Eindexamen Nederlands havo 2021, tijdvak 2: vragen en antwoorden

Dit artikel gaat over uitstelgedrag. Je zou het ook later kunnen lezen (maar doe het toch maar nu)

(1) Heeft u uw belastingaangifte nog wachten met geld opzij te zetten voor niet gedaan? U bent niet alleen. de oude dag. Jaarlijks doen 300 duizend mensen 45 (4) Een kleine troost: procrastinatie is aangifte op de aller-, allerlaatste dag heel menselijk. Het is van alle tijden

5 van april. Nog eens 300 duizend ha- en alle culturen. De eerste geschrif- len zelfs de laatste dag van april niet. ten erover gaan terug tot de oudheid. Ze zijn te laat met de aangifte, zon- Het belandde ten tijde van de in- der netjes uitstel te vragen. Psycho- 50 dustriële revolutie, toen arbeiders logen noemen dat ‘irrationeel’ ge- alleen naar de fabriek kwamen als ze

10 drag. Want klusjes voor je uitschui- geld nodig hadden, voor het eerst in ven heeft louter nadelen. Denk aan het Britse woordenboek. Ook hoger- de boete van de fiscus. Denk ook opgeleiden hadden er last van. Over aan de psychische tol: zolang de 55 de Franse schrijver Victor Hugo gaat aangifte niet is verstuurd, blijft die tot het verhaal dat hij zijn bediende zijn

15 vervelens toe in je hoofd rondspoken. kleren liet verstoppen, waarna hij (2) Van uitstelgedrag is nog nooit naakt achter de schrijftafel plaats- iemand gelukkig geworden. Toch ma- nam. Zo kon hij niet in de verleiding ken we ons er massaal aan schuldig. 60 komen de deur uit te gaan. Studies in verscheidene landen, zo- (5) Nog een troost: procrastinatie

20 als Japan, Duitsland en Canada leve- heeft niets te maken met luiheid. Wie ren hetzelfde beeld op. Pakweg 95 lui is, wil niets doen. Wie procrasti- procent van de volwassenen zegt neert wil juist wel wat doen, maar is vervelende klusjes soms voor zich uit 65 geblokkeerd, met als gevolg dat te schuiven. Een kwart gaat eronder onbetaalde rekeningen, onbeant-

25 gebukt, bleek vorig jaar op het tiende woorde mails en niet gelezen studie- internationale congres over uitstelge- boeken een donkere schaduw over je drag in Chicago. Het hoger onderwijs dagen leggen. spant de kroon. Welk onderzoek je er 70 (6) Waarom lijden we aan irrationeel ook op naslaat, vrijwel alle studenten uitstelgedrag? Wat is het nut van

30 doen aan irrationeel uitstelgedrag. zo’n destructieve menselijke eigen- De helft van hen heeft er ernstig last schap? Dé expert op dit terrein, de van, naar eigen zeggen. Canadese hoogleraar Piers Steel van (3) Elke student kent dan ook de vak- 75 de Haskayne School of Business van term: procrastinatie. Dat is Latijn voor de University van Calgary, gooit het

35 ‘vooruit’ (pro) en ‘morgen’ (crastinus): op ons brein. In zijn boek Uitstel- iets voor je uitschuiven tegen beter gedrag schrijft hij dat ons brein nog weten in. We hebben het dus niet steeds is ingesteld op de oude we- over doelbewust iets verzetten om je 80 reld waarin we dronken als we dor- tijd zo efficiënt mogelijk in te delen. stig waren, aten als we honger had-

40 De essentie van procrastinatie is iets den, en werkten als we zin hadden of niet doen, terwijl je weet dat je het als het echt moest. “Onze driften beter wel kunt doen, zoals te lang spoorden met wat urgent was. Toen

85 we rekening gingen houden met de degenen die geneigd zijn tot procras- toekomst en plannende wezens wer- tinatie. Mensen die ongeduldig zijn, den, raakten we uit de pas met ons alles meteen willen en makkelijk af- eigen temperament en begonnen we 135 geleid raken, laten het vaakst irra- ons te gedragen zoals de natuur dat tioneel uitstelgedrag zien. En helaas

