Eindexamen Nederlands havo 2026, tijdvak 1: vragen en antwoorden

Stel, je moet voor het vak Nederlands een beschouwing schrijven over een maatschappelijk verschijnsel. Jij hoort vaak de uitspraak: "De jongeren van tegenwoordig zijn liever lui dan moe." Je kiest daarom als verschijnsel de werkmentaliteit van jongeren en zoekt uit in hoeverre de huidige jongeren een andere werkmentaliteit hebben dan de oudere generaties.

Je hebt in deze context over `quiet quitting' gehoord, waar bron 1 over gaat. Je hebt het idee dat deze term de kern van de zaak raakt. Daarom analyseer je de gedachtegang van deze bron.

Bron 1: Alleen het hoognodige doen op je werk? Dat is juist heel verstandig

(1) In mijn opwinding over de krappe arbeidsmarkt waar ik de vorige twee weken over schreef, had ik helemaal quiet quitting1) gemist — volgens het Algemeen Dagblad dé nieuwe trend op het werk. Het komt, uiteraard, uit Amerika en het is "alleen nog maar het hoognodige doen op je werk, en niks extra's".

(2) Dus "je laptop om 17.00 uur dichtklappen, alleen je toegewezen taken uitvoeren, niet meer 's avonds je mail bekijken en meer tijd doorbrengen met je familie".

(3) Experts vonden het niet verstandig om daaraan mee te doen, want zonder dat stapje extra mis je de boot in je carrière. Maar ja, het is iets "van de jonge generatie", die "door corona de verbinding met de arbeidsmarkt is kwijtgeraakt en een andere opvatting over werk heeft dan ouderen".

(4) Toen ik het las, dacht ik drie dingen. Één: ammehoela. Twee: quiet quitting is helemaal niet nieuw. Overal in het land klappen al miljoenen jaren hele volksstammen hun laptop om 17.00 uur dicht, zelfs als ze geen zak gedaan hebben. En drie: er is helemaal niks mis met het hoognodige doen. Dat is hartstikke veel! Ik wou dat ik dagelijks het hoognodige afkreeg.

(5) Want quiet quitting is niet de kantjes eraf lopen, zoals een voormalig Schiphol-topman deed, met z'n jaarsalaris van zes ton en z'n stomme praatjes op tv. Of dat hele leger in Den Haag dat al jaren het Toeslagenschandaal2) "hoog op de agenda heeft staan". Als ze daar het "hoognodige" hadden gedaan, hadden al die ouders allang hun geld gehad en waren de rijen bij de security op Schiphol allang verdwenen.

(6) Werkgevers mogen zich in hun handjes knijpen met mensen die het hoognodige doen. Ik denk dat al die jongeren die dagelijks het hoognodige doen, sowieso tien keer meer doen dan menig scrummaster3) in een jaar.

(7) Ik zou al die quiet quitters dan ook willen adviseren te stoppen met die term, en het gewoon te noemen wat het is, namelijk: je grenzen stellen — het belangrijkste wat er is op het werk.

(8) Ja, werkgevers hebben er belang bij om dat een negatieve kwalificatie te geven — alsof je daarmee stilletjes naar de achtergrond verdwijnt — maar dat is het helemaal niet. Quiet quitting is niet quitten, maar doen waar je voor betaald wordt en onbetaald overwerk weigeren.

(9) Maar het meest ben ik tegen dat "quiet"! Hoezo quiet? Je moet helemaal niks quiet doen op je werk. Juist dan verdwijn je naar de achtergrond. Je moet alles luid doen, zodat niemand meer om je heen kan.

(10) Nu zijn het vaak de mensen die het minst doen, die het meeste lawaai maken. Die amechtig door de gangen met dikke dossiers lopen te zuchten hoe druk ze het hebben. Die het geluid van hun mail zo instellen dat er steeds een harde ping klinkt als er iets binnenkomt (de nieuwsbrief van de Jumbo, mail van hun moeder, de laatste update van de game Minecraft) en luid tijdens vergaderingen hun mening verkondigen om te verhullen dat dat het enige is wat ze doen.

