Eindexamen Nederlands havo 2026, tijdvak 2: vragen en antwoorden

Lees bron 1.

Bron 1

Gentech is juist goed

(1) Onlangs mocht ik bij het Food 40 (3) Want zo'n heel grote vriezer is Film Festival praten over de docu- natuurlijk leuk, maar het belangrijkste mentaire Seeds of Time, over de wapen in de strijd voor klimaat- Amerikaanse landbouwexpert Cary bestendige landbouw blijft onbespro- Fowler, die een bibliotheek bouwt ken – en dat is gentechnologie. Die waarin hij het zaad van alle gewas- 45 enorme rijkdom aan diversiteit die sen en alle varianten in de wereld wil Fowler daar verzameld heeft, kun je verzamelen. Die gewasdiversiteit vooral fantastisch gebruiken om mee staat sterk onder druk: van elk gewas te recombineren. Daar zijn talloze cultiveren we nog maar een handvol voorbeelden van: een gen uit soorten, verkocht door een handvol zaadproducenten. Steeds grotere 50 Afrikaanse rijst kan Aziatische rijst monocultuur in tijden van klimaat- helpen om een bacterieplaag te verandering en bevolkingsgroei overleven. En een gen uit Oostbetekent volgens Fowler dat we Indiase rijst zou biologische rijstafstevenen op een ‘perfecte storm’. boeren kunnen helpen om zonder Niet voor niets is de zaadbibliotheek 55 herbiciden toch hoge opbrengsten te gevestigd op het Noorse eiland behalen. De mogelijkheden zijn legio. Spitsbergen, hoog en koud, bestand Fowlers zaadbank moet je vooral tegen de heftigste weersomstandig- zien als een heel grote collectie heden en overstromingen. Straks als verschillende legoblokjes waarmee er hongersnood dreigt omdat onze 60 we alles kunnen bouwen wat we gewassen massaal verschrompelen willen.

of verzuipen, hebben we altijd (4) En in een nog verdere toekomst Fowlers Doomsday Vault¹⁾ nog, die is die gigantische vriezer misschien als een Ark van Noach²⁾ de wereld wel helemaal overbodig. Dan kan je weer van biodiversiteit zal voorzien. 65 die legoblokjes gewoon printen, in

(2) Ik mocht de film vooraf bekijken synthetische chromosomen. Dan past en ik moet zeggen dat ik die docual die diversiteit op een usb-stickje. mentairemakers voor geen cent Last van langdurige droogte? Dan leg vertrouw. En dat is niet om wat de je de bouwtekening voor droogtefilm wél vertelt, maar om wat het 70 resistente mais op de tekentafel, verhaal achterwege laat. Als je eventueel gecombineerd met een tegenwoordig een film maakt over hoogrendementvariant, printen, gewasdiversiteit zonder het ook maar knippen en plakken en het probleem één keer over de genetica te hebben, is opgelost.

dan heb je ofwel onder een steen 75 (5) Dat ligt in de toekomst, althans, geleefd, ofwel heb je een politieke van de rest van de wereld. In Europa agenda. Ik vrees het laatste.

lopen we hopeloos achter. Momenteel zijn zelfs de meest basale huis-, wordt gerelateerd aan gentech. Op tuin- en keuken-gentechzaden 110 moderne hybride-zaden, zonder verboden in de EU³⁾. Testveldjes gentech, zit ook copyright – en worden steeds minder toegelaten of terecht. Ze zijn helemaal niet ‘van ze worden vernield door activisten. In ons allemaal’. Modern zaad is het de strijd om beter zaad moeten de eindresultaat van een uiterst Europese ingenieurs meedoen met 115 ingewikkeld ontwikkelingsproces dat, één hand op de rug. net als in de farmaceutische

