Eindexamen Nederlands havo 2021, tijdvak 1: vragen en antwoorden

Leve de vleesetende vegetariër

• Wantrouw de rechtlijnigen

(1) “Diervriendelijk vlees bestaat nooit vlees eet, juist het recht heeft niet”, scandeerden fanatieke vege- om zo heel af en toe een stukje dier- tariërs voor de deur van de biolo- 45 lijk voedsel te eten. Als het gaat om gische slager bij mij in de buurt. Strikt het verminderen van dierenleed en

5 genomen hadden ze een punt, maar CO2-uitstoot zou het veel effectiever een beetje vreemd vond ik het wel. Ik zijn als al die vleeseters nu eens een had sterk de indruk dat ze hun pijlen stuk minder vlees eten. beter hadden kunnen richten op een 50 (4) Het komt allemaal doordat we kiloknaller of een megastal. consequent zijn hoog waarderen en

10 (2) Hoe zouden deze vegetariërs tot inconsequentie zien als een dood- hun besluit zijn gekomen om juist bij zonde. Kijk maar naar de politiek. een biologische slager te gaan de- Wanneer je als politicus wordt beticht monstreren? Ze zullen ooit besloten 55 van draaien, raak je beschadigd. Het hebben geen dierlijk voedsel meer tot beroemdste voorbeeld uit de recente

15 zich te nemen. Een nobel streven: Nederlandse geschiedenis is onge- daarmee voorkomen ze dierenleed, twijfeld dat van Wouter Bos. “U draait dragen ze aanzienlijk minder bij aan en u bent niet eerlijk”, zei Balkenen- de CO2-uitstoot en verkleinen ze hun 60 de (CDA) tegen hem tijdens een ra- ecologische voetstap onmiddellijk. diodebat. Vervolgens bleef het CDA

20 Maar goed, als je consequent bent, Bos als inconsequente draaikont af- kun je het daar niet bij laten. Want schilderen, met succes: Bos’ Partij als je echt overtuigd bent van je me- van de Arbeid lag een straatlengte ning, moet je proberen anderen daar- 65 voor in de peilingen, maar uiteindelijk van te overtuigen. Eigenlijk is het mo- werd het CDA de grootste partij. En

25 reel verwerpelijk dat niet te doen. En er zijn meer politici die proberen zich- zo kan het dus gebeuren dat je op zelf neer te zetten als de enige con- een dag besluit vegetariër te worden sequente te midden van inconse- en je jezelf niet veel later al demon- 70 quenten, vaak met succes. Fijn voor strerend aantreft bij een biologische hen, maar als samenleving schieten

30 slager. Als je niet oppast, streef je we er weinig mee op. We zouden heel consequent je doel voorbij. inconsequentie veel meer moeten (3) En denk nu niet dat alleen vege- waarderen. tariërs dit zo doen, het consequente 75 (5) Het is natuurlijk prettig om een denken van niet-vegetariërs is vaak helder en consequent wereldbeeld te

35 nog erger. Als je zegt dat je vegeta- hebben. Dat geeft duidelijke richtlij- riër bent, grijpen veel niet-vegetariërs nen voor je handelen en een gevoel elke kans aan om je op inconsequen- van rust. Maar het is lastig vol te ties te wijzen. “Ja, maar je draagt wel 80 houden: de wereld verandert voort- leren schoenen.” En als ze je een durend en je hebt nu eenmaal ook te

40 keer betrappen op het eten van maken met anderen die anders over vlees, dan is het hek echt van de dingen kunnen denken. Bovendien is dam. Terwijl de vegetariër, die toch al volledige consequentie onmogelijk.