(11) Mensen die quiet blijven, krijgen juist het meeste werk op hun bord — wie zwijgt, stemt toe — moeten alle puinzooi opruimen, raken in een burn-out en worden het meest gemist. Het wordt hoog tijd dat we daar eens tegen in opstand komen.

(12) Vanaf nu noemen we het dus niet meer `quiet quitting', lieve jongeren, maar `loud working'4). En laten we ons niet stilletjes naar de uitgang leiden, maar verheffen we onze stem.

(13) Gaan we keihard in de vergadering roepen dat we écht niet gaan doen wat die luie collega allang had moeten doen. Wijzen we luidkeels op onze magere salarisschaal bij alles wat we doen. Protesteren we als er iets over de schutting wordt gegooid. Verkondigen we luid dat we al onze verlofdagen gaan opnemen. Zeggen we hardop dat we alleen nog ons eigen werk doen en als ze meer willen: voor jou tien andere werkgevers!

(14) Als de recessie straks weer toeslaat, is het vroeg genoeg om ons allemaal weer quiet een burn-out te werken.

Japke-d. Bouma, NRC, 20 september 2022. Japke-d. Bouma schrijft een wekelijkse column voor NRC over werk, carrière, het leven en taal.

noot 1 quiet quitting: letterlijke vertaling: stil stoppen. noot 2 toeslagenschandaal: politieke affaire rond de kinderopvangtoeslag, waarbij duizenden ouders onterecht als fraudeur werden aangemerkt. noot 3 scrummaster: iemand die projecten begeleidt op de werkvloer volgens een methode waarbij grote taken worden opgedeeld. noot 4 loud working: letterlijke vertaling: luid werken.

Bron 2: Vooroordelen over jongeren op de werkvloer

(1) Over de jongste generatie (Gen Z) op de werkvloer bestaan nogal wat vooroordelen. Zo zijn de huidige twintigers lui, veeleisend, willen ze geen kantoorbaan en hoppen ze van de ene baan naar de andere. Maar zijn die vooroordelen wel waar en zo ja, hoe erg zijn ze eigenlijk?

(2) Sommige vooroordelen zijn voor een deel van de jongeren inderdaad waar. Er is een groep die graag parttime wil werken. Niet uit luiheid: nee, ze willen daarnaast vrijwilligerswerk doen, hebben een eigen bedrijf naast hun baan in loondienst of kiezen bewust voor een specifieke werk-privébalans.

(3) Dat maakt ze niet lui. Dat maakt ze wel anders dan generaties boven hen. Daarmee zijn ze niet beter of slechter dan anderen. Bij de een past een voltijdbaan nou eenmaal beter dan bij de ander. Krijg je een sollicitant die minder dan 40 uur wil werken? Vraag diegene vanuit interesse eens waarom het de wens is parttime te werken. Zo leer je de kandidaat beter kennen. En wie weet blijkt deze in zijn vrije tijd wel iets te doen waar jij je voordeel mee kunt doen.

Willem Hop, website YoungCapital, 6 februari 2023. Willem Hop was directeur MKB bij uitzendbureau YoungCapital Nederland.

Bron 3: Werken graag, maar er is meer in het leven

(1) Over het waarom van die veranderde werkmentaliteit hoeft hoogleraar economie Robert Dur niet lang te filosoferen. Veel meer dan met de jongeren zelf heeft het te maken met de economische omstandigheden waarin zij de arbeidsmarkt betreden. Uit zijn onderzoek naar Amerikaanse data blijkt namelijk dat die bepalend zijn voor de prioriteiten die jonge werkenden stellen aan hun baan. "Als het lastig is een baan te vinden, ligt de focus heel erg op inkomen, terwijl in gunstige tijden inhoud en zingeving veel belangrijker worden gevonden", aldus Dur.

