Eindexamen Nederlands havo 2025, tijdvak 1: vragen en antwoorden

(1) Ik weet niet meer precies wanneer Emma Chamberlain in mijn leven kwam, maar het moet ergens in de eerste coronalockdown1) zijn geweest. Ik verveelde me tijdens het lunchen. Normaal gesproken zat ik tussen de middag in mijn studio, omringd door collega-zelfstandigen, nu zat ik alleen.

(2) De eerste Emma-video die ik bekeek, had de aantrekkelijke titel What I do in a day at home.2) Vermoedelijk gaf een gevoel van herkenning de doorslag om het filmpje aan te klikken. Ik was ook de hele dag at home; benieuwd hoe iemand anders zich erdoorheen sloeg.

(3) Het is lastig te omschrijven wat ik aantrof in haar filmpjes, nog lastiger uit te leggen waarom ik steeds meer wilde zien. Hoofdactiviteit in de meeste vlogs van Emma is koffiezetten en filosoferen over de vraag hoeveel hazelnootmelk ze erbij zal doen. Verder speelt ze Fortnite in bed en denkt ze hardop na over de vraag hoe het kan dat ze acht uur per dag op TikTok zit.

(4) Ik heb ooit gelezen dat alleenstaande Koreanen tijdens het eten video’s opzetten van andere mensen die eten, zodat ze zich niet eenzaam voelen. Destijds vond ik dat een treurig idee, maar na een dag of tien lunchen met Emma kon ik het goed begrijpen. Ik kreeg een enorm veilig gevoel van het idee dat er tijdens de lunch altijd iemand tegen me zou praten, terwijl ik niets terug hoefde te zeggen en ik mijn eenzijdige gesprekspartner uit kon zetten wanneer het mij uitkwam.

(5) Ik had ook wel eens gelezen – en zelfs geschreven – over parasociale relaties. En nu was ik er ongemerkt zelf één aangegaan. De term ontstond toen sociologen in de jaren vijftig onderzoek deden naar de relatie tussen tv-persoonlijkheden en hun publiek. Door dagelijks of wekelijks naar dezelfde persoonlijkheden te kijken, ontwikkelden mensen de illusie dat ze hun tv-helden kenden. En daardoor wilden ze elke keer weer hetzelfde programma zien.

(6) Vandaag zijn we omringd door potentiële parasociale relaties: op zo’n beetje elk medium vechten vloggers, influencers en youtubers om onze eenzijdige affectie. Er wordt dan ook veel onderzoek gedaan naar de parasociale relaties die mensen aangaan met hun online idolen. Eén recente bevinding is dat mensen sneller geneigd zijn te gaan sporten als ze een parasociale relatie aangaan met een sport-influencer: een uurtje zweten met een digitale metgezel is leuker dan in je eentje, ook als diegene jou helemaal niet kent.

(7) Ook werd duidelijk dat angstig aangelegde mensen sneller parasociale relaties aangaan, wat de kans op bijvoorbeeld een YouTube-verslaving flink vergroot. En tijdens de coronalockdowns bloeiden er significant meer parasociale relaties op, ook dat blijkt uit onderzoek.

(8) “Ze voelen als mijn vriendinnen.” Ik zat in een café met een programmamaker, ter voorbereiding op een avond over sociale media en de invloed daarvan. De programmamaker had het over moedervloggers. Sinds ze kinderen had, zei ze, was ze in beslag genomen door deze jonge vrouwen. Het begon onschuldig: af en toe even kijken hoe een andere moeder het ontbijt voor de kinderen maakte, de kinderkamer inrichtte, met haar vriend kibbelde over wie er moest oppassen. Maar op zeker moment moest de programmamaker altijd meteen naar de nieuwe video’s van haar favoriete vloggers kijken. Ook als haar kinderen huilden, haar man om aandacht vroeg, het eten nog gekookt moest worden of de fles nog opgewarmd. “Het voelde als een soort ontsnapping. Alsof ik mijn hectische leven achter me kon laten, even kon verdwijnen in hun wereld”, zo legde ze me uit.