(6) Er lijkt geen enkel schot in de industrie, duur, lang en risicovol is, zaak te zitten, mede dankzij een mede dankzij de strenge regelgeving. enorme hoeveelheid onzin die wordt (8) Dat is meteen ook een belangrijke verspreid. Ook nadat 400 miljoen 120 reden waarom kleine bedrijven hectare aan gentechgewas en momenteel weinig kans maken. De minstens tien jaar aan consumptie kans is groot dat je prachtige, nog nooit één ongeluk opleverde, smaakvolle, ziekte- en wordt de veiligheid van gengewassen klimaatresistente hoogrendementin Europa toch consequent als 125 tomaten verboden worden, omdat ‘omstreden’ bestempeld. Gentech een of andere EU-ambtenaar toch zou een ramp zijn voor boeren, nog een keer bevestigd wil zien dat omdat ze de zaadjes van hun eigen er na honderd jaar consumptie van planten niet meer mogen hergebrui- die tomaat nog steeds niemand ken voor de volgende ronde. Een 130 doodvalt.

heerlijk dramatisch argument. De (9) U begrijpt: zo blijft Europa in het gemiddelde politicus of consument stenen tijdperk achter. We zijn weet toch niet dat het hergebruik van gevangen door onze eigen bizarre zaden ook zonder gentech nauwelijks angsten en idealen waarin geen meer voorkomt in de moderne 135 ruimte is voor technologie. We zijn te landbouw. ontvankelijk voor het idee dat we ooit

(7) En dan het heetste hangijzer: gered moeten worden door een intellectueel eigendom. Een idealistische Amerikaan en zijn probleem dat wederom onterecht vriezer.

Rosanne Hertzberger, NRC, 10 mei 2014

Rosanne Hertzberger is microbioloog. Zij schreef jarenlang een wekelijkse column voor NRC.

noot 1 Fowlers Doomsday Vault: vrij vertaald: Fowlers kluis voor de dag waarop de aarde vergaat noot 2 De Ark van Noach is volgens de Bijbel het schip waarmee Noach, zijn gezin en steeds een mannetje en vrouwtje van de verschillende soorten landdieren en vogels de zondvloed overleefden.

noot 3 EU: Europese Unie, een economisch en politiek partnerschap van bijna 30 landen in Europa

“Ik mocht de film vooraf bekijken en ik moet zeggen dat ik die documentairemakers voor geen cent vertrouw.” (regels 28-31)

Bron 1 kan met onderstaande kopjes worden onderverdeeld in vijf opeenvolgende delen.

Deel 1: Film over gewasdiversiteit Deel 2: Toekomstbeeld dankzij gentechnologie Deel 3: Stand van zaken gentechnologie in Europa Deel 4: Tegenargumenten bij kritiek op gentechnologie Deel 5: De toekomst van gentechnologie in Europa

In bron 1 worden argumenten van de tegenstanders van gentechnologie gepresenteerd en worden tegenargumenten daarbij gegeven.

”We zijn te ontvankelijk voor het idee dat we ooit gered moeten worden door een idealistische Amerikaan en zijn vriezer.” (regels 135-139)

Lees bron 2.

Bron 2

Gentech is voer voor illusies

(1) Volgens voorstanders van gentech dreigt zonder gentechnologie hongersnood. Gentechnologie zou zorgen voor een hogere opbrengst en landbouw mogelijk maken op uitgedroogde steppes. Na twintig jaar gentech is daar echter nog weinig van te bespeuren. Alleen gentechgewassen die besproeiing met onkruidbestrijders overleven of die hun eigen insecticiden produceren worden op grote schaal verbouwd. Het gaat voor een groot deel om soja voor veevoer en maïs voor biobenzine.

(2) Waar blijven de gentechgewassen die bestand zijn tegen droogte en die de honger de wereld uithelpen? De Engelse expert David Lawlor heeft dat uitgezocht. Afgelopen dinsdag vertelde hij zijn bevindingen op een symposium van de Koninklijke Nederlandse Akademie voor Wetenschappen. Het resultaat viel tegen. Er zijn geen voedselproducerende gentechgewassen die tegen droogte kunnen, en ook geen gentechgewassen met verhoogde opbrengst.

(3) Dat was voor mij heel herkenbaar. In de geneeskunde hebben we hetzelfde. Toen het menselijk DNA in kaart werd gebracht waren de verwachtingen enorm: we zouden Alzheimer, Parkinson en andere ziekten kunnen begrijpen en genezen. Vijftien jaar later likken de onderzoekers en de farmaceutische industrie hun wonden: ondanks miljarden aan DNAonderzoek glipt de genezing van grote ziekten hen nog steeds door de vingers.

