord op alinea 6 van tekst 2. Geef antwoord in één of meer volledige zinnen.

Tekst 2

Vliegschaamte: niks mis mee

(1) De bijdrage van de luchtvaart aan hoeveel CO2-uitstoot hun vliegreis tot de totale CO2-uitstoot in Nederland gevolg heeft, zouden ze zien dat ze, ligt op 6,5 procent. Omdat het aantal 45 om een vliegreis naar Azië te kunnen reizigers naar verwachting fors blijft compenseren, vijf jaar vegetarisch

5 groeien, zal deze bijdrage flink toe- moeten eten. nemen. (6) Het is echter de vraag of je zo (2) Dat deze uitstoot door de aan- moet rekenen. Deze gedachte gaat plant van bomen geheel kan worden 50 ervan uit dat je net zoveel CO2 mag gecompenseerd, is een illusie. Het uitstoten als je buurman of collega.

10 duurt zeker tien jaar voordat bomen Maar dit idee van ‘uitstootrecht’ of groot genoeg zijn om zoveel CO2 te ‘CO2-footprint’1) moet je per wereld- kunnen opnemen, wat overigens niet burger berekenen. Ik vermoed dat de wegneemt dat het planten van bomen 55 vliegreis naar Azië dan een once-in- altijd zinvol is. Ook een volledige a-life-time-gebeurtenis2) gaat worden.

15 overstap naar biobrandstoffen is on- (7) Het is zo vanzelfsprekend gewor- realistisch, omdat daar te veel land- den om een vliegreis te boeken, dat bouwgrond voor nodig is. mensen me vaak verdwaasd aankij- (3) Elektrisch vliegen lijkt het tover- 60 ken als ik hun vraag waarom ze vlie- woord. De ontwikkeling van goede en gen. Het antwoord is namelijk vaak:

20 vooral lichte accu’s vraagt echter nog omdat het kan. De nadelige gevolgen veel tijd. Bovendien blijft een nu voor het milieu worden niet of nauwe- nieuw opgeleverd vliegtuig de ko- lijks meegenomen in de keuze van mende 25 jaar vliegen. Zo kan het 65 de reisbestemming. Ver weg lijkt al- dus gebeuren dat in vrijwel alle sec- tijd goed. Maar als het doel van de

25 toren de uitstoot van broeikasgassen reis is om gezellig met de familie een afneemt, maar die van het vlieg- weekend bij elkaar te zijn, hoef je verkeer toeneemt. daarvoor toch niet naar een ver land (4) Dit roept weinig protest op, omdat 70 te vliegen? de meeste mensen maar wat graag (8) Ik snap heel goed dat mensen rei-

30 gebruikmaken van de goedkope zen voor het avontuur en nieuwe cul- vluchten. Maar we zullen het onder turen willen leren kennen. De vraag ogen moeten zien: de enige manier is alleen of dat altijd ver weg moet en om de uitstoot terug te dringen, is 75 zo vaak. Avontuur zit in het zelf ont- simpelweg minder vliegen. dekken en dat kan ook dichterbij. Het

35 (5) Vaak zoeken mensen naar argu- lijkt soms wel alsof we tegen elkaar menten om hun vlieggedrag goed te opbieden. Wie gaat het verst met va- praten. Denk aan: “Ik ga op de fiets kantie? En wie heeft de meest exoti- naar mijn werk, dus ik mag in de zo- 80 sche bestemming uitgekozen? mer wel een lange vliegreis maken.” (9) Het is belangrijk dat we ons be-

40 Of: “Ik eet nog maar drie keer per wust zijn van de impact van een week vlees, dus kan ik best vliegen.” vliegreis en dat we de consequenties Als mensen echt zouden uitrekenen voor het klimaat serieus afwegen te-

85 gen het doel van de reis. Je hoeft zijn dat de impact van de vliegreis te niet met je vriendinnen naar Barce- groot is. Dan is het zoeken naar een lona. Een weekendje Haarlem of Nij- andere bestemming of naar een megen is ook heel leuk. 105 andere manier van reizen. (10) Het gemak waarmee we nu in (11) Steeds meer mensen ontdekken

90 het vliegtuig stappen, laat een gebrek de trein, die zeker voor Europese aan verantwoordelijkheid zien. Ge- vakantiebestemmingen een goed al- lukkig lijkt het besef dat vliegen scha- ternatief is. Ook daar is trouwens een delijk is voor het milieu toe te nemen. 110 nieuw woord voor uitgevonden: Sinds 2018 kennen we daarvoor het ‘treintrots’.

95 woord ‘vliegschaamte’. Als vlieg- (12) Vliegschaamte is prima als die schaamte leidt tot een betere afwe- leidt tot meer bezinning en minder ging van de milieu-impact bij de keu- vliegreizen. Vliegen is echt niet altijd ze van de reisbestemming, lijkt me 115 fout, maar de vanzelfsprekendheid dat heel goed. Soms rechtvaardigt waarmee we nu vliegen, is niet meer

100 het doel van de reis het vliegen, te verantwoorden. maar even zo vaak zal de uitkomst

naar: dr. Martine Vonk uit: Reformatorisch Dagblad, zaterdag 20 juli 2019

De auteur (1974-2019) schreef en sprak over duurzaamheid.

noot 1 CO 2-footprint: CO2-voetafdruk noot 2 once-in-a life-time-gebeurtenis: gebeurtenis die slechts eenmaal in je leven voorkomt

Bekijk het antwoord
  • De kern van een goed antwoord is: De oplossing in tekstfragment 1 baseert zich (alleen) op (het vlieggedrag van) Nederlanders, terwijl volgens tekst 2 de berekening per wereldburger gaat. Beoordeel de spelling en grammatica. (1)

15 mens heeft. “Schaamte is de verkeerde emotie. Dat betekent dat je te druk

bent met wat andere mensen van jou vinden. Ik zou ‘vliegschuld’ toepasselijker vinden, omdat er misschien mensen zijn die een schuldgevoel richting het milieu hebben.”

naar: Susan Sjouwerman uit: www.nos.nl, 28 maart 2019

“Het gemak waarmee we nu in het vliegtuig stappen, laat een gebrek aan verantwoordelijkheid zien.” (regels 89-91 van tekst 2).

Vraag 20 1 punt

Citeer twee opeenvolgende zinnen uit tekstfragment 2 waarin duidelijk wordt dat niet iedereen het ermee eens is dat vliegen een gebrek aan verantwoordelijkheid laat zien.

Tekst 2

Vliegschaamte: niks mis mee

(1) De bijdrage van de luchtvaart aan hoeveel CO2-uitstoot hun vliegreis tot de totale CO2-uitstoot in Nederland gevolg heeft, zouden ze zien dat ze, ligt op 6,5 procent. Omdat het aantal 45 om een vliegreis naar Azië te kunnen reizigers naar verwachting fors blijft compenseren, vijf jaar vegetarisch

5 groeien, zal deze bijdrage flink toe- moeten eten. nemen. (6) Het is echter de vraag of je zo (2) Dat deze uitstoot door de aan- moet rekenen. Deze gedachte gaat plant van bomen geheel kan worden 50 ervan uit dat je net zoveel CO2 mag gecompenseerd, is een illusie. Het uitstoten als je buurman of collega.

10 duurt zeker tien jaar voordat bomen Maar dit idee van ‘uitstootrecht’ of groot genoeg zijn om zoveel CO2 te ‘CO2-footprint’1) moet je per wereld- kunnen opnemen, wat overigens niet burger berekenen. Ik vermoed dat de wegneemt dat het planten van bomen 55 vliegreis naar Azië dan een once-in- altijd zinvol is. Ook een volledige a-life-time-gebeurtenis2) gaat worden.

15 overstap naar biobrandstoffen is on- (7) Het is zo vanzelfsprekend gewor- realistisch, omdat daar te veel land- den om een vliegreis te boeken, dat bouwgrond voor nodig is. mensen me vaak verdwaasd aankij- (3) Elektrisch vliegen lijkt het tover- 60 ken als ik hun vraag waarom ze vlie- woord. De ontwikkeling van goede en gen. Het antwoord is namelijk vaak:

20 vooral lichte accu’s vraagt echter nog omdat het kan. De nadelige gevolgen veel tijd. Bovendien blijft een nu voor het milieu worden niet of nauwe- nieuw opgeleverd vliegtuig de ko- lijks meegenomen in de keuze van mende 25 jaar vliegen. Zo kan het 65 de reisbestemming. Ver weg lijkt al- dus gebeuren dat in vrijwel alle sec- tijd goed. Maar als het doel van de

25 toren de uitstoot van broeikasgassen reis is om gezellig met de familie een afneemt, maar die van het vlieg- weekend bij elkaar te zijn, hoef je verkeer toeneemt. daarvoor toch niet naar een ver land (4) Dit roept weinig protest op, omdat 70 te vliegen? de meeste mensen maar wat graag (8) Ik snap heel goed dat mensen rei-

30 gebruikmaken van de goedkope zen voor het avontuur en nieuwe cul- vluchten. Maar we zullen het onder turen willen leren kennen. De vraag ogen moeten zien: de enige manier is alleen of dat altijd ver weg moet en om de uitstoot terug te dringen, is 75 zo vaak. Avontuur zit in het zelf ont- simpelweg minder vliegen. dekken en dat kan ook dichterbij. Het

35 (5) Vaak zoeken mensen naar argu- lijkt soms wel alsof we tegen elkaar menten om hun vlieggedrag goed te opbieden. Wie gaat het verst met va- praten. Denk aan: “Ik ga op de fiets kantie? En wie heeft de meest exoti- naar mijn werk, dus ik mag in de zo- 80 sche bestemming uitgekozen? mer wel een lange vliegreis maken.” (9) Het is belangrijk dat we ons be-

40 Of: “Ik eet nog maar drie keer per wust zijn van de impact van een week vlees, dus kan ik best vliegen.” vliegreis en dat we de consequenties Als mensen echt zouden uitrekenen voor het klimaat serieus afwegen te-

85 gen het doel van de reis. Je hoeft zijn dat de impact van de vliegreis te niet met je vriendinnen naar Barce- groot is. Dan is het zoeken naar een lona. Een weekendje Haarlem of Nij- andere bestemming of naar een megen is ook heel leuk. 105 andere manier van reizen. (10) Het gemak waarmee we nu in (11) Steeds meer mensen ontdekken

90 het vliegtuig stappen, laat een gebrek de trein, die zeker voor Europese aan verantwoordelijkheid zien. Ge- vakantiebestemmingen een goed al- lukkig lijkt het besef dat vliegen scha- ternatief is. Ook daar is trouwens een delijk is voor het milieu toe te nemen. 110 nieuw woord voor uitgevonden: Sinds 2018 kennen we daarvoor het ‘treintrots’.

95 woord ‘vliegschaamte’. Als vlieg- (12) Vliegschaamte is prima als die schaamte leidt tot een betere afwe- leidt tot meer bezinning en minder ging van de milieu-impact bij de keu- vliegreizen. Vliegen is echt niet altijd ze van de reisbestemming, lijkt me 115 fout, maar de vanzelfsprekendheid dat heel goed. Soms rechtvaardigt waarmee we nu vliegen, is niet meer

100 het doel van de reis het vliegen, te verantwoorden. maar even zo vaak zal de uitkomst

naar: dr. Martine Vonk uit: Reformatorisch Dagblad, zaterdag 20 juli 2019

De auteur (1974-2019) schreef en sprak over duurzaamheid.

noot 1 CO 2-footprint: CO2-voetafdruk noot 2 once-in-a life-time-gebeurtenis: gebeurtenis die slechts eenmaal in je leven voorkomt

Bekijk het antwoord
  • “Het is niet puur een individuele keuze. Soms zijn vliegreizen onvermijdelijk vanwege werk, studie of familie in het buitenland.” (regels 10-11 van tekstfragment 2) Beoordeel de spelling. (1)

In tekst 2 wordt de term ‘vliegschaamte’ gebruikt. Volgens tekstfragment 2 is ‘vliegschuld’ een betere term.

Vraag 21 1 punt

Leg uit waarom ‘vliegschuld’ een betere term zou zijn dan ‘vliegschaamte’, volgens tekstfragment 2. Geef antwoord in één of meer volledige zinnen en gebruik voor je antwoord niet meer dan 30 woorden.

Tekst 2

Vliegschaamte: niks mis mee

(1) De bijdrage van de luchtvaart aan hoeveel CO2-uitstoot hun vliegreis tot de totale CO2-uitstoot in Nederland gevolg heeft, zouden ze zien dat ze, ligt op 6,5 procent. Omdat het aantal 45 om een vliegreis naar Azië te kunnen reizigers naar verwachting fors blijft compenseren, vijf jaar vegetarisch

5 groeien, zal deze bijdrage flink toe- moeten eten. nemen. (6) Het is echter de vraag of je zo (2) Dat deze uitstoot door de aan- moet rekenen. Deze gedachte gaat plant van bomen geheel kan worden 50 ervan uit dat je net zoveel CO2 mag gecompenseerd, is een illusie. Het uitstoten als je buurman of collega.

10 duurt zeker tien jaar voordat bomen Maar dit idee van ‘uitstootrecht’ of groot genoeg zijn om zoveel CO2 te ‘CO2-footprint’1) moet je per wereld- kunnen opnemen, wat overigens niet burger berekenen. Ik vermoed dat de wegneemt dat het planten van bomen 55 vliegreis naar Azië dan een once-in- altijd zinvol is. Ook een volledige a-life-time-gebeurtenis2) gaat worden.

