Eindexamen Nederlands havo 2025, tijdvak 2: vragen en antwoorden

(1) Bij ons in de buurt woonde een
oude alcoholist. In het voorbijgaan
stopte hij weleens, keek me
verwachtingsvol aan, zei iets als
5 “juu” en sjokte na een verontschuld-
digende grimas verder. In zijn
kielzog bevond zich steevast een
verkreukeld hondje, van het type
dat nooit jong was geweest, met
10 uitpuilende, troebele oogjes. Ze
waren samen alleen op de wereld.

(2) Huisdieren zijn er om het lot van
hun baas te verlichten. Daarmee
kunnen ze pech of geluk hebben.
15 Dat blijkt eens te meer nu veel
mensen de coronaverveling¹⁾
proberen te verdrijven door een
hond of kat aan te schaffen. De
dieren kunnen afkomstig zijn uit
20 Oost-Europese fokfabrieken of uit
dubieuze adoptiehandel. Maar ook
als ze eenmaal veilig hier zijn, is de
ellende niet voorbij. Want wat
gebeurt er met al die dieren als de
25 eigenaren niet langer thuiswerken,
maar weer naar kantoor moeten?
De asielen komen vast vol te zitten.
En zelfs als ze mogen blijven, is dat
geen garantie voor een aangenaam
30 bestaan. Een groot deel van de tijd
zullen ze weinig anders te doen
hebben dan wachten tot hun baas
thuiskomt en iets met ze onder-
neemt.

(3) Als je huisdieren vergelijkt met
dieren in de bio-industrie, het circus
of de dierentuin lijken ze beter af.
Ze zitten niet in ellendige hokken,
worden niet op een afschuwelijke
40 manier geslacht, lijden geen pijn en
hoeven niet op te treden. Ze mogen
bij het vrouwtje in bed slapen,
krijgen medicijnen tegen iedere
kwaal, eten peperduur voer, hebben
45 eigen speelgoed, een eigen
politieke partij en kunnen – als ze
gestoord raken – in therapie. Overal
waken deskundigen over hun
welzijn.

(4) Maar hoe je het ook wendt of
keert: huisdieren zijn gevangenen.
Zelfs als ze intens worden lief-
gehad, blijft de verhouding
vergelijkbaar met die van een
55 sultan tot zijn favoriete slavin. Een
tedere dictatuur. Welk mens zou
voor zo’n lot kiezen? Toch worden
intelligente, gevoelige wezens
gedwongen tot levenslange
60 verveling. Wellicht lijden ze er
minder onder doordat ze door
generaties opsluiting en fokkerij zijn
afgestompt. Op straat wandelen
anatomische drama’s die voor
65 honden doorgaan: met platte
neuzen, scheve pootjes, te krappe
schedels en vachten die ze zelf niet
kunnen schoonhouden. Het is bijna
onvoorstelbaar dat ze afstammen
70 van veel intelligentere voorouders,
laat staan van wolven.

(5) In het boek De ontdekking van
Frankrijk beschrijft Graham Robb
honden zoals ze bedoeld zijn. Deze
75 negentiende-eeuwse dieren waren
zo slim dat ze zelfs meehielpen bij
criminele activiteiten. Helemaal
zelfstandig smokkelden honden-
bendes ’s nachts illegale waar de
80 grens over, ondertussen controleurs
ontwijkend door zich in greppels te
verschuilen of hun route te
verleggen. Honden die werden
gepakt, kregen de kogel – zo
85 gevaarlijk was het werk. Maar als
ze slaagden, wachtte hun een
portie lekker eten. De huidige
honden zijn veel te dom voor dit
soort streken en hebben ook geen
90 ruimte de intelligentie die hun nog
rest werkelijk te gebruiken.

(6) Als kattenverslaafde vraag ik me
regelmatig af waarom ik niet zonder
huisdier kan. Omdat het tenminste
95 een overzichtelijke verhouding is?
Een laatste contact met de natuur?
Als ik de kat vruchteloos naar een
duif zie mekkeren – hij is een jager
van niets – vrees ik dat hij vaag
100 snapt hoe doelloos zijn bestaan is.
Eigenlijk zou het van dierenliefde
getuigen geen hond, kat, vogel of
konijn meer te nemen.