(4) Dat blijft niet zo; als we stug doorzetten geeft de natuur uiteindelijk haar geheimen prijs. Artsen gebruiken nu al met succes DNA-technieken voor het genezen van kanker. Ook de opsporing van zeldzame ziekten gaat vooruit, maar genezing gaat nog lang duren. Voor gentechvoedsel geldt hetzelfde. Over vijftig jaar bestaan er ongetwijfeld fantastische gentechgewassen, maar op dit moment worden de voordelen zwaar overdreven. De gevaren trouwens ook.

Martijn Katan, NRC, 19 april 2014

Martijn Katan is een emeritus hoogleraar in de Voedingsleer. Deel 2 Ontlezing

In bron 1 en bron 2 worden toepassingen van gentechnologie genoemd om hongersnood te voorkomen.

Uit bron 1 (alinea 7 tot en met 9) en bron 2 blijken belemmeringen bij de toepassing van gentechnologie.

Stel, je krijgt van je docent Nederlands de opdracht om een discussie voor te bereiden met als hoofdvraag:

Moet het lezen van boeken verplicht blijven bij het vak Nederlands? Tijdens de discussie staan de volgende twee deelvragen centraal: 1 Wat is er bekend over ontlezing?

2 In hoeverre is het belangrijk om boeken te lezen?

Ter introductie op het thema ontvang je van je docent bron 3. Om een goed beeld te krijgen van de antwoorden uit bron 3 op de discussievragen, neem je deze bron aandachtig en kritisch door.

Bron 3

Wat is er eigenlijk zo problematisch aan de ontlezing?

(1) Nederlanders, met jongeren voor- Maar ook dat zij leren om op een op, lezen massaal minder. Maar wat respectvolle manier zelf te is daar eigenlijk zo erg aan? De participeren in de maatschappij, wereld is veranderd, we hebben bijvoorbeeld door te oefenen met het andere prioriteiten en vinden andere 45 schrijven van een brief aan de activiteiten leuker. Prima, toch? gemeente, het indienen van een Waarom dan toch al die ophef? klacht bij de overheid of het opstellen

(2) Als je de berichtgeving over het van een goed opiniestuk. leesniveau van jongeren tot je (5) Het lezen van boeken kan neemt, vallen twee conclusies op. 50 hieraan bijdragen, maar is zeker niet Ten eerste dat jongeren basale essentieel. Het is veel belangrijker leeshandelingen niet goed kunnen om het vak Nederlands relevant te uitvoeren. Denk hierbij aan het lezen maken voor jongeren. En op dat vlak van een brief van de overheid of een kan veel verbetering worden medicijnbijsluiter. En ten tweede dat 55 geboekt. Op school zouden we jongeren steeds minder boeken debatten moeten voeren over lezen. Vaak staat er een mengel- onderwerpen die jongeren aangaan, moes van deze conclusies in een opinieartikelen moeten leren nieuwsbericht. De leesvaardigheid schrijven zodat jongeren zich op een holt achteruit, en vervolgens: hoe 60 volwassen manier kunnen kunnen we jongeren weer meer ontwikkelen, rechtszaken moeten boeken laten lezen? naspelen – inclusief griffier en

(3) Maar die stap is niet logisch. geschreven argumenten –, of we Leesvaardigheid gaat namelijk over moeten jongeren zelfs laten zoveel meer dan het lezen van 65 participeren in gemeentelijke boeken. Als school vervul je een discussies.

maatschappelijke plicht. Je leidt (6) Als het lezen van boeken niet van toekomstige burgers op en dus aan essentieel belang is voor het jou de taak om deze nieuwe opleiden van competente lezers en generatie te leren schrijven en lezen. 70 schrijvers, waar komt al die

(4) Dit begint al op de basisschool, verontwaardiging over het afnemend maar wordt verder uitgewerkt op de aantal lezers dan vandaan? En middelbare school. Bij het vak waarom is er zoveel aandacht voor in Nederlands gaat het erom dat de media?

