Eindexamen Nederlands havo 2019, tijdvak 2: vragen en antwoorden

Slimme computers: kunnen ze straks ook kunst maken?

(1) In ‘De verhalenmachine’ (1953), tien een volledig machinaal geschre- een verhaal van Roald Dahl, ont- ven song op de hitlijsten zal prijken. werpt de hoofdpersoon een machine 45 Voor een door een computer die in een kwartier tijd een volledige geschreven roman moeten we wat

5 roman produceert. Daarna wordt meer geduld hebben: tegen 2050 zal ‘minstens de helft’ van alle Engelse zo’n boek The New York Times- romans door deze verhalenmachine bestsellerlijst bestormen. gemaakt. Pure fictie? 50 (4) De universiteiten van Oxford en (2) We spoelen door naar vorig jaar, Yale vroegen enkele honderden

10 als een tot dan toe volslagen onbe- wetenschappers op het gebied van kend schilderij van Rembrandt wordt artificial intelligence (AI) jaartallen te tentoongesteld. Een man van een plakken op de verschillende door- jaar of dertig met een grote witte 55 braken. Niet alleen op het gebied van kraag en een zwarte hoed kijkt de kunst, maar ook op zaken als het

15 bezoekers aan. De felle lichtval van schrijven van een essay, vertalen, opzij valt op het gezicht. Detail: het opereren, een auto besturen of lego doek is niet gemaakt door de in elkaar zetten. Kunst blijft een van meester zelf, maar door een 60 de lastigste zaken, maar de AI- computer, in 148 miljoen pixels. Het experts verwachten dat tegen 2060

20 typische Rembrandtportret kwam tot de machine in álle domeinen de stand nadat bestaande werken in een mens de baas is. grote database waren ingevoerd. En (5) Jaap van den Herik (hoogleraar daar kwam om de hoek kijken waar 65 informatica en recht aan de Universi- computers zo goed in zijn: het teit Leiden) staat niet te kijken van dit

25 ontdekken van bepaalde patronen, soort voorspellingen: artificial bijvoorbeeld die van de lichtval, de intelligence haalt ons in rap tempo in gezichtscontouren en het kwast-

• met het diagnosticeren van com- gebruik. De computer husselt alles 70 plexe ziektebeelden, maar ook op het door elkaar en komt met een op gebied van creativiteit. Waar komt

30 algoritmen gebaseerd nieuw werk, dat optimisme vandaan? Van den uitgevoerd in een 3D-imitatie van de Herik is behalve informaticus ook penseelstreek. schaker. Hij grijpt graag terug op de (3) Dit ambitieuze project staat niet 75 overwinning van schaakcomputer op zichzelf. Er zijn computers die nu Deep Blue op schaakgrootmeester

35 al geheel nieuwe composities in de Garry Kasparov in 1997 en op de stijl van The Beatles of Bach maken; zeer recente zege van AlphaGo op er is een vierarmige robot die zijn ‘s werelds beste go-speler. “Mijn eigen composities uitvoert op een 80 leermeester zei ooit: ‘intuïtie valt niet marimba en Ronald Giphart schrijft te programmeren.’ Dat een computer

40 samen met een machine een boek. ooit een schaakgrootmeester zou Geen wonder dus dat wetenschap- verslaan? Onmogelijk! Grootmees- pers voorspellen dat over een jaar of ters zijn immers zo goed in schaken

85 omdat ze intuïtie hebben, was het Herik. “Moderne AI heeft concepten idee.” bij elkaar gebracht die zo goed zijn (6) Het liep anders. Kasparov werd dat ze winnend zijn. Op alle vlakken. verslagen, tot zijn eigen ontsteltenis. 135 Maar ze zijn niet uit te leggen.” Met “Hij werd destijds verrast door een andere woorden: computers blijken

90 werkelijk bizarre zet, een zet die een inmiddels ook op gebieden te excel- normaal mens nooit zou doen.” De leren die wij mensen intuïtief benade- zege werd nog afgedaan als een ren. Maar hoe ze tot die beslissingen overwinning gebaseerd op brute 140 zijn gekomen? Niemand die het rekenkracht. Bij het Chinese denk- precies weet.

