Eindexamen Nederlands havo 2024, tijdvak 2: vragen en antwoorden

Denken we wel genoeg?

(1) Er zijn soms dagen dat mijn ge- kunstwerk in de faculteitskantine dachten me ontglippen. Ze voelen waar ik studeerde. Ik heb geprobeerd dan als rondrennende kuikens die ik 45 om onderzoek te vinden dat dit feno- met mijn handen wil vangen en die, meen verklaart, maar dat is mislukt.

5 als dat lukt, meestal teleurstellen: Misschien werkt het gewoon goed als deze had ik net ook al vast! 20 procent van je brein bezig is, zo- (2) Op andere dagen is het kalmer. dat de rest vrijaf heeft om te spelen. Mijn gedachten lijken dan vissen die 50 (6) Denkend aan denken dacht ik zo nu en dan boven het water uit laatst: denken we wel genoeg? In het

10 springen terwijl ikzelf op een cam- zelfzorgcircuit,1) van yoga tot psycho- pingstoel aan de kant zit, kijkend therapie, klinkt het dat we te veel ‘in naar wat zich aandient. ons hoofd’ zitten. Maar wat bedoelt (3) Denken is leuk, dat staat voor mij 55 men daarmee? Ik geloof best dat we vast. In ons denken zijn we vrij, en te weinig aandacht besteden aan ons

15 het is een van de weinige activiteiten lichaam, maar dat betekent niet auto- die elke dag gratis voorhanden zijn. matisch dat we onze geest gebrui- Het is ook belangrijk: zonder na te ken. Vaker zijn we bezig aan lichaam denken zouden we niet in staat zijn 60 én geest te ontsnappen: op onze tot introspectie, plannen maken, telefoon, met Netflix en podcasts. Elk

20 standpunten bepalen. vrij moment stoppen we vol met (4) Maar het lukt niet altijd even externe prikkels. goed. De ene dag is het brein scherp (7) Onlangs deed ik telefoonloos en sneller dan de bliksem, de volgen- 65 boodschappen, en wachtend bij de de is het een moeras waarin zelfs de kassa greep ik drie keer onwille-

25 meest vastberaden ontdekkings- keurig in mijn jaszak. Mijn hoofd voel- reiziger verstrikt raakt. Van alles is de als een peuter die ongedurig daarop van invloed: weer, slaap, spartelde in haar kinderstoel. Ik alcohol, humeur, omgeving. 70 aarzel om dit op te schrijven, want (5) De Britse columnist James telefoonverslaving is natuurlijk een

30 Marriott beschreef onlangs in The enorm cliché. Maar het is ook gek en Times dat hij zijn “beste denken” zonde om problemen niet te benoe- ergens tussen acht en twaalf men omdat ze clichés geworden zijn. ‘s avonds doet, liggend op de grond: 75 En een probleem is het, want de dat biedt “de rust en het verhoogd telefoon is in de kassarij een directe

35 bewustzijn die nodig zijn om ideeën concurrent van het creatieve denken. uit de schaduw te lokken”. Zelf denk Juist daar word ik soms besprongen ik het beste tijdens een simpele taak, door interessante gedachten, net als zoals wandelen of groenten snijden, 80 James Marriott, die de supermarkt of als ik kijk naar iets wat beweegt. noemt als een van de plekken waar

40 Het kan het uitzicht uit de trein zijn, hij ideeën krijgt. de wind op het water, of bijvoorbeeld (8) Het moderne leven is erop inge- het van kleur verschietende licht- richt om het denken onmogelijk te

85 maken, schrijft Marriott in zijn 105 handig, maar zo’n mening biedt geen column. We spenderen een groot manoeuvreerruimte: je hebt haar niet deel van onze tijd zittend in rumoe- zelf doordacht, en kunt er dus ook rige kantoorruimtes, waar een con- niet werkelijk over in gesprek. stante stroom aan mails en chat- (10) En dan is er nog het psychische