(7) Of de oude alcoholist ook naar
105 dit inzicht heeft gehandeld, valt te
betwijfelen, maar opeens zag ik
hem en zijn scharminkel nergens
meer wandelen. Hopelijk heeft de
hond zijn baasje nog even over-
110 leefd.

Mirjam Janssen, de Volkskrant, 10 mei 2021

Mirjam Janssen is historicus en journalist.

noot 1 Deze tekst is geschreven tijdens de coronapandemie, toen mensen bovengemiddeld vaak thuisbleven en thuiswerkten om verspreiding van het coronavirus tegen te gaan.

“Huisdieren zijn er om het lot van hun baas te verlichten.” (regels 12-13)

In alinea 2 klinken enkele verwijten door richting huisdierbezitters.

Volgens alinea 4 kan de verhouding tussen baasje en huisdier worden omschreven als een “tedere dictatuur” (regel 56).

“Op straat wandelen anatomische drama’s die voor honden doorgaan” (regels 63-65)

Hieronder staan drie citaten uit alinea 4 waarin een kritische lezer een drogreden kan herkennen:

• 1 “blijft de verhouding vergelijkbaar met die van een sultan tot zijn favoriete slavin” (regels 53-55)
• 2 “Welk mens zou voor zo’n lot kiezen?” (regels 56-57)
• 3 “Toch worden intelligente, gevoelige wezens gedwongen tot levenslange verveling.” (regels 57-60)

“De huidige honden zijn veel te dom voor dit soort streken en hebben ook geen ruimte de intelligentie die hun nog rest werkelijk te gebruiken.” (regels 87-91)

Alinea 4 noemt hiervoor twee mogelijke oorzaken.

“Eigenlijk zou het van dierenliefde getuigen geen hond, kat, vogel of konijn meer te nemen.” (regels 101-103)

In alinea 4 tot en met 6 wordt bij dit standpunt een argumentatie gegeven.

Stel, je krijgt van je docent de opdracht om een werkstuk te maken over de voor- en nadelen van huisdierbezit. Tekst 1 gebruik je om op zoek te gaan naar voordelen voor de huisdierbezitter en nadelen voor het huisdier.

Je bent benieuwd of de voorspellingen uit alinea 2 van tekst 1 zijn uitgekomen. Daarom lees je twee artikelen die zijn verschenen na afloop van de coronapandemie. Delen van deze artikelen staan in tekstfragment 1 en 2.

Tekstfragment 1

(1) Femke Pasquino-de Harde heeft een website die huisdieren en (nieuwe) baasjes met elkaar matcht. Ze leest de redenen voor waarom mensen hun in coronatijd aangeschafte hond of kat weer bij haar op de site zetten: “Huisdiereigenaren moeten weer naar kantoor. De honden en katten die zijn aangeschaft, zitten eenzaam thuis”.

(2) Een veelgehoorde reden waarom eigenaren afstand doen van hun viervoeter, is vanwege gedragsproblemen van de hond. “Puppy’s moeten in het eerste half jaar gesocialiseerd worden. Dit doe je vaak bij een hondenschool, maar die waren in coronatijd dicht.”

(3) Verschillende dierenwelzijnsorganisaties zien echter geen teruggave van de coronapuppy’s en honden. Toch is er wel degelijk iets aan de hand met de aangeschafte coronagezelschapsdieren, zegt Josephine Woltman Elpers, lector dierenwelzijn bij Hogeschool Van Hall Larenstein. “Veel mensen die in corona een dier hebben aangeschaft, hebben niet de juiste informatie over de verzorging of het gedrag van het dier gekregen. Bij bijvoorbeeld konijnen gaat het vaak mis. Ze lijken een hoog knuffelgehalte te hebben, maar een konijn vindt het helemaal niet leuk om opgepakt en geknuffeld te worden. Het konijn voldoet dan niet aan de verwachting van de eigenaar en wordt na een tijdje weer afgestoten.”

RTL Nieuws, 14 juni 2022

Tekstfragment 2

(1) De Stichting DierenLot vertegenwoordigt driehonderd kleine en grote dierenorganisaties door het hele land, waaronder veel asielen. “Er lijken zich inderdaad niet veel mensen met honden en volwassen katten te melden”, bevestigt woordvoerder Jane van den Berg. Zij bemerkt wel een toename van het aantal teruggebrachte knaagdieren, konijnen en kittens.