85 Vroeg of laat ontdek je dat elke zichtelijk, maar in de geschiedenis ordening, elk verhaal, elk systeem zijn voorbeelden te vinden waarbij ‘tekortschiet’, dat wil zeggen: niet het desastreus uit de hand liep. helemaal consequent is. Er zijn altijd 135 (9) Onze democratie is in dit licht een losse eindjes en restcategorieën. prachtig systeem. Meerdere partijen

90 (6) Dat merk je al bij iets simpels als met verschillende wereldbeelden het opruimen van je bureau. Als je moeten er samen zien uit te komen. een indeling hebt bedacht voor de Het is de ultieme manier om desas- stapel papieren, zit je uiteindelijk al- 140 treuze gevolgen van consequent tijd met een rest, de dingen die niet denken te voorkomen. Des te gekker

95 in een van de hokjes passen. Wat is het dat we onze politici juist gena- doe je daarmee? Je kunt die gena- deloos afrekenen op de inconse- deloos door de papierversnipperaar quenties van hun standpunten. Wat halen, ze wegmoffelen in een ver- 145 hebben we liever: politici die het bes- borgen laatje of ze een beetje op je te besluit nemen, die er met anders-

100 bureau laten slingeren. Natuurlijk is denkenden proberen uit te komen, of het ook mogelijk om voor een andere politici die koste wat kost vasthouden ordening te kiezen die deze dingen aan een standpunt, om de enige re- wel een belangrijkere plek geeft, het 150 den dat dat nou eenmaal hun stand- probleem is alleen dat je dan weer punt was? In een klimaat waar alles

105 andere restcategorieën overhoudt. om consequentie draait, wordt het Hoe fijnmaziger je ordening, hoe min- erg lastig om eens iets uit te probe- der restcategorieën, maar hoe inge- ren, want voor je het weet, word je wikkelder en onhandiger in het ge- 155 beticht van inconsequentie. Politici bruik. Het zal nooit lukken een orde- die beweren dat ze, in tegenstelling

110 ning te bedenken die alles een gelij- tot de anderen, nu eindelijk eens ke plek geeft, want dan kom je uit bij consequent zullen zijn en echt de chaos. waarheid zullen spreken, moet je dus (7) Zo kent ook de maatschappij los- 160 juist wantrouwen. Want of ze liegen se eindjes en restcategorieën, zoals of ze zijn uit op een dictatuur.

115 mensen die niet in het systeem pas- (10) Maar kunnen wij dan zomaar sen: vluchtelingen, andersdenken- helemaal zonder die ordeningen? den, verstandelijk beperkten, ouden Hebben wij niet een minimale vorm van dagen. Wat doe je met hen? In 165 van consequentie nodig om ons de versnipperaar? Of wegstoppen in handelen op te baseren? Volgens de

120 een laatje? In Nederland kiezen we Duitse denker Friedrich Nietzsche meestal voor de laatste oplossing: zou het moment ooit komen dat we we stoppen ze in inrichtingen of werkelijk zonder consequentie kun- vluchtelingenkampen, bij voorkeur 170 nen, alleen moest daarvoor wel eerst buiten de bewoonde wereld. een nieuwe mens opstaan: de

125 (8) En dan zijn er nog mensen die übermensch. Bij deze übermensch een ander consequent systeem moet je niet denken aan de karika- voorstaan en dat van jou betwisten. tuur die Adolf Hitler ervan maakte

• Wat moet je met hen? Verdelgen? 175 een zuivere ariër die volgens de Negeren? Overreden? De wang toe- nazistische vastomlijnde ideologie

130 keren? Op kleine schaal is het pro- denkt en handelt

• maar juist aan bleem misschien nog redelijk over- iemand die zonder ideologie kan

leven: een wezen dat geen wereld- consistentie kennen, maar uiteindelijk

180 beeld nodig heeft, niet streeft naar 200 toch inconsequent blijken. Als we enige vorm van consequentie, die onze irritaties daarover wat kunnen zich kan redden in de chaos. De onderdrukken zijn we al een heel mens is een “brug”, een “overgang”, eind. Want een inconsequenter leven een “koord, geknoopt tussen het dier is geen gemakkelijk leven

• het ver-

185 en übermensch”, schrijft Nietzsche in 205 eist zelfbeheersing en een bijzonder Aldus sprak Zarathoestra. Wij naar flexibele geest. Je moet wel iets van consequentie strevende mensen zijn richtlijnen hebben, maar die ook weer volgens Nietzsche dus van voorbij- niet al te serieus nemen. gaande aard. (12) De verleiding om te denken dat