90 berichten verhindert dat we ooit in 110 gevaar. Techredacteur Marc Hijink zoiets als een ‘flow’ kunnen komen. beschreef een paar jaar terug in een Marriott ziet dit als een groot pro- essay hoe apps zijn leven waren bleem: hij haalt de econoom Sam gaan domineren: “Zelfs op de sport- Bowman aan, die laatst in de radio- school of in bad luisterde ik podcasts

95 documentaire The End of Invention 2) 115 voor mijn werk.” Uiteindelijk kreeg hij stelde dat we ondanks het gestegen een harde piep in zijn oor, waarop opleidingsniveau minder innovatief zijn arts overprikkeling constateerde. zijn geworden. (11) De hele dag door laten we onze (9) Onze geslonken denkruimte is gedachten overschreeuwen. Of dat

100 daarnaast denk ik ook een democra- 120 nu door iets interessants is of iets tisch gevaar. Wie minder de tijd oppervlakkigs: we betalen er een neemt om te denken, is eerder prijs voor. Creatief, economisch, geneigd zich een kant-en-klare politiek en persoonlijk. Dat is iets om mening aan te meten. Dat lijkt over na te denken.

naar: Floor Rusman uit: NRC, 28 en 29 mei 2022

Floor Rusman werkt als redacteur bij NRC.

noot 1 zelfzorgcircuit: het geheel van cursussen, trainingen, adviesboeken en andere ondersteunende diensten om je persoonlijk welzijn te verbeteren noot 2 The End of Invention: het einde van de uitvinding

Ook als AI onze teksten schrijft, moeten we zelf blijven leren denken

(1) ‘Herschrijf de grondwet als een (2) Chatbot2) ChatGPT werd in rap’ of ‘schrijf een profetie over november 2022 gelanceerd, waarna bitcoin in de stijl van het Bijbelboek het internet explodeerde. Het Openbaring’. De kans is groot dat je programma genereert werkende

5 de afgelopen tijd zulke merkwaardige 15 computercode voor je. Het geeft je opdrachten bent tegengekomen. De uitleg over kwantummechanica of de AI-software1) ChatGPT van technolo- filosofie van Kant in de vorm van een giebedrijf OpenAI voert dit soort sonnet. Het bedenkt een televisie- opdrachten succesvol uit. Binnen spotje voor darmflora-vriendelijke

10 luttele seconden. 20 kauwgom. Het verbetert je speeches

en schrijft liefdesbrieven

• in je eigen gewoon mee leren werken. De reken- stijl, of die van Shakespeare machine en Wikipedia hebben hoofd- natuurlijk. De mogelijkheden zijn 70 rekenen en parate feitenkennis inder- onuitputtelijk. daad aan belang doen afnemen.

25 (3) Uit de verbazing en het enthou- Geen ramp. Des te meer aandacht siasme onder AI-experts en taal- voor wiskunde en het interpreteren kundigen wereldwijd blijkt wel dat het van feiten. niet zomaar de nieuwste tech- 75 (6) Moeten we tekstgenererende AI gimmick is. Het is een ingrijpende ook zo zien? Neemt die onnodige

30 ontwikkeling, vergelijkbaar met de routinetaken uit handen, zoals het introductie van de zoekmachine. correct schrijven van teksten, zodat Iedereen die ChatGPT heeft uit- er meer tijd is voor verdieping? Kun- geprobeerd, moet zich hebben 80 nen we in plaats van leren schrijven, afgevraagd wat de impact zal zijn. studenten vanaf nu niet beter leren

35 (4) Naar één sector ging al direct ‘prompten’ (het geven van een op- veel aandacht uit: het onderwijs. dracht aan AI-chatbots)? Gaan leerlingen voortaan hun huis- (7) Ik denk dat we hiervoor moeten werkopdrachten aan ChatGPT 85 oppassen. De analogie klopt namelijk voeren? Wat zal het betekenen voor niet. Meer dan bij hoofdrekenen of

40 het essay, het klassieke instrument feitenkennis gaat het nu over essen- om studenten te toetsen en te leren tiële menselijke vaardigheden die we schrijven en argumenteren? Het blijkt niet kunnen uitbesteden. Of liever: voor studenten buitengewoon 90 die we koste wat het kost moeten eenvoudig om hun essays door AI te willen behouden. Taalvaardigheid