(2) De toename van ‘coronadieren’ lijkt volgens Stichting DierenLot de toestroom van kittens te verklaren. “Ongecastreerde katers gaan zich al vrij jong vermenigvuldigen. Nieuwe eigenaars zitten vaak niet te wachten op een nest vol kittens en willen daar dan vanaf.”

(3) De Dierenbescherming merkt wel op dat er elk jaar rond de zomer een piek in het aantal gedumpte kittens wordt waargenomen. “Wij durven deze trend niet per se aan corona toe te schrijven”, zegt woordvoerder Nagtegaal.

Robbert Blokland, www.nu.nl, 4 oktober 2021

(1) Wie kijkt naar de lijst met best-
verkochte Nederlandse thrillers van
de afgelopen tien jaar, moet conclu-
deren dat vrouwelijke schrijvers het
genre domineren. In de top 10
staan maar liefst acht vrouwen. En
Baantjer. En Suzanne Vermeer, van
wie we niet weten wie er achter het
pseudoniem schuilgaat.

(2) Uit cijfers van de CPNB bleek
vorige week dat de verkoop van
Nederlandstalige fictie in 2022
afnam, terwijl boeken in het Engels
steeds beter verkochten. De thriller
15 van eigen bodem kan redding bie-
den voor het boekenvak, want dit
jaar komen bijna alle belangrijke
Nederlandse thrillerauteurs, zoals
Esther Verhoef, Saskia Noort,
20 Marion Pauw en Loes den
Hollander, met een nieuw boek.
Goed nieuws, zou je denken.

(3) Vreemd genoeg wordt er in
Nederland door de andere schrij-
25 vers en recensenten uit de literaire
wereld nog altijd neergekeken op
de door een vrouw geschreven
psychologische thriller. Gert Jan de
Vries, thrillerrecensent voor NRC,
30 nam de term “oestrogeenthriller” in
de mond en schrijfster Connie
Palmen zei in een talkshow dat de
thriller “leeft bij de gratie van het
cliché”. Schrijver Tomas Ross liet in
35 2019 op een blog weten dat “de
hausse aan thrillerschrijfsters (...)
veel vertrutting in het genre” heeft
opgeleverd. “Ze staan niet aan de
top omdat ze de beste thrillers
40 schrijven, maar omdat ze sterke
uitgevers hebben met veel
marketingpower”, stelde Henk
Vlaming, thrillerredacteur van
De Leesclub van Alles, in 2020 in
45 de Volkskrant. “Binnen de thriller-
wereld worden vrouwelijke auteurs
die goed verkopen niet voor vol
aangezien”, zei Saskia Noort in
datzelfde jaar, ook in de Volkskrant.
50 “We zijn een bedreiging, of geen
échte thrillerschrijvers, we zijn te
soft, te commercieel.”

(4) Waarom worden deze thrillers
van vrouwelijke hand in Nederland
55 met dedain bekeken? Het is een
vraag die mij als debutant in het
genre interesseert – mijn thriller
Het perfecte zusje ligt sinds deze
week in de winkel.

60 (5) “Vertrutting van het genre? Dat
is dikke vette onzin”, reageert
Sander Verheijen, thrillerliefhebber
en hoofdredacteur van boekensite
en lezerscommunity Hebban, als ik
65 hem hierover bel. “Het zijn opmerk-
kingen geboren uit jaloezie van de
oude garde Nederlandse thriller-
schrijvers die zagen dat hun markt,
die al niet groot was, werd over-
70 genomen door vrouwen.” Volgens
Verheijen is in Nederland te lang
gedacht dat thrillers door mannen
geschreven moesten worden. Daar-
in liepen we achter op de Verenigde
75 Staten, waar een auteur als Patricia
Cornwell in de jaren negentig al
populair was.

(6) Waarom juist de vrouwelijke
thrillerschrijver het zo goed doet in
80 ons land heeft allereerst te maken
met een simpel sommetje. “Er zijn
meer vrouwelijke lezers dan man-
nelijke. En vrouwen lezen vrouwen”,
zegt Verheijen. “Iedere lezer is toch
85 op zoek naar herkenning.” Puur
kijkend naar de verkoopcijfers zou
je kunnen zeggen: als schrijver
moet je het hebben van de
45-plusvrouw.

