Eindexamen Nederlands havo 2018, tijdvak 2: vragen en antwoorden

Wie goed doet... komt nooit in het journaal (en dat is een groot probleem)

(1) In Kapelle moest er een wachtlijst kanonnades. Ik heb geen voorpagina komen

• niet voor vluchtelingen, gezien over een bijeenkomst waar maar voor vrijwilligers. De gemeente 45 bewoners rustig met elkaar in ge- kondigde aan dat er tweehonderd sprek gingen. En de reden is simpel:

5 mensen uit Syrië zouden komen en het goede is zo alomtegenwoordig een paar uur later hadden honderd- dat we het niet zien, zeker niet op het vijftig bewoners zich gemeld. In journaal. Ootmarsum en Oud-Beijerland 50 (5) Deze blindheid is niet zomaar iets gebeurde hetzelfde. In die laatste van de laatste tijd. Het gaat ook ver-

10 gemeente meldden zich zelfs meer der dan de neiging van journalisten vrijwilligers dan vluchtelingen. om te focussen op slecht nieuws. We (2) Terwijl het kabinet inzet op hebben het hier over een oeroud ‘sobere opvang’ staan er duizenden 55 mensbeeld. Eeuwenlang hebben Nederlanders te dringen om te hel- filosofen betoogd dat we ten diepste

15 pen. Terwijl intellectuelen soebatten beesten zijn. Van Augustinus tot over quota voor vluchtelingen zijn er Hobbes tot Nietzsche tot Freud

• voorlopig alleen quota voor vrijwilli- wijsgeer na wijsgeer heeft geschre- gers. Velen nemen ondertussen het 60 ven dat de mens eigenlijk egoïstisch heft in eigen handen. Zo puilt de is en de beschaving slechts een dun

20 oude moskee in de Utrechtse wijk laagje vernis. Lombok uit van de kledingpakketten. (6) Pas in de afgelopen decennia zijn (3) De sociale media doen hun naam er honderden studies verschenen ineens eer aan. “Wat er ook nodig 65 waaruit blijkt dat dit mensbeeld is,” zo schrijft een Amsterdamse simpelweg niet klopt. Natuurlijk, de

25 hulpverlener in de Volkskrant, “via meeste mensen zijn geen heiligen. oproepen op Facebook is het er Dat neemt echter niet weg dat we binnen een paar uur.” De dankbaar- van nature geneigd zijn tot samen- heid onder vluchtelingen is dan ook 70 werking en altruïsme. groot. In Utrecht schreven de vluch- (7) Mensen hebben allerlei redenen

30 telingen een brief aan de burgemees- om anderen te helpen. Soms zijn ze ter: “Ons verblijf in uw stad was kort intrinsiek gemotiveerd, soms willen maar hartverwarmend. Weten dat ze hun reputatie opvijzelen, soms [we] op de hulp van onze medemen- 75 apen ze anderen na. Hoe het ook zij: sen kunnen rekenen, geeft ons […] bijna de helft van de Nederlanders

35 vertrouwen in het leven en de doet vrijwilligerswerk, 60 procent is mensheid.” bereid een buurtgenoot te helpen en (4) Vertrouwen in de mensheid? één op de acht zou zelfs een vluchte- Wacht even

• voor veel mensen 80 ling in huis willen nemen. Zoge- geldt eerder het tegenovergestelde. noemd ‘prosociaal’ gedrag is niet

40 We zijn in de afgelopen weken over- uitzonderlijk. Het is het water waarin spoeld met berichten over vecht- we zwemmen. partijen, bestormingen en scheld-

(8) Maar waar komt ons zwarte Dezelfde krant liet een stuk van de

85 mensbeeld dan vandaan? Het punt is historicus Timothy Garton Ash niet dat mensen denken dat ze zélf vertalen. Hij wond er geen doekjes egoïstisch zijn. Integendeel, uit de om: “Haal de basiselementen van het meeste onderzoeken blijkt dat we 135 ordelijke, beschaafde leven weg

• onszelf en onze directe omgeving eten, onderdak, drinkwater, een

90 bovengemiddeld sociaal vinden. Pas minimum aan persoonlijke veiligheid als het gaat over de mensen die we

• en wij vallen binnen een paar uur niet kennen, worden we pessimis- terug in een hobbesiaanse1) oerstaat, tischer. “Ik ben goed, wij zijn slecht”, 140 een oorlog van allen tegen allen. […] dat is het dominante mensbeeld. Het de meesten gaan het grootste deel

95 eerste weten we uit ervaring, het van de tijd een meedogenloze strijd tweede zien we op televisie. aan om te overleven als individu en (9) Op 29 augustus 2005 brak de hel als soort. Een paar worden tijdelijk los in New Orleans. Op 53 verschil- 145 engelen, de meesten worden weer lende plekken begaven de dijken het apen.”