15 overstap naar biobrandstoffen is on- (7) Het is zo vanzelfsprekend gewor- realistisch, omdat daar te veel land- den om een vliegreis te boeken, dat bouwgrond voor nodig is. mensen me vaak verdwaasd aankij- (3) Elektrisch vliegen lijkt het tover- 60 ken als ik hun vraag waarom ze vlie- woord. De ontwikkeling van goede en gen. Het antwoord is namelijk vaak:

20 vooral lichte accu’s vraagt echter nog omdat het kan. De nadelige gevolgen veel tijd. Bovendien blijft een nu voor het milieu worden niet of nauwe- nieuw opgeleverd vliegtuig de ko- lijks meegenomen in de keuze van mende 25 jaar vliegen. Zo kan het 65 de reisbestemming. Ver weg lijkt al- dus gebeuren dat in vrijwel alle sec- tijd goed. Maar als het doel van de

25 toren de uitstoot van broeikasgassen reis is om gezellig met de familie een afneemt, maar die van het vlieg- weekend bij elkaar te zijn, hoef je verkeer toeneemt. daarvoor toch niet naar een ver land (4) Dit roept weinig protest op, omdat 70 te vliegen? de meeste mensen maar wat graag (8) Ik snap heel goed dat mensen rei-

30 gebruikmaken van de goedkope zen voor het avontuur en nieuwe cul- vluchten. Maar we zullen het onder turen willen leren kennen. De vraag ogen moeten zien: de enige manier is alleen of dat altijd ver weg moet en om de uitstoot terug te dringen, is 75 zo vaak. Avontuur zit in het zelf ont- simpelweg minder vliegen. dekken en dat kan ook dichterbij. Het

35 (5) Vaak zoeken mensen naar argu- lijkt soms wel alsof we tegen elkaar menten om hun vlieggedrag goed te opbieden. Wie gaat het verst met va- praten. Denk aan: “Ik ga op de fiets kantie? En wie heeft de meest exoti- naar mijn werk, dus ik mag in de zo- 80 sche bestemming uitgekozen? mer wel een lange vliegreis maken.” (9) Het is belangrijk dat we ons be-

40 Of: “Ik eet nog maar drie keer per wust zijn van de impact van een week vlees, dus kan ik best vliegen.” vliegreis en dat we de consequenties Als mensen echt zouden uitrekenen voor het klimaat serieus afwegen te-

85 gen het doel van de reis. Je hoeft zijn dat de impact van de vliegreis te niet met je vriendinnen naar Barce- groot is. Dan is het zoeken naar een lona. Een weekendje Haarlem of Nij- andere bestemming of naar een megen is ook heel leuk. 105 andere manier van reizen. (10) Het gemak waarmee we nu in (11) Steeds meer mensen ontdekken

90 het vliegtuig stappen, laat een gebrek de trein, die zeker voor Europese aan verantwoordelijkheid zien. Ge- vakantiebestemmingen een goed al- lukkig lijkt het besef dat vliegen scha- ternatief is. Ook daar is trouwens een delijk is voor het milieu toe te nemen. 110 nieuw woord voor uitgevonden: Sinds 2018 kennen we daarvoor het ‘treintrots’.

95 woord ‘vliegschaamte’. Als vlieg- (12) Vliegschaamte is prima als die schaamte leidt tot een betere afwe- leidt tot meer bezinning en minder ging van de milieu-impact bij de keu- vliegreizen. Vliegen is echt niet altijd ze van de reisbestemming, lijkt me 115 fout, maar de vanzelfsprekendheid dat heel goed. Soms rechtvaardigt waarmee we nu vliegen, is niet meer

100 het doel van de reis het vliegen, te verantwoorden. maar even zo vaak zal de uitkomst

naar: dr. Martine Vonk uit: Reformatorisch Dagblad, zaterdag 20 juli 2019

De auteur (1974-2019) schreef en sprak over duurzaamheid.

noot 1 CO 2-footprint: CO2-voetafdruk noot 2 once-in-a life-time-gebeurtenis: gebeurtenis die slechts eenmaal in je leven voorkomt

Bekijk het antwoord
  • De kern van een goed antwoord is: Bij vliegschaamte ben je te druk met wat een ander van je vindt, bij vliegschuld heb je zelf een schuldgevoel over het milieu. / Schaamte heeft met de ander te maken en schuld meer met jezelf. Maximumlengte van het antwoord: 30 woorden. Beoordeel de spelling en grammatica. (1)

20 elektriciteitsslurpers.”

(3) Minder vliegen is dus slechts een onderdeel van de oplossing van de klimaatcrisis: we zouden over de hele linie minder ambulant moeten zijn.

naar: Sander van Walsum uit: de Volkskrant, 22 augustus 2020

“Steeds meer mensen ontdekken de trein, die zeker voor Europese vakantiebestemmingen een goed alternatief is.” (regels 106-109 van tekst 2).

Vraag 22 2 punten

Noem uit tekstfragment 3 twee kanttekeningen bij deze bewering. Geef antwoord in één of meer volledige zinnen.

Tekst 2

Vliegschaamte: niks mis mee

(1) De bijdrage van de luchtvaart aan hoeveel CO2-uitstoot hun vliegreis tot de totale CO2-uitstoot in Nederland gevolg heeft, zouden ze zien dat ze, ligt op 6,5 procent. Omdat het aantal 45 om een vliegreis naar Azië te kunnen reizigers naar verwachting fors blijft compenseren, vijf jaar vegetarisch

5 groeien, zal deze bijdrage flink toe- moeten eten. nemen. (6) Het is echter de vraag of je zo (2) Dat deze uitstoot door de aan- moet rekenen. Deze gedachte gaat plant van bomen geheel kan worden 50 ervan uit dat je net zoveel CO2 mag gecompenseerd, is een illusie. Het uitstoten als je buurman of collega.

10 duurt zeker tien jaar voordat bomen Maar dit idee van ‘uitstootrecht’ of groot genoeg zijn om zoveel CO2 te ‘CO2-footprint’1) moet je per wereld- kunnen opnemen, wat overigens niet burger berekenen. Ik vermoed dat de wegneemt dat het planten van bomen 55 vliegreis naar Azië dan een once-in- altijd zinvol is. Ook een volledige a-life-time-gebeurtenis2) gaat worden.

15 overstap naar biobrandstoffen is on- (7) Het is zo vanzelfsprekend gewor- realistisch, omdat daar te veel land- den om een vliegreis te boeken, dat bouwgrond voor nodig is. mensen me vaak verdwaasd aankij- (3) Elektrisch vliegen lijkt het tover- 60 ken als ik hun vraag waarom ze vlie- woord. De ontwikkeling van goede en gen. Het antwoord is namelijk vaak:

20 vooral lichte accu’s vraagt echter nog omdat het kan. De nadelige gevolgen veel tijd. Bovendien blijft een nu voor het milieu worden niet of nauwe- nieuw opgeleverd vliegtuig de ko- lijks meegenomen in de keuze van mende 25 jaar vliegen. Zo kan het 65 de reisbestemming. Ver weg lijkt al- dus gebeuren dat in vrijwel alle sec- tijd goed. Maar als het doel van de

25 toren de uitstoot van broeikasgassen reis is om gezellig met de familie een afneemt, maar die van het vlieg- weekend bij elkaar te zijn, hoef je verkeer toeneemt. daarvoor toch niet naar een ver land (4) Dit roept weinig protest op, omdat 70 te vliegen? de meeste mensen maar wat graag (8) Ik snap heel goed dat mensen rei-

30 gebruikmaken van de goedkope zen voor het avontuur en nieuwe cul- vluchten. Maar we zullen het onder turen willen leren kennen. De vraag ogen moeten zien: de enige manier is alleen of dat altijd ver weg moet en om de uitstoot terug te dringen, is 75 zo vaak. Avontuur zit in het zelf ont- simpelweg minder vliegen. dekken en dat kan ook dichterbij. Het

35 (5) Vaak zoeken mensen naar argu- lijkt soms wel alsof we tegen elkaar menten om hun vlieggedrag goed te opbieden. Wie gaat het verst met va- praten. Denk aan: “Ik ga op de fiets kantie? En wie heeft de meest exoti- naar mijn werk, dus ik mag in de zo- 80 sche bestemming uitgekozen? mer wel een lange vliegreis maken.” (9) Het is belangrijk dat we ons be-

40 Of: “Ik eet nog maar drie keer per wust zijn van de impact van een week vlees, dus kan ik best vliegen.” vliegreis en dat we de consequenties Als mensen echt zouden uitrekenen voor het klimaat serieus afwegen te-

85 gen het doel van de reis. Je hoeft zijn dat de impact van de vliegreis te niet met je vriendinnen naar Barce- groot is. Dan is het zoeken naar een lona. Een weekendje Haarlem of Nij- andere bestemming of naar een megen is ook heel leuk. 105 andere manier van reizen. (10) Het gemak waarmee we nu in (11) Steeds meer mensen ontdekken

90 het vliegtuig stappen, laat een gebrek de trein, die zeker voor Europese aan verantwoordelijkheid zien. Ge- vakantiebestemmingen een goed al- lukkig lijkt het besef dat vliegen scha- ternatief is. Ook daar is trouwens een delijk is voor het milieu toe te nemen. 110 nieuw woord voor uitgevonden: Sinds 2018 kennen we daarvoor het ‘treintrots’.

95 woord ‘vliegschaamte’. Als vlieg- (12) Vliegschaamte is prima als die schaamte leidt tot een betere afwe- leidt tot meer bezinning en minder ging van de milieu-impact bij de keu- vliegreizen. Vliegen is echt niet altijd ze van de reisbestemming, lijkt me 115 fout, maar de vanzelfsprekendheid dat heel goed. Soms rechtvaardigt waarmee we nu vliegen, is niet meer

100 het doel van de reis het vliegen, te verantwoorden. maar even zo vaak zal de uitkomst

naar: dr. Martine Vonk uit: Reformatorisch Dagblad, zaterdag 20 juli 2019

De auteur (1974-2019) schreef en sprak over duurzaamheid.

noot 1 CO 2-footprint: CO2-voetafdruk noot 2 once-in-a life-time-gebeurtenis: gebeurtenis die slechts eenmaal in je leven voorkomt

Bekijk het antwoord
  • De kern van een goed antwoord is: twee van de volgende: − Een toename van reizen per trein leidt niet (per se) tot een gelijkwaardige afname van het vliegverkeer. / Reizen per trein compenseert de uitstoot van vliegen onvoldoende. − Reizen per trein is (ook) niet klimaatneutraal. − We zouden over de hele linie/over het algemeen minder moeten reizen (dus ook met de trein en/of de auto). per juist antwoord (1) Beoordeel de spelling en grammatica. (2)

Tekst 3 Iederéén denkt in hokjes

Iederéén denkt in hokjes

(1) Wat zou het mooi zijn: een (2) Toch zal het nooit gebeuren. Zelfs samenleving waarin we ieder mens al zouden we willen, we kunnen het zien als uniek individu, zonder voor- niet. Alles wat we waarnemen, wordt oordelen; niet als lid van de groep door ons brein gecategoriseerd:

5 waar iemand toevallig bij hoort, maar 20 voedsel, meubilair, muziek, dieren. als medemens. Wat waren velen het En mensen. Categorieën ordenen uit de grond van hun hart eens met onze waarnemingen, geven beteke- Arnon Grunberg, toen hij op 4 mei nis. Ook Grunberg gebruikt ze, bij-

2020 bij de Nationale Dodenherden- voorbeeld in deze tweet: “De zes

10 king in de Nieuwe Kerk Primo Levi1) 25 miljoen vermoorde Joden waren aanhaalde: “Ik kan niet begrijpen, slachtoffer van witte, christelijke niet verdragen dat men een mens Europeanen.” beoordeelt niet naar wat hij is, maar (3) Een categorielabel (‘bètastudent’, naar de groep waar hij toevallig toe ‘Brabander’, ‘boekhouder’, ‘NRC-

15 behoort.” 30 lezer’) helpt een persoon te plaatsen en maakt ook onze aandacht vrij voor

andere taken. Deelnemers aan een heid: echt niet, er werd toch zeker onderzoek die bij een persoon zowel 80 gezégd dat ‘ie agressief was. Nie- een label kregen als een reeks mand hoort ooit in het brein een bel-

35 beschrijvingen, bleken beter te letje rinkelen dat zegt: pas op, nu ben scoren op een andere taak die ze je zelf aan het invullen. tegelijkertijd moesten uitvoeren dan (7) We kúnnen het wel: mensen als degenen die zonder dit label naar de 85 individu bekijken, op basis van hun persoon keken

  • de indrukvorming persoonlijke eigenschappen en ge-

40 kostte hun meer aandacht. dragingen. De beoordeling van een (4) De keerzijde: categorieën simplifi- persoon is dan gebaseerd op alle ceren de wereld. We zien de onder- stukjes informatie die we combineren linge verschillen binnen een catego- 90 tot een uniek totaalbeeld. Dat vergt rie als kleiner dan ze feitelijk zijn. En meer aandacht. We moeten gevolg-

45 we vullen ontbrekende informatie in trekkingen maken over de betekenis op basis van stereotypen. Zo hebben van iemands gedrag, soms nadenken veel vrouwelijke hoogleraren weleens over de oorzaken van het gedrag en post ontvangen voor ‘de heer...’ 95 alles samenvoegen tot een samen- De verzender neemt aan dat een hangende indruk.

50 hoogleraar wel een man zal zijn. (8) Bijvoorbeeld: ik hoor op de radio (5) Het categoriseren en stereotype- een FNV-vrouw2) in wanhoop over ren verloopt automatisch: snel, moei- het gebrek aan beschermingsmid- teloos, onbewust, dus zonder het zelf 100 delen voor zorgpersoneel tijdens de te beseffen. Dat betekent dat we alle- coronacrisis. Ik overweeg: heeft ze

55 maal

  • ook mensen die dat onge- gelijk, is de minister aan het klunge- wenst vinden
  • geregeld gedachte- len? Of is ze een paniekerig type? Of loos kenmerken aan een persoon overdrijft ze omdat ze iets voor elkaar toeschrijven, puur en alleen op grond 105 wil krijgen? Ze maakt zich druk, leeft van diens categorie. Het lijkt voor mee met de zorgmedewerkers en is

60 onszelf alsof onze indrukken geba- zwaar gefrustreerd (mijn gevolgtrek- seerd zijn op informatie over een per- kingen). Ze lijkt de feiten goed te soon, maar ongemerkt wordt alles kennen, haar toon is kalm en gekleurd door stereotypen. 110 beheerst, ze houdt haar emotie goed (6) Als je bijvoorbeeld leest dat de in bedwang (nog meer gevolg-

65 nonnen klaagden over de drank op trekkingen). Ik verbind mijn gevolg- het feest, neem je aan dat er te veel trekkingen aan elkaar: ze is betrok- gedronken werd. Maar zijn het stu- ken. Zo ontstaat een heel ander denten die klaagden over de drank, 115 beeld dan als ik categorieën en dan denk je eerder aan te wéinig daaraan gekoppelde associaties zou

70 drank. Wordt een politicus agressief gebruiken, bijvoorbeeld vrouw genoemd, dan denk je waarschijnlijk (emotioneel) of vakbond (fanatiek). aan verbale agressie: anderen onder- (9) Ik had tijd voor mijn overdenkin- breken, snel kwaad worden, scherpe 120 gen, want ik zat in de auto en had woorden gebruiken. Bij een voetbal- niets anders te doen. Onderzoek

75 supporter die agressief is, denk je wijst erop dat we anderen alleen als eerder aan fysieke agressie. Zou uniek individu bekijken wanneer het iemand dan opperen dat je stereo- kan (als we voldoende cognitieve typeert, dan denk je in alle oprecht- 125 capaciteit hebben, dus bijvoorbeeld

niet tegelijkertijd met iets anders beïnvloeden. Iemands etniciteit, leef- bezig zijn) en we het willen (gemoti- tijd, sekse en uiterlijke kenmerken veerd zijn om tot een realistisch en zien we als eerste en dat kleurt alle compleet beeld te komen, bijvoor- 160 verdere informatie. Het is als het zout

130 beeld wanneer we van iemand afhan- in de soep: het beïnvloedt de smaak kelijk zijn, zoals een leidinggevende). van alle ingrediënten en je kunt het (10) In het dagelijks leven is dit on- er niet meer uit halen. doenlijk bij iedere persoon die ons (12) Willen we die invloed reduceren, pad kruist: de bakker, pakketbezor- 165 zoals Grunberg bepleitte, dan begint

135 ger, medepassagier in de trein

  • en dat met het erkennen dát we catego- maken we gebruik van quick-and- rieën en vooroordelen hanteren. Dit dirty-verwerking3) met behulp van ontkennen heeft alleen maar tot ge- categorieën. Stereotypen worden in volg dat onze stereotypen onder- ons brein direct en automatisch 170 gronds een andere weg vinden. Dat

140 geactiveerd. Als we een bejaarde helpt dus niet. Blij en tevreden zijn zien, worden eigenschappen als met zo’n speech ook niet: dat vind ik ‘vergeetachtig’ en ‘traag’ getriggerd. nou ook, mensen moeten stoppen Susan Fiske, stereotype-onderzoeker met die vooroordelen. Want wie zijn aan de universiteit van Princeton, 175 die mensen? ‘Witte christenen’,

145 trad diverse malen op als getuige- PVV’ers, FvD’ers? Kijk, daar zijn de deskundige in rechtszaken, onder categorieën en vooroordelen alweer. meer tegen bedrijven die vrouwen Zeg daarom niet: “Als ze het over benadeelden. Ze vertelde ooit dat ze Marokkanen hebben, dan hebben ze weleens nachtmerries had waarin de 180 het over mij”, zoals Grunberg deed.