(9) Toen de pandemie ging liggen en werken op mijn studio weer mogelijk werd, merkte ik dat ik het lunchen met Emma enorm miste. Ineens moest ik me weer verhouden tot andere mensen aan een eettafel, weer meedoen met gezamenlijke boodschappen, weekendbeschouwingen aanhoren, geduldig wachten tot iedereen klaar was. Tijdens de lockdown was mijn leven ultiem productief. Het was werken, lunchen met Emma en weer doorwerken, zonder het oponthoud van sociaal wenselijk gedrag. Nu keek ik, terwijl ik mijn eten allang op had, onrustig toe hoe studiogenoten nóg een boterham smeerden, nóg een verhaal begonnen over een mislukte date.

(10) Misschien had YouTube voor mij niet zozeer een probleem opgelost, maar eerder een probleem gecreëerd. Ik was het te prettig gaan vinden om te lunchen met Emma en ervoer veel meer moeite om sociaal wenselijk gedrag te vertonen dan normaal.

(11) In haar Zelfverwoestingsboek beschrijft Marian Donner de relatie tussen Theodore Twombly en zijn AI-systeem Samantha3) uit de film Her als dystopisch toekomstscenario, waarin er “van de mens nog maar weinig over is”. De wereld om hem heen verveelt Twombly totaal, schrijft Donner, omdat niets hem nog uitdaagt. “De apparaten weten wat hij wil. Het leven is frictieloos geworden. Zelfs de liefde is frictieloos geworden.” Samantha is er altijd voor hem, ze is nooit chagrijnig, “er zijn geen hobbels of problemen, er is alleen maar positiviteit.”

(12) In zekere zin was Emma voor mij een frictieloze vorm van contact geworden. Ik wist precies hoelang haar filmpjes duurden en ik kon ze uitzetten zodra ik het wilde. Ik hoefde nooit te wachten tot ze haar boterham op had, of tot ze was uitgepraat. Net zoals YouTube voor de programmamaker een frictieloze vervanging werd van afspraken met echte vrienden: ze hoefde er geen oppas voor te regelen, en als haar kind riep, kon ze haar ‘vriendin’ gewoon uitzetten.

(13) Kan het zijn dat vloggers de rol van onze vrienden aan het overnemen zijn? Terwijl om ons heen een samenleving wordt opgetrokken waarin we steeds meer elkaars concurrent moeten zijn, waarin we allemaal constant moeten presteren en meer van onszelf eisen, is er simpelweg minder tijd om bij elkaar thuis op de bank te ploffen en eens even te bespreken hoe het nou echt met ons gaat. En zijn er wel steeds meer vloggers en influencers bij wie je in een kort, overzichtelijk moment dat gevoel van genegenheid kan scoren in digitale, on-demand-variant.4)

(14) Een paar weken geleden ging Emma Chamberlain uit de lucht. Ik had al een paar keer geïrriteerd haar YouTube-pagina ververst, toen Emma een podcast uploadde waarin ze vertelde dat ze een mentale instorting had gehad.

(15) In een interview vertelde Emma eens dat ze vaak doet alsof haar 11 miljoen volgers met haar samenwonen, “en dan is het net alsof ik wel heel veel vrienden heb.”

(16) Volgers en gevolgden: ze zitten allemaal vast in een parasociale relatie. De één kan alleen maar kijken en luisteren, de ander alleen maar praten, filmen en delen. Ze ontmoeten elkaar nergens.

(17) Aan het einde van Her wordt Theodore verlaten door zijn AI-geliefde. “Theodore is te saai voor Samantha”, schrijft Donner. “Hij daagt haar niet meer uit.” Ze vertrekt samen met andere besturingssystemen naar een volledig digitale wereld. Volgens Donner laat Theodore zien “wat er met een mens gebeurt als alles om hem heen gericht is op positiviteit en gemak.” Met zo’n houding kun je nooit duurzame relaties aangaan, denkt Donner. Immers, “wat is liefde anders dan frictie? Anders dan misverstanden en onbegrip?”

(18) Tja, wat is liefde? Je hebt van die suffe tekeningetjes die daar antwoord op geven. “Liefde is... samen groeien”, en dan twee poppetjes erbij die gezapig een plant water geven. In tijden van digitalisering kun je ook zeggen: “Liefde is... je favoriete vlog voor iemand op pauze zetten.” Of: “Liefde is... samen lunchen, zonder scherm.” Maar misschien is liefde ook: accepteren dat je vriend of vriendin af en toe liever met een vlogger afspreekt dan met jou. Dat je partner soms even aan jullie huishouden wil ontsnappen via een YouTube-filmpje. Zolang de wereld om ons heen het moeilijker maakt om echte, duurzame relaties aan te gaan, mogen we ons af en toe best troosten met een vlog.