190 (11) Net als Nietzsche denk ik dat 210 je eindelijk het consequente systeem leven zonder wereldbeeld te hoog hebt gevonden, ligt altijd op de loer. gegrepen is voor de huidige mens, Inconsequentie blijft nu eenmaal irri- maar ik vraag me wel af of die teren. Juist daarom heb ik zo’n waar- übermensch er ooit zal komen. In dering voor de flexitariër, de levens-

195 ieder geval kunnen we in afwachting 215 minnende doodgraver, de fietsende van deze supermens voorlopig maar autobezitter, de varende landrot, de beter leren leven met wereldbeelden niet-stemmende politicus, de dronken die weliswaar een zwakke vorm van geheelonthouder en de rokende arts.

naar: Frank Meester uit: de Volkskrant, 30 april 2016

Frank Meester is filosoof en publicist.

De vlogger is de toekomst van de journalistiek

(1) Zullen mijn kinderen nog weten verkiezingscampagne bepalen versus wat een journalist is? Over de toe- zij die daarop moeten reageren in het komst van de journalistiek wordt veel politieke veld, of hoofdredacteuren gedebatteerd, en steevast valt het versus freelancers in het journalistie-

5 woord digitalisering. Die toekomst 20 ke veld. Elk veld is een krachtenveld, lijkt niet zo gewis te zijn. een strijdperk. (2) In de vorige eeuw leerde de (3) In zijn tekst Sur la télévision Franse socioloog en denker Pierre (1996) beschrijft Bourdieu hoe de op- Bourdieu ons dat de maatschappij uit komst van de televisie de verhoudin-

10 velden bestaat: het culturele veld, het 25 gen in het journalistieke veld veran- economische veld, het wetenschap- derde. Televisie kon de massa op pelijke veld, het politieke veld en ook een heel andere manier bespelen het journalistieke veld. Elk veld kent dan radio en printmedia gewend overheersers en onderdrukten, bij- waren. Om de aandacht van het pu-

15 voorbeeld zij die de thema’s van een 30 bliek moest opnieuw worden gestre-

den. Maar waar de televisie een ver- des oordeels verslag te doen. andering bracht in het journalistieke (6) Maar er is hoop, want de journa- veld, zorgt de digitalisering voor een 80 listiek lijkt plots terug van wegge- verandering van het journalistieke weest. Nee, het lijfblad dat op gezet-

35 veld. De overheersers van weleer te tijden in de bus viel en een NOS staren hulpeloos naar hun verdien- Journaal dat nog viel te onderschei- modellen, terwijl de onderdrukten van den van de pastiche die LuckyTV toen aan status en invloed winnen 85 erop maakt, komen niet weerom. En met hun eigen YouTube-kanaal. Het nee, die digitalisering gaat nooit meer

40 is niet langer duidelijk of er nog wel weg. Sterker, in navolging van com- een journalistiek veld bestaat, en hoe puters die romans kunnen schrijven we dat moeten afbakenen. en schilderijen van Rembrandt kun- (4) Terwijl de gebruikers van de oude 90 nen produceren, zullen er computers infrastructuur (verkopers en consu- komen die journalistieke verhalen

45 menten van journalistieke verhalen) kunnen maken. Net als de verblufte elkaar in alle digitale commotie niet toeschouwer die zo’n Rembrandt uit meer kunnen vinden, wordt de jour- de printer zag rollen, zullen we die nalistiek bovendien bedreigd door 95 stukken lezen en stamelen: “De vier apocalyptische ruiters, aldus handtekening ontbreekt, maar de

50 Emily Bell, oud-journalist van The signatuur is onmiskenbaar.” In sport- Guardian en aan de prestigieuze verslagen en filmrecensies komen ze Columbia School of Journalism al een heel eind, onze elektronische verantwoordelijk voor de afdeling 100 collega’s. digitaal. (7) Dat mag in de oren van Emily Bell