(2) Bovendien vermoedt hoogleraar arbeidsmarkt Ton Wilthagen dat de veranderde werkmentaliteit niet alleen uit luxe is geboren. Veel jongeren groeiden weliswaar op in grote welvaart met ouders die hen vooral aanmoedigen te doen wat ze leuk vinden, maar óók met werkgevers die hen behandelden als klapstoelmedewerkers (tweederde heeft een flexcontract). Voor elke jongere waren er altijd tien anderen, tot ze er plotseling niet meer waren. "Dan is het niet gek dat zij nu tegen die werkgever zeggen: zoek het uit."

(3) Deze generatie heeft bovendien de opkomst van de `burn-outpandemie' heel bewust meegemaakt, aldus de hoogleraar. Als gevolg van nieuwe technologieën die de grens tussen werk en privé vervaagden en de toegenomen werk- en regeldruk, leken mensen in sectoren als de zorg en het onderwijs afgelopen jaren bij bosjes om te vallen. Volgens onderzoek van TNO lijden inmiddels 1,2 miljoen werkenden aan burn-outklachten. "Jongeren zagen dit bij hun broers en zussen gebeuren", zegt Wilthagen. "Zij zijn daardoor soms bij voorbaat al bang om overbelast te raken."

(4) Volgens voorzitter Kimberley Snijders (21) van de Nationale Jeugdraad, een koepelorganisatie van landelijke jongerenorganisaties, is er nóg een reden dat jongeren minder bereid zijn dat stapje extra te zetten. "Dat ideaal nastreven van een huis en auto waar je status aan ontleent, speelt bij jongeren minder, want hoe hard je ook werkt: je kunt toch geen huis kopen door je studieschuld. En een auto is niet handig en slecht voor het milieu. Dus moet je aan iets anders status ontlenen." De nieuwe statussymbolen zien jongeren elke dag langskomen in hun Instagram-tijdlijn: mooie reizen, sportieve lijven, festivals. Snijders: "In ieder geval zie je nooit een story vanuit de kantoortuin."

Marieke de Ruiter, de Volkskrant, 12 november 2022. Marieke de Ruiter is economieredacteur bij de Volkskrant.

Bron 4: Quiet quitting is een gezonde reactie op werk dat ons voortdurend overvraagt

(1) Niet meer bereikbaar zijn voor je werk buiten je werkuren. Niet aanbieden om onbetaald dat extra taakje te doen. Stipt om negen uur beginnen, en om vijf uur weer weg. Niet meer als eerste je hand omhoogsteken wanneer er overuren moeten worden gedraaid, er een afscheidsborrel moet worden georganiseerd of een dienst van een collega overgenomen moet worden. Quiet quitting is niets meer of minder dan aan het werk blijven, maar mentaal al `uitchecken'. Het wordt gedaan door mensen die ontevreden zijn in hun baan. Iemand die quiet quit, neemt (verwarrend genoeg) géén ontslag, maar besluit niet meer dan het strikt noodzakelijke te doen voor het werk. Zo'n snordrukker is niet langer bereid om veel meer te doen dan de functie-eisen voorschrijven. En het fenomeen zou dan massaal spelen onder jongeren van Generatie Z — dat is namelijk een keertje op TikTok gezegd.

(2) Ik moet je zeggen dat ik het niet helemaal geloof. Er wordt veel over quiet quitting gepraat en geschreven, maar of het daadwerkelijk veel voorkomt, waag ik te betwijfelen. Nieuw is het ook al niet: ook onder de oudere generaties was niet iedereen workaholic. Sommige mensen werken om te leven, in plaats van dat ze leven om te werken. Dat is van alle tijden.

Thijs Launspach, Algemeen Dagblad, 31 oktober 2022. Thijs Launspach is als psycholoog en schrijver werkzaam op gebieden als mentale gezondheid, stress, burn-out, millennials en keuzestress.