100 waardoor maar liefst 80 procent van (12) De Britse historicus vreesde dat de stad onderliep. De orkaan Katrina we zulke explosies van barbarij werd de grootste natuurramp in de steeds vaker zouden meemaken. geschiedenis van de Verenigde 150 New Orleans had een klein gaatje Staten. Ten minste 1.836 mensen geopend in “de dunne korst op het

105 kwamen om. kolkende magma van de menselijke (10) Het duurde niet lang of de natuur”. En de natuurramp had kranten stonden vol met berichten duidelijk gemaakt wat er onder de over plunderingen, verkrachtingen en 155 oppervlakte schuilt. Een monster. schietpartijen. Er deden allerlei ver- (13) Pas veel later, toen de journa-

110 halen de ronde over scherpschutters listen waren verdwenen, het water die reddingshelikopters onder vuur was weggepompt en de columnisten namen en gangsters die al plunde- een nieuw onderwerp hadden gevon- rend en verkrachtend door de straten 160 den, ontdekten wetenschappers dat zwierven. De hoofdcommissaris van er iets heel anders was gebeurd in

115 de politie zei dat de stad weggleed in New Orleans. De stad was niet anarchie en de gouverneur van overspoeld door egoïsme en anar- Louisiana vreesde hetzelfde: “Wat mij chie. De stad was overspoeld door het meest boos maakt, is dat rampen 165 samenwerking, empathie en held- als deze vaak het slechtste in men- haftigheid.

120 sen naar boven brengen.” (14) Zeker, er waren voorbeelden (11) Het was dit beeld van New van asociaal gedrag te vinden. Maar Orleans dat de wereld over ging. onderzoekers van het Disaster “Het vernis van de beschaving is heel 170 Research Center van de Universiteit dun”, kopte de Volkskrant. De filosoof van Delaware concludeerden in 2006

125 Ger Groot schreef in De Groene dat “de overweldigende meerderheid Amsterdammer over “de verdamping van het spontane gedrag prosociaal van de publieke moraal”. H.J.A. was”. Honderden groepen werden Hofland piekerde in NRC 175 geformeerd om mensen te redden. Handelsblad over “de versleten Een van die groepen noemde zich de

130 remmen van de beschaving”. Robin Hood Plunderaars: elf vrienden

die voedsel, kleren en medicijnen 225 miek is steeds dezelfde: er is een uitdeelden onder de mensen in de collectieve tegenslag, er komt een

180 grootste nood. golf van samenwerking, die vervol- (15) Het geluid van de scherp- gens weer de kop wordt ingedrukt schutter bleek achteraf de klep van door de op hol geslagen nieuws- een gastank te zijn. De hoofd- 230 fabriek. Dankzij jaren van onderzoek commissaris moest uiteindelijk toe- weten we dat met name de televisie

185 geven dat hij geen enkel officieel ons wereldbeeld verpest. “Hoe meer verslag van moord of verkrachting je televisie kijkt, hoe sneller je ge- had. En inderdaad: er was veel neigd bent om te denken dat mensen geplunderd, maar dan vooral door 235 inherent zelfzuchtig zijn”, zo conclu- groepen die samenwerkten om te deert Matthieu Ricard op basis van

190 overleven, soms zelfs met de politie. onderzoek van de Universiteit van Individueel plundergedrag was zeld- Pennsylvania. Dat heeft niets te zaam en werd sterk afgekeurd. maken met de televisie zelf

• het ligt (16) Katrina voldeed aan het weten- 240 aan de inhoud van de programma’s schappelijke beeld van hoe mensen (programma’s met een positiever

195 op rampen reageren. Het Disaster mensbeeld kunnen goed gedrag Research Center heeft op basis van stimuleren). bijna 700 veldstudies vastgesteld dat (19) Neem de vluchtelingencrisis: als er

• in tegenstelling tot wat je altijd in 245 mensen zich nu zorgen maken over films ziet
• nooit totale paniek uit- vechtpartijen, verkrachtingen en een