90 (7) In de psychologische thriller is
het hoofdpersonage vaak een
zelfstandige, vrijgevochten vrouw
die te maken krijgt met problemen
in de privésfeer, waardoor de
95 onderlinge verhoudingen op scherp
komen te staan. “Domestic noir”¹⁾
wordt dit genre ook wel genoemd.

(8) De Britse auteur Julia Crouch
bedacht deze term in 2013 om haar
100 eigen werk te typeren. Volgens haar
speelt het domestic noir-genre zich
“voornamelijk af in huizen en op het
werk, houdt het zich grotendeels
(maar niet uitsluitend) bezig met de
105 vrouwelijke ervaring, is het
gebaseerd op relaties en gaat het
uit van een breed-feministische
opvatting dat de huiselijke sfeer een
uitdagende en soms gevaarlijke
110 omgeving is”. Oftewel: het is niet de
seriemoordenaar die je moet vre-
zen, maar je jaloerse echtgenoot.

(9) Is dit de vertrutting waar Tomas
Ross op doelde? Want inderdaad:
115 in deze categorie psychologische
thrillers is vaak geen sprake van
wilde achtervolgingen, politieke
vetes, drugsbaronnen en recher-
cheurs met een alcoholprobleem.

120 (10) Het is goed te verklaren
waarom juist vrouwelijke thriller-
schrijvers inspiratie putten uit huis-
tuin-en-keukensituaties: misdaad ís
ook vaker persoonlijk voor vrouwen.
125 Elk uur worden vijf vrouwen ver-
moord door een partner of een
familielid, meldde een rapport van
de Verenigde Naties. In de media is
er momenteel veel aandacht voor
130 dit gegeven. “Vrouwen zijn altijd
alert op gevaren. Daarom schrijven
zij er meer over. En misschien in-
dringender”, zei de Amerikaanse
bestsellerauteur Karin Slaughter
135 ooit in een interview.

(11) Vrouwelijke auteurs zijn beter
in staat om geloofwaardig over dit
soort angstgevoelens te schrijven,
meent de Spaanse Elena Avanzas
140 Álvarez, die aan de Universidad de
Oviedo onderzoek doet naar vrou-
wen in de misdaadliteratuur. “Alle
vrouwen kennen het gevoel dat ze
’s avonds op straat een inschatting
145 moeten maken of ze veilig zijn.
Thrillers haken in op die angsten en
spelen ermee. En dat is lekker. Als
lezer kruip je in de rol van de hoofd-
persoon, maar wel vanuit de veilig-
150 heid van je eigen huis. Elk moment
kun je het boek wegleggen en een
aflevering van de comedyserie
Friends gaan kijken.”

(12) Dat deze boeken zich niet
155 afspelen op het wereldtoneel maar
in een Vinex-wijk²⁾, betekent niet
dat we ze moeten afdoen als
onbelangrijk geneuzel. Want dat is
nogal denigrerend. “Alfred
160 Hitchcock³⁾ gebruikte ook domestic
noir-verhalen als inspiratie voor zijn
films, met het idee dat er gevaar
schuilt in het alledaagse”, zegt
Avanzas Álvarez.

165 (13) Vaak loopt het hoofdpersonage
tegen zaken aan waar vrouwen
vandaag de dag mee worstelen. Of
het nou gaat om een echtscheiding,
scheve machtsverhoudingen of alle
170 rollen die vrouwen moeten vervullen:
van succesvolle werknemer tot
zorgzame moeder. In die zin is de
betekenis van deze boeken in de
populaire cultuur van groot belang.
175 Volgens thrillerauteur en tweevou-
dig Gouden Strop-winnaar⁴⁾ Marion
Pauw zie je in een thriller boven-
dien dat de vrouwelijke hoofd-
persoon zich van dat juk bevrijdt.
180 “Ze stapt uit het stramien en moet
uit een ander vaatje tappen.”

(14) Dat thrillers minder aanzien
genieten ten opzichte van romans
komt doordat recensenten in het
185 Nederlandse taalgebied erg bezig
zijn met of iets literatuur is of niet,
meent Sander Verheijen. “Dat zie je
nergens ter wereld zo heftig als bij
ons.”