Bron 5: De `verwende sneeuwvlokjes' van Generatie Z zoeken hun weg op de arbeidsmarkt

(1) Een nieuwe generatie werknemers betreedt de arbeidsmarkt, een generatie met een niet al te beste reputatie: Generatie Z, geboren tussen 1997 en 2015. De jongeren zouden verwend zijn en weinig weerbaar. Met spottende bijnamen als 'sneeuwvlokjes' en 'rubbertegelkinderen', grootgebracht door 'curlingouders' die hun problemen hebben weggepoetst. Trainingen leren werkgevers en Generatie Z nu met elkaar omgaan.

(2) Generatie Z — de eerste generatie die volledig is opgegroeid met alle mogelijkheden van de digitale wereld — heeft hoge verwachtingen van de arbeidsmarkt, zien werkgevers. Uitdagende functies moeten niet alleen persoonlijke groei brengen, maar ook een positieve impact hebben op mens en maatschappij. Een aantrekkelijk salaris zien de twintigers als rechtvaardig.

(3) De twintigers van Generatie Z zien niet vaak wat in fulltime werken. Het leven naast werken is minstens zo belangrijk, zo niet belangrijker. In de huidige krappe arbeidsmarkt kunnen ze dan ook eisen stellen. Generatie Z heeft een bevoorrechte positie ten opzichte van voorganger Generatie Y — de millennials — die de arbeidsmarkt betrad in een periode van hoge werkloosheid.

Mayra Pereira Furtado dos Reis, website nos.nl/nieuwsuur, 6 oktober 2023. Mayra Pereira Furtado dos Reis werkt als redacteur voor de online nieuwspagina Nieuwsuur van de NOS.

In alinea 3 lees je dat de jonge generatie "een andere opvatting over werk heeft dan ouderen".

"Experts vonden het niet verstandig om daaraan mee te doen" (regels 15-16). De auteur is het niet eens met de opvatting van deze experts.

Uit alinea 1 tot en met 7 kun je drie zinsgedeeltes citeren om een definitie van quiet quitting te geven en een negatieve en een positieve invulling daarvan.

Je wilt in je beschouwing aandacht besteden aan verschillende visies op het fenomeen `quiet quitting'. Daarom let je extra op kritische opmerkingen en de woordkeus in de tekst. Je ziet dat de term `het hoognodige' in de titel en de tekst meerdere keren voorbijkomt.

De auteur bekritiseert verschillende partijen, om zo haar standpunt over de werkopvatting van jongeren kracht bij te zetten.

"Vanaf nu noemen we het dus niet meer `quiet quitting', lieve jongeren, maar `loud working'." (regels 96-98). Een deel van dit citaat wordt in alinea 13 nog eens benadrukt door de woordkeus.

Na het lezen van bron 1 kies je de volgende hoofdvraag voor je beschouwing: Heeft de jongere generatie inderdaad een andere werkopvatting dan de oudere generaties? Om deze vraag te beantwoorden, gebruik je naast bron 1 ook bron 2.

Lees bron 2.

Lees bron 3.

Bron 3 geeft vier verklaringen voor de veranderde werkmentaliteit van jongeren. Deze verklaringen kun je weergeven met `als-dan'-zinnen.

Bron 1 en bron 3 geven allebei verklaringen voor de veranderde werkmentaliteit van jongeren. Je mist in bron 3 echter een verklaring die wél wordt genoemd in alinea 1 tot met 3 van bron 1.

In alinea 2 van bron 3 zegt Ton Wilthagen: "Dan is het niet gek dat zij nu tegen die werkgever zeggen: zoek het uit."