150 rechter haar vroeg: “Uw eigen Maar zeg: “Als we het hebben over onderzoek laat zien dat stereotypen mensen die in hokjes en vakjes en automatisch worden geactiveerd. vooroordelen denken, dan hebben Moet ik iemand straffen voor iets we het ook over mij.” Alleen met dat waar hij geen controle over heeft?” 185 inzicht komen we verder.

155 (11) Het is onvermijdelijk dat catego- rieën ons beeld van een persoon

naar: Roos Vonk uit: NRC Handelsblad, zaterdag 23 mei en zondag 24 mei 2020

Roos Vonk is hoogleraar sociale psychologie aan Radboud Universiteit in Nijmegen en schreef onder meer De eerste indruk.

noot 1 Primo Levi was een Joods-Italiaans schrijver van korte verhalen, romans, essays en gedichten. Hij overleefde concentratiekamp Auschwitz. noot 2 FNV: Nederlandse vakbond; deze komt op voor de belangen van werknemers. noot 3 quick-and-dirty-verwerking: snelle, oppervlakkige verwerking

Tekst 4 is een aflevering van de krantenrubriek De bewust digibete burger, waarin de auteur vertelt over zijn ervaringen als digibeet met de digitale wereld.

Vraag 23 1 punt

Welk verschijnsel wordt beschreven?

Tekst 4

Ridder (1) Los het volgende raadsel op: het belletjetrekkers, wat niet aardig is zit veilig in zijn eigen ruimte en uit 30 voor leuke analoge kinderen die een zich onbeschoft en obsceen. U ant- middagje plezier hebben. Vorige woordt: dat is makkelijk, dat is de maand voegde een VW Golf met een

5 reaguurder 1) of de internettrol. Dat spoilertje met 140 km/h in op de A2. digitale tijdperk faciliteert forse hoe- De bestuurder

  • geslacht: m
  • veelheden onbeschoftheid. Vroeger, 35 gebruikte eerst de claxon, toonde toen mensen nog niet vanachter daarna de rechtermiddelvinger en schermpjes op elkaar reageerden, hield toen nog even de rechterwijs-

10 moesten ze elkaar in de ogen kijken vinger tegen zijn slaap. Ineens besef- en durfden ze niet half zo barbaars te te ik: daar heb je hem, de analoge zijn. Utopische whizzkids die de digi- 40 reaguurder! Veilig in zijn eigen ruim- tale revolutie in gang zetten, dachten te, onbeschoft en obsceen. Elke dat ze de wereld beter zouden ma- agent kan je vertellen dat bestuur-

15 ken: mooi niet. ders van reaguurauto’s verschrom- (2) U als lezer van deze rubriek weet pelen zodra ze uit hun cocon worden dat vooruitgangsdenken in deze stuk- 45 gehaald. Internettrollen die in leven- jes wordt bestreden. Toch ben ik den lijve met hun proza werden ge- geen adept van het ‘achteruitgangs- confronteerd, bleken evenmin held-

20 denken’, oftewel dat geloof dat haftig. mensen vroeger wél aardig waren. (4) Maar bestonden reaguurders óók Alles wijst er volgens mij op dat je 50 voor je auto’s had? Ik heb de middel- minder leuke menselijke neigingen in eeuwen niet meer meegemaakt, alle tijden en culturen tegenkomt. maar ik beweer dat ridders destijds

25 (3) Een gevolgtrekking daaruit is dat éérst in hun veilige harnas kropen er ook analoge reaguurders moeten voor ze onbeschoft om zich heen hebben bestaan. Digitale reaguur- 55 sloegen. ders worden wel vergeleken met

naar: Olaf Tempelman uit: de Volkskrant, dinsdag 11 december 2018

noot 1 reaguurder: iemand die online op ongenuanceerde wijze reageert op internetberichten

De teksten die voor dit examen gebruikt zijn, zijn bewerkt om ze geschikt te maken voor het examen. Dit is gebeurd met respect voor de opvattingen van de auteur(s). Wie kennis wil nemen van de oorspronkelijke tekst(en), raadplege de vermelde bronnen. Het College voor Toetsen en Examens is verantwoordelijk voor vorm en inhoud van dit examen.

►►► ν

Bekijk het antwoord
  • De kern van een goed antwoord is: het verschijnsel hokjesdenken / We beoordelen iemand naar de groep waartoe hij behoort. / Alles wat we waarnemen, wordt gecategoriseerd door ons brein. Beoordeel de spelling. (1)

Vraag 24 1 punt

Wat is de aanleiding voor het schrijven van tekst 3?

Tekst 4

Ridder (1) Los het volgende raadsel op: het belletjetrekkers, wat niet aardig is zit veilig in zijn eigen ruimte en uit 30 voor leuke analoge kinderen die een zich onbeschoft en obsceen. U ant- middagje plezier hebben. Vorige woordt: dat is makkelijk, dat is de maand voegde een VW Golf met een

5 reaguurder 1) of de internettrol. Dat spoilertje met 140 km/h in op de A2. digitale tijdperk faciliteert forse hoe- De bestuurder

  • geslacht: m
  • veelheden onbeschoftheid. Vroeger, 35 gebruikte eerst de claxon, toonde toen mensen nog niet vanachter daarna de rechtermiddelvinger en schermpjes op elkaar reageerden, hield toen nog even de rechterwijs-

10 moesten ze elkaar in de ogen kijken vinger tegen zijn slaap. Ineens besef- en durfden ze niet half zo barbaars te te ik: daar heb je hem, de analoge zijn. Utopische whizzkids die de digi- 40 reaguurder! Veilig in zijn eigen ruim- tale revolutie in gang zetten, dachten te, onbeschoft en obsceen. Elke dat ze de wereld beter zouden ma- agent kan je vertellen dat bestuur-

15 ken: mooi niet. ders van reaguurauto’s verschrom- (2) U als lezer van deze rubriek weet pelen zodra ze uit hun cocon worden dat vooruitgangsdenken in deze stuk- 45 gehaald. Internettrollen die in leven- jes wordt bestreden. Toch ben ik den lijve met hun proza werden ge- geen adept van het ‘achteruitgangs- confronteerd, bleken evenmin held-

20 denken’, oftewel dat geloof dat haftig. mensen vroeger wél aardig waren. (4) Maar bestonden reaguurders óók Alles wijst er volgens mij op dat je 50 voor je auto’s had? Ik heb de middel- minder leuke menselijke neigingen in eeuwen niet meer meegemaakt, alle tijden en culturen tegenkomt. maar ik beweer dat ridders destijds

25 (3) Een gevolgtrekking daaruit is dat éérst in hun veilige harnas kropen er ook analoge reaguurders moeten voor ze onbeschoft om zich heen hebben bestaan. Digitale reaguur- 55 sloegen. ders worden wel vergeleken met

naar: Olaf Tempelman uit: de Volkskrant, dinsdag 11 december 2018

noot 1 reaguurder: iemand die online op ongenuanceerde wijze reageert op internetberichten

De teksten die voor dit examen gebruikt zijn, zijn bewerkt om ze geschikt te maken voor het examen. Dit is gebeurd met respect voor de opvattingen van de auteur(s). Wie kennis wil nemen van de oorspronkelijke tekst(en), raadplege de vermelde bronnen. Het College voor Toetsen en Examens is verantwoordelijk voor vorm en inhoud van dit examen.

►►► ν

Bekijk het antwoord
  • de toespraak van Arnon Grunberg (tijdens de Nationale Dodenherdenking) (op 4 mei 2020) Beoordeel de spelling. (1)

Vraag 25 1 punt

Waarnaar verwijst het woord ‘het’?

Tekst 4

Ridder (1) Los het volgende raadsel op: het belletjetrekkers, wat niet aardig is zit veilig in zijn eigen ruimte en uit 30 voor leuke analoge kinderen die een zich onbeschoft en obsceen. U ant- middagje plezier hebben. Vorige woordt: dat is makkelijk, dat is de maand voegde een VW Golf met een

5 reaguurder 1) of de internettrol. Dat spoilertje met 140 km/h in op de A2. digitale tijdperk faciliteert forse hoe- De bestuurder

  • geslacht: m
  • veelheden onbeschoftheid. Vroeger, 35 gebruikte eerst de claxon, toonde toen mensen nog niet vanachter daarna de rechtermiddelvinger en schermpjes op elkaar reageerden, hield toen nog even de rechterwijs-

10 moesten ze elkaar in de ogen kijken vinger tegen zijn slaap. Ineens besef- en durfden ze niet half zo barbaars te te ik: daar heb je hem, de analoge zijn. Utopische whizzkids die de digi- 40 reaguurder! Veilig in zijn eigen ruim- tale revolutie in gang zetten, dachten te, onbeschoft en obsceen. Elke dat ze de wereld beter zouden ma- agent kan je vertellen dat bestuur-

15 ken: mooi niet. ders van reaguurauto’s verschrom- (2) U als lezer van deze rubriek weet pelen zodra ze uit hun cocon worden dat vooruitgangsdenken in deze stuk- 45 gehaald. Internettrollen die in leven- jes wordt bestreden. Toch ben ik den lijve met hun proza werden ge- geen adept van het ‘achteruitgangs- confronteerd, bleken evenmin held-

20 denken’, oftewel dat geloof dat haftig. mensen vroeger wél aardig waren. (4) Maar bestonden reaguurders óók Alles wijst er volgens mij op dat je 50 voor je auto’s had? Ik heb de middel- minder leuke menselijke neigingen in eeuwen niet meer meegemaakt, alle tijden en culturen tegenkomt. maar ik beweer dat ridders destijds

25 (3) Een gevolgtrekking daaruit is dat éérst in hun veilige harnas kropen er ook analoge reaguurders moeten voor ze onbeschoft om zich heen hebben bestaan. Digitale reaguur- 55 sloegen. ders worden wel vergeleken met

naar: Olaf Tempelman uit: de Volkskrant, dinsdag 11 december 2018

noot 1 reaguurder: iemand die online op ongenuanceerde wijze reageert op internetberichten

De teksten die voor dit examen gebruikt zijn, zijn bewerkt om ze geschikt te maken voor het examen. Dit is gebeurd met respect voor de opvattingen van de auteur(s). Wie kennis wil nemen van de oorspronkelijke tekst(en), raadplege de vermelde bronnen. Het College voor Toetsen en Examens is verantwoordelijk voor vorm en inhoud van dit examen.

►►► ν

Bekijk het antwoord
  • De kern van een goed antwoord is: een mens beoordelen naar wie hij is in plaats van naar de groep waar hij toevallig toe behoort / (een samenleving waarin we) ieder mens zien als uniek individu Beoordeel de spelling. (1)

Vraag 26 1 punt

Waarom is deze wens van de auteur niet te realiseren, volgens tekst 3? omdat het menselijk brein

  1. A bijna alles met stereotypen invult tot een uniek totaalbeeld
  2. B ons te laat waarschuwt voor een gebrek aan informatie over de situatie
  3. C slecht kan omgaan met stereotypen en vooroordelen
  4. D vanzelf de dingen en personen die het opmerkt in categorieën indeelt
Tekst 4

Ridder (1) Los het volgende raadsel op: het belletjetrekkers, wat niet aardig is zit veilig in zijn eigen ruimte en uit 30 voor leuke analoge kinderen die een zich onbeschoft en obsceen. U ant- middagje plezier hebben. Vorige woordt: dat is makkelijk, dat is de maand voegde een VW Golf met een

5 reaguurder 1) of de internettrol. Dat spoilertje met 140 km/h in op de A2. digitale tijdperk faciliteert forse hoe- De bestuurder

  • geslacht: m
  • veelheden onbeschoftheid. Vroeger, 35 gebruikte eerst de claxon, toonde toen mensen nog niet vanachter daarna de rechtermiddelvinger en schermpjes op elkaar reageerden, hield toen nog even de rechterwijs-

10 moesten ze elkaar in de ogen kijken vinger tegen zijn slaap. Ineens besef- en durfden ze niet half zo barbaars te te ik: daar heb je hem, de analoge zijn. Utopische whizzkids die de digi- 40 reaguurder! Veilig in zijn eigen ruim- tale revolutie in gang zetten, dachten te, onbeschoft en obsceen. Elke dat ze de wereld beter zouden ma- agent kan je vertellen dat bestuur-

15 ken: mooi niet. ders van reaguurauto’s verschrom- (2) U als lezer van deze rubriek weet pelen zodra ze uit hun cocon worden dat vooruitgangsdenken in deze stuk- 45 gehaald. Internettrollen die in leven- jes wordt bestreden. Toch ben ik den lijve met hun proza werden ge- geen adept van het ‘achteruitgangs- confronteerd, bleken evenmin held-

20 denken’, oftewel dat geloof dat haftig. mensen vroeger wél aardig waren. (4) Maar bestonden reaguurders óók Alles wijst er volgens mij op dat je 50 voor je auto’s had? Ik heb de middel- minder leuke menselijke neigingen in eeuwen niet meer meegemaakt, alle tijden en culturen tegenkomt. maar ik beweer dat ridders destijds

25 (3) Een gevolgtrekking daaruit is dat éérst in hun veilige harnas kropen er ook analoge reaguurders moeten voor ze onbeschoft om zich heen hebben bestaan. Digitale reaguur- 55 sloegen. ders worden wel vergeleken met

naar: Olaf Tempelman uit: de Volkskrant, dinsdag 11 december 2018

noot 1 reaguurder: iemand die online op ongenuanceerde wijze reageert op internetberichten

De teksten die voor dit examen gebruikt zijn, zijn bewerkt om ze geschikt te maken voor het examen. Dit is gebeurd met respect voor de opvattingen van de auteur(s). Wie kennis wil nemen van de oorspronkelijke tekst(en), raadplege de vermelde bronnen. Het College voor Toetsen en Examens is verantwoordelijk voor vorm en inhoud van dit examen.