200 breekt en er nooit sprake is van een ‘onhoudbare’ toestroom, dan heeft vloedgolf van egoïsme. Het aantal dat alles te maken met wat ze op misdaden

• moord, diefstal, ver- televisie zien. De mensen met de krachting
• daalt doorgaans. Mensen 250 sterkste mening over vluchtelingen blijven rustig, ze raken niet in shock hebben er vaak het minste mee te

205 en ze komen snel in actie. “En hoe- maken. Natuurlijk, onze vrienden, veel er ook geplunderd wordt,” zo familie en buren vertrouwen we wel, merkt een van de oprichters van het want die kennen we. Maar de rest onderzoekscentrum in Delaware op, 255 van Nederland, en de nieuwkomers? “het verbleekt altijd bij het wijdver- Die kennen we alleen van televisie.

210 spreide altruïsme dat leidt tot het (20) Misschien begint een beter gratis en massale geven en delen mensbeeld met het vertellen van een van goederen en diensten.” ander verhaal. Iedereen weet dat (17) Het beeld dat geschetst wordt in 260 egoïsme, racisme en haat bestaan. de media is steevast het omgekeerde Maar altruïsme en naastenliefde zijn

215 van wat er op de rampplek gebeurt. evengoed onderdeel van onze Als de wereld vergaat, is het niet natuur. En belangrijker nog: we ieder voor zich, maar een voor allen kunnen deze typisch menselijke en allen voor een. Als de dijken bre- 265 eigenschappen verder trainen en ken, worden we geen apen, zoals de stimuleren. Dat kan met construc-

220 Britse historicus Timothy Garton Ash tieve journalistiek, het kan in het verzuchtte, maar excelleren we juist onderwijs en het kan door mensen bij in menselijkheid. elkaar te brengen. (18) De ramp in New Orleans is een 270 (21) Het punt is: mensen worden niet extreem voorbeeld, maar de dyna- goed of slecht geboren. Ze worden

geboren met de potentie om goed of vernis, het is een dikke vetlaag die slecht te worden. In Nederland, een ons warm houdt, zelfs als de dijken van de veiligste en rijkste landen ter doorbreken. Maar dat is geen reden

275 wereld, zijn we al ver gekomen. Onze 280 om op onze lauweren te rusten. beschaving is geen dun laagje

naar: Rutger Bregman uit: www.decorrespondent.nl, geraadpleegd op 12 december 2016

Rutger Bregman is historicus en auteur.

noot 1 hobbesiaans: naar het idee van de Engelse filosoof Thomas Hobbes (1588-1679) die aangaf dat mensen van nature beesten zijn en dat beschaving het beest in de mens in toom houdt

Laat de brutalen niet voordringen

(1) Een warm moment van erkenning, verbindingen u heeft, des te belang- zo voelde het voor veel twitteraars1). rijker vinden bedrijven wat u online Ze kregen afgelopen week ineens 45 meldt. Heeft u minder dan vijf- een telefoontje van het Rapid honderd volgers op Twitter? Dan

5 Response Team (RRT) van de doet u er nauwelijks toe. Pas boven Sociale Verzekeringsbank (SVB), de duizend gaan ze op u letten en een instantie die werkt in opdracht neemt de kans toe dat u snel ant- van de overheid. “Doordat ik op 50 woord krijgt. Bent u een BN’er met Twitter bezig was, werd ik ineens tien-, twintig- of wel honderdduizend

10 gebeld”, meldden ze nadien trots op volgers, dan weet u zeker dat u het online berichtenplatform. De online op handen wordt gedragen. blijdschap is begrijpelijk. De nood (3) Wat het bedrijfsleven al deed, was hoog. De SVB had een flinke 55 doet de overheid nu dus ook. De achterstand opgelopen bij de uitbe- SVB belt burgers omdat ze actief zijn

15 talingen van toeslagen waarmee op Twitter. Als het even kan, worden circa tweehonderdduizend Neder- de problemen van de digitale klagers landers zelf hun zorg inkopen. Hier- zo snel mogelijk opgelost. Niks mis door kregen tienduizenden hulpver- 60 mee, zo lijkt het. Mooi is dat de leners de afgelopen tijd hun geld niet. sociale media burgers bevrijden uit

20 Op de sociale media brak onrust uit. hun onmondigheid. Als een onder- Op Twitter was de hashtag #svb- werp leeft, kan eenieder met wat alarm een weekend lang trending mazzel en een goede timing een topic2). De digitale golf van veront- 65 effectieve campagne lanceren. De waardiging leidde zelfs tot een andere kant is dat de brutalen zich