55 (5) Die vier ruiters zijn: Facebook, en anderen apocalyptisch klinken, ik Apple, Google en Amazon. Vooral de denk dat er sprake is van een nieuwe eerste twee willen zich volgens Bell dageraad. Die gloort niet zozeer in meester maken van de journalistiek. 105 de voortrazende technologische Facebooks instant articles (de moge- ontwikkelingen of de aansluiting die

60 lijkheid om nieuwsberichten van der- wij, journalisten, mediabedrijven en den in de tijdlijn te lezen zonder mediaconsumenten, daarmee vast Facebook te verlaten) en Apple News ooit zullen weten te vinden. Het (een iTunes-achtige app voor 110 nieuwe licht komt van ontmoetingen nieuwsartikelen) zijn er in haar per- tussen journalisten en niet-journa-

65 ceptie voortekenen van dat voor de listen die er beiden een even grote journalistiek de jongste dag nakende behoefte aan blijken te hebben om is1). We leggen immers het lot van de wereld te vertellen wat de wereld onze informatievoorziening

• dat is: 115 moet weten over de wereld. het lot van onze samenleving
• in (8) Een prachtig voorbeeld van zo’n

70 handen van de Mark Zuckerbergs 2) ontmoeting was die tussen presen- van deze wereld, van een kleine tator Matthijs van Nieuwkerk en groep individuen die door geld wor- hood3)vlogger Ismail Ilgun, live op de den gedreven en niet te controleren 120 oldskool televisie. Op de tafel van De zijn. Het ergste is natuurlijk dat, als Wereld Draait Door (DWDD) lag het

75 Bell gelijk heeft, er straks geen dege- cameraatje waarmee Ilgun zichzelf lijk journalistiek medium meer over en zijn hood in korte tijd beroemd zal zijn om van die spectaculaire dag had gefilmd. “Dus jij bent een journa-

125 list in Zaandam?” vroeg de presenta- 165 beeld de DWDD-kijkers en de vlog- tor. Van Nieuwkerk is journalist: hij fans. Ik heb de journalistiek, behalve heeft een krant geleid, een televisie- als mooiste vak, altijd gezien als een station en hij presenteert al elf jaar belangrijke schakel in de maatschap- DWDD. Maar nu was hij in verwarring pelijke conversatie: de uitwisseling

130 over wie zijn vakbroeder is en wie 170 van nieuws, meningen en verhalen niet. Het antwoord van Ilgun maakte die maakt dat wij mensen een sa- die verwarring alleen maar groter, en menleving kunnen vormen. Spat die interessanter: “Zo is het. Ik ben conversatie uiteen en sluit elk van gewoon een jongen met een camera, ons zich op in z’n eigen waarheids-

135 that’s it, ik ben in de groep, ik zeg 175 bubbel, dan heb je al snel geen tegen niemand wat ze moeten doen samenleving meer. en ik forceer ook niks, ik trek gewoon (11) Iemand die bereid is een half uur die camera en ik film gewoon, dat is lang zijn plas op te houden om de gewoon puur realiteit.” Ondertussen kennismaking te laten slagen, ver-

140 hield hij met gestrekte arm zijn hand 180 dient het om met open armen te wor- hoog in de lucht, de palm naar zich den verwelkomd. Ik wil hiermee zeg- toegekeerd, alsof hij een selfie gen dat op die brug die nu hopelijk maakte. Ilgun beschouwt zichzelf wordt gebouwd, de conversatie tus- namelijk als journalist (‘Zo is het’), sen de waarheidsbubbels kan wor-

145 maar tegelijkertijd is hij zijn eigen 185 den hervat. onderwerp. (12) De verwarring over wie wel jour- (9) Ook het verhaal, eerder deze nalist is en wie niet, moet echter niet week in NRC, over de makers van te lang aanhouden. Een duidelijk af- het YouTube-kanaal Supergaande, gebakend journalistiek veld zoals