►►► ν

Bekijk het antwoord

Antwoord: D

Vraag 27 2 punten

Citeer deze twee beweringen. Baseer je antwoord op twee verschillende alinea’s uit alinea 5 tot en met 11.

Tekst 4

Ridder (1) Los het volgende raadsel op: het belletjetrekkers, wat niet aardig is zit veilig in zijn eigen ruimte en uit 30 voor leuke analoge kinderen die een zich onbeschoft en obsceen. U ant- middagje plezier hebben. Vorige woordt: dat is makkelijk, dat is de maand voegde een VW Golf met een

5 reaguurder 1) of de internettrol. Dat spoilertje met 140 km/h in op de A2. digitale tijdperk faciliteert forse hoe- De bestuurder

  • geslacht: m
  • veelheden onbeschoftheid. Vroeger, 35 gebruikte eerst de claxon, toonde toen mensen nog niet vanachter daarna de rechtermiddelvinger en schermpjes op elkaar reageerden, hield toen nog even de rechterwijs-

10 moesten ze elkaar in de ogen kijken vinger tegen zijn slaap. Ineens besef- en durfden ze niet half zo barbaars te te ik: daar heb je hem, de analoge zijn. Utopische whizzkids die de digi- 40 reaguurder! Veilig in zijn eigen ruim- tale revolutie in gang zetten, dachten te, onbeschoft en obsceen. Elke dat ze de wereld beter zouden ma- agent kan je vertellen dat bestuur-

15 ken: mooi niet. ders van reaguurauto’s verschrom- (2) U als lezer van deze rubriek weet pelen zodra ze uit hun cocon worden dat vooruitgangsdenken in deze stuk- 45 gehaald. Internettrollen die in leven- jes wordt bestreden. Toch ben ik den lijve met hun proza werden ge- geen adept van het ‘achteruitgangs- confronteerd, bleken evenmin held-

20 denken’, oftewel dat geloof dat haftig. mensen vroeger wél aardig waren. (4) Maar bestonden reaguurders óók Alles wijst er volgens mij op dat je 50 voor je auto’s had? Ik heb de middel- minder leuke menselijke neigingen in eeuwen niet meer meegemaakt, alle tijden en culturen tegenkomt. maar ik beweer dat ridders destijds

25 (3) Een gevolgtrekking daaruit is dat éérst in hun veilige harnas kropen er ook analoge reaguurders moeten voor ze onbeschoft om zich heen hebben bestaan. Digitale reaguur- 55 sloegen. ders worden wel vergeleken met

naar: Olaf Tempelman uit: de Volkskrant, dinsdag 11 december 2018

noot 1 reaguurder: iemand die online op ongenuanceerde wijze reageert op internetberichten

De teksten die voor dit examen gebruikt zijn, zijn bewerkt om ze geschikt te maken voor het examen. Dit is gebeurd met respect voor de opvattingen van de auteur(s). Wie kennis wil nemen van de oorspronkelijke tekst(en), raadplege de vermelde bronnen. Het College voor Toetsen en Examens is verantwoordelijk voor vorm en inhoud van dit examen.

►►► ν

Bekijk het antwoord

Voorbeeld uit het correctievoorschrift:

Beoordeel de spelling.

Vraag 28 2 punten

Noteer twee voordelen van categoriseren die in tekst 3 worden genoemd.

Tekst 4

Ridder (1) Los het volgende raadsel op: het belletjetrekkers, wat niet aardig is zit veilig in zijn eigen ruimte en uit 30 voor leuke analoge kinderen die een zich onbeschoft en obsceen. U ant- middagje plezier hebben. Vorige woordt: dat is makkelijk, dat is de maand voegde een VW Golf met een

5 reaguurder 1) of de internettrol. Dat spoilertje met 140 km/h in op de A2. digitale tijdperk faciliteert forse hoe- De bestuurder

  • geslacht: m
  • veelheden onbeschoftheid. Vroeger, 35 gebruikte eerst de claxon, toonde toen mensen nog niet vanachter daarna de rechtermiddelvinger en schermpjes op elkaar reageerden, hield toen nog even de rechterwijs-

10 moesten ze elkaar in de ogen kijken vinger tegen zijn slaap. Ineens besef- en durfden ze niet half zo barbaars te te ik: daar heb je hem, de analoge zijn. Utopische whizzkids die de digi- 40 reaguurder! Veilig in zijn eigen ruim- tale revolutie in gang zetten, dachten te, onbeschoft en obsceen. Elke dat ze de wereld beter zouden ma- agent kan je vertellen dat bestuur-

15 ken: mooi niet. ders van reaguurauto’s verschrom- (2) U als lezer van deze rubriek weet pelen zodra ze uit hun cocon worden dat vooruitgangsdenken in deze stuk- 45 gehaald. Internettrollen die in leven- jes wordt bestreden. Toch ben ik den lijve met hun proza werden ge- geen adept van het ‘achteruitgangs- confronteerd, bleken evenmin held-

20 denken’, oftewel dat geloof dat haftig. mensen vroeger wél aardig waren. (4) Maar bestonden reaguurders óók Alles wijst er volgens mij op dat je 50 voor je auto’s had? Ik heb de middel- minder leuke menselijke neigingen in eeuwen niet meer meegemaakt, alle tijden en culturen tegenkomt. maar ik beweer dat ridders destijds

25 (3) Een gevolgtrekking daaruit is dat éérst in hun veilige harnas kropen er ook analoge reaguurders moeten voor ze onbeschoft om zich heen hebben bestaan. Digitale reaguur- 55 sloegen. ders worden wel vergeleken met

naar: Olaf Tempelman uit: de Volkskrant, dinsdag 11 december 2018

noot 1 reaguurder: iemand die online op ongenuanceerde wijze reageert op internetberichten

De teksten die voor dit examen gebruikt zijn, zijn bewerkt om ze geschikt te maken voor het examen. Dit is gebeurd met respect voor de opvattingen van de auteur(s). Wie kennis wil nemen van de oorspronkelijke tekst(en), raadplege de vermelde bronnen. Het College voor Toetsen en Examens is verantwoordelijk voor vorm en inhoud van dit examen.

►►► ν

Bekijk het antwoord
  • De kern van een goed antwoord is: twee van de volgende: Een categorielabel/categorie − ordent onze waarnemingen. − geeft betekenis. − helpt om een persoon te plaatsen. − maakt onze aandacht vrij voor andere taken. per juist antwoord (1) Beoordeel de spelling. (2)

Vraag 29 1 punt

Welk nadeel van hokjesdenken wordt met deze voorbeelden geïllustreerd?

Tekst 4

Ridder (1) Los het volgende raadsel op: het belletjetrekkers, wat niet aardig is zit veilig in zijn eigen ruimte en uit 30 voor leuke analoge kinderen die een zich onbeschoft en obsceen. U ant- middagje plezier hebben. Vorige woordt: dat is makkelijk, dat is de maand voegde een VW Golf met een

5 reaguurder 1) of de internettrol. Dat spoilertje met 140 km/h in op de A2. digitale tijdperk faciliteert forse hoe- De bestuurder

  • geslacht: m
  • veelheden onbeschoftheid. Vroeger, 35 gebruikte eerst de claxon, toonde toen mensen nog niet vanachter daarna de rechtermiddelvinger en schermpjes op elkaar reageerden, hield toen nog even de rechterwijs-

10 moesten ze elkaar in de ogen kijken vinger tegen zijn slaap. Ineens besef- en durfden ze niet half zo barbaars te te ik: daar heb je hem, de analoge zijn. Utopische whizzkids die de digi- 40 reaguurder! Veilig in zijn eigen ruim- tale revolutie in gang zetten, dachten te, onbeschoft en obsceen. Elke dat ze de wereld beter zouden ma- agent kan je vertellen dat bestuur-

15 ken: mooi niet. ders van reaguurauto’s verschrom- (2) U als lezer van deze rubriek weet pelen zodra ze uit hun cocon worden dat vooruitgangsdenken in deze stuk- 45 gehaald. Internettrollen die in leven- jes wordt bestreden. Toch ben ik den lijve met hun proza werden ge- geen adept van het ‘achteruitgangs- confronteerd, bleken evenmin held-

20 denken’, oftewel dat geloof dat haftig. mensen vroeger wél aardig waren. (4) Maar bestonden reaguurders óók Alles wijst er volgens mij op dat je 50 voor je auto’s had? Ik heb de middel- minder leuke menselijke neigingen in eeuwen niet meer meegemaakt, alle tijden en culturen tegenkomt. maar ik beweer dat ridders destijds

25 (3) Een gevolgtrekking daaruit is dat éérst in hun veilige harnas kropen er ook analoge reaguurders moeten voor ze onbeschoft om zich heen hebben bestaan. Digitale reaguur- 55 sloegen. ders worden wel vergeleken met

naar: Olaf Tempelman uit: de Volkskrant, dinsdag 11 december 2018

noot 1 reaguurder: iemand die online op ongenuanceerde wijze reageert op internetberichten

De teksten die voor dit examen gebruikt zijn, zijn bewerkt om ze geschikt te maken voor het examen. Dit is gebeurd met respect voor de opvattingen van de auteur(s). Wie kennis wil nemen van de oorspronkelijke tekst(en), raadplege de vermelde bronnen. Het College voor Toetsen en Examens is verantwoordelijk voor vorm en inhoud van dit examen.

►►► ν

Bekijk het antwoord
  • De kern van een goed antwoord is: (het nadeel) dat alles ongemerkt gekleurd wordt door stereotypen / dat categorieën de wereld simplificeren Beoordeel de spelling. (1)

15 stijl, persoonlijkheid, uitstraling.

naar: Loes Reijmer uit: de Volkskrant, zaterdag 19 maart 2021

noot 1 Lodewijk Asscher: partijleider van de politieke partij Partij van de Arbeid

“Zo hebben veel vrouwelijke hoogleraren wel eens post ontvangen voor ‘de heer…’” (regels 46-48 van tekst 3). In alinea 1 van tekstfragment 4 is een verklaring te vinden voor dit stereotiepe beeld van hoogleraar als man.

Vraag 30 1 punt

Welke verklaring is dat? Geef antwoord in één of meer volledige zinnen.

Tekst 3

Iederéén denkt in hokjes

(1) Wat zou het mooi zijn: een (2) Toch zal het nooit gebeuren. Zelfs samenleving waarin we ieder mens al zouden we willen, we kunnen het zien als uniek individu, zonder voor- niet. Alles wat we waarnemen, wordt oordelen; niet als lid van de groep door ons brein gecategoriseerd:

5 waar iemand toevallig bij hoort, maar 20 voedsel, meubilair, muziek, dieren. als medemens. Wat waren velen het En mensen. Categorieën ordenen uit de grond van hun hart eens met onze waarnemingen, geven beteke- Arnon Grunberg, toen hij op 4 mei nis. Ook Grunberg gebruikt ze, bij-

2020 bij de Nationale Dodenherden- voorbeeld in deze tweet: “De zes

10 king in de Nieuwe Kerk Primo Levi1) 25 miljoen vermoorde Joden waren aanhaalde: “Ik kan niet begrijpen, slachtoffer van witte, christelijke niet verdragen dat men een mens Europeanen.” beoordeelt niet naar wat hij is, maar (3) Een categorielabel (‘bètastudent’, naar de groep waar hij toevallig toe ‘Brabander’, ‘boekhouder’, ‘NRC-

15 behoort.” 30 lezer’) helpt een persoon te plaatsen en maakt ook onze aandacht vrij voor

andere taken. Deelnemers aan een heid: echt niet, er werd toch zeker onderzoek die bij een persoon zowel 80 gezégd dat ‘ie agressief was. Nie- een label kregen als een reeks mand hoort ooit in het brein een bel-

35 beschrijvingen, bleken beter te letje rinkelen dat zegt: pas op, nu ben scoren op een andere taak die ze je zelf aan het invullen. tegelijkertijd moesten uitvoeren dan (7) We kúnnen het wel: mensen als degenen die zonder dit label naar de 85 individu bekijken, op basis van hun persoon keken

  • de indrukvorming persoonlijke eigenschappen en ge-

40 kostte hun meer aandacht. dragingen. De beoordeling van een (4) De keerzijde: categorieën simplifi- persoon is dan gebaseerd op alle ceren de wereld. We zien de onder- stukjes informatie die we combineren linge verschillen binnen een catego- 90 tot een uniek totaalbeeld. Dat vergt rie als kleiner dan ze feitelijk zijn. En meer aandacht. We moeten gevolg-

45 we vullen ontbrekende informatie in trekkingen maken over de betekenis op basis van stereotypen. Zo hebben van iemands gedrag, soms nadenken veel vrouwelijke hoogleraren weleens over de oorzaken van het gedrag en post ontvangen voor ‘de heer...’ 95 alles samenvoegen tot een samen- De verzender neemt aan dat een hangende indruk.