In je zoektocht naar meer informatie kom je bron 4 en 5 tegen. Het valt je op dat in deze bronnen, net als in bron 3, verschillende benamingen voorbijkomen om jongeren te typeren. Deze benamingen lijken iets te zeggen over de manier waarop er tegen jongeren en hun werkmentaliteit wordt aangekeken. Je wilt in je beschouwing zorgvuldig omgaan met je eigen woordkeuze en je verdiept je daarom in deze benamingen. Lees bron 4 en 5.

"Zo'n snordrukker is niet langer bereid om veel meer te doen dan de functie-eisen voorschrijven." (bron 4, regels 10-11)

Je gaat nu de inhoud van bron 4 en 5 vergelijken met de inhoud van bron 1 en 2. In onderstaande tabel staan vier uitspraken die zijn gebaseerd op bron 4 en bron 5.

Bij bron 1 tot en met bron 5 zou je van twee bronnen kunnen zeggen dat ze minder betrouwbaar zijn vanwege de subjectieve, ironische schrijfstijl.

Bron 1, bron 3, bron 4 en bron 5 zijn afkomstig van gerespecteerde media. Een van deze bronnen kan ook om een andere, inhoudelijke reden betrouwbaar worden genoemd.

Je vraagt je af of je quiet quitting een belangrijke plek in je beschouwing moet geven. In bron 4 en in bron 1 heb je redenen gezien om dit niet te doen.

Tekst 6: Doorbreek de taal-impasse

(1) Mijnheer Van Dale zit er maar mee in zijn maag. Wat te doen met woorden voor beroepen eindigend op -man, nu het na meerdere emancipatiegolven en een #MeToo-revolutie glashelder is dat daar net zo goed een vrouw achter schuil kan gaan? Wat moeten we met alle vuilnismannen, politiemannen en topmannen die dagelijks de revue passeren? Politievrouw lijkt een logisch alternatief, maar voelt vreemd als er niet naar een specifiek persoon verwezen wordt. Zullen we dan maar gaan voor politiepersoon? Toppersoon? En wordt straks elke actrice een acteur? Een duidelijke koers bepalen voor deze en andere gendergerelateerde vraagstukken blijkt voor onze taalinstanties een ware hersenkraker.

(2) Toch is een koerswijziging hard nodig. Waar het gender betreft, is de Nederlandse taal een log, ouderwets en anachronistisch systeem, waarin de man nog altijd als ongenaakbare standaard geldt. De mannelijke norm is vanzelfsprekend: kennen we het geslacht van een woord niet, dan maken we het — zeker in Nederland — mannelijk. Verwijzen we naar een onbekende lezer, dan wordt deze steevast een `hij'. Maak je daar een `zij' van, dan klinkt de zinsconstructie afwijkend en krom.

(3) De mannelijke vorm klinkt nu eenmaal `normaler' in de oren en mijnheer Van Dale en consorten lijken vooralsnog niet van plan om daar iets aan te veranderen. Zo doen we het al eeuwen. Zo heb ik het geleerd en zo leert mijn dochter het op school. De vraag is echter: waarom? Of liever: waarom nog altijd?

(4) Deze zomer liet de Taalunie, die verantwoordelijk is voor het beleid rond de Nederlandse standaardtaal, van zich horen. Twee jaar geleden werd een werkgroep ingesteld van taalkundigen en genderdeskundigen om na te denken over zogenoemde genderbewuste taalconstructies. "Vanwege de toegenomen belangstelling voor taalgebruik waarin iedereen zich kan herkennen" werd met het oog op genderbewust taalgebruik een aantal adviezen en voorbeeldteksten gepresenteerd. Het zijn vrijblijvende suggesties en — op haar zachtst gezegd — halfslachtige maatregelen. De reden: tornen aan taal is nog altijd een taboe.