90 niet had bedoeld.” Een voorbeeld is voor hen: er is steeds meer afleiding. het reeds genoemde uitstellen van de Steel beschrijft de studentenhuizen belastingaangifte: er is geen drift die van de 21ste eeuw met tv, internet, je aanzet tot het invullen van je be- 140 games, studentenfeestjes en de krat- lastingformulier. Daarvoor laat de be- ten bier op het balkon als heuse

95 loning (geen boete of een flinke te- ‘poelen van procrastinatie’. Zelfs in ruggaaf) te lang op zich wachten. de bibliotheek kun je met een druk op (7) Om toch in actie te komen moet je de knop de tentamenstof wegtoveren een beroep doen op je langetermijn- 145 om een nieuwe liefde te gaan zoeken planning, een kunstje dat wij nog niet op internet.

100 zo lang beheersen. Het wordt gere- (10) Het effect op de studievoortgang geld in een relatief jong hersen- wordt in Nederland niet wetenschap- gebied: de prefrontale cortex. Hoe pelijk onderzocht, maar studiebege- actiever die is, hoe beter we kunnen 150 leider Kinge Siljee durft zonder aar- plannen, hoe geduldiger we zijn en zelen de stelling aan dat studieont-

105 des te makkelijker het is om te ac- wijkend gedrag de belangrijkste oor- cepteren dat de beloning in de toe- zaak is van studievertraging en stu- komst ligt. Omdat de prefrontale die-uitval. Zeven jaar geleden richtte kwabben veel tijd nodig hebben om 155 Siljee het instituut Studiemeesters te rijpen, zijn jongeren impulsiever en op, dat studenten niet louter inhoude-

110 minder goed in langetermijnplanning. lijk helpt, maar ze vooral helpt bij het Het omgekeerde is ook waar, schrijft structureren van het studieproces. Steel. “Naarmate de deadline van het Het helpt studenten te stoppen met leven nadert, schuiven we steeds 160 ‘soggen’: de werkwoordsvorm voor minder op de lange baan.” studieontwijkend gedrag. Inmiddels

115 (8) In Nederland doet de Groningse zijn er drie vestigingen van Studie- econoom Bernard Nijstad onderzoek meesters. naar het effect van procrastinatie op (11) “Studenten zelf hebben geen tentamencijfers. Al drie jaar achter- 165 idéé waarom ze soggen”, is de erva- een brengt hij het uitstelgedrag in ring van Siljee. “Ze denken dat ze lui

120 kaart van nieuwe lichtingen eerste- zijn, of van nature ongedisciplineerd. jaarsstudenten, op een schaal van Maar dat is het allemaal niet. Want

1 tot 5. Na afloop van de eerste stu- iemand die studietaken verslonst, dieperiode kijkt hij naar de tentamen- 170 kan reuze gedisciplineerd zijn als het cijfers. En wat blijkt? Wie veel uit- om sport gaat. En kijk naar mensen

125 stelt, haalt lagere tentamencijfers. die een scriptie schrijven in combina- Met elk punt hoger op de uitstel- tie met betaald werk. Ze komen geen schaal van Nijstad, duikelt het gemid- minuut te laat op hun werk, maar aan delde tentamencijfer met 0,76 punt. 175 die scriptie beginnen is telkens een (9) Uit onderzoek onder studenten marteling.”

130 van zowel Nijstad als Steel blijkt dat (12) Daar komt nog bij dat de ene impulsiviteit de achilleshiel is van procrastinator de andere niet is, des-

tilleert Siljee uit het observeren van incubatietijd.”