190 (15) “In Nederland wordt de thriller
door de literaire elite nog steeds
gezien als een streekromannetje”,
zegt auteur Tomas Ross. Komt dat
volgens hem door de “vertrutting”?
195 “Met die eerdere uitspraak doelde ik
op de kwaliteitsvermindering van
het genre, doordat uitgevers op-
eens massaal thrillers van vrouwen
uitbrachten na het succes van
200 Saskia Noort en Simone van der
Vlugt.” Veel ervan was “formule-
werk, zoals in een bouquetreeks”⁵⁾,
zegt de schrijver. “Maar er zijn ook
genoeg goede vrouwelijke schrij-
205 vers, zoals Marion Pauw en Anya
Niewierra.”

(16) Dat het plotgedreven verhaal
per definitie minderwaardig lijkt te
zijn is onterecht, benadrukt Marion
210 Pauw. “Eigenlijk zou ik willen be-
weren dat het schrijven van een
goede thriller lastiger is dan het
schrijven van een roman. Een actie-
scène elegant op papier krijgen is
215 verschrikkelijk lastig.” Daar sluit ik
mij volledig bij aan.

Anna van den Breemer, de Volkskrant, 4 februari 2023

Anna van den Breemer is journalist en auteur van diverse non-fictieboeken en de thriller Het perfecte zusje.

noot 1 Domestic noir: literair subgenre binnen de misdaadromans dat zijn oorsprong vindt in de ‘film noir’, een stijl van vooral misdaadfilms die in de jaren 40 van de twintigste eeuw tot ontwikkeling kwam.

noot 2 Vinex-wijk: nieuwbouwwijk, gebouwd na 1990 (door velen als saai en eenvormig gezien).

noot 3 Alfred Hitchcock: beroemde Britse filmregisseur van wie sommige films tot de ‘film noir’ kunnen worden gerekend.

noot 4 Gouden Strop: literatuurprijs voor de beste (oorspronkelijk) Nederlandstalige spannende roman.

noot 5 bouquetreeks: reeks van clichématige boekjes met zeer romantische fictie.

“Vreemd genoeg wordt er in Nederland door de andere schrijvers en recensenten uit de literaire wereld nog altijd neergekeken op de door een vrouw geschreven psychologische thriller.” (regels 23-28)

In alinea 3 staan negatieve typeringen van vrouwelijke thrillerschrijvers en hun boeken.

In alinea 4 tot en met 7 staan ook neutrale omschrijvingen van boeken van vrouwelijke thrillerschrijvers.

“Waarom worden deze thrillers van vrouwelijke hand in Nederland met dedain bekeken?” (regels 53-55)

De tekst kan na de inleiding met onderstaande kopjes worden onderverdeeld in vijf opeenvolgende delen.

• Deel 1: Vraagstelling over boeken van vrouwelijke thrillerschrijvers
• Deel 2: Verklaring populariteit boeken van vrouwelijke thrillerschrijvers
• Deel 3: Karakterisering boeken van vrouwelijke thrillerschrijvers
• Deel 4: Maatschappelijke relevantie boeken van vrouwelijke thrillerschrijvers
• Deel 5: Nederlandse boeken volgens Nederlandse experts

Een kritische lezer zou een kanttekening kunnen plaatsen bij de betrouwbaarheid van de uitspraken die worden gedaan in alinea 6.

In de tekst komen diverse mensen uit de boekenwereld aan het woord.

Uit alinea 13 kun je twee redenen afleiden om domestic noir-verhalen niet als “onbelangrijk geneuzel” (regel 158) te zien.

In alinea 7 tot en met 13 worden boeken uit het domestic noir-genre en de schrijvers ervan besproken. Hieronder staan vijf uitspraken over dit genre en de schrijvers ervan.

Uit de tekst kunnen verschillende argumenten worden afgeleid die een positieve houding tegenover vrouwelijke thrillerschrijvers en hun boeken rechtvaardigen.

Hieronder staan vier uitspraken over de auteur van tekst 2.

Stel, op school heb je tekst 2 gelezen. Daarin staan meerdere uitspraken over de verkoopcijfers en leesvoorkeuren. Je krijgt van de docent bron 1 om deze uitspraken te controleren.