150 getuigt van zo’n ontmoeting. “Ik moet 190 Bourdieu voor zich zag, is er niet heel nodig naar het toilet, al een half- meer en zal ook niet terugkeren. uur, maar ik durf het interview niet te Maar als sommigen van ons het verlaten. Kan ik even snel naar het instrumentarium hebben om journa- toilet?” vraagt een van hen aan de listieke verhalen te maken (feit en

155 NRC-journalist. Terwijl Supergaande 195 fictie niet mengen, zorgvuldigheid be- zo’n succes is dat ze niet meer met trachten, hoor en wederhoor toepas- de metro konden zonder aangespro- sen, je bronnen beschermen, enzo- ken te worden door fans, iets wat de voort) en anderen de weg kennen gemiddelde NRC-journalist toch niet naar de plaatsen in de samenleving

160 snel zal overkomen. 200 waar die verhalen over moeten gaan, (10) Maar nogmaals, er is hoop. Mis- dan moeten wij samenwerken. In die schien kunnen er nu meer bruggen samenwerking zal nieuwe, krachtige worden geslagen tussen de volstrekt journalistiek ontstaan. gescheiden werelden van bijvoor-

naar: Pieter van den Blink uit: NRC Handelsblad, 15 & 16 oktober 2016

Pieter van den Blink is journalist.

noot 1 de jongste dag nakende is: de dag des oordeels dichterbij komt, vrij vertaald: het einde nabij is noot 2 Mark Zuckerbergs: Mark Zuckerberg is medeoprichter en algemeen directeur van Facebook. noot 3 hood: hier gebruikt in de betekenis van ‘buurt’ (van het Engelse neighbourhood)

Wat als werken niet meer móet, maar mág?

(1) Zwitserland wees het twee weken enorm. Ondanks de recente econo- geleden massaal af in een referen- mische crisis leven we, historisch dum: het basisinkomen, een onvoor- gezien, in tijden van overvloed. De waardelijk inkomen voor elke burger, moderne westerse mens werkt in –

5 hoog genoeg om een bestaansmini- 40 en dus ook aan

• een consumptie- mum te garanderen. Het is een radi- maatschappij. Hoe rijker we worden, caal idee maar vooral een pleidooi hoe meer we willen hebben: een tegen de gevestigde orde. Het ada- vorm van materialisme die Karl gium ‘werken voor je geld’ is niet Marx2) ‘warenfetisjisme’ noemde.

10 meer voor iedereen heilig. Het basis- 45 Geld is uitgegroeid tot doel op zich in inkomen introduceert een nieuwe plaats van een middel tot het verwe- manier van denken waarbij werken zenlijken van een ander doel. niet langer noodzaak is, maar een (4) Een andere verklaring is dat we keuze. werken uit plichtsgevoel. Een ar-

15 (2) Bijna honderd jaar geleden voor- 50 beidsloos inkomen druist tegen ons spelde John Maynard Keynes1) een calvinistische werkethos in. Sinds zonnige toekomst: technologische Adam en Eva uit het paradijs werden vooruitgang zou de productie ver- gegooid, is ledigheid des duivels oor- viervoudigen, zodat we in 2030 nog kussen. Arbeid is niet alleen nood-

20 maar vijftien uur per week zouden 55 zaak maar ook de goedheid zelve, de hoeven werken. Zijn eerste voorspel- hoeksteen van de christelijke samen- ling kwam uit, maar die vijftienurige leving. Ongeacht het inkomen wor- werkweek lijkt ver te zoeken. In Ne- den we opgevoed met het idee dat derland, dat tot de landen met de werken een nuttige tijdsbesteding is.

25 kortste werkweek ter wereld behoort, 60 Gratis geld verdienen we niet. Voor werken mensen gemiddeld nog wat, hoort wat. steeds dertig uur per week. Waarom (5) Daarnaast telt ook mee dat men- blijven we toch zo hard werken? sen gewoonte- en kuddedieren zijn. (3) We werken in de eerste plaats Als iedereen in de sloot springt, doen

30 omdat het moet: om eten te kopen, 65 wij het ook. Het begint al vroeg met huizen te huren, rekeningen te beta- de vraag wat je later wilt worden. Zo len. Het moet van de overheid, het wordt gehamerd op het belang van moet van onze ouders. Toch hoeft een goede baan, en zo hameren we dat allang niet meer zo te zijn. De verder, want wie alleen een hamer

35 collectieve rijkdom in het Westen is 70 krijgt, ziet overal spijkers.