iedereen op taalkundig vlak mee kan 75 (7) Het lijkt alsof het lezen van draaien in de maatschappij. Concreet boeken een uitzonderingspositie betekent dit dat jongeren leren om geniet in onze maatschappij en ons brieven van de overheid te begrijpen, onderwijs, die onterecht is. Begrijp medicijnbijsluiters te lezen en me niet verkeerd: ik ben zelf een krantenartikelen te interpreteren. 80 lezer en zie ook de vele voordelen van lezen in. Er zijn weinig andere je moet de invloedrijkste manieren waarop je zo makkelijk breakdancers van Nederland kennen. toegang krijgt tot verre oorden en Als je dat niet kan, dan krijg je je spannende werelden, en een andere 105 diploma niet. Heb je er geen talent kijk op de wereld aangeboden krijgt. voor of interesseert het je geen Zelfs films prikkelen je fantasie niet moer? Jammer voor je. Het is goed op een vergelijkbare manier. voor je fysieke gezondheid, dus je

(8) En toch sta ik niet achter de moet het gewoon ondergaan. manier waarop middelbare scholen 110 (9) We moeten af van het idee dat het lezen opdringen aan hun leesvaardigheid alleen draait om het leerlingen. Ondanks het fijne van lezen van boeken. Boeken maken lezen, blijft het gewoon een hobby. hier maar een klein deel van uit, en En dwang past niet bij het zeker jongeren hebben meer baat bij enthousiasmeren voor een hobby. 115 de ontwikkeling van andere Stel je voor dat andere hobbyisten leesvaardigheden. Dus laten we dat zouden doen, en je als jongere focussen op het echte probleem. Hoe op de middelbare school opeens een kunnen we het vak Nederlands weer uur per dag moet gaan breakdancen. relevant maken en jongeren het Daarnaast moet je de kenmerken van 120 beste voorbereiden op de minstens drie verschillende stijlen maatschappij? breakdance kunnen beschrijven. En

Iwan Raats, Het Parool, 15 juni 2024

Iwan Raats is docent Nederlands en columnist.

Lees bron 3.

“Wat is er eigenlijk zo problematisch aan de ontlezing?” (titel) Voor een goed begrip van bron 3 wil je eerst helder krijgen wat de auteur van bron 3 precies verstaat onder ontlezing.

De auteur van bron 3 heeft een eigen kijk op hoe we moeten omgaan met ontlezing.

Alinea 7 en 8 beschrijven een bezwaar tegen de uitzonderingspositie van boeken lezen in onze maatschappij en het onderwijs.

“Begrijp me niet verkeerd” (regels 78-79)

Je richt je op de tweede deelvraag: In hoeverre is het belangrijk om boeken te lezen? Voor de discussie hierover wil je samenvatten hoe de auteur van bron 3 aankijkt tegen boeken lezen op school.

Ondanks de kritische toon ben je in bron 3 ook voordelen van het lezen van boeken tegengekomen. Je besluit deze te noteren, omdat ze je bruikbaar lijken voor de discussie.

Van je docent moet je zelf ook bronnen verzamelen voor de discussie. In bron 3 mis je informatie over de oorzaken en de gevolgen van ontlezing. Je denkt dat bron 4 en bron 5 hiervoor bruikbaar zijn.

Bron 5

Waarom somberen over het nut van meer boeken lezen, wanneer basale normen niet eens meer worden behaald?

(1) Een derde van de Nederlandse jongeren loopt inmiddels de kans als laaggeletterde volwassene te eindigen. Uit onderzoek weten we dat éérst de leesvaardigheid verhoogd moet worden voordat lezers uit zichzelf gemotiveerd zijn om te lezen. Dat niveau gaan die jongeren niet halen, en dus is de kans groot dat ze daadwerkelijk als volwassen laaggeletterden eindigen.

(2) De noodzaak om jongeren te leren lezen om zich als burgers staande te houden is er sinds 1960 niet minder op geworden. Zo biedt het internet een almaar groeiend aantal teksten dat elke lezer voor de uitdagingen stelt om te kunnen nadenken, praten en schrijven over de vragen 'wat staat daar?', 'hoe staat het daar?' en 'waarom staat het er zo?'