180 duizenden soggers. “Heel intelligente 220 (15) Het goede nieuws is dat procras- studenten bij wie het op de middelba- tinatie

• al is het nog zo menselijk
• re school van een leien dakje ging, af te leren is. Een prikkelarme omge- vertonen vaak aangeleerd uitstelge- ving helpt. De telefoon wegleggen drag. Ze weten niet beter dan dat dus en Cold Turkey op je laptop in-

185 een korte eindsprint een voldoende 225 stalleren: software die alle websites oplevert. Maar daar komen ze in het blokkeert die je voor je studie niet no- hoger onderwijs niet meer mee weg.” dig hebt. Een streng onderscheid ma- (13) Jezelf te hoog inschatten werkt ken tussen de plek waar je werkt en uitstelgedrag in de hand, jezelf te waar je ontspant, is verder essenti-

190 laag inschatten (op de voorliggende 230 eel. “Anders kun je je thuis niet meer taak) ook. De angst dat iets te moei- lekker ontspannen. Dan blijf je altijd lijk is, werkt verlammend. “Liever een maar denken dat je eigenlijk aan het dag gedraald, dan een dag gefaald. werk zou moeten. Heel vermoeiend”, Dit zijn studenten die er soms niet aldus Siljee. Routines opbouwen

195 eens aan beginnen

• niet op komen 235 helpt ook. “Tandenpoetsen vinden we dagen bij een tentamen bijvoorbeeld, niet echt leuk, maar het is een ge- uit angst voor een onvoldoende. woonte. We doen het zonder erover Deze studenten leven constant in na te denken”, schrijft Steel. “Het stress.” Ten slotte ziet Siljee veel vergt geen wilskracht meer.” Door

200 studieontwijkend gedrag als gevolg 240 routines op te bouwen, kunnen stu- van allesoverheersende twijfel. “Hui- denten het soggen afleren of beper- zenhoog tegen elke keuze opzien, ken, is ook de ervaring van Siljee. bang dat je er spijt van krijgt, je tel- (16) Het slechte nieuws is dat irratio- kens afvragen: doe ik wel de goede neel uitstelgedrag toeneemt. In de ja-

205 studie en moet ik mijn scriptie niet 245 ren zeventig van de vorige eeuw zei over een ander thema schrijven?” 4 tot 5 procent van de mensen dat (14) Voor de ontkenners onder ons

• uitstelgedrag een belangrijk kenmerk die denken dat je creatiever en beter van hun persoonlijkheid is. gaat produceren door uitstellen
• Tegenwoordig is dat volgens Steel

210 heeft de wetenschap slecht nieuws. 250 tussen de 20 en 25 procent. Het kan Daar is geen enkel bewijs voor. De ook niet anders, meent Steel. “Adam uitstelperiode zou als een incubatie- en Eva1) hadden alleen te maken met tijd fungeren zodat creatieve ideeën een sappige appel, geleverd door tot rijping kunnen komen. Niets van een slang. Vandaag de dag is die ap-

215 waar, benadrukt Steel in interviews. 255 pel voorzien van een caramellaagje, “Creativiteit vereist enorm veel ken- gedompeld in chocolade en gepro- nis, werk en toewijding. Dat komt niet moot door een miljoenen kostende even aanwaaien in een mysterieuze reclamecampagne.”

naar: Margreet Vermeulen uit: de Volkskrant, 13 april 2018

Margreet Vermeulen is verslaggeefster wetenschap.

noot 1 Adam en Eva: volgens de Bijbel de eerste mensen op aarde, die door een slang werden verleid tot het eten van een verboden vrucht

Voor de experimenten van dr. He is eerst zicht op de veiligheid nodig

(1) Niet elke wetenschappelijke door- te laten liggen. De resultaten van dit braak is een feestje waard. Terecht type cowboys boezemen doorgaans ondertekenden meer dan honderd 45 weinig vertrouwen in. He’s werk door- Chinese academici een open brief kruist de langzame en tamelijk wel-

5 waarin zij het experiment veroordeel- overwogen route die bijvoorbeeld in den van hun collega Jiankui He, die het Verenigd Koninkrijk gevolgd twee genetisch veranderde meisjes wordt. ter wereld zou hebben laten komen. 50 (6) Zelf benoemt He zijn experimen- Door de ingreep zou de tweeling be- ten als “genetische chirurgie”. Hij

10 schermd zijn tegen een aids veroor- wijst op de medische toepassingen zakende hiv-infectie. van zijn werk: wie kan er wat op te- (2) Rond de experimenten van He gen hebben wanneer via knip-en- hangt nog de nodige onduidelijkheid. 55 plakwerk aan het DNA de kans op Zo is hij verbonden aan de Southern aids nihil wordt? In 2017 verklaarde