50 hoogleraar wel een man zal zijn. (8) Bijvoorbeeld: ik hoor op de radio (5) Het categoriseren en stereotype- een FNV-vrouw2) in wanhoop over ren verloopt automatisch: snel, moei- het gebrek aan beschermingsmid- teloos, onbewust, dus zonder het zelf 100 delen voor zorgpersoneel tijdens de te beseffen. Dat betekent dat we alle- coronacrisis. Ik overweeg: heeft ze

55 maal

  • ook mensen die dat onge- gelijk, is de minister aan het klunge- wenst vinden
  • geregeld gedachte- len? Of is ze een paniekerig type? Of loos kenmerken aan een persoon overdrijft ze omdat ze iets voor elkaar toeschrijven, puur en alleen op grond 105 wil krijgen? Ze maakt zich druk, leeft van diens categorie. Het lijkt voor mee met de zorgmedewerkers en is

60 onszelf alsof onze indrukken geba- zwaar gefrustreerd (mijn gevolgtrek- seerd zijn op informatie over een per- kingen). Ze lijkt de feiten goed te soon, maar ongemerkt wordt alles kennen, haar toon is kalm en gekleurd door stereotypen. 110 beheerst, ze houdt haar emotie goed (6) Als je bijvoorbeeld leest dat de in bedwang (nog meer gevolg-

65 nonnen klaagden over de drank op trekkingen). Ik verbind mijn gevolg- het feest, neem je aan dat er te veel trekkingen aan elkaar: ze is betrok- gedronken werd. Maar zijn het stu- ken. Zo ontstaat een heel ander denten die klaagden over de drank, 115 beeld dan als ik categorieën en dan denk je eerder aan te wéinig daaraan gekoppelde associaties zou

70 drank. Wordt een politicus agressief gebruiken, bijvoorbeeld vrouw genoemd, dan denk je waarschijnlijk (emotioneel) of vakbond (fanatiek). aan verbale agressie: anderen onder- (9) Ik had tijd voor mijn overdenkin- breken, snel kwaad worden, scherpe 120 gen, want ik zat in de auto en had woorden gebruiken. Bij een voetbal- niets anders te doen. Onderzoek

75 supporter die agressief is, denk je wijst erop dat we anderen alleen als eerder aan fysieke agressie. Zou uniek individu bekijken wanneer het iemand dan opperen dat je stereo- kan (als we voldoende cognitieve typeert, dan denk je in alle oprecht- 125 capaciteit hebben, dus bijvoorbeeld

niet tegelijkertijd met iets anders beïnvloeden. Iemands etniciteit, leef- bezig zijn) en we het willen (gemoti- tijd, sekse en uiterlijke kenmerken veerd zijn om tot een realistisch en zien we als eerste en dat kleurt alle compleet beeld te komen, bijvoor- 160 verdere informatie. Het is als het zout

130 beeld wanneer we van iemand afhan- in de soep: het beïnvloedt de smaak kelijk zijn, zoals een leidinggevende). van alle ingrediënten en je kunt het (10) In het dagelijks leven is dit on- er niet meer uit halen. doenlijk bij iedere persoon die ons (12) Willen we die invloed reduceren, pad kruist: de bakker, pakketbezor- 165 zoals Grunberg bepleitte, dan begint

135 ger, medepassagier in de trein

  • en dat met het erkennen dát we catego- maken we gebruik van quick-and- rieën en vooroordelen hanteren. Dit dirty-verwerking3) met behulp van ontkennen heeft alleen maar tot ge- categorieën. Stereotypen worden in volg dat onze stereotypen onder- ons brein direct en automatisch 170 gronds een andere weg vinden. Dat

140 geactiveerd. Als we een bejaarde helpt dus niet. Blij en tevreden zijn zien, worden eigenschappen als met zo’n speech ook niet: dat vind ik ‘vergeetachtig’ en ‘traag’ getriggerd. nou ook, mensen moeten stoppen Susan Fiske, stereotype-onderzoeker met die vooroordelen. Want wie zijn aan de universiteit van Princeton, 175 die mensen? ‘Witte christenen’,

145 trad diverse malen op als getuige- PVV’ers, FvD’ers? Kijk, daar zijn de deskundige in rechtszaken, onder categorieën en vooroordelen alweer. meer tegen bedrijven die vrouwen Zeg daarom niet: “Als ze het over benadeelden. Ze vertelde ooit dat ze Marokkanen hebben, dan hebben ze weleens nachtmerries had waarin de 180 het over mij”, zoals Grunberg deed.

150 rechter haar vroeg: “Uw eigen Maar zeg: “Als we het hebben over onderzoek laat zien dat stereotypen mensen die in hokjes en vakjes en automatisch worden geactiveerd. vooroordelen denken, dan hebben Moet ik iemand straffen voor iets we het ook over mij.” Alleen met dat waar hij geen controle over heeft?” 185 inzicht komen we verder.

155 (11) Het is onvermijdelijk dat catego- rieën ons beeld van een persoon

naar: Roos Vonk uit: NRC Handelsblad, zaterdag 23 mei en zondag 24 mei 2020

Roos Vonk is hoogleraar sociale psychologie aan Radboud Universiteit in Nijmegen en schreef onder meer De eerste indruk.

noot 1 Primo Levi was een Joods-Italiaans schrijver van korte verhalen, romans, essays en gedichten. Hij overleefde concentratiekamp Auschwitz. noot 2 FNV: Nederlandse vakbond; deze komt op voor de belangen van werknemers. noot 3 quick-and-dirty-verwerking: snelle, oppervlakkige verwerking

Tekst 4 is een aflevering van de krantenrubriek De bewust digibete burger, waarin de auteur vertelt over zijn ervaringen als digibeet met de digitale wereld.

Bekijk het antwoord
  • De kern van een goed antwoord is: De meeste beelden van professionals (in ons hoofd) zijn die van een man. Beoordeel de spelling en grammatica. (1)

“Het idee van een vrouwelijke leider is bijna intrinsiek tegenstrijdig, het verwart ons.” (regels 13-14 van tekstfragment 4)

Vraag 31 1 punt

Door welke werkwijze zou deze intrinsieke tegenstrijdigheid kunnen worden vermeden volgens tekst 3? Baseer je antwoord op alinea 5 tot en met 9. Geef antwoord in één of meer volledige zinnen.

Tekst 3

Iederéén denkt in hokjes

(1) Wat zou het mooi zijn: een (2) Toch zal het nooit gebeuren. Zelfs samenleving waarin we ieder mens al zouden we willen, we kunnen het zien als uniek individu, zonder voor- niet. Alles wat we waarnemen, wordt oordelen; niet als lid van de groep door ons brein gecategoriseerd:

5 waar iemand toevallig bij hoort, maar 20 voedsel, meubilair, muziek, dieren. als medemens. Wat waren velen het En mensen. Categorieën ordenen uit de grond van hun hart eens met onze waarnemingen, geven beteke- Arnon Grunberg, toen hij op 4 mei nis. Ook Grunberg gebruikt ze, bij-

2020 bij de Nationale Dodenherden- voorbeeld in deze tweet: “De zes

10 king in de Nieuwe Kerk Primo Levi1) 25 miljoen vermoorde Joden waren aanhaalde: “Ik kan niet begrijpen, slachtoffer van witte, christelijke niet verdragen dat men een mens Europeanen.” beoordeelt niet naar wat hij is, maar (3) Een categorielabel (‘bètastudent’, naar de groep waar hij toevallig toe ‘Brabander’, ‘boekhouder’, ‘NRC-

15 behoort.” 30 lezer’) helpt een persoon te plaatsen en maakt ook onze aandacht vrij voor

andere taken. Deelnemers aan een heid: echt niet, er werd toch zeker onderzoek die bij een persoon zowel 80 gezégd dat ‘ie agressief was. Nie- een label kregen als een reeks mand hoort ooit in het brein een bel-

35 beschrijvingen, bleken beter te letje rinkelen dat zegt: pas op, nu ben scoren op een andere taak die ze je zelf aan het invullen. tegelijkertijd moesten uitvoeren dan (7) We kúnnen het wel: mensen als degenen die zonder dit label naar de 85 individu bekijken, op basis van hun persoon keken

  • de indrukvorming persoonlijke eigenschappen en ge-

40 kostte hun meer aandacht. dragingen. De beoordeling van een (4) De keerzijde: categorieën simplifi- persoon is dan gebaseerd op alle ceren de wereld. We zien de onder- stukjes informatie die we combineren linge verschillen binnen een catego- 90 tot een uniek totaalbeeld. Dat vergt rie als kleiner dan ze feitelijk zijn. En meer aandacht. We moeten gevolg-

45 we vullen ontbrekende informatie in trekkingen maken over de betekenis op basis van stereotypen. Zo hebben van iemands gedrag, soms nadenken veel vrouwelijke hoogleraren weleens over de oorzaken van het gedrag en post ontvangen voor ‘de heer...’ 95 alles samenvoegen tot een samen- De verzender neemt aan dat een hangende indruk.

50 hoogleraar wel een man zal zijn. (8) Bijvoorbeeld: ik hoor op de radio (5) Het categoriseren en stereotype- een FNV-vrouw2) in wanhoop over ren verloopt automatisch: snel, moei- het gebrek aan beschermingsmid- teloos, onbewust, dus zonder het zelf 100 delen voor zorgpersoneel tijdens de te beseffen. Dat betekent dat we alle- coronacrisis. Ik overweeg: heeft ze

55 maal

  • ook mensen die dat onge- gelijk, is de minister aan het klunge- wenst vinden
  • geregeld gedachte- len? Of is ze een paniekerig type? Of loos kenmerken aan een persoon overdrijft ze omdat ze iets voor elkaar toeschrijven, puur en alleen op grond 105 wil krijgen? Ze maakt zich druk, leeft van diens categorie. Het lijkt voor mee met de zorgmedewerkers en is

60 onszelf alsof onze indrukken geba- zwaar gefrustreerd (mijn gevolgtrek- seerd zijn op informatie over een per- kingen). Ze lijkt de feiten goed te soon, maar ongemerkt wordt alles kennen, haar toon is kalm en gekleurd door stereotypen. 110 beheerst, ze houdt haar emotie goed (6) Als je bijvoorbeeld leest dat de in bedwang (nog meer gevolg-

65 nonnen klaagden over de drank op trekkingen). Ik verbind mijn gevolg- het feest, neem je aan dat er te veel trekkingen aan elkaar: ze is betrok- gedronken werd. Maar zijn het stu- ken. Zo ontstaat een heel ander denten die klaagden over de drank, 115 beeld dan als ik categorieën en dan denk je eerder aan te wéinig daaraan gekoppelde associaties zou

70 drank. Wordt een politicus agressief gebruiken, bijvoorbeeld vrouw genoemd, dan denk je waarschijnlijk (emotioneel) of vakbond (fanatiek). aan verbale agressie: anderen onder- (9) Ik had tijd voor mijn overdenkin- breken, snel kwaad worden, scherpe 120 gen, want ik zat in de auto en had woorden gebruiken. Bij een voetbal- niets anders te doen. Onderzoek

75 supporter die agressief is, denk je wijst erop dat we anderen alleen als eerder aan fysieke agressie. Zou uniek individu bekijken wanneer het iemand dan opperen dat je stereo- kan (als we voldoende cognitieve typeert, dan denk je in alle oprecht- 125 capaciteit hebben, dus bijvoorbeeld

niet tegelijkertijd met iets anders beïnvloeden. Iemands etniciteit, leef- bezig zijn) en we het willen (gemoti- tijd, sekse en uiterlijke kenmerken veerd zijn om tot een realistisch en zien we als eerste en dat kleurt alle compleet beeld te komen, bijvoor- 160 verdere informatie. Het is als het zout

130 beeld wanneer we van iemand afhan- in de soep: het beïnvloedt de smaak kelijk zijn, zoals een leidinggevende). van alle ingrediënten en je kunt het (10) In het dagelijks leven is dit on- er niet meer uit halen. doenlijk bij iedere persoon die ons (12) Willen we die invloed reduceren, pad kruist: de bakker, pakketbezor- 165 zoals Grunberg bepleitte, dan begint

135 ger, medepassagier in de trein

  • en dat met het erkennen dát we catego- maken we gebruik van quick-and- rieën en vooroordelen hanteren. Dit dirty-verwerking3) met behulp van ontkennen heeft alleen maar tot ge- categorieën. Stereotypen worden in volg dat onze stereotypen onder- ons brein direct en automatisch 170 gronds een andere weg vinden. Dat

140 geactiveerd. Als we een bejaarde helpt dus niet. Blij en tevreden zijn zien, worden eigenschappen als met zo’n speech ook niet: dat vind ik ‘vergeetachtig’ en ‘traag’ getriggerd. nou ook, mensen moeten stoppen Susan Fiske, stereotype-onderzoeker met die vooroordelen. Want wie zijn aan de universiteit van Princeton, 175 die mensen? ‘Witte christenen’,

145 trad diverse malen op als getuige- PVV’ers, FvD’ers? Kijk, daar zijn de deskundige in rechtszaken, onder categorieën en vooroordelen alweer. meer tegen bedrijven die vrouwen Zeg daarom niet: “Als ze het over benadeelden. Ze vertelde ooit dat ze Marokkanen hebben, dan hebben ze weleens nachtmerries had waarin de 180 het over mij”, zoals Grunberg deed.

150 rechter haar vroeg: “Uw eigen Maar zeg: “Als we het hebben over onderzoek laat zien dat stereotypen mensen die in hokjes en vakjes en automatisch worden geactiveerd. vooroordelen denken, dan hebben Moet ik iemand straffen voor iets we het ook over mij.” Alleen met dat waar hij geen controle over heeft?” 185 inzicht komen we verder.

155 (11) Het is onvermijdelijk dat catego- rieën ons beeld van een persoon

naar: Roos Vonk uit: NRC Handelsblad, zaterdag 23 mei en zondag 24 mei 2020

Roos Vonk is hoogleraar sociale psychologie aan Radboud Universiteit in Nijmegen en schreef onder meer De eerste indruk.

noot 1 Primo Levi was een Joods-Italiaans schrijver van korte verhalen, romans, essays en gedichten. Hij overleefde concentratiekamp Auschwitz. noot 2 FNV: Nederlandse vakbond; deze komt op voor de belangen van werknemers. noot 3 quick-and-dirty-verwerking: snelle, oppervlakkige verwerking

Tekst 4 is een aflevering van de krantenrubriek De bewust digibete burger, waarin de auteur vertelt over zijn ervaringen als digibeet met de digitale wereld.

Bekijk het antwoord
  • De kern van een goed antwoord is: (Deze intrinsieke tegenstrijdigheid kan worden voorkomen) door vrouwen (in de politiek) te beoordelen als uniek persoon op basis van persoonlijke eigenschappen en gedragingen / door gevolgtrekkingen te maken op basis van gedrag en niet op basis van categorieën of vooroordelen. Beoordeel de spelling en grammatica. (1)

In de tabel hieronder staat een onvolledige samenvatting van alinea 7 tot en met 11 van tekst 3. We zijn wel in staat om 1… maar 2… Daarom 3… en 4… In het dagelijks leven is dit niet te doen, dus 5…

Vraag 32 3 punten

Vul de tabel aan. Neem de nummers over en noteer je antwoorden achter de nummers. Zorg ervoor dat er correcte zinnen ontstaan.