(6) Maar belangrijker nog dan hárd te mógen werken? Hoe vullen we ons werken, is het gegeven dát we wer- 95 leven in als we minder

• of helemaal ken. Ons werk bepaalt in hoge mate niet meer
• hoeven te werken? onze status in de samenleving. Ster- (8) Of het basisinkomen economisch,

75 ker nog, werk vervult een existentiële politiek of juridisch haalbaar is, is rol: het rechtvaardigt ons bestaan en onderwerp van een eindeloze welles- geeft ons nut. Vraag iemand wie hij 100 nietesdiscussie. Dat is een discussie of zij is en je krijgt na een naam een die óók gevoerd moet worden. Maar beroep als antwoord. Het is geen voorafgaand zouden we moeten vra-

80 toeval dat in een maatschappij waar gen waarom wij over werken denken werk centraal staat, de ongelukkigste zoals we dat doen. Of ons idee over en ongezondste mensen werkloos 105 werken nu voortkomt uit noodzaak, zijn en het is ook geen toeval dat er plicht, gewoonte of uit identiteit, het enorme taboes rusten op werkloos- gedachte-experiment van een basis-

85 heidsverzekeringen en -uitkeringen. inkomen trekt onze vastgeroeste (7) Mensen die hun baan verliezen, ideeën in twijfel. De centrale rol van raken tegelijkertijd een groot deel van 110 werken wordt van het voetstuk gesto- hun identiteit kwijt. Voordat beleids- ten. Wat we doen is níét wie we zijn. makers en economen op zoek gaan Werken móét, kan veranderen in:

90 naar financieringsmodellen voor het werken mág. Doorbreek dit taboe en basisinkomen, moeten ze dus een je boekt maatschappelijke vooruit- fundamentelere vraag beantwoorden: 115 gang. Kansarm of kansrijk, er valt wie zijn wij in een wereld waarin we veel meer te kiezen.

naar: Lily Schim van der Loeff en Kyrill Hartog uit: Het Parool, 23 juni 2016

Lily Schim van der Loeff en Kyrill Hartog waren op het moment van schrijven programmamakers in opleiding bij debatcentrum De Balie.

noot 1 John Maynard Keynes (1883-1946) was een invloedrijk, Brits econoom. noot 2 Karl Marx (1818-1883) was een Duits filosoof. Zijn boek Das Kapital vormde de basis voor de ideologie van de arbeidersbeweging waaruit het socialisme en het communisme zijn voortgekomen.

Basisinkomen aantasting van autonomie

(1) Als je je afvraagt welk dier je wilt Euromastpark op zoek naar voedsel zijn, dan zie je jezelf als een sterke voor de kleintjes. tijger op een schaduwrijke savanne, (2) Als je jezelf verbeeldt als dier, of als kapucijneraapje in de oerwou- 10 droom je niet over het leven in een

5 den van Suriname. Dichter bij huis gerenoveerde tijgerkooi van Artis, zie je een merel in een nestje in het een tralieloos verblijf in de Apenheul,

of een jarendertigvolière in je achter- staan’ weg: mensen willen werken en tuin. Het is wel praktischer, leven als 55 in hun eigen levensonderhoud voor-

15 dier in Artis, Apenheul of volière: je zien. Dat is leven. eten wordt gebracht en je hoeft niet (8) Voor de vele mensen die het ver- op je hoede te zijn voor andere die- velend vinden dat zij nu geen werk ren. Met deze praktische oplossing hebben, lost een basisinkomen bo- verdwijnt echter de lol van het leven. 60 vendien niets op: ze hebben dan nog