25 Kamerdebat over de chaos met de nu ook via de sociale media de uitbetalingen. wereld toe-eigenen. Wie kan bogen (2) Wie twittert, wordt gehoord. In het op een groot digitaal netwerk, wordt bedrijfsleven is dat heel gewoon. 70 met egards behandeld, niet alleen Gaat u maar eens kijken bij de afde- door het bedrijfsleven maar ook door

30 ling webcare van een grote onder- de overheid. Zo ontstaan ‘voordring- neming. Daar observeert men hoe kanalen’, waarschuwde een van mijn het eigen merk het ‘doet’ op de volgers. En hij heeft gelijk. sociale netwerken. Erupties van 75 (4) De maatschappelijke versplinte- aandacht voor het merk zien de ring neemt zorgwekkende vormen

35 webcaremedewerkers terug in hun aan, concludeerde het Sociaal en grafiekjes. Ze zoomen dan onmiddel- Cultureel Planbureau (SCP) eind lijk in op de bron van de onrust en vorig jaar in zijn rapport Verschil in speuren naar herrieschoppers met 80 Nederland. Deze segmentatie hangt ‘een hoge impact’. Deze impact samen met verschillen in ‘hulpbron-

40 hangt af van het aantal vrienden nen’ waaruit mensen putten. Het (Facebook), contacten (LinkedIn) of SCP onderscheidt vier van deze volgers (Twitter). Hoe meer digitale ‘kapitalen’: ten eerste persoons-

85 kapitaal (schoonheid, kracht en kapitaal dan weer vooral bij de men- intelligentie); ten tweede economisch sen die al bulken van de andere kapi- kapitaal (opleiding, inkomen en ver- 100 talen. Het nieuwe digitale kapitaal is mogen); ten derde cultureel kapitaal een kans voor de gewone man, maar (taalgebruik, smaak en reputatie) en het jaagt ook de maatschappelijke

90 ten vierde sociaal kapitaal (netwer- segmentatie aan. We willen mondige ken). mensen, maar geen voordringkana- (5) Het kapitaal dat mensen 105 len voor de brutalen. Het is aan de aanboren via de sociale media, is overheid op de sociale media hierin vooral cultureel en sociaal kapitaal. het juiste midden te vinden; een

95 Maar de digitale media bieden ook belangrijke opdracht, urgent ook, extra mogelijkheden: een ‘digitaal zeker voor het RRT van de SVB. kapitaal’. En helaas zit dit nieuwe

naar: Kees Kraaijeveld uit: Vrij Nederland, 11 februari 2015

Kees Kraaijeveld is een columnist die vooral schrijft over economische onderwerpen.

noot 1 twitteraars: mensen die een kort bericht sturen via het sociale medium Twitter noot 2 trending topic: een onderwerp dat in een korte periode een van de meest genoemde onderwerpen op Twitter is

Woningnood

(1) Het wordt een nieuwe, zij het nog (5) Een driegeneratiehuis kan uit- aarzelende trend: het gepieker van komst bieden, zowel voor de kinde- 55-plussers over het grote huis 45 ren die een groter huis zoeken als waarin zij nu wonen. Blijven ze daar voor de ouders die kleiner willen wo-

5 of verhuizen ze naar een kleiner, nen. In een ruim appartement met comfortabeler huis met minder onder- eigen ingang op de begane grond houd? Dat is een moeilijke stap, een wonen de ouders, die daar hun eigen soort afscheid van een intens geleefd 50 leven leiden. Op de eerste verdieping leven. woont een van hun kinderen, met het

10 (2) Een appartement is één moge- eigen gezin. Ten slotte kan de derde lijkheid. Het driegeneratiehuis is een verdieping al naar gelang de behoef- andere optie. Dat heeft een lange ten worden ingericht. traditie in onder meer Italië en Duits- 55 (6) In zo’n driegeneratiehuis is de land, maar bestaat jammer genoeg wederzijdse hulp dicht bij de hand.