Tekst 3

Iederéén denkt in hokjes

(1) Wat zou het mooi zijn: een (2) Toch zal het nooit gebeuren. Zelfs samenleving waarin we ieder mens al zouden we willen, we kunnen het zien als uniek individu, zonder voor- niet. Alles wat we waarnemen, wordt oordelen; niet als lid van de groep door ons brein gecategoriseerd:

5 waar iemand toevallig bij hoort, maar 20 voedsel, meubilair, muziek, dieren. als medemens. Wat waren velen het En mensen. Categorieën ordenen uit de grond van hun hart eens met onze waarnemingen, geven beteke- Arnon Grunberg, toen hij op 4 mei nis. Ook Grunberg gebruikt ze, bij-

2020 bij de Nationale Dodenherden- voorbeeld in deze tweet: “De zes

10 king in de Nieuwe Kerk Primo Levi1) 25 miljoen vermoorde Joden waren aanhaalde: “Ik kan niet begrijpen, slachtoffer van witte, christelijke niet verdragen dat men een mens Europeanen.” beoordeelt niet naar wat hij is, maar (3) Een categorielabel (‘bètastudent’, naar de groep waar hij toevallig toe ‘Brabander’, ‘boekhouder’, ‘NRC-

15 behoort.” 30 lezer’) helpt een persoon te plaatsen en maakt ook onze aandacht vrij voor

andere taken. Deelnemers aan een heid: echt niet, er werd toch zeker onderzoek die bij een persoon zowel 80 gezégd dat ‘ie agressief was. Nie- een label kregen als een reeks mand hoort ooit in het brein een bel-

35 beschrijvingen, bleken beter te letje rinkelen dat zegt: pas op, nu ben scoren op een andere taak die ze je zelf aan het invullen. tegelijkertijd moesten uitvoeren dan (7) We kúnnen het wel: mensen als degenen die zonder dit label naar de 85 individu bekijken, op basis van hun persoon keken

  • de indrukvorming persoonlijke eigenschappen en ge-

40 kostte hun meer aandacht. dragingen. De beoordeling van een (4) De keerzijde: categorieën simplifi- persoon is dan gebaseerd op alle ceren de wereld. We zien de onder- stukjes informatie die we combineren linge verschillen binnen een catego- 90 tot een uniek totaalbeeld. Dat vergt rie als kleiner dan ze feitelijk zijn. En meer aandacht. We moeten gevolg-

45 we vullen ontbrekende informatie in trekkingen maken over de betekenis op basis van stereotypen. Zo hebben van iemands gedrag, soms nadenken veel vrouwelijke hoogleraren weleens over de oorzaken van het gedrag en post ontvangen voor ‘de heer...’ 95 alles samenvoegen tot een samen- De verzender neemt aan dat een hangende indruk.

50 hoogleraar wel een man zal zijn. (8) Bijvoorbeeld: ik hoor op de radio (5) Het categoriseren en stereotype- een FNV-vrouw2) in wanhoop over ren verloopt automatisch: snel, moei- het gebrek aan beschermingsmid- teloos, onbewust, dus zonder het zelf 100 delen voor zorgpersoneel tijdens de te beseffen. Dat betekent dat we alle- coronacrisis. Ik overweeg: heeft ze

55 maal

  • ook mensen die dat onge- gelijk, is de minister aan het klunge- wenst vinden
  • geregeld gedachte- len? Of is ze een paniekerig type? Of loos kenmerken aan een persoon overdrijft ze omdat ze iets voor elkaar toeschrijven, puur en alleen op grond 105 wil krijgen? Ze maakt zich druk, leeft van diens categorie. Het lijkt voor mee met de zorgmedewerkers en is

60 onszelf alsof onze indrukken geba- zwaar gefrustreerd (mijn gevolgtrek- seerd zijn op informatie over een per- kingen). Ze lijkt de feiten goed te soon, maar ongemerkt wordt alles kennen, haar toon is kalm en gekleurd door stereotypen. 110 beheerst, ze houdt haar emotie goed (6) Als je bijvoorbeeld leest dat de in bedwang (nog meer gevolg-

65 nonnen klaagden over de drank op trekkingen). Ik verbind mijn gevolg- het feest, neem je aan dat er te veel trekkingen aan elkaar: ze is betrok- gedronken werd. Maar zijn het stu- ken. Zo ontstaat een heel ander denten die klaagden over de drank, 115 beeld dan als ik categorieën en dan denk je eerder aan te wéinig daaraan gekoppelde associaties zou

70 drank. Wordt een politicus agressief gebruiken, bijvoorbeeld vrouw genoemd, dan denk je waarschijnlijk (emotioneel) of vakbond (fanatiek). aan verbale agressie: anderen onder- (9) Ik had tijd voor mijn overdenkin- breken, snel kwaad worden, scherpe 120 gen, want ik zat in de auto en had woorden gebruiken. Bij een voetbal- niets anders te doen. Onderzoek

75 supporter die agressief is, denk je wijst erop dat we anderen alleen als eerder aan fysieke agressie. Zou uniek individu bekijken wanneer het iemand dan opperen dat je stereo- kan (als we voldoende cognitieve typeert, dan denk je in alle oprecht- 125 capaciteit hebben, dus bijvoorbeeld

niet tegelijkertijd met iets anders beïnvloeden. Iemands etniciteit, leef- bezig zijn) en we het willen (gemoti- tijd, sekse en uiterlijke kenmerken veerd zijn om tot een realistisch en zien we als eerste en dat kleurt alle compleet beeld te komen, bijvoor- 160 verdere informatie. Het is als het zout

130 beeld wanneer we van iemand afhan- in de soep: het beïnvloedt de smaak kelijk zijn, zoals een leidinggevende). van alle ingrediënten en je kunt het (10) In het dagelijks leven is dit on- er niet meer uit halen. doenlijk bij iedere persoon die ons (12) Willen we die invloed reduceren, pad kruist: de bakker, pakketbezor- 165 zoals Grunberg bepleitte, dan begint

135 ger, medepassagier in de trein

  • en dat met het erkennen dát we catego- maken we gebruik van quick-and- rieën en vooroordelen hanteren. Dit dirty-verwerking3) met behulp van ontkennen heeft alleen maar tot ge- categorieën. Stereotypen worden in volg dat onze stereotypen onder- ons brein direct en automatisch 170 gronds een andere weg vinden. Dat

140 geactiveerd. Als we een bejaarde helpt dus niet. Blij en tevreden zijn zien, worden eigenschappen als met zo’n speech ook niet: dat vind ik ‘vergeetachtig’ en ‘traag’ getriggerd. nou ook, mensen moeten stoppen Susan Fiske, stereotype-onderzoeker met die vooroordelen. Want wie zijn aan de universiteit van Princeton, 175 die mensen? ‘Witte christenen’,

145 trad diverse malen op als getuige- PVV’ers, FvD’ers? Kijk, daar zijn de deskundige in rechtszaken, onder categorieën en vooroordelen alweer. meer tegen bedrijven die vrouwen Zeg daarom niet: “Als ze het over benadeelden. Ze vertelde ooit dat ze Marokkanen hebben, dan hebben ze weleens nachtmerries had waarin de 180 het over mij”, zoals Grunberg deed.

150 rechter haar vroeg: “Uw eigen Maar zeg: “Als we het hebben over onderzoek laat zien dat stereotypen mensen die in hokjes en vakjes en automatisch worden geactiveerd. vooroordelen denken, dan hebben Moet ik iemand straffen voor iets we het ook over mij.” Alleen met dat waar hij geen controle over heeft?” 185 inzicht komen we verder.

155 (11) Het is onvermijdelijk dat catego- rieën ons beeld van een persoon

naar: Roos Vonk uit: NRC Handelsblad, zaterdag 23 mei en zondag 24 mei 2020

Roos Vonk is hoogleraar sociale psychologie aan Radboud Universiteit in Nijmegen en schreef onder meer De eerste indruk.

noot 1 Primo Levi was een Joods-Italiaans schrijver van korte verhalen, romans, essays en gedichten. Hij overleefde concentratiekamp Auschwitz. noot 2 FNV: Nederlandse vakbond; deze komt op voor de belangen van werknemers. noot 3 quick-and-dirty-verwerking: snelle, oppervlakkige verwerking

Tekst 4 is een aflevering van de krantenrubriek De bewust digibete burger, waarin de auteur vertelt over zijn ervaringen als digibeet met de digitale wereld.

Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Bijlage · Opgaven

Bekijk het antwoord

Opmerking Laat het hoofdlettergebruik aan het begin van de antwoorden buiten beschouwing bij de beoordeling van de spelling en grammatica.

Vraag 33 1 punt

Welk kopje past het best boven alinea 10 en 11 samen?

  1. A De onvermijdelijkheid van hokjesdenken
  2. B Het nut van stereotypen in de rechtspraak
  3. C Het proces van quick-and-dirty-verwerking
  4. D Onderzoek naar stereotypering
Tekst 3

Iederéén denkt in hokjes

(1) Wat zou het mooi zijn: een (2) Toch zal het nooit gebeuren. Zelfs samenleving waarin we ieder mens al zouden we willen, we kunnen het zien als uniek individu, zonder voor- niet. Alles wat we waarnemen, wordt oordelen; niet als lid van de groep door ons brein gecategoriseerd:

5 waar iemand toevallig bij hoort, maar 20 voedsel, meubilair, muziek, dieren. als medemens. Wat waren velen het En mensen. Categorieën ordenen uit de grond van hun hart eens met onze waarnemingen, geven beteke- Arnon Grunberg, toen hij op 4 mei nis. Ook Grunberg gebruikt ze, bij-

2020 bij de Nationale Dodenherden- voorbeeld in deze tweet: “De zes

10 king in de Nieuwe Kerk Primo Levi1) 25 miljoen vermoorde Joden waren aanhaalde: “Ik kan niet begrijpen, slachtoffer van witte, christelijke niet verdragen dat men een mens Europeanen.” beoordeelt niet naar wat hij is, maar (3) Een categorielabel (‘bètastudent’, naar de groep waar hij toevallig toe ‘Brabander’, ‘boekhouder’, ‘NRC-

15 behoort.” 30 lezer’) helpt een persoon te plaatsen en maakt ook onze aandacht vrij voor

andere taken. Deelnemers aan een heid: echt niet, er werd toch zeker onderzoek die bij een persoon zowel 80 gezégd dat ‘ie agressief was. Nie- een label kregen als een reeks mand hoort ooit in het brein een bel-

35 beschrijvingen, bleken beter te letje rinkelen dat zegt: pas op, nu ben scoren op een andere taak die ze je zelf aan het invullen. tegelijkertijd moesten uitvoeren dan (7) We kúnnen het wel: mensen als degenen die zonder dit label naar de 85 individu bekijken, op basis van hun persoon keken

  • de indrukvorming persoonlijke eigenschappen en ge-

40 kostte hun meer aandacht. dragingen. De beoordeling van een (4) De keerzijde: categorieën simplifi- persoon is dan gebaseerd op alle ceren de wereld. We zien de onder- stukjes informatie die we combineren linge verschillen binnen een catego- 90 tot een uniek totaalbeeld. Dat vergt rie als kleiner dan ze feitelijk zijn. En meer aandacht. We moeten gevolg-

45 we vullen ontbrekende informatie in trekkingen maken over de betekenis op basis van stereotypen. Zo hebben van iemands gedrag, soms nadenken veel vrouwelijke hoogleraren weleens over de oorzaken van het gedrag en post ontvangen voor ‘de heer...’ 95 alles samenvoegen tot een samen- De verzender neemt aan dat een hangende indruk.

50 hoogleraar wel een man zal zijn. (8) Bijvoorbeeld: ik hoor op de radio (5) Het categoriseren en stereotype- een FNV-vrouw2) in wanhoop over ren verloopt automatisch: snel, moei- het gebrek aan beschermingsmid- teloos, onbewust, dus zonder het zelf 100 delen voor zorgpersoneel tijdens de te beseffen. Dat betekent dat we alle- coronacrisis. Ik overweeg: heeft ze

55 maal

  • ook mensen die dat onge- gelijk, is de minister aan het klunge- wenst vinden
  • geregeld gedachte- len? Of is ze een paniekerig type? Of loos kenmerken aan een persoon overdrijft ze omdat ze iets voor elkaar toeschrijven, puur en alleen op grond 105 wil krijgen? Ze maakt zich druk, leeft van diens categorie. Het lijkt voor mee met de zorgmedewerkers en is

60 onszelf alsof onze indrukken geba- zwaar gefrustreerd (mijn gevolgtrek- seerd zijn op informatie over een per- kingen). Ze lijkt de feiten goed te soon, maar ongemerkt wordt alles kennen, haar toon is kalm en gekleurd door stereotypen. 110 beheerst, ze houdt haar emotie goed (6) Als je bijvoorbeeld leest dat de in bedwang (nog meer gevolg-

65 nonnen klaagden over de drank op trekkingen). Ik verbind mijn gevolg- het feest, neem je aan dat er te veel trekkingen aan elkaar: ze is betrok- gedronken werd. Maar zijn het stu- ken. Zo ontstaat een heel ander denten die klaagden over de drank, 115 beeld dan als ik categorieën en dan denk je eerder aan te wéinig daaraan gekoppelde associaties zou

70 drank. Wordt een politicus agressief gebruiken, bijvoorbeeld vrouw genoemd, dan denk je waarschijnlijk (emotioneel) of vakbond (fanatiek). aan verbale agressie: anderen onder- (9) Ik had tijd voor mijn overdenkin- breken, snel kwaad worden, scherpe 120 gen, want ik zat in de auto en had woorden gebruiken. Bij een voetbal- niets anders te doen. Onderzoek

75 supporter die agressief is, denk je wijst erop dat we anderen alleen als eerder aan fysieke agressie. Zou uniek individu bekijken wanneer het iemand dan opperen dat je stereo- kan (als we voldoende cognitieve typeert, dan denk je in alle oprecht- 125 capaciteit hebben, dus bijvoorbeeld

niet tegelijkertijd met iets anders beïnvloeden. Iemands etniciteit, leef- bezig zijn) en we het willen (gemoti- tijd, sekse en uiterlijke kenmerken veerd zijn om tot een realistisch en zien we als eerste en dat kleurt alle compleet beeld te komen, bijvoor- 160 verdere informatie. Het is als het zout

130 beeld wanneer we van iemand afhan- in de soep: het beïnvloedt de smaak kelijk zijn, zoals een leidinggevende). van alle ingrediënten en je kunt het (10) In het dagelijks leven is dit on- er niet meer uit halen. doenlijk bij iedere persoon die ons (12) Willen we die invloed reduceren, pad kruist: de bakker, pakketbezor- 165 zoals Grunberg bepleitte, dan begint

135 ger, medepassagier in de trein

  • en dat met het erkennen dát we catego- maken we gebruik van quick-and- rieën en vooroordelen hanteren. Dit dirty-verwerking3) met behulp van ontkennen heeft alleen maar tot ge- categorieën. Stereotypen worden in volg dat onze stereotypen onder- ons brein direct en automatisch 170 gronds een andere weg vinden. Dat

140 geactiveerd. Als we een bejaarde helpt dus niet. Blij en tevreden zijn zien, worden eigenschappen als met zo’n speech ook niet: dat vind ik ‘vergeetachtig’ en ‘traag’ getriggerd. nou ook, mensen moeten stoppen Susan Fiske, stereotype-onderzoeker met die vooroordelen. Want wie zijn aan de universiteit van Princeton, 175 die mensen? ‘Witte christenen’,

145 trad diverse malen op als getuige- PVV’ers, FvD’ers? Kijk, daar zijn de deskundige in rechtszaken, onder categorieën en vooroordelen alweer. meer tegen bedrijven die vrouwen Zeg daarom niet: “Als ze het over benadeelden. Ze vertelde ooit dat ze Marokkanen hebben, dan hebben ze weleens nachtmerries had waarin de 180 het over mij”, zoals Grunberg deed.