15 University of Science and de Amerikaanse Academie van We- Technology of China, maar zouden tenschappen nog dat het voorkomen zijn proeven volgens zijn werkgever van infectieziekten “een ethische buiten de universiteit plaatsgevonden 60 toepassing van gene editing 1) ” is. hebben. De resultaten van He’s ex- (7) Op zichzelf klinkt het tegengaan

20 perimenten zijn nog niet bevestigd van erfelijke ziektes als een nobel door onafhankelijke bronnen en streven. De techniek van CRISPR- staan evenmin beschreven in een Cas

• het ‘knippen’ in DNA om een wetenschappelijke publicatie. 65 verkeerd stukje gen te vervangen
• (3) Of He de waarheid spreekt over kan ook nuttige doelen dienen. Voor

25 zijn resultaten of niet, het is zaak zijn zover de veiligheid gegarandeerd kan genetische geknutsel ernstig te ne- worden, is het op zichzelf niet be- men

• en te ontmoedigen. Niet voor zwaarlijk dat erfelijke aandoeningen niets hebben de meeste landen, 70 gerepareerd worden. waaronder Nederland, het genetisch (8) Er zijn ook andere methoden om

30 manipuleren van embryo’s verboden. erfelijke ziektes te omzeilen. Te den- (4) Wat de experimenten van He zo ken valt aan de selectie van gezonde onverstandig maakt, is dat er grote embryo’s, wat nu al best gangbaar is. twijfels zijn over de precisie van de 75 Maar ook dit heeft mogelijk nadelen. bestaande techniek. Niet zeker is of Misschien werkt genetische manipu-

35 er bij dat knippen en plakken geen latie op de lange termijn wel beter. DNA terechtkomt op andere plekken Alleen: we weten het nog niet. Niet dan de bedoeling is. voor niets maken collega’s van He (5) Het is bovendien onethisch dat de 80 zich zorgen: de gevolgen van de ge- rest van de wereld er pas van hoort netische ingreep voor de tweeling

40 nadat het gebeurd is. He ging zijn zijn onduidelijk. Laat staan dat we gang zonder zich iets aan de weten wat de gevolgen voor hun medisch-ethische consensus gelegen kinderen zullen zijn.

HA-1001-a-b

85 (9) He kondigde woensdag aan dat tijd van morele paniek nog niet aan- het onderzoek naar genetische aan- gebroken: bij het klonen van het passing van embryo’s stilgelegd is. schaap Dolly, in 1996, werd ook ver- Dat is een goede zaak. Zolang de wacht dat het klonen van mensen veiligheid niet gegarandeerd is, zijn 95 een kwestie van tijd was. Maar zo

90 experimenten ongewenst. Toch is de makkelijk is het niet.

naar: Derk Walters in: NRC Handelsblad, 29 november 2018

Derk Walters is waarnemend adjunct-hoofdredacteur en commentator bij NRC Media.

noot 1 gene editing: de mogelijkheid om heel specifieke veranderingen aan te brengen in het DNA van een levend organisme

Kindermarketing in vlogs

(1) Op Showbytes

• een rubriek van pap wil eten, dan moet ze het zelf het AD waar Instagramkiekjes van weten. min of meer bekende Nederlanders (3) Maar mij lijkt het niet gezond. Niet met het grote publiek worden ge- voor haar en niet voor haar volgers.

5 deeld

• zag ik de foto van ene Gabi 30 Je moet er niet aan denken dat bij Blaaser die in een sporthansopje jonge meisjes die haar adoreren het zwoel de camera in kijkt. Naast haar mallotige idee postvat dat ze bijna ligt het boek Mindgym en voor haar dagelijks moeten sporten en een staat een ongezellig bordje pap. De strafdieet moeten volgen om er ac-

10 tekst die Gabi bij de foto heeft ge- 35 ceptabel uit te zien. Dáár word je on- plaatst: “Iedereen is weleens onzeker zeker van. Je kunt beter leren je over zijn of haar lichaam, ik ook. Ik onvolkomenheden te accepteren. Als sport 4/5 keer per week en zie al veel het al onvolkomenheden zijn. verandering, maar nu moet ik nog (4) Influencers, er zijn mensen die