(5) "Niets moet", benadrukt taalwetenschapster Ingrid van Alphen, die deel uitmaakt van het taalteam. Politieman (grammaticaal mannelijk) en politieagente (grammaticaal vrouwelijk) `mogen' dus gewoon blijven, maar ze kunnen aangevuld worden met bijvoorbeeld het woord `politiepersoon', dat als een genderoverkoepelende term wordt gekarakteriseerd. Nu word ik nogal moe van woorden als `genderbewust', laat staan `genderoverkoepelend'. Dat soort gefoehnde woorden hebben iets betweterigs; alsof ze de taalgebruiker wijzen op wat ze eigenlijk hoort te vinden, hoe ze zich hoort te gedragen. Ik snap dan ook de irritatie over wat sommigen zullen ervaren als oppervlakkig taalgeneuzel.

(6) En toch. Niemand leeft zonder taal. Taal is geen bijzaak, maar noodzaak. Taal is een machtig, overkoepelend systeem waar we allemaal mee leven. De taal die we dagelijks bezigen, is een weerspiegeling van hoe we in de wereld staan en als die spiegel niet langer de werkelijkheid weergeeft, is er iets goed mis. Als onze taal de gelijkwaardigheid tussen vrouwen en mannen niet in zich bergt — dezelfde taal waar we in onderhandelen en overtuigen, bekvechten en liefkozen — loont het de moeite om daar, ondanks de onvermijdelijke neuzelwoorden, zorgvuldig naar te kijken. Niet alleen naar de taal zelf, maar ook naar de onderliggende processen die haar vormen.

(7) Taal is een organisch systeem en doorgaans wordt aangenomen dat een taal zich via haar gebruikers aanpast aan maatschappelijke ontwikkelingen. Kunstmatig de regels veranderen is volgens deze zienswijze overbodig en misschien zelfs kwalijk: taalvernieuwing gebeurt in de samenleving en zal uiteindelijk door instanties als de Taalunie worden opgepikt en overgenomen. Deze redenering loopt echter spaak en heeft geleid tot een paradox. Nieuwe regels maken onze taal niet kunstmatig; juist het uitblijven van die aangepaste regels zorgt voor een gekunsteld taalgebruik.

(8) Niemand wil fouten maken; we spreken en schrijven het liefst `zoals het hoort', dus volgens de grammaticale regels die onze taalvrijheid beperken. Omdat we ons binnen deze grenzen bewegen en aan deze regels houden, verandert ons taalgebruik nauwelijks. Terwijl de taalinstanties wachten op veranderingen bij de gebruikers vooraleer ze de regels aanpassen. Ziedaar: een taal-impasse.

(9) Het lijkt een kip-eiprobleem, maar de weg naar een oplossing is glashelder. De regels die onze taal zouden moeten faciliteren, hebben haar decennialang gegijzeld. Die regels moeten ingrijpend op de schop. Maar, wat doen onze taalexperts? Die hersenknarsen, bakkeleien en komen na twee jaar met adviezen en voorbeeldteksten ter inspiratie. Doeltreffende ingrepen verpak je echter niet in bubbelplastic woorden die vooral ergernis opwekken. Veranderen is uitpakken.

(10) Ergens moet de schakel om. `Hij' is eeuwenlang ingeburgerd en gedoemd de norm te blijven, tenzij de Taalunie eindelijk doorzet. In het nieuwe advies worden heel wat lastige vraagstukken aangekaart en keurig omschreven, maar het antwoord van de experts blijft bij een reeks optionele, inclusieve alternatieven. De Taalunie zegt niets te kunnen voorschrijven, maar uiteindelijk is grammatica een verzameling regels die we op school hebben geleerd en die wel degelijk voorgeschreven zijn.

(11) Ergens begrijp ik de aarzeling, misschien zelfs de angst bij de beleidsmakers: taal is een gevoelig, dierbaar iets en tornen aan taal roept felle reacties op. Nou en? Een opsomming van vrijblijvende opties om haar/hem/hen tevreden te stellen, is niet langer afdoende. Laat het maar knetteren en schuren. Geen verandering zonder wrijving.