(19) Emma maakte gelukkig onlangs haar rentree op YouTube. Ze zette weer koffie, deed er hazelnootmelk bij, ging naar de supermarkt, at sushi – alles zwijgend dit keer, zonder haar bekende sarcastische gemompel. Hoewel ik blij was dat ze een nieuwe video online had gezet, voelde het toch raar om voor mijn plezier en ontspanning te kijken naar iemand die overduidelijk mentaal niet in orde was. Moest ik me zorgen maken om Emma? Moest ik me schuldig voelen? YouTube afzetten?

(20) De titel van Emma’s video vatte perfect samen wat we op dat moment – dwars door onze digitale parasociale relatie heen – misschien wel tegelijk voelden. “It will be ok.”5)

Doortje Smithuijsen, Trouw, 29 januari 2022

Doortje Smithuijsen is filosoof en journalist.

• noot 1 periode waarin het bezoeken van zowel mensen als voorzieningen ernstig was beperkt ter bestrijding van de coronapandemie
• noot 2 What I do in a day at home: Wat ik doe tijdens een dag thuis
• noot 3 AI-systeem: een systeem gebaseerd op kunstmatige intelligentie, waarbij machines over menselijke eigenschappen of vaardigheden beschikken
• noot 4 on demand: op bestelling
• noot 5 It will be ok: Het komt goed

Tekstfragment 1

VRIEND
Je hebt iemand nodig,
stil en oprecht,
die als het erop aan komt
voor je bidt of voor je vecht.
Pas als je iemand hebt,
die met je lacht en met je grient,
dan pas kun je zeggen:
’k heb een vriend.
Toon Hermans, Groot versjesboek, 2005

Afbeelding 1 is een cartoon van Dirk van de Wiel (X-kanaal ‘van 9 tot 5’, 12 oktober 2019). Zie de figuurverwijzing bij vraag 14.

Alinea 1 tot en met 4 bevat de beschrijving van een persoonlijke ervaring van de auteur.

Het voorvoegsel ‘para’ suggereert een verschil tussen parasociale relaties en ‘reguliere’ sociale relaties.

“Er wordt dan ook veel onderzoek gedaan naar de parasociale relaties die mensen aangaan met hun online idolen.” (regels 62-66)

Je wilt een samenvatting geven van de drie genoemde onderzoeksresultaten.

In alinea 9 beschrijft de auteur van tekst 1 haar moeizame contact met collega’s tijdens een lunchpauze. Die ervaring komt in alinea 9 in verschillende woorden versterkt tot uitdrukking, bijvoorbeeld in het woord “onrustig” (regel 124).

“Misschien had YouTube voor mij niet zozeer een probleem opgelost, maar eerder een probleem gecreëerd.” (regels 128-131)

In alinea 11 wordt de term ‘frictieloos’ gebruikt.

De titel van tekst 1 is “Mijn ideale vriendin: de vlogger”.

“Kan het zijn dat vloggers de rol van onze vrienden aan het overnemen zijn?” (regels 167-169)

In alinea 16 tot en met 18 wordt een reden genoemd waarom dit niet erg zou zijn en een reden waarom wel.

“De titel van Emma’s video vatte perfect samen wat we op dat moment – dwars door onze digitale parasociale relatie heen – misschien wel tegelijk voelden. “It will be ok.” (regels 254-259)

De informatie in een tekst kan op verschillende manieren worden uitgewerkt.

Hieronder staan zeven woord(groep)en die volgens tekst 1 ofwel bij parasociale relaties, ofwel bij duurzame relaties horen.

Lees tekstfragment 1.

De titel van tekst 1 luidt “Mijn ideale vriendin: de vlogger”.

Bekijk afbeelding 1.

In afbeelding 1 wordt de aandacht gevestigd op een paradox die ook in tekst 1 naar voren komt.