45 laten genereren. Naar het oordeel behelst namelijk meer dan het van docenten schrijft ChatGPT vormen van correcte zinnen. Het papers van een vergelijkbaar niveau omvat ook conceptueel begrip, als die van een doorsnee bachelor- 95 argumenteren, verbanden leggen, student. Niet briljant, weinig origineel, creatieve expressie van complexe

50 maar in wezen niet anders dan wat emoties en gedachten. docenten meestal te zien krijgen. Er (8) Ik merk het zelf keer op keer: je lijkt vooralsnog geen duidelijke ma- denkt pas helder als je je gedachten nier om kunstmatig auteurschap te 100 op papier kunt zetten. Totdat ze on- bewijzen. Wat betekent het voor de der woorden worden gebracht blijven

55 toekomst van het onderwijs als het vage kluwen in je hoofd. Het studenten schrijfopdrachten kunnen schrijfambacht en goed taalgebruik uitbesteden aan AI? zijn onlosmakelijk verbonden met het (5) Sommigen leggen het verband 105 denkvermogen. Als studenten helder met de rekenmachine of Wikipedia. willen leren denken, moeten ze zelf

60 Daarover ontstond immers vergelijk- leren schrijven. Het leren ‘prompten’ bare paniek. Als we iets verder terug- is geen vervanging daarvoor. gaan, vinden we zelfs consternatie bij (9) Natuurlijk, goed met AI werken Plato3) over het gebruik van het 110 vereist óók begrip. Maar het is een schrift en de desastreuze gevolgen passievere vorm van denken, die

65 voor het geheugen. Als deze veel van de moeizame geestesarbeid analogie klopt, is er weinig reden tot uitbesteedt aan een systeem. fundamentele zorgen. We moeten er

(10) Er staat veel op het spel. Onze van ons onderwijs. Zoiets als het

115 democratie is gebaseerd op een essay, of in bredere zin de hoogontwikkeld taal- en begrips- humaniora4) die daarop zijn geba- vermogen. Het vereist begrip van seerd, blijven noodzakelijk. Daar moeilijke concepten als tolerantie, 130 moet wel een nieuwe vorm voor algemeen belang en rechtsstaat. Het worden gevonden. Bijvoorbeeld het

120 veronderstelt dat burgers vertrouwd mondeling, of het ter plekke schrijven zijn met argumentatie en conceptuele van een essay zonder hulpmiddelen. verbanden. Wat in elk geval centraal moet blijven (11) Het leren hanteren van het 135 staan, is het zélf leren denken en dus woord is daarom een van de moei- formuleren in taal.

125 lijkste, maar belangrijkste onderdelen

naar: Ariën Voogt uit: NRC, 15 december 2022

Ariën Voogt is filosoof aan de Protestantse Theologische Universiteit en bestuurslid bij stichting Algorithm Audit.

noot 1 AI: artificiële intelligentie, de mogelijkheid van een machine om menselijke vaardigheden te vertonen noot 2 chatbot: een geautomatiseerde gesprekspartner noot 3 Plato: Griekse filosoof en schrijver noot 4 humaniora: de studie van taal, geschiedenis en cultuur

Volgens tekst 1 (alinea 6 tot en met 8) en tekst 2 (alinea 7 tot en met 9) wordt denken onmogelijk gemaakt door het gebruik van technologie.

In tekst 1 en tekst 2 komt het functioneren van onze democratie aan bod.

Zal de deelauto ooit de privéauto van de troon stoten?