(12) Uit de huidige taal-impasse komen we alleen als de experts het aandurven om door de zure appel heen te bijten. Hak die knopen door. Stop met halfslachtige richtlijnen en kom met nieuwe, heldere regels. Maak onze taal weer eigentijds opdat we ons allemaal kunnen gaan realiseren dat topmensen ook vrouwen zijn en dat mijnheer Van Dale misschien wel al die tijd mevrouw Van Dale is geweest.

Sarah Meuleman, NRC, 22 september 2022. Sarah Meuleman is journalist en auteur, onder meer van de roman Zie mij graag.

noot 1 mijnheer Van Dale: verwijzing naar de maker van het Van Dale-woordenboek. noot 2 #MeToo-revolutie: wereldwijde protestbeweging van mensen die zich massaal uitspraken tegen seksueel grensoverschrijdend gedrag, begonnen in 2017. noot 3 anachronistisch: niet meer passend in deze tijd.

In alinea 4 en 5 wordt negatief gesproken over een publicatie van een Taaluniewerkgroep.

Tekst 6 kan met onderstaande kopjes worden onderverdeeld in vijf opeenvolgende delen.

• Deel 1: Inleiding
• Deel 2: De huidige omgang met het gendervraagstuk in taal
• Deel 3: Belang van een andere aanpak van het gendervraagstuk in taal
• Deel 4: Andere koers, andere regels
• Deel 5: Over tot actie

"Deze redenering loopt echter spaak" (regels 114-115).

Volgens het woordenboek is het woord `taal' zowel vrouwelijk als mannelijk. In tekst 6 is gekozen voor de vrouwelijke vorm.

Uit alinea 7 en 8 van tekst 6 zijn twee visies op taalverandering af te leiden: de visie van instanties en de visie van de auteur.

Vat ook de visie van de auteur op taalverandering samen. Gebruik hiervoor nogmaals de tabel hieronder.

In tekst 6 staan de termen "gefoehnde woorden" (regel 77), "neuzelwoorden" (regel 100) en "bubbelplastic woorden" (regel 144).

Stel, je wilt een betoog houden over het onderwerp van tekst 6.

"Een opsomming van vrijblijvende opties om haar/hem/hen tevreden te stellen, is niet langer afdoende." (regels 166-169)

"en dat mijnheer Van Dale misschien wel al die tijd mevrouw Van Dale is geweest." (regels 181-183)

Het slot van een tekst kan verschillende functies hebben, zoals de vijf functies hieronder.

Tekst 7: Is alle rijkdom puur geluk?

(1) De sterren op het doek en in het veld, geslaagde entrepreneurs, carrièrejagers, bestsellerschrijvers en alle anderen die met succes de maatschappelijke ladder hebben beklommen, kloppen zichzelf graag op de borst. Ze denken dat ze dit te danken hebben aan persoonlijke verdiensten, zoals werklust, talent, intelligentie of persoonlijkheid. Of aan de combinatie van die vier.

(2) En ze voelen ook weinig voor een plan van zogenoemde limitaristen1) voor een rijkdomsgrens van bijvoorbeeld 2,2 miljoen euro. Eigenlijk zou het boek Waarom succes een kwestie van geluk is van gezondheidspsycholoog Huub Buijssen verplichte lectuur voor hen moeten zijn. Succes op uiteenlopende terreinen als het zakenleven, de literatuur, de wetenschap en zelfs de sport is te danken aan toeval. "Hoe succesvoller iemand is, hoe meer geluk deze persoon had", aldus Buijssen, (co)auteur van 47 boeken.

(3) Wie als oplettende automobilist een ongeluk krijgt, zal dat meestal terecht wijten aan pech. Hij of zij was op het verkeerde moment op de verkeerde plaats. Maar wie toevallig op het goede moment op de goede plek is en daardoor bij Op12) aan tafel mag, denkt ten onrechte dat dit te danken is aan zijn of haar eigen kwaliteiten. Als het al geluk is, dan is het toch afgedwongen geluk.