Bekijk bron 1.

“De thriller van eigen bodem kan redding bieden voor het boekenvak” (tekst 2, regels 14-16)

bron 1

VAN PENSIONADO TOT TIKTOKTIENER: DEZE MENSEN HOUDEN DE NEDERLANDSE BOEKENMARKT OVEREIND

Percentage lezers dat aangeeft dit genre te lezen, 2023

Serena Frijters, de Volkskrant, 15 maart 2024

“Puur kijkend naar de verkoopcijfers zou je kunnen zeggen: als schrijver moet je het hebben van de 45-plusvrouw.” (tekst 2, regels 85-89)

(1) Een tafel in een heel grote hal.
Twee mensen en twee koppen koffie.
Er is niet veel nodig om een wezen-
lijk menselijk fenomeen tot stand te
5 laten komen. Woorden en zinnen die
worden uitgewisseld. Er dreigt geen
gevaar en er hoeft niets te gebeuren.
Ze praten, gewoon omdat ze in
elkaar geïnteresseerd zijn. Er wordt
10 veel gezegd of weinig. Soms zijn de
woorden beladen, soms hebben ze
een cynische ondertoon. En soms is
de stilte zelfs belangrijker dan de
woorden die worden uitgesproken.
15 Het is voor mij een belangrijk onder-
deel van mijn werk, in de spreek-
kamer en daarbuiten. Het gesprek
vormt een wezenlijk onderdeel van
wie we zijn. Toch wordt ook dat met
20 uitsterven bedreigd. Nog even en het
gestotter van het ongemak in onze
conversaties is ingeruild voor soepe-
le aanvullingen van apparaten. Dit is
een pleidooi voor het behoud van het
25 gesprek.

(2) Wanneer had u voor het laatst
een spontaan gesprek met een onbe-
kende? Het was in het tijdperk vóór
de apparaten een frequente bezig-
30 heid. Wachtend op de bus, bij de
groenteboer, in een volle wacht-
kamer: de gezamenlijke verveling gaf
aanleiding tot een uitwisseling van
woorden. Lang niet altijd gewenst en
35 ook lang niet altijd onderhoudend,
maar al met al toch een erkenning
van het feit dat we voortdurend deel
uitmaken van een sociale omgeving.

(3) Die toevallige dialoog lijkt in
40 razend tempo uit ons leven te ver-
dwijnen. Elk moment van leegte of
stilte wordt ingevuld door apparaten
die een eindeloze stroom aan onge-
lezen berichten, te checken feeds,
45 vermakelijke filmpjes en ander ogen-
schijnlijk belangwekkend nieuws
tevoorschijn tovert. Wie zijn telefoon
ontgrendelt, vergrendelt nagenoeg
elk zintuiglijk contact met zijn
50 omgeving. Iedereen herkent de
irritante waas waar je doorheen lijkt
te moeten praten als je iets wilt
zeggen tegen iemand die op z’n
telefoon zit. Andersom is de wereld
55 een ver oord als je in de digitale
wereld van berichten en ‘nieuws’
bent gezogen. Het lijkt zo onschuldig,
het doden van de verveling.

(4) Niets is minder waar. Het
60 gesprek, functioneel of voor de lol,
ongemakkelijk of betekenisvol, con-
fronteert ons met een andere wereld;
die van degene met wie je spreekt.
Het ‘spreek’uur is letterlijk een einde-
65 loze parade van mensen die andere
verwachtingen hebben over wat
komen gaat, wat belangrijk is voor
een goed resultaat en welke rol ik als
arts speel in dit proces. Het is een
70 komen en gaan van mensen die ik
nog nooit eerder zag, die me voort-
durend confronteren met mijn eigen
beperkte blik. Want hoe is het leven
met een scootmobiel? Of als
75 tomatenplukker zonder verzekering,
die eigenlijk zijn arm nog niet mag
gebruiken na een operatie? Of voor
een vrouw die haar pols geen rust wil
geven, omdat anders haar demente
80 man naar een verzorgingstehuis
moet?