(1) Ineens zijn ze overal in de grote steden, de bezorgers van Gorillas, Getir, Flink en Zapp. Ze razen op elektrische fietsen door de straten, elke fietstocht een olympische sprint op weg naar iemand die nu-nu-nu komijnzaad moet hebben, wat flessen wijn, of alleen een pakje sigaretten.

(2) Die vergelijking met olympische sport verzin ik niet zelf. “Net als een olympisch atleet gaan we tot het uiterste”, zei Gorillas-manager Batuhan Aydin afgelopen week in NRC. In de magazijnen wordt hiphop en techno gedraaid om de werknemers energiek te houden. Aydin: “We doen bij dit bedrijf alles in een gestoord, ongelofelijk tempo.” Wonderbaarlijk genoeg leek hij dit als iets positiefs te beschouwen.

(3) “Maar… maar… staat die flitsbezorging niet haaks op trends als mindfulness en vertraging?”, vraag ik na lezing van het stuk. Mijn gesprekspartners kijken me meewarig aan. De wereld is groter dan jouw brave bubbeltje, zeggen ze; snellere service wint altijd.

(4) Waarom wind ik me zo op? Is het nostalgie naar de tijd dat verlangen kon bestaan zonder onmiddellijk bevredigd te worden? Een beetje. Is het ergernis over de bezorgers, die verwikkeld lijken in ritten op leven en dood? Ja, ook. Maar het is meer dan dat, concludeer ik uiteindelijk. Hoewel ik er zelf ook van houd, voel ik een instinctieve weerstand tegen nóg meer gemak. De vraag is namelijk: waar houdt het op?

(5) Zoals water naar het laagste punt vloeit, zo beweegt de mens naar de makkelijkste optie, oftewel: de optie met de minste frictie. ‘Frictie’ betekent zoiets als weerstand of wrijving. Filosoof Miriam Rasch geeft in haar essayboek Frictie allerlei voorbeelden van ‘frictieloos design’: apps als Uber, die je een interactie met de chauffeur besparen, en de automatische antwoordsuggesties van Gmail. Door dit soort technologie verspillen we steeds minder tijd, en dat is natuurlijk prettig. Maar is frictieloosheid altijd winst?

(6) Dat frictie ook waardevol kan zijn, erkennen we grappig genoeg wel als het gaat om kunst. Goede kunst moet ‘schuren’, onvoorspelbaar zijn, ons uit ons dagelijks stramien halen. We wantrouwen kunst die te soepel naar binnen glijdt. Ik word wel eens gepest omdat ik van Dire Straits1) hou – te makkelijk, aldus de fijnproevers.

(7) Frictie verstoort de automatische piloot; daarom is ze belangrijk voor kunst en verstorend voor commercie. Een consument moet gedachteloos kunnen scrollen, klikken en betalen. Die gedachteloosheid, het gemak waarmee we door allerlei dagelijkse handelingen bewegen, heeft iets verslavends. En precies dat is waarover ik me zorgen maak. Hoe minder frictie er is, vermoed ik, hoe lager onze tolerantie ervoor wordt. We zouden nu een woedeaanval krijgen van de tijd die het vroeger kostte om de weg te vinden in een vreemde stad. Misschien vinden we het over tien jaar wel een olympische prestatie om zelf naar de bakker te lopen.

(8) Het ene gemak lokt het andere uit. Wat nou als we door onze lage frictietolerantie dingen opgeven die we eigenlijk, als we erover nadenken, belangrijker vinden dan wat extra gemak? Neem gezichtsherkenningstechnologie: veel mensen vinden dat nu nog te ver gaan. Ondertussen wordt het in Rusland al gebruikt als betaalmiddel in de metro. “Waarom niet, het lijkt me wel handig”, aldus een laconieke Rus gisteren in NRC. In Schotland gebruiken negen schoolkantines sinds deze week gezichtsherkenning aan de kassa: alles voor de efficiëntie.

(9) In de EU zal dit niet gebeuren, zeggen deskundigen. Dat mag niet van de Europese privacywetgeving. Maar gezichtsherkenning wordt wel steeds meer ingezet als toegangscontrole bij kantoren en festivals, meldde BNR vorige week. Zal het water niet ook hier naar het laagste punt vloeien? Hoe verleidelijk is het om nog meer dingen gedachteloos te doen!