(4) Dat is een illusie. Het geluk begint al bij het milieu waarin iemand wordt geboren. Aan de zeven vinkjes3) van Joris Luyendijk (hoogopgeleide ouder, in Nederland geboren, man, hetero, wit, vwo en universiteit) voegt Buijssen er nog zeven toe (lengte, niet-obees, uiterlijk, gezond, welbespraakt, zelfvertrouwen, algemeen beschaafd Nederlands) die het succes bepalen. Zelfs hard werken en risico's nemen zijn geen persoonlijke verdiensten, maar een gevolg van mazzel. Werk hebben, en zeker leuk werk hebben, plus voldoende wilskracht daarmee iets te doen, is een combinatie van geluksfactoren als genen en opvoeding.

(5) Succesvolle ondernemers die tot de rijkste mensen ter wereld behoren, zoals Bill Gates en Elon Musk, danken dat aan een opeenstapeling van geluk. Tientallen keren waren ze op het goede moment op de goede plek. Er is niets magisch aan de ondernemersfilosofie van Musk. Mogelijk is hij de volgende keer niet op het juiste moment of op de juiste plek en stort zijn imperium in. Twee jaar nadat Peters en Waterman hun beroemde bestseller over de kenmerken van excellente ondernemingen publiceerden, was een derde van de door hen genoemde bedrijven al failliet. Geluksfactoren maken bedrijfsprestaties en beurskoersen onvoorspelbaar. De correlatie tussen competentie en succes is zo gering dat die bijna niet wetenschappelijk aan te tonen is.

(6) Nobelprijzen voor wetenschappers gaan zelden naar mensen die "eureka" riepen na grondig onderzoek, maar des te vaker naar mensen die "wat grappig" riepen na een toevallige ontdekking. Ook sportieve en literaire successen zijn veelal te danken aan geluk. Wie in Nederland opgroeit, heeft een grotere kans op een carrière als topsporter dan wie in Pakistan opgroeit. Wie in de Randstad woont en werkt, heeft meer kans dat zijn boek wordt uitgegeven en gerecenseerd dan iemand van het platteland.

(7) Mensen die duizend keer zoveel vermogen hebben, hebben ook duizend keer zoveel geluk gehad. Boven het bestaansmaximum zou 100 procent mazzeltaks moeten worden geheven. In een grenzeloze wereld is dat nog een utopie.

Peter de Waard, de Volkskrant, 12 januari 2023. Peter de Waard is journalist en columnist.

noot 1 limitarist: aanhanger van de economische stroming die bepleit dat er een limiet moet worden gesteld aan individuele rijkdom. noot 2 Op1 was een Nederlands televisieprogramma waarin met meerdere gasten de actualiteiten werden besproken. noot 3 zeven vinkjes: een term die verwijst naar zeven succesfactoren die het verloop van een carrière kunnen bepalen, beschreven door onderzoeksjournalist Joris Luyendijk in het boek `De zeven vinkjes - Hoe mannen zoals ik de baas spelen'.

"Eigenlijk zou het boek Waarom succes een kwestie van geluk is van gezondheidspsycholoog Huub Buijssen verplichte lectuur voor hen moeten zijn." (regels 15-20)

Alinea 1 bevat nog geen standpunt, maar de mening van de auteur klinkt wel degelijk door in deze alinea. Een kritische lezer kan hier een drogreden in herkennen.

"Dat is een illusie." (regel 38)

Alinea 5 en 6 onderbouwen de bewering in alinea 4.

"Twee jaar nadat Peters en Waterman hun beroemde bestseller over de kenmerken van excellente ondernemingen publiceerden, was een derde van de door hen genoemde bedrijven al failliet." (regels 67-72)

Tekst 7 noemt allerlei factoren die wel of niet bijdragen aan het hebben van succes, zoals de negen factoren hieronder.

"Is alle rijkdom puur geluk"? (titel)