(3) In Nederland zijn we sinds de jaren zestig van de vorige eeuw minder in gaan zetten op het lezen van hele boeken. Leerlingen lezen voor hun eindexamen steeds minder, lezen ook minder moeilijke boeken, en hoeven sinds 1999 ook niet meer in het landelijk eindexamen te schrijven over wat het lezen van die boeken hun allemaal aan algemene ontwikkeling heeft bijgebracht. Dat is een probleem, want we weten inmiddels uit ervaring en onderzoek dat meer boeken lezen de algehele leesvaardigheid bevordert.

(4) Het effect van boeken lezen blijkt dus overdraagbaar: leerlingen gaan er álle teksten beter door lezen, omdat ze beter begrijpen in welke wereld ze leven. Een land als Ierland wist in een paar jaar tijd een negatieve curve in leesvaardigheid om te buigen door leerlingen meer boeken te laten lezen. Een groeiend aantal scholen in het primair en voortgezet onderwijs realiseert in Nederland hetzelfde.

Els Stronks, de Volkskrant, 18 maart 2025

Els Stronks is hoogleraar Vroegmoderne Nederlandse letterkunde aan de Universiteit Utrecht en projectleider bij LeesEvolutie.

Bron 4

Een blik op 21e-eeuwse geletterdheid

(1) We leven in een aandachtseconomie, waarin verschillende mediakanalen strijden om onze schaars beschikbare tijd. Door middel van meldingen, pushberichten, clickbaits¹⁾ en autoplay proberen deze kanalen onze aandacht zo lang mogelijk vast te houden. In de praktijk springen we daardoor echter vaak van het ene naar het andere medium en van het ene naar het andere kanaal. Critici maken zich zorgen over de impact die dit heeft op onze cognitieve vermogens. Zijn we nog wel in staat om informatie aandachtig en kritisch tot ons te nemen, of verwerken we die toch met name snel en oppervlakkig? Vooral over het vermogen van jongere generaties om ‘diep’ te lezen bestaan zorgen.

(2) De zorgen over het vermogen van jongeren tot diep lezen zijn niet ongegrond. De internationale leesonderzoeken PIRLS en PISA laten zien dat zowel de leesmotivatie als de leesvaardigheid van Nederlandse kinderen en jongeren in de afgelopen jaren is gedaald. Ze hebben met name moeite met complexere leesvaardigheden zoals het evalueren van en reflecteren op teksten. Daarnaast weten we dat een groot deel van de jongeren afgeleid raakt door berichtjes op hun telefoon tijdens het lezen, dat ze lezen regelmatig inspannend vinden, en dat multitasken – een handeling die met name jongeren veelvuldig uitvoeren − kan leiden tot verminderde concentratie en tekstbegrip.

(3) Diep lezen is een vorm van lezen waarbij iemand met diepe aandacht leest, dat wil zeggen met een langdurige en intensieve focus. Diep lezen kan verwijzen naar zowel lezen met ‘diep begrip’, zoals wanneer een lezer een tekst analytisch en kritisch leest, als naar ‘geabsorbeerd’ lezen, waarbij de lezer volledig ondergedompeld raakt in de verhaalwereld van een tekst. Diep lezen wordt vaak in verband gebracht met het lezen van langere en/of complexere teksten, zoals romans, non-fictieboeken, poëzie en (online) artikelen.

Stichting Lezen, 2023, Aandacht voor diep lezen, een blik op 21e-eeuwse geletterdheid

Stichting Lezen werkt aan leesbevordering. Zij genereert en verspreidt kennis over lezen en ondersteunt en verbindt de partijen die er samen voor zorgen dat kinderen en jongeren ‘goede en gretige lezers’ worden.

noot 1 clickbaits: sensationele kopjes voor artikelen, video’s en dergelijke, bedoeld om mensen tot een muisklik te verleiden (en zo meer inkomsten te genereren)

Lees bron 4 en bron 5.

“De wereld is veranderd” (bron 3, regels 3-4)

Bron 4 en bron 5 geven beide een typering van de huidige maatschappij, die ze zien als mogelijke oorzaak voor de ontlezing. Je verwacht dat deze informatie relevant is voor de eerste deelvraag: Wat is er bekend over ontlezing?