150 rechter haar vroeg: “Uw eigen Maar zeg: “Als we het hebben over onderzoek laat zien dat stereotypen mensen die in hokjes en vakjes en automatisch worden geactiveerd. vooroordelen denken, dan hebben Moet ik iemand straffen voor iets we het ook over mij.” Alleen met dat waar hij geen controle over heeft?” 185 inzicht komen we verder.

155 (11) Het is onvermijdelijk dat catego- rieën ons beeld van een persoon

naar: Roos Vonk uit: NRC Handelsblad, zaterdag 23 mei en zondag 24 mei 2020

Roos Vonk is hoogleraar sociale psychologie aan Radboud Universiteit in Nijmegen en schreef onder meer De eerste indruk.

noot 1 Primo Levi was een Joods-Italiaans schrijver van korte verhalen, romans, essays en gedichten. Hij overleefde concentratiekamp Auschwitz. noot 2 FNV: Nederlandse vakbond; deze komt op voor de belangen van werknemers. noot 3 quick-and-dirty-verwerking: snelle, oppervlakkige verwerking

Tekst 4 is een aflevering van de krantenrubriek De bewust digibete burger, waarin de auteur vertelt over zijn ervaringen als digibeet met de digitale wereld.

Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Bijlage · Opgaven

Bekijk het antwoord

Antwoord: A

“Het is als het zout in de soep, het beïnvloedt de smaak van alle ingrediënten en je kunt het er niet meer uit halen.” (regels 160-163)

Vraag 34 1 punt

Wat wordt duidelijk gemaakt met deze vergelijking? dat we een onveranderlijk beeld van een persoon maken op grond van

  1. A de bewuste kennis die we over deze persoon hebben
  2. B de kenmerken die we meteen bij deze persoon waarnemen
  3. C de kennis over de groep waartoe deze persoon behoort
  4. D een afgewogen oordeel dat we over deze persoon hebben
Tekst 3

Iederéén denkt in hokjes

(1) Wat zou het mooi zijn: een (2) Toch zal het nooit gebeuren. Zelfs samenleving waarin we ieder mens al zouden we willen, we kunnen het zien als uniek individu, zonder voor- niet. Alles wat we waarnemen, wordt oordelen; niet als lid van de groep door ons brein gecategoriseerd:

5 waar iemand toevallig bij hoort, maar 20 voedsel, meubilair, muziek, dieren. als medemens. Wat waren velen het En mensen. Categorieën ordenen uit de grond van hun hart eens met onze waarnemingen, geven beteke- Arnon Grunberg, toen hij op 4 mei nis. Ook Grunberg gebruikt ze, bij-

2020 bij de Nationale Dodenherden- voorbeeld in deze tweet: “De zes

10 king in de Nieuwe Kerk Primo Levi1) 25 miljoen vermoorde Joden waren aanhaalde: “Ik kan niet begrijpen, slachtoffer van witte, christelijke niet verdragen dat men een mens Europeanen.” beoordeelt niet naar wat hij is, maar (3) Een categorielabel (‘bètastudent’, naar de groep waar hij toevallig toe ‘Brabander’, ‘boekhouder’, ‘NRC-

15 behoort.” 30 lezer’) helpt een persoon te plaatsen en maakt ook onze aandacht vrij voor

andere taken. Deelnemers aan een heid: echt niet, er werd toch zeker onderzoek die bij een persoon zowel 80 gezégd dat ‘ie agressief was. Nie- een label kregen als een reeks mand hoort ooit in het brein een bel-

35 beschrijvingen, bleken beter te letje rinkelen dat zegt: pas op, nu ben scoren op een andere taak die ze je zelf aan het invullen. tegelijkertijd moesten uitvoeren dan (7) We kúnnen het wel: mensen als degenen die zonder dit label naar de 85 individu bekijken, op basis van hun persoon keken

  • de indrukvorming persoonlijke eigenschappen en ge-

40 kostte hun meer aandacht. dragingen. De beoordeling van een (4) De keerzijde: categorieën simplifi- persoon is dan gebaseerd op alle ceren de wereld. We zien de onder- stukjes informatie die we combineren linge verschillen binnen een catego- 90 tot een uniek totaalbeeld. Dat vergt rie als kleiner dan ze feitelijk zijn. En meer aandacht. We moeten gevolg-

45 we vullen ontbrekende informatie in trekkingen maken over de betekenis op basis van stereotypen. Zo hebben van iemands gedrag, soms nadenken veel vrouwelijke hoogleraren weleens over de oorzaken van het gedrag en post ontvangen voor ‘de heer...’ 95 alles samenvoegen tot een samen- De verzender neemt aan dat een hangende indruk.

50 hoogleraar wel een man zal zijn. (8) Bijvoorbeeld: ik hoor op de radio (5) Het categoriseren en stereotype- een FNV-vrouw2) in wanhoop over ren verloopt automatisch: snel, moei- het gebrek aan beschermingsmid- teloos, onbewust, dus zonder het zelf 100 delen voor zorgpersoneel tijdens de te beseffen. Dat betekent dat we alle- coronacrisis. Ik overweeg: heeft ze

55 maal

  • ook mensen die dat onge- gelijk, is de minister aan het klunge- wenst vinden
  • geregeld gedachte- len? Of is ze een paniekerig type? Of loos kenmerken aan een persoon overdrijft ze omdat ze iets voor elkaar toeschrijven, puur en alleen op grond 105 wil krijgen? Ze maakt zich druk, leeft van diens categorie. Het lijkt voor mee met de zorgmedewerkers en is

60 onszelf alsof onze indrukken geba- zwaar gefrustreerd (mijn gevolgtrek- seerd zijn op informatie over een per- kingen). Ze lijkt de feiten goed te soon, maar ongemerkt wordt alles kennen, haar toon is kalm en gekleurd door stereotypen. 110 beheerst, ze houdt haar emotie goed (6) Als je bijvoorbeeld leest dat de in bedwang (nog meer gevolg-

65 nonnen klaagden over de drank op trekkingen). Ik verbind mijn gevolg- het feest, neem je aan dat er te veel trekkingen aan elkaar: ze is betrok- gedronken werd. Maar zijn het stu- ken. Zo ontstaat een heel ander denten die klaagden over de drank, 115 beeld dan als ik categorieën en dan denk je eerder aan te wéinig daaraan gekoppelde associaties zou

70 drank. Wordt een politicus agressief gebruiken, bijvoorbeeld vrouw genoemd, dan denk je waarschijnlijk (emotioneel) of vakbond (fanatiek). aan verbale agressie: anderen onder- (9) Ik had tijd voor mijn overdenkin- breken, snel kwaad worden, scherpe 120 gen, want ik zat in de auto en had woorden gebruiken. Bij een voetbal- niets anders te doen. Onderzoek

75 supporter die agressief is, denk je wijst erop dat we anderen alleen als eerder aan fysieke agressie. Zou uniek individu bekijken wanneer het iemand dan opperen dat je stereo- kan (als we voldoende cognitieve typeert, dan denk je in alle oprecht- 125 capaciteit hebben, dus bijvoorbeeld

niet tegelijkertijd met iets anders beïnvloeden. Iemands etniciteit, leef- bezig zijn) en we het willen (gemoti- tijd, sekse en uiterlijke kenmerken veerd zijn om tot een realistisch en zien we als eerste en dat kleurt alle compleet beeld te komen, bijvoor- 160 verdere informatie. Het is als het zout

130 beeld wanneer we van iemand afhan- in de soep: het beïnvloedt de smaak kelijk zijn, zoals een leidinggevende). van alle ingrediënten en je kunt het (10) In het dagelijks leven is dit on- er niet meer uit halen. doenlijk bij iedere persoon die ons (12) Willen we die invloed reduceren, pad kruist: de bakker, pakketbezor- 165 zoals Grunberg bepleitte, dan begint

135 ger, medepassagier in de trein

  • en dat met het erkennen dát we catego- maken we gebruik van quick-and- rieën en vooroordelen hanteren. Dit dirty-verwerking3) met behulp van ontkennen heeft alleen maar tot ge- categorieën. Stereotypen worden in volg dat onze stereotypen onder- ons brein direct en automatisch 170 gronds een andere weg vinden. Dat

140 geactiveerd. Als we een bejaarde helpt dus niet. Blij en tevreden zijn zien, worden eigenschappen als met zo’n speech ook niet: dat vind ik ‘vergeetachtig’ en ‘traag’ getriggerd. nou ook, mensen moeten stoppen Susan Fiske, stereotype-onderzoeker met die vooroordelen. Want wie zijn aan de universiteit van Princeton, 175 die mensen? ‘Witte christenen’,

145 trad diverse malen op als getuige- PVV’ers, FvD’ers? Kijk, daar zijn de deskundige in rechtszaken, onder categorieën en vooroordelen alweer. meer tegen bedrijven die vrouwen Zeg daarom niet: “Als ze het over benadeelden. Ze vertelde ooit dat ze Marokkanen hebben, dan hebben ze weleens nachtmerries had waarin de 180 het over mij”, zoals Grunberg deed.

150 rechter haar vroeg: “Uw eigen Maar zeg: “Als we het hebben over onderzoek laat zien dat stereotypen mensen die in hokjes en vakjes en automatisch worden geactiveerd. vooroordelen denken, dan hebben Moet ik iemand straffen voor iets we het ook over mij.” Alleen met dat waar hij geen controle over heeft?” 185 inzicht komen we verder.

155 (11) Het is onvermijdelijk dat catego- rieën ons beeld van een persoon

naar: Roos Vonk uit: NRC Handelsblad, zaterdag 23 mei en zondag 24 mei 2020

Roos Vonk is hoogleraar sociale psychologie aan Radboud Universiteit in Nijmegen en schreef onder meer De eerste indruk.

noot 1 Primo Levi was een Joods-Italiaans schrijver van korte verhalen, romans, essays en gedichten. Hij overleefde concentratiekamp Auschwitz. noot 2 FNV: Nederlandse vakbond; deze komt op voor de belangen van werknemers. noot 3 quick-and-dirty-verwerking: snelle, oppervlakkige verwerking

Tekst 4 is een aflevering van de krantenrubriek De bewust digibete burger, waarin de auteur vertelt over zijn ervaringen als digibeet met de digitale wereld.

Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Bijlage · Opgaven

Bekijk het antwoord

Antwoord: B

“Alleen met dat inzicht komen we verder.” (regels 184-185)

Vraag 35 1 punt

Waarom komen we alleen met dat inzicht verder, volgens tekst 3? omdat alleen

  1. A het besef dat we in hokjes en categorieën denken ervoor kan zorgen dat de invloed hiervan teruggedrongen wordt
  2. B het idee dat we moeten stoppen met vooroordelen ervoor kan zorgen dat we er ook daadwerkelijk mee stoppen
  3. C hiermee duidelijk wordt dat Grunberg een andere uitspraak had moeten doen om zijn punt kracht bij te zetten
  4. D hiermee duidelijk wordt dat het lastig is om te bepalen wie het meest in hokjes en categorieën denken
Tekst 3

Iederéén denkt in hokjes

(1) Wat zou het mooi zijn: een (2) Toch zal het nooit gebeuren. Zelfs samenleving waarin we ieder mens al zouden we willen, we kunnen het zien als uniek individu, zonder voor- niet. Alles wat we waarnemen, wordt oordelen; niet als lid van de groep door ons brein gecategoriseerd:

5 waar iemand toevallig bij hoort, maar 20 voedsel, meubilair, muziek, dieren. als medemens. Wat waren velen het En mensen. Categorieën ordenen uit de grond van hun hart eens met onze waarnemingen, geven beteke- Arnon Grunberg, toen hij op 4 mei nis. Ook Grunberg gebruikt ze, bij-

2020 bij de Nationale Dodenherden- voorbeeld in deze tweet: “De zes

10 king in de Nieuwe Kerk Primo Levi1) 25 miljoen vermoorde Joden waren aanhaalde: “Ik kan niet begrijpen, slachtoffer van witte, christelijke niet verdragen dat men een mens Europeanen.” beoordeelt niet naar wat hij is, maar (3) Een categorielabel (‘bètastudent’, naar de groep waar hij toevallig toe ‘Brabander’, ‘boekhouder’, ‘NRC-

15 behoort.” 30 lezer’) helpt een persoon te plaatsen en maakt ook onze aandacht vrij voor

andere taken. Deelnemers aan een heid: echt niet, er werd toch zeker onderzoek die bij een persoon zowel 80 gezégd dat ‘ie agressief was. Nie- een label kregen als een reeks mand hoort ooit in het brein een bel-

35 beschrijvingen, bleken beter te letje rinkelen dat zegt: pas op, nu ben scoren op een andere taak die ze je zelf aan het invullen. tegelijkertijd moesten uitvoeren dan (7) We kúnnen het wel: mensen als degenen die zonder dit label naar de 85 individu bekijken, op basis van hun persoon keken

  • de indrukvorming persoonlijke eigenschappen en ge-

40 kostte hun meer aandacht. dragingen. De beoordeling van een (4) De keerzijde: categorieën simplifi- persoon is dan gebaseerd op alle ceren de wereld. We zien de onder- stukjes informatie die we combineren linge verschillen binnen een catego- 90 tot een uniek totaalbeeld. Dat vergt rie als kleiner dan ze feitelijk zijn. En meer aandacht. We moeten gevolg-

45 we vullen ontbrekende informatie in trekkingen maken over de betekenis op basis van stereotypen. Zo hebben van iemands gedrag, soms nadenken veel vrouwelijke hoogleraren weleens over de oorzaken van het gedrag en post ontvangen voor ‘de heer...’ 95 alles samenvoegen tot een samen- De verzender neemt aan dat een hangende indruk.