15 proberen mijn eetgewoontes aan te 40 zichzelf zonder ironie zo noemen, passen.” moeten zich bewust zijn van, nou ja, (2) Nou ja zeg… Als je de overige fo- hun invloed dus. Onlangs verscheen to’s van haar Insta bekijkt (ik neem een onderzoek van Wijzer in geld- de research voor deze column heel zaken1), waaruit bleek dat die enorm

20 serieus) dan zie je dat zij hartstikke 45 is: de helft van de basisschoolkinde- dun is. Dit zegt natuurlijk niets over ren in groep vijf tot en met acht wordt haar onzekerheid

• de mooiste men- bij het doen van aankopen beïnvloed sen zijn onzeker en dat is verdrietig door vlogs waarin ze het product genoeg
• en als Gabi vier tot vijf keer hebben gezien. En dat zijn alleen

25 per week wil sporten én ongezellige 50 nog maar de kinderen die zich daar-

van bewust zijn. dat vloggers hiermee negatief in het (5) Vloggers lopen te pas en te on- nieuws komen, want: “We hebben het pas met producten voor hun camera ook heel vaak over maatschappelijke te zwaaien. Dit gezwaai is vaak zo 75 thema’s.” Wie regelmatig geld over-

55 vernuftig verweven in hun verhaal dat maakt aan het Rode Kruis, mag daar- het, zeker voor kinderen, moeilijk als om nog geen bank overvallen. reclame is te herkennen. Het Com- (7) Als het om voedsel gaat, begint missariaat voor de Media heeft daar- de lobby tegen kindermarketing lang- om samen met YouTubers een richt- 80 zamerhand (met de nadruk op lang-

60 lijn opgesteld: zij moeten duidelijk zaam) succes te boeken. Het is ver- maken wanneer ze betaald zijn om boden reclame te maken gericht op een bepaald artikel te laten zien en kinderen onder de zeven jaar, en ook vermelden wanneer ze een pro- voor kinderen onder de dertien mag duct gratis van een fabrikant hebben 85 geen reclame gemaakt worden voor

65 gekregen. Omdat inmiddels is geble- producten die te zoet, te zout of te ken dat meer dan de helft van de vet zijn. vloggers zich niet aan de richtlijnen (8) Nu de invloed van de televisie op houdt, gaat het Commissariaat er kinderen afneemt en die van nog eens naar kijken. 90 influencers toeneemt, wordt het zaak

70 (6) Vlogger Thomas van Grinsven

• net zulke strenge regels voor fervent productzwaaier
• baalt ervan YouTubers op te stellen.

naar: Teun van de Keuken uit: de Volkskrant, 26 maart 2018

Teun van de Keuken is journalist, columnist en programmamaker.

noot 1 Wijzer in geldzaken is een website van het ministerie van Financiën.

Sinds 4 februari 2019 is er een verbod op het gebruik van auteursrechtelijk beschermde kinderidolen, zoals Nijntje, op verpakkingen en in reclames gericht op peuters en kleuters. Voorafgaand aan het ingaan van dit verbod, verscheen onder meer onderstaande tekst.

Stop nou toch eens met kinderidolen op junkfood

(1) Nijntje staart dagelijks aanlokke- de babyleeftijd nemen Dora, de lijk naar tienduizenden kinderen van- 10 Smurfen en consorten het stokje van uit het supermarktschap. “Psst, koop Nijntje over: zij staan op koekjes die mij, ik ben dat aardige konijntje waar- populair zijn onder kleuters en jonge

5 over je moeder en vader zo vaak ver- kinderen. tellen voor het slapen gaan.” Nijntje (2) Als producent van junkfood pro- staat afgebeeld op pakjes koekjes 15 beer je je product de ‘jengelfactor’ te voor baby’s vanaf acht maanden. Na geven: ouders via het laten jengelen

van kinderen maximaal onder druk 60 allerergste junkfood verdwijnen. proberen te zetten om het junkfood te Daarvoor zijn ‘voedingskundige cri- kopen voor hun kinderen. In de idea- teria’ opgesteld. Die criteria zijn ech-