Je wilt het antwoord van bron 4 en bron 5 op de tweede deelvraag samenvatten: In hoeverre is het belangrijk om boeken te lezen? Je besluit daarom uit beide bronnen de hoofdargumenten voor het lezen van boeken af te leiden.

Voor een goede voorbereiding op de discussie zoek je naar bronnen waarin, net als in bron 3, kritischer wordt geschreven over boeken lezen. Je vindt bron 6 en bron 7.

Bron 7

Hieronder staat een fragment uit een interview met wetenschapshistoricus Wijnand Mijnhardt.

We hebben het lezen opgezadeld met een verantwoordelijkheid die dat arme lezen helemaal niet aankan

(1) “Maar hoeveel mensen lezen nu echt geregeld een boek, dus niet heel af en toe? Dat zal hooguit de helft van de Nederlanders zijn, waarschijnlijk minder. (...) Naar mijn mening moeten we op een heel andere manier naar het probleem kijken, en om te beginnen accepteren dat leesvaardigheid in een samenleving een soort van natuurlijke bovengrens kent. Hooguit 50 procent van de mensen is in staat werkelijk leesvaardig te worden, dus lange en ingewikkelde teksten te begrijpen. Maar dat accepteren we niet. Want we vinden lezen zo belangrijk. Maar waarom eigenlijk?”

Nou?

(2) "Omdat we lezen nog steeds beschouwen als grondslag van de kennisoverdracht. Die misvatting danken we aan de burger van de 18de eeuw. Geen kwaad woord over die burger, maar hij heeft ons wél opgezadeld met een ideologische fixatie op lezen waarop veel is af te dingen. Ik denk dat het hoog tijd is de grondslag van de kennisoverdracht aanzienlijk te verbreden. Heel lang verliep kennisoverdracht mondeling en met behulp van aanschouwelijk onderricht.¹⁾ Voor een deel gebeurt dat natuurlijk nog. Nederland behoort tot de economisch en sociaal meest succesvolle naties van de wereld. Klaarblijkelijk is dat mogelijk met de beperkte leesvaardigheidscijfers.”

Wilma de Rek, de Volkskrant, 14 maart 2025

Wilma de Rek is chef Boeken bij de Volkskrant.

noot 1 aanschouwelijk onderricht: onderwijs waarbij kinderen leren door te kijken, te doen en te ervaren

Deel 3 Opvoeden

Bron 6

Gaan we nu eindelijk stoppen met het verplicht lezen van boeken op scholen?

(1) John Louws, lid van vele jury’s voor kinder- en jeugdliteratuur, neemt het in zijn boekje Kijken is het nieuwe lezen op voor gamende en netflixende jongeren. Kern van zijn betoog: het gaat om goede verhalen en het is belangrijk dat jongeren die tot zich krijgen. De manier waarop is van ondergeschikt belang. Eindelijk, dacht ik.

(2) Ik vind het een hardnekkig waanidee dat kinderen boeken móéten lezen. Het is belangrijk dat kinderen bijvoorbeeld over de Tweede Wereldoorlog leren, maar moet dat per se met een boek? Een Netflixserie is ook goed en maakt misschien nog wel meer indruk. Gaan we nu eindelijk stoppen met het verplicht lezen van boeken op scholen, waar de meeste kinderen toch al onderuit proberen te komen door op internet de samenvattingen te zoeken? Ik zie van het verplicht lezen echt het nut niet in.

(3) Er zullen mensen zijn die zeggen dat jongeren te veel op hun telefoon zitten en dat dit slecht is voor hun ogen en houding, maar dat is een boek lezen ook. Het is niet voor niets dat van oudsher in boeken en films slimme kinderen een bril hebben. Dat komt omdat ze veel lezen, daar krijg je slechte ogen van. En van een boek lezen in een verkeerde houding een zere nek. Het kan goed zijn dat kinderen leren om zich lang te concentreren middels een boek, maar wees eerlijk: wie leest er op zijn werk nog 200 bladzijdes?

Maikel Harte, PZC, 17 november 2023

Maikel Harte is columnist en advocaat. Hij schrijft geregeld bijdragen voor de Provinciale Zeeuwse Courant.

Lees bron 6 en bron 7.