(1) “In 2040 hebben we zelf geen deelauto, soms de trein, soms een auto’s meer voor de deur staan. De deelfiets. auto van de toekomst is de groene (3) De voordelen van de deelauto zijn deelauto, die we naast een uitgebreid evident: door autodelen zijn er

5 openbaarvervoernet kunnen gebrui- 20 minder auto’s nodig, waardoor het ken”, schreef de Jonge Klimaat- beslag op grondstoffen en ruimte beweging1) onlangs. afneemt. “Bij ons wordt een auto ge- (2) In ‘autopische’ bespiegelingen middeld door dertig klanten gebruikt. over de auto van de toekomst is de Daardoor verdwijnen elf auto’s van

10 deelauto een vertrouwde klant. De 25 de straat: acht worden er wegge- eigen auto is een ouderwets concept, daan, drie niet aangeschaft”, zegt zeggen de voorstanders. In de directeur Andrew Berkhout van toekomst willen mensen geen auto Greenwheels, sinds 1995 aanbieder meer, maar kopen ze mobiliteit als van deelauto’s in Nederland.

15 een dienst: soms nemen ze een

30 (4) Wie in steden als Amsterdam bedenken, zegt hij, maar een deel- over straat loopt, krijgt de indruk dat auto is nooit zo goed als je eigen het hard gaat met de deelauto. Over- auto voor de deur. al zie je de auto’s van Greenwheels, 80 (6) Bovendien zit de auto “diep in ons MyWheels, SIXT Share, SHARE sociale weefsel gebakken”, zegt

35 NOW en andere aanbieders. Maar Zijlstra. Veel mensen wonen en wer- vorig jaar bracht het Kennisinstituut ken op verschillende plaatsen, hun voor Mobiliteitsbeleid (KiM), gelieerd familie en vrienden zitten door heel aan het ministerie van Infrastructuur 85 Nederland. Dit netwerk wordt door de en Waterstaat, een ontnuchterend auto bij elkaar gehouden. Zo blijven

40 rapport uit. Slechts 2 procent van de velen gehecht aan hun eigen auto, Nederlanders maakt gebruik van een het liefst voor de deur geparkeerd. deelauto. Samen zijn ze goed voor Zijlstra: “Een huis met een carport is precies 0,02 procent van het totale 90 21 duizend euro meer waard dan een aantal autoritjes. Bovendien wordt de vergelijkbaar huis zonder carport of

45 deelauto ook gebruikt als vervanging garage.” van het openbaar vervoer en de fiets. (7) Toch is directeur Andrew Volgens Greenwheels geldt dit vooral Berkhout van Greenwheels hoopvol. voor de zogeheten freefloatingauto’s, 95 De afgelopen jaren is het klanten- auto’s die geen vaste parkeerplaats bestand van Greenwheels met 20 tot

50 hebben en op een willekeurige plek 30 procent per jaar gestegen, ook kunnen worden achtergelaten. Het omdat veel mensen tijdens de KiM constateert ook dat het moeilijk coronapandemie het openbaar is om winst te maken met deelauto’s, 100 vervoer meden. Vooral in de stad ziet zeker met freefloatingauto’s. hij mogelijkheden voor verdere groei.

55 (5) Een doorbraak van de deelauto “Steden zien steeds meer in hoe vereist een breuk met een geschie- schaars de ruimte is. Ze kunnen de denis van anderhalve eeuw waarin groei van het wagenpark niet meer de eigen auto individuele vrijheid 105 aan en zijn steeds meer aan het beloofde. Volgens onderzoeker Toon reguleren”, zegt hij. Parkeertarieven

60 Zijlstra van het KiM hechten auto- gaan omhoog, parkeerplaatsen mobilisten nog altijd veel belang aan worden opgeheven en straten het idee van ‘instantmobiliteit’: het worden afgesloten voor auto’s. idee dat die auto gewoon voor de 110 Daardoor wordt de eigen auto in de deur staat als je dochtertje ziek stad duurder en minder aantrekkelijk.