20 le wereld houdt een ouder stoïcijns ter zo slap dat zelfs diverse soorten voet bij stuk, maar in de echte wereld chips, koekjes, frisdrank en ijsjes als vol verleidingen is opvoeden al moei- 65 ‘niet ongezond’ worden beschouwd. lijk genoeg en is het continu balan- (6) Een koekje mag dan bijvoorbeeld ceren. Dan helpt het niet als Mega tot meer dan een derde (35 procent)

25 Mindy, K3 en nog veel meer andere uit suiker bestaan. Zo lijkt zelfs een kinderidolen je tegenwerken in de Nijntje-koekje met pakweg een kwart opvoeding. 70 (23 procent) suiker ineens gezond. (3) De opvoeding makkelijker maken Het blijven natuurlijk junkfoodbedrij- met marketing kan ook. Een Belgi- ven die je vraagt te bepalen wat ge-

30 sche supermarkt verkoopt sinds kort zond is voor kinderen. Ze willen het ‘kikkerski’s’ (sperziebonen), ‘oranje liefst dat het kabinet, jij en je kind al- raketten’ (wortels) en ‘clownsneuzen’ 75 les slikken voor zoete koek. (kerstomaatjes). Het is een simpele (7) Hoe kan het dat een kabinet zich manier om groenten aantrekkelijker laat gebruiken als spreekbuis door de

35 te maken. Gezonde kindermarketing voedingsindustrie door mooie belof- is in Nederland amper te vinden. Kin- ten de wereld in te slingeren en ver- deridolen staan vaak op koekjes, ha- 80 volgens niet keihard met de vuist op gelslag of ander junkfood. de tafel slaat als die belofte niet (4) In 2016 kondigde de staatssecre- wordt waargemaakt? Nu heeft feitelijk

40 taris van Volksgezondheid, Welzijn de staatssecretaris zelfs meegewerkt en Sport trots aan dat de koepelorga- aan het misleiden van consumenten nisatie van de voedingsfabrikanten 85 door de voedingsindustrie. hem had toegezegd dat de kinderido- (8) Het past in het huidige voedselbe- len op een deel van het junkfood in leid, of beter gezegd: het ontbreken

45 de loop van 2017 zouden verdwijnen. van voedselbeleid. Zelfregulering van Een bewindspersoon die een belofte de voedingsindustrie is het tover- van de voedingsindustrie presen- 90 woord, ook al werkt het al jaren niet, teert; opmerkelijk en veelbelovend. waarschuwen wetenschappers. Sindsdien is het stil. Een jaar na de (9) Het meest ingrijpende voedselbe-

50 belofte begon foodwatch 1) een actie leid dat we vooralsnog van dit kabi- richting fabrikanten waarbij we ze net hebben mogen zien, was het ver- herinnerden aan hun belofte. Veel 95 hogen van het lage btw-tarief, waar- fabrikanten reageerden niet of gaven door groente en fruit duurder worden aan de regeling van de koepelorgani- voor iedereen.

55 satie af te wachten. Eigen verant- (10) Komende weken komen er be- woordelijkheid? Nagenoeg nul. langrijke voedseldebatten aan in de (5) Daar komt nog bij dat áls de voe- 100 Tweede Kamer. Het is dé kans voor dingsfabrikanten hun belofte nako- onze politici om te laten zien dat zij men, de kinderidolen alleen van het zich niet zomaar laten beetnemen.

naar: Sjoerd van de Wouw in: Trouw, 19 april 2018

Sjoerd van de Wouw is campagneleider bij foodwatch.

noot 1 foodwatch: een kritische, maatschappelijke organisatie zonder winstoogmerk, die opkomt voor het recht op eerlijk, veilig en gezond eten

De teksten die voor dit examen gebruikt zijn, zijn bewerkt om ze geschikt te maken voor het examen. Dit is gebeurd met respect voor de opvattingen van de auteur(s). Wie kennis wil nemen van de oorspronkelijke tekst(en), raadplege de vermelde bronnen. Het College voor Toetsen en Examens is verantwoordelijk voor vorm en inhoud van dit examen.

HA-1001-a-b 9/9 lees verdereinde ►►► ν