(10) Principes leggen het af tegen gemakzucht, dat zal iedereen herkennen die wel eens routineus op ‘alle cookies accepteren’ heeft geklikt. Juist omdat het zo werkt, bezie ik mijn gemakzucht met argwaan. Die moet getemd worden, niet aangemoedigd – zoals de flitsbezorgers doen.

Floor Rusman, NRC Handelsblad, 23 oktober 2021

Floor Rusman werkt als redacteur bij NRC Handelsblad.

• noot 1 Dire Straits: Britse rockband die actief was van 1977 tot en met 1995

In alinea 1 wordt veel nadruk gelegd op de snelheid van flitsbezorgers.

Uit alinea 2 blijkt een verschil van mening tussen Gorillas-manager Batuhan Aydin en de auteur van tekst 2.

In alinea 3 schetst de auteur een bepaald beeld van zichzelf.

“Waarom wind ik me zo op?” (regel 30)

“Zoals water naar het laagste punt vloeit, zo beweegt de mens naar de makkelijkste optie” (regels 42-44)

In alinea 4 wordt gesuggereerd dat onze neiging naar nog meer gemak mogelijk niet zal ophouden.

“Maar is frictieloosheid altijd winst?” (regels 55-56)

Uit tekst 2 blijkt dat frictieloosheid onder twee voorwaarden als winst kan worden beschouwd.

“Hoe minder frictie er is, vermoed ik, hoe lager onze tolerantie ervoor wordt.” (regels 75-77)

Overkoepelende vragen bij tekst 1 (Mijn ideale vriendin: de vlogger) en tekst 2 (De gedachteloosheid van de Gorillas-fiets)

“Hoe minder frictie er is, vermoed ik, hoe lager onze tolerantie ervoor wordt.” (tekst 2, regels 75-77)

De auteur van tekst 1 ervaart ook frictie tijdens lunchpauzes en lijkt ook minder tolerant voor frictie te zijn geworden.

Bron 1

De ruimte is van cruciaal belang voor de aarde, en daarom zijn er regels nodig

(1) Met een testvlucht van zijn Virgin Galactic-ruimtevliegtuig schoot multimiljardair Richard Branson in juli 2021 door de stratosfeer. Zijn jongensdroom kwam uit: vier minuten zweefde hij met zijn vijfkoppige crew gewichtloos boven de aarde. De bijzondere trip had hij speciaal vervroegd om Amazon-tycoon Jeff Bezos voor te zijn. Bezos stapte anderhalve week later in zijn Blue Origin-raket.

(2) De nieuwe space race1) ging niet tussen rivaliserende staten, maar tussen ijdele miljardairs. Na de aankondiging van Bransons lancering liet Bezos in een wrevelige reactie weten zijn rivaal een goede reis te wensen, ook al zou die officieel de ruimte niet ingaan. De tachtigkilometergrens die ‘SpaceShipTwo Unity 22’ aantikte, werd in de jaren vijftig door de NASA bestempeld tot begin van de ruimte, maar internationaal wordt de grens van honderd kilometer boven de aarde aangehouden.

(3) De boodschap was duidelijk: Branson mocht eerder zijn, Bezos ging hoger. Baas boven baas. En dan is er nóg een baas: Elon Musk, die met zijn bedrijf SpaceX eerder al de eerste commerciële partij was die een bemenste ruimtevlucht in een baan rond de aarde kreeg.

(4) De space barons2) worden ze wel genoemd. Kort gezegd willen Musk en Branson vooral Mars ‘koloniseren’, Jeff Bezos de ruimte rondom de aarde. Het zijn mannen die meer gemeen hebben dan hun kleur, levensfase en torenhoge ambitie. Als jongetjes lazen ze grotendeels dezelfde sciencefictionboeken. Als jongemannen waren ze stuk voor stuk buitenbeentjes; ze zijn geobsedeerd door raketten en willen, boven alles, winnen. Met miljoenen fans, miljarden dollars om te investeren en deals met grote ruimtevaartorganisaties zijn ze inmiddels beeldbepalend voor de ruimtevaart.