(5) Gesprekken voeren is moeilijk. En
je kan het alleen leren door het te
doen. Naarmate onze samenleving
85 digitaler wordt en de gesprekken
schaarser, lijken we te verleren hoe
we confrontaties met elkaar aan
moeten gaan. Als een co-assistent
met me meeloopt, moet ik een digi-
90 taal feedbackformulier invullen (geef
ons alsjeblieft gewoon twee bonnen
voor een kop koffie in het
personeelsrestaurant). Collega’s en
vrienden spreken elkaar meer in een
95 whatsappgroep (en dan nog vooral in
emoticons) dan in het echt. We blij-
ven individuen tot we zover tegen-
over elkaar komen te staan dat het
gesprek verwordt tot twee parallelle
100 monologen, waarin elk vermogen tot
luisteren de das om is gedaan. Laat
staan dat we nog in stilte (zonder
afleidende apparaten) in elkaars
aanwezigheid kunnen zijn.

105 (6) De afgelopen tijd valt me ook op
dat de afname van confrontaties ook
als een bezuinigingsmaatregel wordt
gezien. Zo zijn er veel ziekenhuizen
waar op de polikliniek geen receptie
110 meer is waar iemand een vraag kan
stellen; grote bedrijven hebben zich
volledig afgeschermd met een
klantenservice als slotgracht; de
supermarkt is een publieke ruimte
115 waar je met je zelfscanner en bij-
behorende kassa geen woord met
een medeburger hoeft te wisselen.
Praten in de publieke ruimte is iets
voor psychiatrische patiënten,
120 verwarde ouderen of spelende
kleuters.

(7) Het is aan ons om dit verschijnsel
een halt toe te roepen. Gaat u de
komende weken met vakantie? Doe
125 dan een dagje vliegtuigmodus en laat
de toevalligheid van de nabijheid van
andere sociale wezens haar gang
gaan. Zet de radio een keer uit in de
auto en zit een tijdje zwijgend naast
130 elkaar. Doe op de camping samen de
afwas en leer uw jonge puber wat het
leven is zonder een digitale dimen-
sie. Knoop een gesprek aan met
iemand van wie u zeker weet dat u
135 helemaal niets met hem of haar
gemeen hebt. Geef de ongemak-
kelijkheid een kans.

(8) Terug naar de tafel met de
koppen koffie. Wat een verademing
140 is dan de grote hal waarin Theo
Maassen in Zomergasten¹⁾ deze
weken een ode brengt aan het
gesprek. Leunend met zijn kin op een
hand lijkt hij met de gast in een kroeg
145 te zitten waar de dialoog in al haar
ongemak op gang mag komen. Het
mag stil zijn, er mogen dingen ver-
geten worden en er zijn eigenlijk
geen regels. Er is een kans dat er
150 werkelijk een gesprek ontstaat. En
dat is iets wat we moeten koesteren,
meer dan we denken.

Emma Bruns, NRC, 11 augustus 2023

Emma Bruns is arts-onderzoeker en chirurg in opleiding en schrijft geregeld voor NRC.

noot 1 Zomergasten: televisieprogramma waarin een bekende gast diepgaand geïnterviewd wordt, met in 2023 Theo Maassen als interviewer.

“Er is niet veel nodig om een wezenlijk menselijk fenomeen tot stand te laten komen.” (regels 3-5)

Alinea 1 en 2 van tekst 3 geven een aantal redenen om gesprekken te voeren met elkaar.

“Iedereen herkent de irritante waas waar je doorheen lijkt te moeten praten” (regels 50-52)

“Het gesprek, functioneel of voor de lol, ongemakkelijk of betekenisvol, confronteert ons met een andere wereld” (regels 59-62)

Uit alinea 5 valt af te leiden welke andere voordelen gesprekken kunnen hebben.

“Gesprekken voeren is moeilijk. En je kan het alleen leren door het te doen.” (regels 82-84)

Uit alinea 5 zijn kenmerken af te leiden waaraan een goed gesprek moet voldoen.

In tekst 3 komt twee keer de term ‘confrontaties’ voor (regels 87 en 106).

“De afgelopen tijd valt me ook op dat de afname van confrontaties ook als een bezuinigingsmaatregel wordt gezien.” (regels 105-108)

De voorbeelden in alinea 6 illustreren deze afname.

Let op: de laatste vragen van dit examen staan op de volgende pagina.