20 (3) Dat is bij een basisinkomen het- steeds geen werk. Ook heeft een zelfde. Dat gaat uit van het idee dat basisinkomen een aanzuigende iedereen dan altijd genoeg heeft, een werking op mensen met verkeerde heel grote mensentuin, waarin intenties. En dat heeft ontwrichtende beleidsmakers en veelverdieners de 65 gevolgen voor de economie. Ter

25 verzorgers zijn. illustratie: als ik hoor dat in Zwitser- (4) Als argumenten voor het basis- land na wordt gedacht over een inkomen worden genoemd dat er basisinkomen, droom ik over geld en onvoldoende werk is, dat automati- gemak voor mijzelf. Ik droom niet sering steeds meer banen laat ver- 70 over ouderen helpen of bergen

30 dwijnen, dat er veel regels zijn en dat schoonmaken. het arbeidsintensief is om de sociale (9) Je hebt ook mensen die zich in- verzekeringswet goed uit te voeren. spannen om naast hun uitkering bij (5) Het zou uiteraard fijn zijn als te verdienen zonder dit te melden. iedereen zijn ideale baan heeft, als 75 Hier is veel inventiviteit in het ont-

35 63-jarigen geen sollicitatieplicht meer duiken van regels, terwijl op ander zouden hebben en als er nooit fouten gebied

• cultuur, sport of zorg
• gemaakt worden bij het uitbetalen weinig wordt toegevoegd aan de van de uitkering. En sommigen samenleving. Een basisinkomen vinden het oneerlijk dat je eerst je 80 verandert dit niet.

40 spaargeld moet gebruiken om in (10) Een basisinkomen is een slecht eigen levensonderhoud te voorzien, plan. Het tast de autonomie van voordat je in aanmerking komt voor mensen ernstig aan, lost het pro- een uitkering. bleem van werkloosheid niet op, is (6) Zo bezien lijkt het handiger om al- 85 economisch niet haalbaar en heeft

45 les bij elkaar te vegen, een mooie aantrekkingskracht op mensen die berekening te maken en te stellen weinig ambitie hebben om het land dat met het budget dat hiermee ge- vooruit te helpen. moeid is iedereen een basisinkomen (11) Ook al is er een basisinkomen, kan ontvangen. Alle problemen opge- 90 dan is het nog steeds fijner om te

50 lost! horen bij de mensen die het vlees (7) Maar een basisinkomen is geen verstoppen voor de tijger, en ben je oplossing. Allereerst haalt het basis- liever niet de tijger in de mooie kooi. inkomen de eigen ‘zin van het be-

naar: Esther Schulte uit: Trouw, 9 juni 2016

Esther Schulte is financieel adviseur bij Ocean Finance.

De teksten die voor dit examen gebruikt zijn, zijn bewerkt om ze geschikt te maken voor het examen. Dit is gebeurd met respect voor de opvattingen van de auteur(s). Wie kennis wil nemen van de oorspronkelijke tekst(en), raadplege de vermelde bronnen. Het College voor Toetsen en Examens is verantwoordelijk voor vorm en inhoud van dit examen.

HA-1001-a-b 10 / 10 lees verdereinde ►►► ν

“Sterker nog, werk vervult een existentiële rol: het rechtvaardigt ons bestaan en geeft ons nut.” (regels 74-77 van tekst 3) Uit dit citaat blijkt een visie op de rol van werk. Ook uit tekst 4 is een visie op de rol van werk af te leiden.

In zowel tekst 3 als tekst 4 worden mogelijke effecten beschreven van de invoering van het basisinkomen voor mensen die ongewild werkloos zijn.

Stel jezelf de volgende situatie voor. Mevrouw Van Dongen heeft een goedlopend bedrijf dat veel winst maakt. Er zijn verschillende partijen die een bod op haar bedrijf hebben gedaan. Als ze het hoogste bod accepteert, hoeft ze nooit meer te werken voor haar geld. Toch besluit ze niet op het bod in te gaan en blijft ze als eigenaar dagelijks meewerken in het bedrijf.