(5) Hun taalgebruik verraadt een wereldbeeld. De ruimte noemen ze een ‘frontier’3), een plek om te ‘koloniseren’, zoals ooit het Wilde Westen. Steeds als ik dat lees, struikel ik erover. Koloniseren. Alsof dat woord niet zucht onder de last van het verleden. Als onze taal bepaalt hoe we naar de wereld, en dus ook naar de ruimte kijken, moeten we zorgvuldig zijn met onze woorden. Waarom niet ‘bezoeken’ in plaats van ‘koloniseren’? Ook voor ‘frontier’ is vast een minder beladen term te vinden. Mijn voorstel: the unknown4), maar ik vermoed dat die term te nederig stemt.

(6) Je kunt je afvragen of wij, aardgebonden stakkers, ons hier nu druk om moeten maken. Waarom laten we een klein clubje interplanetaire adel zich niet vermaken in het heelal? Omdat de ruimte inmiddels van cruciaal belang is voor de aarde, daarom. We kunnen allang niet meer zonder al die satellieten daarboven, en er valt wat te halen. De eerste buitenaardse mijnbouwbedrijven zijn al opgericht. Lyndon B. Johnson, later president van de Verenigde Staten, voorzag het in 1958 al: “De ruimte controleren is de wereld controleren.”

(7) Volgens het Ruimteverdrag dat de basis vormt voor het internationale ruimterecht moeten we de ruimte beschouwen als een “provincie voor de hele mensheid” en dat is precies wat het zou moeten zijn en blijven.

(8) Onze sterrenhemel is de bron van onze wetenschappelijke kennis, en van de oudste verhalen van de mensheid. Cultureel en wetenschappelijk is het heelal voor ieder van ons van grote betekenis. Alles wat daar gebeurt zou in het belang moeten zijn van zo veel mogelijk aardbewoners.

(9) Het probleem is alleen dat dit idee van een gedeelde menselijke provincie zich maar moeilijk vertaalt in harde wetten. Het Ruimteverdrag stamt uit de jaren zestig, het is niet bedacht op de commerciële exploitatie van private partijen. Het zou naïef zijn te stellen dat buiten de dampkring geen geld mag worden verdiend. Maar als we de space cowboys ongemoeid hun gang laten gaan, kan de ruimte een exclusief wingewest worden voor de superrijken.

(10) Zelf koppelen ze hun interplanetaire ambities trouwens niet in de eerste plaats aan financiële winst. Rond de lancering van de Virgin Galactic noemde Branson het ‘overzichtseffect’ als motivatie om omhoog te gaan.

(11) Dit effect treedt op bij veel astronauten die vanuit de ruimte naar de aarde kijken en doordrongen raken van de kwetsbaarheid en verbluffende schoonheid van onze planeet. Door de grote afstand zien ze plotseling hoe alles hier beneden een geheel vormt. Geen boom, geen mens, geen wolk staat op zichzelf. Dit diepe besef van de aardse verwevenheid maakt dat veel ruimtevaarders zich bij terugkomst van hun missie gaan inzetten voor behoud en versterking van ons ecosysteem.

(12) Branson zegt met zijn plannen voor ruimtetoerisme zo veel mogelijk mensen deze ervaring te willen bieden. Maar het is zeer de vraag of vier minuten zweven op tachtig kilometer hoogte een overzichtseffect oplevert. Onderzoek naar het effect wijst uit dat een enkele keer kijken niet genoeg is voor een langdurige impact. Bovendien speelt niet alleen het uitzicht een rol maar ook de grote afstand en de complete afzondering. Het ligt dus wat genuanceerder dan Branson het doet voorkomen.

(13) Ook Bezos en Musk framen hun plannen graag als filantropische ondernemingen. Ze weten dondersgoed dat ruimtevaart drijft op grote verhalen. Raketbrandstof is een mengeling van kerosine en mythevorming, schreef de Deense godsdienstwetenschapper Thore Bjørnvig.

(14) Het is aan ons die verhalen door te prikken, te zien wat overblijft als de lucht is ontsnapt. Met alleen een kritische houding komen we er niet. Er is betere regelgeving nodig. Hiervoor zou de internationale gemeenschap een voorbeeld kunnen nemen aan Antarctica, qua status vergelijkbaar met de ruimte. Overheden moeten overeenkomen dat het gebied buiten de dampkring niet voor commerciële doeleinden mag worden geëxploiteerd.