15 niet of nauwelijks in Nederland. Het Ook biedt het financieel gezien een is niettemin een goede oplossing. antwoord: de jonge generatie woont (3) Tot voor kort behoorde de opvat- in een groter huis dat ze anders niet ting dat de gemeenschap als geheel 60 had kunnen betalen. Tegelijkertijd is verantwoordelijk is voor de kwaliteit deze manier van wonen goedkoper:

20 van het leven van de verschillende er is immers maar één tuin, één gras- generaties, tot de overlevingsregels maaimachine, één was- en droog- van onze cultuur. Maar die verant- combinatie, één abonnement op woordelijkheid wordt in toenemende 65 kranten en tijdschriften. Maar het is mate naar het privédomein gediri- vooral de aanwezigheid van weder-

25 geerd. Bij een opname in het zieken- zijdse dienstverlening die de kwaliteit huis bijvoorbeeld, wacht u doorgaans van leven voor iedereen aanzienlijk een minimaal verblijf. En vallen er beter kan maken. gaten in het vangnet van thuis-, 70 (7) Onlangs sprak ik een Duitse kraam- of gezinszorg, dan vraagt vrouw. Haar ouders bouwden 35 jaar

30 thuiszorg al snel: “Kan de familie dat geleden een driegeneratiehuis. De niet oplossen?” Familieverbanden onderste woonlaag was voor haar zijn in deze tijd nog een van de grootouders, de middelste voor haar weinige constante gegevenheden. Je 75 ouders, broer en haarzelf, de boven- familie blijft altijd bestaan. Bloedver- ste verdieping zou later voor haar en

35 wantschap heeft doorgaans ook een haar gezin worden. “In veel opzichten zekere onbaatzuchtigheid. is het een ideale woonvorm”, zei ze. (4) In ons land wachten vooral jonge “Als kind en puber was ik nooit mensen op een betaalbaar huurhuis, 80 alleen. Eigenlijk had ik twee paar soms jarenlang. In de nabije toe- ouders. Vaak was dat leuk, soms

40 komst moeten er ten minste 50.000 niet. Tijdens onze vakanties zorgden van zulke betaalbare sociale-woning- mijn grootouders voor de planten en bouwhuizen worden gerealiseerd. de dieren. Ook pasten ze op. Beide

85 grootouders konden tot hun dood in werd dus door de Nederlandse huis en bij hun familie blijven. Dat 115 overheid

• anders dan in de andere geldt nu ook voor mijn bejaarde West-Europese landen
• doelbewust ouders, die beneden wonen. Mijn gepropageerd. De middengeneratie man en ik hebben met onze drie kreeg op deze manier de handen vrij

90 kinderen de twee overige verdie- en kon zo de industrialisatie en eco- pingen.” 120 nomische groei het best dienen, was (8) Het wonen van drie generaties de opvatting. Zo zijn wij aan onze onder één dak of dicht bij elkaar was bejaardenverpleegcultuur gekomen, in Nederland lange tijd heel normaal. die nu gaandeweg steeds beperkter

95 De gezamenlijke inspanning van zo wordt. In Duitsland en Italië daaren- veel mogelijk handen diende de 125 tegen heeft die cultuur, ook na de materiële en fysieke overleving. Dat oorlog, nooit uitgebreid bestaan. hoefde niet eens zo nadrukkelijk (10) In ons land zou een aanzienlijke georganiseerd te worden in een land bouw van driegeneratiehuizen een

100 waar veel mensen boeren, ambachts- oplossing zijn. Dan kunnen al die lieden of middenstanders waren en 130 vijftigplussers hun huis verkopen, om er vaak geen scheiding bestond tus- vervolgens samen met een van hun sen wonen en werken. Pas na de kinderen en kleinkinderen

• die vaak Tweede Wereldoorlog veranderde minder te besteden hebben
• in zo’n

105 dat ingrijpend, door de wederop- driegeneratiehuis te gaan wonen. bouw. Vanaf dat moment stimuleerde 135 Alle partijen zijn daarbij gebaat. Nu de overheid de bouw van bejaarden- de verzorgingsstaat voor onze ogen oorden. afbrokkelt, wordt solidariteit tussen (9) Ouders van een zekere leeftijd generaties weer belangrijk, onmis-

110 konden een positieve daad stellen baar zelfs. We zullen het steeds door naar zo’n oord te verhuizen; ze 140 meer van onze familie moeten maakten daarmee woonruimte vrij hebben. voor een jong gezin. Het ‘kerngezin’

naar: Heleen Crul uit: NRC Handelsblad, 5 & 6 maart 2016

Heleen Crul is journalist en schrijver en geeft lezingen.