Je bepaalt eerst of bron 6 bruikbaar is voor het beantwoorden van de eerste deelvraag: Wat is er bekend over ontlezing?

Uit bron 6 en bron 7 kun je argumenten afleiden tegen het verplicht lezen van boeken bij het vak Nederlands. Je besluit deze te verzamelen voor de discussie over de hoofdvraag: Moet het lezen van boeken verplicht blijven bij het vak Nederlands?

Van je docent heb je het advies gekregen om kritisch te kijken naar de betrouwbaarheid van je bronnen. Je vergelijkt de betrouwbaarheid van bron 3 tot en met bron 7.

Als de auteur of de geraadpleegde expert deskundig is op het gebied van het onderwerp en zich baseert op onderbouwde feiten zoals onderzoeksgegevens, dan kan dit bijdragen aan de betrouwbaarheid.

Als laatste stap in je voorbereiding op de discussie probeer je een conclusie te trekken op basis van de inhoud van alle bronnen die je hebt gelezen.

Lees bron 8.

Bron 8 Opvoeden in een winstgedreven samenleving is kansloos

(1) Stel je voor: je bent 15 jaar oud, product zélf te verbieden. omringd door vrienden op het school- (5) Het vape-probleem illustreert een plein. Kies je voor de verleiding van 45 bredere kwestie in onze sameneen glanzende vape¹⁾ in je ene hand leving: het welzijn van onze jeugd of een folder vol waarschuwingen wordt ondergeschikt gemaakt aan over gezondheidsrisico’s in de economische belangen. Obesitas andere? neemt toe, maar snoep wordt

(2) Vanuit mijn werk als pedagoog 50 gepresenteerd op kinderhoogte in spreek ik regelmatig jeugd- supermarkten. Al jaren waarschuwen professionals die werken aan kinderrechtenorganisaties hoe voorlichtingsmateriaal tegen vapen schadelijk ‘kindermarketing’ is, maar voor jongeren. Doel van het voor- er verandert weinig. We oordelen niet lichtingsmateriaal is om Nederlandse 55 over het beleid van supermarkten, jongeren bewust te maken van de maar vooral over de opvoedvaardiggevaarlijke gevolgen van vapen. heden van ouders die hun kinderen Mooi dat er actie wordt ondernomen, te veel suiker geven.

maar het enige wat ik kan denken is: (6) Maatschappijcriticus Noam kansloos. 60 Chomsky legt uit dat in kapitalistische

(3) Voorlichting over risico’s op zich- samenlevingen rechten er vooral zijn zelf werkt namelijk nauwelijks bij voor de rijken en voor de machtigen. jongeren, die in deze levensfase juist Met andere woorden, geld en invloed gevoelig zijn voor kortetermijn- bepalen wie welke rechten en privibeloningen. Dat maakt hen goed in 65 leges heeft. Hierdoor heeft een kleine staat om te experimenteren en groep grootbezitters de touwtjes in creatief te zijn, maar maakt hen ook handen, ten koste van grote groepen vatbaar voor verleidingen. mensen die structureel worden

(4) Voorlichting voelt daarbij als een benadeeld.

kleine pleister op een gigantische 70 (7) Die machtsongelijkheid belooft wond. Want tegenover dit kleine weinig goeds voor de rechten van team aan jeugdprofessionals staan onze jonge medemensen. Inzetten op machtige industrieën die vapen doel- positieve en gezonde ontwikkeling bewust zo aantrekkelijk en versla- van kinderen en jongeren kost grote vend mogelijk maken. De schadelijke 75 bedrijven tijd en levert te weinig op. stoffen en hoge nicotinegehaltes in Inspelen op de kwetsbaarheden van vapes maken ze extreem verslavend. jongeren daarentegen werkt vaak erg Onderzoek van RTL Nieuws laat zien lucratief. Deze doelgroep gekluisterd dat er zelfs vapes tussen zitten met houden aan een product of dienst een hoeveelheid nicotine van twee- 80 met schadelijke gevolgen heeft honderd tot vierhonderd sigaretten. daarom prioriteit.