(15) Het heelal heeft ons nog van alles te leren, over onze oorsprong en onze toekomst. De sterrenhemel kan ons helpen verwondering en relativering te vinden in een benauwde tijd. Maar daarvoor moet de ruimte wel de ruimte blijven. En niet het speelveld van groot geld en dito ego’s.

Marjolijn van Heemstra, NRC Handelsblad, 16 juli 2021

Marjolijn van Heemstra is schrijver en theatermaker. Ze publiceerde onlangs het boek In lichtjaren heeft niemand haast. Een pleidooi voor meer ruimte in ons leven.

• noot 1 space: (de) ruimte
• noot 2 barons: baronnen
• noot 3 frontier: grens; een term die ten tijde van de kolonisatie van Amerika werd gebruikt om de grens aan te duiden tussen het reeds door kolonisten bevolkte en het nog niet door kolonisten bevolkte deel
• noot 4 the unknown: het onbekende

Bron 2 is een cartoon met de namen JEFF BEZOS en RICHARD BRANSON. Carlos Alberto da Costa Amorim, toonpool.com, 12 juli 2021. Zie de figuurverwijzing bij vraag 36.

Bron 3

(1) Het ideaalbeeld van Musk is om Mars te koloniseren. Bezos en Branson gaan niet eens naar een andere planeet, maar schieten ieder in hun eigen raket zo’n 100 kilometer omhoog, koekeloeren daar een paar minuten in de rondte, en zijn binnen een kwartier weer terug op aarde. Het is je reinste decadentie.

(2) Maar helemaal nutteloos zijn de inspanningen van deze drie ruimtemusketiers niet. Dankzij hun ondernemersneus is het ontwikkelen van ruimteschepen stukken goedkoper geworden. Ook hebben ze in belangrijke mate bijgedragen aan het verduurzamen van de ruimtevaart, door te zorgen voor recyclebare materialen in deze industrie.

(3) Ruimtereizen voelen voor velen van ons zinloos, omdat we er het belang niet van inzien. Maar dat zagen we 100 jaar geleden ook niet van het vliegtuig, en 600 jaar geleden ook niet toen Columbus in een boot de oceaan overstak en op Amerika stuitte. Alleen door te ontdekken gaan we nieuwe mogelijkheden zien.

(4) In het dagelijks leven, tussen werkstress en sociale verplichtingen door, is het soms lastig ons te realiseren hoe wonderlijk het eigenlijk is dat we hier rond mogen lopen. Maar astronauten hebben onderweg door het kleine raampje van hun ruimteschip de bolling van de aarde mogen aanschouwen en hebben van een afstandje onze planeet bekeken. Die ervaring maakte bij hen in één klap duidelijk hoe fragiel en kwetsbaar onze aarde is, en dat er goed voor haar gezorgd moet worden.

(5) Met een beetje mazzel kickt dat besef ook in bij deze machtige miljardairs.

Barbara Noordermeer, intermediair.nl, geraadpleegd op 21 november 2022

Barbara Noordermeer is Amerika-correspondent.

Bron 4

(1) De ruimtemijnbouw, het winnen van grondstoffen in de ruimte, kan de mensheid vele voordelen brengen. Permanente bewoning in de ruimte komt dan opeens heel dichtbij. En wat dacht je van de talloze mogelijkheden voor ruimtemineralen?

(2) Aan de andere kant zijn er ook grote risico’s: een asteroïde zou ter aarde kunnen storten of het getij zou kunnen veranderen. En is de ruimtemijnbouw wel zo rechtvaardig? Elk land opereert nu voor zich, waardoor het recht van de sterkste zal regeren. Het gevolg: landen die niet meedoen, lopen de ruimterijkdommen mis. Terwijl volgens het Ruimteverdrag hemellichamen juist dienen te worden gebruikt in het belang van alle staten, ongeacht hun niveau van economische of wetenschappelijke ontwikkeling.

(3) Het is daarom de hoogste tijd voor een intergouvernementele toezichthouder. Gelukkig is er een uitstekend voorbeeld: de Internationale Zeebodemautoriteit van de VN. Net als de Internationale Zeebodemautoriteit, zou een internationale ruimte-autoriteit kunnen toezien op mijnbouwvergunning, nadere regelgeving kunnen invoeren en voor de (milieu)belangen van het gebied kunnen opkomen.