50 hoogleraar wel een man zal zijn. (8) Bijvoorbeeld: ik hoor op de radio (5) Het categoriseren en stereotype- een FNV-vrouw2) in wanhoop over ren verloopt automatisch: snel, moei- het gebrek aan beschermingsmid- teloos, onbewust, dus zonder het zelf 100 delen voor zorgpersoneel tijdens de te beseffen. Dat betekent dat we alle- coronacrisis. Ik overweeg: heeft ze

55 maal

  • ook mensen die dat onge- gelijk, is de minister aan het klunge- wenst vinden
  • geregeld gedachte- len? Of is ze een paniekerig type? Of loos kenmerken aan een persoon overdrijft ze omdat ze iets voor elkaar toeschrijven, puur en alleen op grond 105 wil krijgen? Ze maakt zich druk, leeft van diens categorie. Het lijkt voor mee met de zorgmedewerkers en is

60 onszelf alsof onze indrukken geba- zwaar gefrustreerd (mijn gevolgtrek- seerd zijn op informatie over een per- kingen). Ze lijkt de feiten goed te soon, maar ongemerkt wordt alles kennen, haar toon is kalm en gekleurd door stereotypen. 110 beheerst, ze houdt haar emotie goed (6) Als je bijvoorbeeld leest dat de in bedwang (nog meer gevolg-

65 nonnen klaagden over de drank op trekkingen). Ik verbind mijn gevolg- het feest, neem je aan dat er te veel trekkingen aan elkaar: ze is betrok- gedronken werd. Maar zijn het stu- ken. Zo ontstaat een heel ander denten die klaagden over de drank, 115 beeld dan als ik categorieën en dan denk je eerder aan te wéinig daaraan gekoppelde associaties zou

70 drank. Wordt een politicus agressief gebruiken, bijvoorbeeld vrouw genoemd, dan denk je waarschijnlijk (emotioneel) of vakbond (fanatiek). aan verbale agressie: anderen onder- (9) Ik had tijd voor mijn overdenkin- breken, snel kwaad worden, scherpe 120 gen, want ik zat in de auto en had woorden gebruiken. Bij een voetbal- niets anders te doen. Onderzoek

75 supporter die agressief is, denk je wijst erop dat we anderen alleen als eerder aan fysieke agressie. Zou uniek individu bekijken wanneer het iemand dan opperen dat je stereo- kan (als we voldoende cognitieve typeert, dan denk je in alle oprecht- 125 capaciteit hebben, dus bijvoorbeeld

niet tegelijkertijd met iets anders beïnvloeden. Iemands etniciteit, leef- bezig zijn) en we het willen (gemoti- tijd, sekse en uiterlijke kenmerken veerd zijn om tot een realistisch en zien we als eerste en dat kleurt alle compleet beeld te komen, bijvoor- 160 verdere informatie. Het is als het zout

130 beeld wanneer we van iemand afhan- in de soep: het beïnvloedt de smaak kelijk zijn, zoals een leidinggevende). van alle ingrediënten en je kunt het (10) In het dagelijks leven is dit on- er niet meer uit halen. doenlijk bij iedere persoon die ons (12) Willen we die invloed reduceren, pad kruist: de bakker, pakketbezor- 165 zoals Grunberg bepleitte, dan begint

135 ger, medepassagier in de trein

  • en dat met het erkennen dát we catego- maken we gebruik van quick-and- rieën en vooroordelen hanteren. Dit dirty-verwerking3) met behulp van ontkennen heeft alleen maar tot ge- categorieën. Stereotypen worden in volg dat onze stereotypen onder- ons brein direct en automatisch 170 gronds een andere weg vinden. Dat

140 geactiveerd. Als we een bejaarde helpt dus niet. Blij en tevreden zijn zien, worden eigenschappen als met zo’n speech ook niet: dat vind ik ‘vergeetachtig’ en ‘traag’ getriggerd. nou ook, mensen moeten stoppen Susan Fiske, stereotype-onderzoeker met die vooroordelen. Want wie zijn aan de universiteit van Princeton, 175 die mensen? ‘Witte christenen’,

145 trad diverse malen op als getuige- PVV’ers, FvD’ers? Kijk, daar zijn de deskundige in rechtszaken, onder categorieën en vooroordelen alweer. meer tegen bedrijven die vrouwen Zeg daarom niet: “Als ze het over benadeelden. Ze vertelde ooit dat ze Marokkanen hebben, dan hebben ze weleens nachtmerries had waarin de 180 het over mij”, zoals Grunberg deed.

150 rechter haar vroeg: “Uw eigen Maar zeg: “Als we het hebben over onderzoek laat zien dat stereotypen mensen die in hokjes en vakjes en automatisch worden geactiveerd. vooroordelen denken, dan hebben Moet ik iemand straffen voor iets we het ook over mij.” Alleen met dat waar hij geen controle over heeft?” 185 inzicht komen we verder.

155 (11) Het is onvermijdelijk dat catego- rieën ons beeld van een persoon

naar: Roos Vonk uit: NRC Handelsblad, zaterdag 23 mei en zondag 24 mei 2020

Roos Vonk is hoogleraar sociale psychologie aan Radboud Universiteit in Nijmegen en schreef onder meer De eerste indruk.

noot 1 Primo Levi was een Joods-Italiaans schrijver van korte verhalen, romans, essays en gedichten. Hij overleefde concentratiekamp Auschwitz. noot 2 FNV: Nederlandse vakbond; deze komt op voor de belangen van werknemers. noot 3 quick-and-dirty-verwerking: snelle, oppervlakkige verwerking

Tekst 4 is een aflevering van de krantenrubriek De bewust digibete burger, waarin de auteur vertelt over zijn ervaringen als digibeet met de digitale wereld.

Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Bijlage · Opgaven

Bekijk het antwoord

Antwoord: A

Tekst 4 Ridder

Ridder (1) Los het volgende raadsel op: het belletjetrekkers, wat niet aardig is zit veilig in zijn eigen ruimte en uit 30 voor leuke analoge kinderen die een zich onbeschoft en obsceen. U ant- middagje plezier hebben. Vorige woordt: dat is makkelijk, dat is de maand voegde een VW Golf met een

5 reaguurder 1) of de internettrol. Dat spoilertje met 140 km/h in op de A2. digitale tijdperk faciliteert forse hoe- De bestuurder

  • geslacht: m
  • veelheden onbeschoftheid. Vroeger, 35 gebruikte eerst de claxon, toonde toen mensen nog niet vanachter daarna de rechtermiddelvinger en schermpjes op elkaar reageerden, hield toen nog even de rechterwijs-

10 moesten ze elkaar in de ogen kijken vinger tegen zijn slaap. Ineens besef- en durfden ze niet half zo barbaars te te ik: daar heb je hem, de analoge zijn. Utopische whizzkids die de digi- 40 reaguurder! Veilig in zijn eigen ruim- tale revolutie in gang zetten, dachten te, onbeschoft en obsceen. Elke dat ze de wereld beter zouden ma- agent kan je vertellen dat bestuur-

15 ken: mooi niet. ders van reaguurauto’s verschrom- (2) U als lezer van deze rubriek weet pelen zodra ze uit hun cocon worden dat vooruitgangsdenken in deze stuk- 45 gehaald. Internettrollen die in leven- jes wordt bestreden. Toch ben ik den lijve met hun proza werden ge- geen adept van het ‘achteruitgangs- confronteerd, bleken evenmin held-

20 denken’, oftewel dat geloof dat haftig. mensen vroeger wél aardig waren. (4) Maar bestonden reaguurders óók Alles wijst er volgens mij op dat je 50 voor je auto’s had? Ik heb de middel- minder leuke menselijke neigingen in eeuwen niet meer meegemaakt, alle tijden en culturen tegenkomt. maar ik beweer dat ridders destijds

25 (3) Een gevolgtrekking daaruit is dat éérst in hun veilige harnas kropen er ook analoge reaguurders moeten voor ze onbeschoft om zich heen hebben bestaan. Digitale reaguur- 55 sloegen. ders worden wel vergeleken met

naar: Olaf Tempelman uit: de Volkskrant, dinsdag 11 december 2018

noot 1 reaguurder: iemand die online op ongenuanceerde wijze reageert op internetberichten

De teksten die voor dit examen gebruikt zijn, zijn bewerkt om ze geschikt te maken voor het examen. Dit is gebeurd met respect voor de opvattingen van de auteur(s). Wie kennis wil nemen van de oorspronkelijke tekst(en), raadplege de vermelde bronnen. Het College voor Toetsen en Examens is verantwoordelijk voor vorm en inhoud van dit examen.

►►► ν

Vraag 36 2 punten

Geef aan om welke twee misvattingen het gaat en geef bij elke misvatting aan waarom het een misvatting is. Neem de nummers uit de tabel over en noteer je antwoorden achter de nummers. Geef antwoord in één of meer volledige zinnen. misvatting waarom het een misvatting is 1a 1b 2a 2b

Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage

Bekijk het antwoord

De kern van een goed antwoord is:

misvatting waarom het een misvatting is 1a De digitale revolutie maakt de 1b Het digitale tijdperk faciliteert wereld beter. / Alles wordt met de forse hoeveelheden tijd beter. onbeschoftheid. / Er wordt nu veelvuldig onbeschoft gereageerd via schermpjes. 2a Mensen gedragen zich in het 2b Minder leuke menselijke digitale tijdperk onbeschofter. / neigingen zie je in alle tijden (en Mensen gedroegen zich vroeger culturen). fatsoenlijker.

per goed ingevulde rij 1 scorepunt toekennen

Opmerking De misvattingen met bijpassend argument mogen in omgekeerde volgorde staan.

Vraag 37 2 punten

Noem op basis van tekst 4 drie overeenkomsten tussen analoge en digitale reaguurders.

Bekijk het antwoord
  • De kern van een goed antwoord is drie van de volgende: − Ze opereren vanuit een eigen/veilige ruimte / vanuit een cocon. − Ze geven commentaar op anderen. − Ze zijn onbeschoft/obsceen. − Ze zijn laf/niet heldhaftig. indien drie antwoorden juist (2) indien twee antwoorden juist (1) indien minder dan twee antwoorden juist (0) Beoordeel de spelling. (2)

Vraag 38 2 punten

Leg uit wat deze paradox inhoudt. Geef antwoord in één of meer volledige zinnen en gebruik voor je antwoord niet meer dan 30 woorden.

Bekijk het antwoord

Voorbeeld uit het correctievoorschrift:

Maximumlengte van het antwoord: 30 woorden. Beoordeel de spelling en grammatica.

Vraag 39 2 punten

Leg uit waarom de formulering “analoge reaguurder” volgens de definitie van de auteur van tekst 4 toch kloppend is. Geef antwoord in één of meer volledige zinnen en gebruik voor je antwoord niet meer dan 35 woorden.

Bekijk het antwoord

Voorbeeld uit het correctievoorschrift:

  • De reaguurder zit in een eigen ruimte (analoog of digitaal) (1p)
  • en geeft een onbeschofte reactie (vanuit die ruimte) (1p)

Maximumlengte van het antwoord: 35 woorden. Beoordeel de spelling en grammatica.

Vraag 40 1 punt

Welke bewering sluit het best aan bij de visie van de auteur op voor- en achteruitgangsdenken?

  1. A De geschiedenis leert dat de wereld niet beter of slechter wordt.
  2. B Nieuwe technieken blijken uiteindelijk meestal ook een verslechtering.
  3. C Ondanks alle onbeschoftheid wordt de wereld uiteindelijk wel beter.
  4. D Vroeger waren mensen fatsoenlijker dan tegenwoordig.
Bekijk het antwoord

Antwoord: A

Vraag 41 1 punt

Welk thema van deze debatavond geeft de strekking van tekst 4 het best weer?

  1. A De digitale revolutie en internet hebben de wereld beter gemaakt.
  2. B De opkomst van internet leidt tot veel meer opgestoken middelvingers.
  3. C Onbeschoftheid is van alle tijden en komt niet alleen voor op internet.
  4. D Vóór het ontstaan van internet waren mensen veel aardiger tegen elkaar.
Bekijk het antwoord

Antwoord: C

Bron: College voor Toetsen en Examens, centraal examen havo Nederlands 2022, tijdvak 3. Afbeeldingen en de exacte opmaak staan in het originele examen: https://www.examenblad.nl/2022/havo/documenten/cse-3/ha-1001-a-22-3-o

Andere examens Nederlands havo

Hoe ToetsChecker Nederlands per vraagtype nakijkt, lees je op Nederlands toetsen nakijken met AI.

Veelgestelde vragen

Hoeveel vragen heeft het eindexamen Nederlands havo 2022, tijdvak 3?

Het centraal examen Nederlands havo 2022, tijdvak 3 telt 41 vragen. De meeste vragen gaan over leesvaardigheid (20), argumentatie (11) en tekstverbanden en signaalwoorden (3).

Wat zijn de antwoorden van het examen Nederlands havo 2022, tijdvak 3?

Op deze pagina staat bij elke vraag het antwoord uit het officiële correctievoorschrift van het College voor Toetsen en Examens, met de punten per onderdeel. Bij meerkeuzevragen staat de juiste letter erbij.

Waar vind ik het correctievoorschrift van Nederlands havo 2022, tijdvak 3?

Het correctievoorschrift staat op examenblad.nl, de site van het College voor Toetsen en Examens (https://www.examenblad.nl/2022/havo/documenten/cse-3/ha-1001-a-22-3-c). Bij dit examen hoort ook een aanvulling op het correctievoorschrift.

Hoe oefen ik met het examen Nederlands havo 2022, tijdvak 3 en krijg ik feedback?

Vraag je docent om het examen als oefentoets klaar te zetten in ToetsChecker. Je maakt het op papier of online, en het AI-model kijkt het na volgens het correctievoorschrift, met feedback per vraag. Je docent geeft het resultaat daarna vrij.