Desondanks proberen we jongeren (8) Zo las ik met schrik een artikel in ervan te overtuigen om niet te vapen NRC over schermtijd bij kleine in plaats van dat we proberen het kinderen en de onschuldig uitziende kinderserie Cocomelon, die ook mijn opvoeden een collectieve verantkind toen hij twee was verdacht 115 woordelijkheid is. De invloed van ons boeiend vond. Deze serie wordt handelen als volwassenen op de getest op peuters. Telkens als er ontwikkeling van jeugdigen moet eentje wegkijkt, wordt iets toege- centraal staan bij álle sectoren in voegd om de aandacht terug te onze maatschappij.

halen. Kleine kinderen blijven hier- 120 (11) Overigens ben ik geen voordoor langer kijken, ondanks de stander van alle risico’s wegnemen; negatieve gevolgen daarvan op hun zelfregulatie aanleren blijft een prikkelverwerking. belangrijk onderdeel van de ontwik-

(9) Een ander voorbeeld: keling van kinderen en jongeren. Nederlandse jongeren besteden 125 Maar tegen de grote bedrijven die gemiddeld 6,5 uur per dag aan bewust aansturen op het verslaafd sociale media, wat vaak leidt tot maken van kinderen en jongeren in slaapproblemen en verminderd onze samenleving kunnen we niet concentratievermogen. We laten op.

leerkrachten hard werken om 130 (12) Stel je een samenleving voor jongeren op een veilige manier te waarin het welzijn van onze jeugd leren omgaan met sociale media, écht vooropstaat. Waarin grote maar zij staan kansloos tegenover bedrijven innoveren voor gezondheid multinationals die apps als TikTok en in plaats van verslaving. Waarin Instagram zo verslavend mogelijk 135 beleidsmakers kiezen voor langemaken. termijnwinst in plaats van snel

(10) Kortom, we leggen complexe resultaat. Een maatschappij die pedagogische verantwoordelijkheden investeert in de gezonde ontwikkeling te makkelijk bij kinderen, jongeren en van kinderen en jongeren, zodat die (professionele) opvoeders. Ik pleit 140 de kans krijgen om op te groeien tot voor een samenleving waarin het gezonde en stabiele volwassenen. pedagogisch belang vooropstaat en Dat is pas echte winst voor iedereen.

Sophie Vermaning, NRC, 10 juli 2024

Sophie Vermaning is pedagoog en teamleider bij de opleiding Communicatie en Multimedia Design bij de Hogeschool van Amsterdam.

noot 1 Een vape of e-sigaret wordt soms gebruikt als alternatief voor het roken van tabak.

Bron 8 kun je na de inleiding met onderstaande kopjes onderverdelen in drie opeenvolgende delen.

Deel 1: Het onderliggende probleem Deel 2: Voorbeelden Deel 3: Naar een oplossing

Alinea 1 kan worden beschouwd als een argument bij het standpunt dat opvoeden in een samenleving vol verleidingen kansloos is. Een kritische lezer zou in deze alinea een drogreden kunnen herkennen.

In bron 8 spelen zes groepen een belangrijke rol. Jongeren, kinderen, jeugdprofessionals, ouders, beleidsmakers en een zesde groep.

De titel van bron 8 is “Opvoeden in een winstgedreven samenleving is kansloos”.

In alinea 1 tot en met 5 wordt het voorbeeld van vapen genoemd. Alinea 6 bespreekt de visie van maatschappijcriticus Noam Chomsky op machtsongelijkheid.

Met bijzonder taalgebruik kan een mening versterkt worden uitgedrukt.

Alinea 7 tot en met 9 kunnen worden opgevat als kritiek op grote bedrijven.

Bron 8 stelt dat voorlichting aan Nederlandse jongeren over gezondheidsrisico’s niet werkt. In alinea 10 tot en met 12 is een algemene oplossingsrichting voor dit probleem te vinden.

Hieronder staan vijf mogelijke oplossingen voor het probleem dat in bron 8 centraal staat.

Bekijk bron 9.

Bron 9

Johan van Zanten, Trouw, 11 januari 2025

(Deze bron is bewerkt voor examendoeleinden.)

Stel, je leest een artikel over het welzijn van jongeren. In dit artikel wordt het vapegebruik onder jongeren geïllustreerd met bron 9.