Florentine Vos, NRC Handelsblad, 2 maart 2021

Florentine Vos is advocaat internationaal publiekrecht in Londen.

Stel, bij het vak Nederlands ga je meedoen aan een discussie over de volgende vraagstelling: ‘Zijn er regels nodig voor commerciële activiteiten in de ruimte?’

Ter voorbereiding krijg je van de docent een setje bronnen. Je maakt een analyse van de opbouw en de inhoud van bron 1. Om de discussie te structureren wil je eerst zicht krijgen op de deelthema’s in deze tekst.

Lees bron 1.

Je kunt bron 1 na de inleiding met onderstaande kopjes in vier opeenvolgende delen onderverdelen:

• deel 1: Het wereldbeeld van de space barons
• deel 2: De meerwaarde van de ruimte voor de mensheid
• deel 3: De ruimte als domein voor ondernemers om van te profiteren
• deel 4: Wat er moet gebeuren tegen de ruimtecowboys

In bron 1 kom je regelmatig een opvallende woordkeuze van de auteur tegen. Ook zie je dat de auteur ingaat op de woordkeuze van anderen. Omdat woordkeuze in een discussie een sterk effect kan hebben, besluit je hier aandacht aan te besteden.

Uit de woordkeuze in alinea 1 tot en met 3 kun je afleiden welke houding de auteur heeft ten opzichte van Jeff Bezos, Richard Branson en Elon Musk.

In alinea 5 lees je kritiek op het gebruik van de woorden ‘frontier’ en ‘koloniseren’.

Het valt je op dat in alinea 6 de groepen “wij, aardgebonden stakkers” en “een klein clubje interplanetaire adel” tegenover elkaar worden gezet.

Je gaat in bron 1 op zoek naar bruikbare argumenten voor de discussie en ziet dat die vooral aan het eind van de tekst staan.

Je leest in alinea 10 tot en met 13 een verwijt richting de ruimtevaartondernemers Bezos, Branson en Musk.

“Het ligt dus wat genuanceerder dan Branson het doet voorkomen.” (regels 151-153)

Nadat je de argumenten hebt verzameld, wil je ook het centrale standpunt van bron 1 helder kunnen formuleren.

De discussie zal plaatsvinden op een podium in de school. Tijdens de discussie wil je op de achtergrond een afbeelding laten zien. Hiervoor kies je bron 2 uit het setje bronnen, omdat je vindt dat deze cartoon goed past bij de inhoud van bron 1.

Bekijk bron 2.

De cartoon uit bron 2 past in meerdere opzichten bij bron 1.

Je zoekt nog meer voorbeelden van opvallende woordkeuzes en je wilt voor de discussie nog extra argumenten verzamelen. Daarom lees je bron 3 en 4.

Lees bron 3.

Je ziet dat ook in bron 3 opvallend taalgebruik voorkomt, net als in bron 1. Zo lees je in alinea 2 van bron 3 de benaming “deze drie ruimtemusketiers”.

In alinea 4 van bron 3 wordt een fenomeen beschreven dat ook in bron 1 aan bod komt.

Lees bron 4.

In alinea 2 van bron 4 lees je de volgende zin: “Elk land opereert nu voor zich, waardoor het recht van de sterkste zal regeren.” Je realiseert je dat bron 1 deze bewering tegenspreekt.

In bron 1 lees je een duidelijk standpunt: “Overheden moeten overeenkomen dat het gebied buiten de dampkring niet voor commerciële doeleinden mag worden geëxploiteerd.” (regels 172-175)

De auteur van bron 4 noemt twee voorwaarden waaronder de ruimte wat haar betreft wél voor commerciële doeleinden mag worden geëxploiteerd.

Ook in bron 3 en 4 kom je argumenten tegen die je kunt gebruiken voor de discussie.

Je ziet dat bron 4 zowel twee argumenten voor als twee argumenten tegen commerciële activiteiten in de ruimte geeft. Je vraagt je af welk antwoord de auteur zou geven op de vraag die in jullie discussie centraal staat: ‘Zijn er regels nodig voor commerciële activiteiten in de ruimte?’