Stel, in de zomervakantie ga je als vrijwilliger werken bij een zomerkamp. Je wilt tijdens dit kamp graag een totaalverbod op telefoons.

Lees tekstfragment 3.

Voor de auteur van tekst 3 is het voeren van gesprekken een kwestie van doen. Tekstfragment 3 signaleert op dit punt een probleem waarvoor appen een oplossing kan zijn.

Tekstfragment 3

Nee, app-contact is niet oppervlakkig

(1) Appen is van wezenlijk sociaal
belang. Niet alleen omdat we even
snel kunnen afspreken wanneer we
elkaar in het echt zullen zien, maar
5 vooral ook omdat velen van ons zo
nu en dan gewoon echte gesprek-
ken voeren over de app. Gesprek-
ken die soms, waag ik te stellen,
niet eens gevoerd hadden kunnen
10 worden in het ouderwetse, zoge-
naamd echte leven. Persoonlijk kan
ik soms opener zijn via de app dan
ik in het echt durf te zijn.

(2) Als ik hier zou willen genera-
liseren, zou ik zeggen dat vluchtige,
15 luchtige appgesprekken – onder-
steund door moderne technologie –
veel familiecontacten, vriendschap-
pen en relaties heeft verdiept.
20 Bovendien moet ook niet onder-
schat worden dat voor veel mensen
(vooral voor degenen die het
genoegen en misnoegen hebben
om in familieapps te zitten) appen
25 zeer welkome, zo niet noodzake-
lijke, sociale lijm biedt. Wanneer
spanning en emoties rijzen, zoals
ze doen in families, willen echte
gesprekken soms direct stranden,
30 waar digitale communicatie juist
nog nét wel kan.

(3) Van koetjes en kalfjes moeten
we er niet te veel hebben, maar
soms zijn ze nodig om het daarna
35 over lastigere onderwerpen te
kunnen hebben. Juist daarbij
kunnen onbedoelde intonaties en
koude lichaamshoudingen ook het
probleem zijn. Ik ben soms blij dat
40 iemand niet kan zien dat ik mijn
kaken op elkaar heb geklemd. In
het echt was iemand al lang van
mijn steigerende lichaam geschrok-
ken. Real-life-communicatie is niet
45 altijd de oplossing, maar soms juist
het probleem.

(4) Laten we tot slot niet vergeten
dat appen letterlijk grenzeloos is,
hoe waardevol het is – in corona-
50 tijden al helemaal – om gesprekken
te kunnen hebben met mensen
verder weg, zonder dat je in je
vervuilende auto hoeft te stappen,
of om te video-voorlezen met
55 neefjes, nichtjes of kleinkinderen
wanneer je nog niet volledig
gevaccineerd bent. En dan heb ik
het nog niet eens gehad over
eindeloze verliefde gesprekken op
60 Tinder of appen met schoolvrienden
van lang geleden. Laat staan over
de waarde van appen voor
personen met mentale of fysieke
beperkingen of uitdagingen, voor
65 wie digitale communicatie een
verademing is, om niet te zeggen
een van de weinige mogelijkheden
tot zinnig sociaal contact.

(5) Schiet appen soms tekort? Kun
70 je sommige dingen beter niet over
de app bespreken? Is appen soms
niet te oppervlakkig? Zijn appjes en
al die notificaties niet vaak ont-
regelend? Leidt appen soms niet tot
75 eenzaamheid? Zeker. Maar daaruit
concluderen dat we het voeren van
echte gesprekken zijn verleerd, dat
alleen mensen achter geraniums
nog echt met elkaar praten,
80 inclusief de suggestie dat er geen
echte gesprekken of
vriendschappen kunnen bestaan in
het digitale domein, is de nodige
bruggen te ver.

Fleur Jongepier, NRC, 27 augustus 2021

“Collega’s en vrienden spreken elkaar meer in een whatsappgroep (…) dan in het echt.” (tekst 3, regels 93-96)

De auteur van tekst 3 lijkt geen groot voorstander te zijn van gesprekken ‘via de app’.

“Geef de ongemakkelijkheid een kans.” (tekst 3, regels 136-137)

De auteur van tekst 3 adviseert om echt contact met elkaar te hebben.

Volgens tekstfragment 3 gaat het te ver om te zeggen dat we het voeren van echte gesprekken zijn verleerd.