65 wordt. De eigen auto is te goed om (8) In Amsterdam beschikt een huis- van zijn sokkel te stoten, zegt auto- houden gemiddeld over 0,5 auto, in expert Carlo van de Weijer, directeur Staphorst over 1,5. “In Amsterdam, van het AI Systems Institute van de 115 Den Haag en het centrum van Technische Universiteit Eindhoven. Utrecht is het aantal auto’s afgeno-

70 “Door de toename van de koopkracht men. In de Achterhoek zie je juist is de auto relatief goedkoper gewor- een stevige groei van het autobezit. den. De Golf van nu is in verhouding Het contrast tussen stad en platte- veel goedkoper dan de Kever uit de 120 land wordt groter. In Amsterdam kun jaren zestig. En hij is beter dan de je prima zonder auto, maar op het

75 Rolls-Royce van 25 jaar geleden.” Je platteland verschraalt het aanbod kunt nog zo’n slim systeem met apps aan voorzieningen en ben je juist

meer aangewezen op de auto”, zegt consumptiemaatschappij. Hoe moe-

125 onderzoeker Peter Jorritsma van het ten bedrijven als Greenwheels daar- KiM. 150 tegen opboksen? Enerzijds door (9) Zal een nieuwe generatie de auto autodelen steeds gemakkelijker te van zijn sokkel stoten? Jongeren zijn maken met goede apps, zegt opgegroeid in een digitale cultuur, directeur Berkhout. Anderzijds zal de

130 waarin de auto als toppunt van auto steeds meer tegen zijn moderniteit is verdrongen door de 155 ecologische grenzen aanlopen, smartphone. Ze maken iets minder vooral in de stad. Mensen gaan gebruik van de auto dan aan het eind anders naar hun auto kijken als de van de vorige eeuw. Volgens kosten hoger worden, een parkeer-

135 Jorritsma is er sprake van uitstel- plaats moeilijker te vinden is en de gedrag: “Tussen studie en gezins- 160 straten verstopt raken. vorming is een nieuwe levensfase (11) Daarom gelooft hij in de groei ontstaan. Een lang-leve-de-lolfase van het autodelen: “Het zal nooit voor waarin je de wereld ontdekt, naar iedereen zijn. Als je tien- tot vijftien-

140 Australië gaat om jezelf uit te vinden, duizend kilometer per jaar rijdt, of nog veel uit eten gaat. Veel mensen 165 meer, is een eigen auto goedkoper. schaffen toch weer een auto aan als Maar volgens een onderzoek van ze een relatie krijgen en de gezins- TNO staat ruim twintig procent van vorming begint. Vaak trekken ze dan de Nederlanders open voor auto-

145 ook weer weg uit de stad.” delen. Dan hebben we nog best een (10) Zo blijft de eigen auto op zijn 170 eind te gaan.” voetstuk staan, als koning van de

naar: Peter Giesen uit: de Volkskrant, 16 augustus 2022

Peter Giesen is redacteur Europa en commentator bij de Volkskrant.

noot 1 Jonge Klimaatbeweging: een Nederlandse jongerenorganisatie, bestaande uit vrijwilligers die zich inzetten voor een duurzame wereld

Zou ons nieuws er anders uit kunnen zien?

(1) Ik kan het me amper nog voor- graag wat er nu weer allemaal mis is. stellen, maar er was een tijd dat ik (4) En als de narigheid niet via de een heel belangrijk ochtendritueel 45 krant of via vrienden en collega’s tot had. Ik maakte lekkere koffie voor je komt, dan zijn de sociale media er

5 mezelf, zocht een fijn plekje in huis wel als de kippen bij om je op de uit en sloeg de krant open. Als die hoogte te houden. Sinds het eens niet was bezorgd, was ik in een fenomeen breaking news

• zoals slecht humeur. Ik las de krant zowat 50 meer narigheid uit Amerika
• ook hier van a tot z, en als ik hem uit had, kon bestaat, is de nieuwsangst alleen

10 de dag beginnen. Op zaterdag maar erger geworden. Net ben je duurde dit ritueel langer, want de bekomen van de ene ramp, of kranten waren veel dikker en ik had

• breaking!!!
• daar heb je nummer ook meer tijd. 55 twee al. (2) Dat ritueel heeft lang geduurd, (5) Wat moet ik met nieuws over

15 maar het is voorbij en niet alleen verschrikkelijke oorlogen, misdaden, omdat ik, uit bekommernis om het ongelukken, hongersnood, klimaat- milieu, de papieren krant heb op- rampen, armoede, smeltende gezegd en digitaal doorga. Ook 60 gletsjers, stijgende zeespiegels? Ik omdat de hoeveelheid verschrikkelijk kan er niets aan doen en begin toch