Leerling vindt school saai, maar presteert goed

(1) De Oeso1) maakt elk jaar een ver- (4) Dat komt doordat Nederland veel gelijking van verschillende onderwijs- aandacht besteedt aan het meekrij- stelsels, maar voor het eerst sinds gen van kinderen die achterstanden zestien jaar is er nauwkeurig inge- 45 hebben of die moeite hebben met

5 zoomd op de eigenaardigheden van leren. Dat gaat soms wel ten koste het Nederlandse onderwijs. Minister van de aandacht voor kinderen die Bussemaker, van Onderwijs, Cultuur meer aankunnen. Dat brengt met en Wetenschap, had speciaal ge- zich mee dat Nederlandse universi- vraagd om het rapport. De blik van 50 teiten het nooit zullen winnen van de

10 een buitenstaander kan ertoe bijdra- topuniversiteiten van deze wereld en gen het Nederlandse onderwijs- dat Chinese kinderen beter kunnen systeem, waar altijd discussie over rekenen. is, vooruit te helpen. (5) Complimenten of niet, de Oeso (2) Zelf snappen ze het eigenlijk ook 55 legt de vinger wel op een aantal zere

15 niet zo goed, erkende de Oeso. plekken: het was bijvoorbeeld geen Nederlandse leerlingen zijn bijzonder goed idee om leraren meer invloed te ongemotiveerd en ongedisciplineerd, geven op het schooladvies van hun en toch scoren ze goed in vergelij- leerlingen en de eindtoets minder king met andere leerlingen in Europa. 60 belangrijk te maken. De achterlig-

20 De Nederlandse Onderwijsinspectie gende gedachte is misschien best wees al eerder op de lage motivatie sympathiek, maar Nederland zou alle van scholieren in Nederland. Het is kinderen toch weer moeten onder- een fenomeen dat slecht wordt be- werpen aan een landelijke test om te grepen. In andere landen zeggen 65 bepalen welk niveau bij ze past.

25 leerlingen dat ze dol zijn op school, (6) Die aanbeveling staat lijnrecht hier vinden ze het allemaal maar tegenover de hervormingen van af- saai. En toch behoort het Neder- gelopen jaar. De eindtoets in het landse onderwijsstelsel tot de beste basisonderwijs is juist minder belang- van de wereld. 70 rijk dan het oordeel van de leraar. De

30 (3) De Oeso is verder verbaasd dat eerste praktijkervaringen wezen al uit de uitzonderlijk vroege selectie van dat die maatregel de ongelijkheid leerlingen niet zo slecht uitpakt als tussen leerlingen vergroot, de Oeso de onderzoekers verwachtten. Kinde- sluit zich nu aan bij die kritiek. ren moeten vroeg kiezen voor een 75 (7) Ook op het niveau van leerkrach-

35 schoolniveau en toch slaagt Neder- ten heeft de Oeso wat aan te mer- land erin iedereen mee te krijgen. ken. Dat niveau moet hoger, klinkt Kansarme kinderen behalen hier het al jaren. Maar zodra de eisen makkelijker een diploma dan elders. voor aankomende leraren strenger Ook immigrantenkinderen zijn hier 80 worden, ontstaat er een paar jaar

40 over het algemeen beter af dan in later een docententekort. De afge- andere Oeso-landen. lopen jaren is al flink ingezet op strengere selectie van aankomende

docenten. Toen de eisen voor de dat ze met een aantal aanbevelingen

85 pabo strenger werden, leidde dat wat moeite hebben. Met name die onmiddellijk tot een lagere studenten- over de eindtoets zit ze niet lekker. instroom. Dat is nu ook weer niet de 95 “Die staat op gespannen voet met de bedoeling. waarde die wij hechten aan het (8) Minister Bussemaker en staats- professionele oordeel van de

90 secretaris Dekker van Onderwijs leerkracht.” zeiden gisteren in een eerste reactie

naar: Romana Abels uit: Trouw, 26 mei 2016

Romana Abels is parlementsredacteur.

noot 1 Oeso: Organisatie voor economische samenwerking en ontwikkeling, het samenwerkingsverband van rijke industrielanden

De teksten die voor dit examen gebruikt zijn, zijn bewerkt om ze geschikt te maken voor het examen. Dit is gebeurd met respect voor de opvattingen van de auteur(s). Wie kennis wil nemen van de oorspronkelijke tekst(en), raadplege de vermelde bronnen. Het College voor Toetsen en Examens is verantwoordelijk voor vorm en inhoud van dit examen.

►►► ν