20 nieuws niet meer te verwerken is. Ik elke dag met een somber en schreef er een jaar geleden over, moedeloos gevoel. Zelfs alleen omdat ik toen ook somber werd door koppen lezen kan al leiden tot een de ellende die over ons wordt uit- 65 ellendig gevoel, de zogeheten gestort, onophoudelijk en met bakken headline stress disorder, een kwaal

25 vol. Toen dacht ik nog dat het waar ik vroeger hard om zou hebben genoeg zou zijn om je voor dat gelachen, maar die me nu totaal nieuws af te sluiten en een zo- voorstelbaar voorkomt. Zo geheten nieuwsmijder te worden. 70 neerdrukkend is het allemaal wel. Daar zijn er veel van: 38 procent van (6) Wat te doen? De Amerikaanse

30 de Nederlandse volwassenen mijdt columnist Amanda Ripley stelde zich actief het nieuws en dat aantal groeit onlangs ook die vraag. “Ik lees het gestaag. Zeker onder jongere nieuws niet meer

• ligt dat aan mij of mensen. 75 aan het nieuws?” Zij deelt mijn (3) Maar dat is niet zo makkelijk: er is mening dat de mens niet gemaakt is

35 toch een bijna onbedwingbare om 24/7 een stortvloed aan gruwelijk- nieuwsgierigheid naar de wereld en heden over zich heen te krijgen. Dat wat daar allemaal gebeurt. Het is kunnen we niet aan, dus de heel moeilijk om je terug te trekken 80 berichtgeving over al die gebeurte- uit de maatschappij en als kluizenaar nissen moet anders, de menselijke

40 te leven. Met enige moeite kan ik de maat moet terug. krant laten voor wat hij is, anderen (7) Dat doe je niet door weg te kijken doen dat niet en vertellen maar al te en ook niet door wanhopig op zoek te

85 gaan naar leuk en opbeurend klimaat, al is het nog zo bescheiden. nieuws, maar dat doe je volgens 105 En ten slotte noemt Amanda Ripley Ripley door in de berichtgeving op het begrip ‘waardigheid’. Laat drie aspecten te letten: dat geldt voor anderen in hun waarde, ook als je de schrijver én voor de lezer. vindt dat ze onzinnige ideeën

90 (8) Lukraak ellende doorgeven is niet hebben. genoeg, al is het wel zo makkelijk. In 110 (9) Die drie punten zorgen voor elk bericht moet hoop zitten, want berichtgeving waardoor boosheid en zonder dat gevoel is het leven leeg wanhoop kunnen leiden tot actie, en zinloos, en voelen mensen zich waardoor het gevoel van verlam-

95 machteloos. Daarnaast is mende angst gepaard gaat met handelingsperspectief nodig. Neem 115 optimisme, van hoe het óók kan. het verhaal dat ik onlangs schreef in Ripley noemt hoop, handelings- dit blad, over burgers die landbouw- perspectief en waardigheid als de grond kopen om te verduurzamen. voorwaarden om van afschuwelijk

100 Eén van de geïnterviewden zegt dat nieuws iets menselijks te maken. Je juist dat zo mooi is aan die projecten: 120 kunt ook zeggen: geloof, hoop en ze bieden handelingsperspectief. We liefde. kunnen óók wat doen aan het

naar: Liesbeth Wytzes uit: Elseviers Weekblad, 3 september 2022

Liesbeth Wytzes werkt als redacteur Economie bij Elseviers Weekblad.

De teksten die voor dit examen gebruikt zijn, zijn bewerkt om ze geschikt te maken voor het examen. Dit is gebeurd met respect voor de opvattingen van de auteur(s). Wie kennis wil nemen van de oorspronkelijke tekst(en), raadplege de vermelde bronnen. Het College voor Toetsen en Examens is verantwoordelijk voor vorm en inhoud van dit examen.

►►► ν