95 spel go zou het anders zijn. Het (9) Machines zullen volgens Van den aantal mogelijkheden per zet is vele Herik ooit perfecte Van Goghs kun- malen groter dan bij schaak en nen maken, die ook door de kenner intuïtie speelt een nog veel grotere 145 niet zijn te onderscheiden van echte. rol. Go zou dus nooit ten prooi vallen Maar dit blijft knappe imitatie. Kan de

100 aan de koele berekeningen van een computer ook op kunstgebied gren- machine. Maar ook hier moet de zen verleggen en met écht nieuwe mens het hoofd in de schoot leggen. ideeën komen? “Ik zou niet weten De Chinese go-kampioen Ke Jie 150 waarom niet”, aldus Van den Herik. verloor onlangs van Google’s AI- “Het lijkt erop dat tegenstanders

105 machine AlphaGo. Voor Ke Jie was gewoon niet willen dat computers dit het

• net als voor Kasparov twintig ook zullen kunnen, omdat kunst het jaar eerder
• een verschrikkelijke exclusieve terrein van de mens is.” ervaring. Hij had het idee tegen een 155 Van den Herik verheugt zich op go-god te hebben gespeeld. nieuwe doorbraken. “Vroeger durfde

110 (7) Wat is de volgende stap? Gaan men niet te denken aan een wereld computers straks echt ook baanbre- zonder god. Nu durven we niet te kende schilderijen, romans en denken aan een wereld zonder de muziek maken? “Absoluut”, zegt Van 160 mens.” den Herik. Geen imitaties van be- (10) De vraag blijft natuurlijk of dit

115 staande schilders, geen hulpmiddel- dan kunst is of niet, de cruciale vraag tjes bij het schrijven van een symfo- in de esthetica. “Daar kom je nooit nie, maar ‘echte zelfstandige crea- uit”, zegt kunstcriticus Sacha ties, grensverleggende doorbraken’. 165 Bronwasser. “Vaak wordt gezegd: “Als je eenmaal de doorbraak bij go ‘Kunst is iets wat door een

120 goed hebt begrepen, de machine die kunstenaar wordt gemaakt’.” En bij een extreem intuïtief spel beter is precies dit maakt door machines dan de beste speler, snap je dat het gemaakte ‘kunst’ controversieel. “Kun hier ook gaat gebeuren.” 170 je een machine als kunstenaar zien? (8) De grote uitdaging is om compu- Of de programmeur die een

125 ters intuïtief te laten werken. Intuïtie programma heeft gemaakt? is volgens de hoogleraar kennis die Creativiteit zit ook in het concept, in je in je onderbewustzijn hebt, maar het voortraject en in het idee.” waarvan je de regels niet kent. Je 175 (11) Flow Machines is een software- weet niet waarom je het doet, zoals bedrijf van Sony dat zich met behulp

130 bij bewuste kennis. En die intuïtie is van zelflerende netwerken toelegt op te programmeren, zegt Van den het maken van muziek en teksten.

De database van Flow Machines zit bescheidener dan Van den Herik

180 tjokvol bestaande muziek, teksten en over de prestaties van AI. Hij vreest stijlen, waarna de software er nieuwe voor overschatting van de prestaties combinaties van kan maken. U wilt van machines. “Het is een enorm een Bob Dylan-achtige tekst op de 230 risico als we allerlei beslissingen aan melodie van de Beatles-evergreen de computer overlaten zonder dat we

185 Yesterday? Geen punt voor deze weten hoe de algoritmen precies software, die liedjes kan maken in werken.” Bij kunst speelt deze vrees iedere gewenste stijl. Op de site van geen rol, maar Postma is wel het bedrijf staan de eerste voorbeel- 235 benieuwd of door de computer den. Deze zijn tot stand gekomen in gegenereerde kunst zal aanslaan bij

190 innige samenwerking tussen een het publiek. professionele muzikant en de soft- (14) Zijn AI-collega Arnold Smeulders ware. De software fungeert als een van de Universiteit van Amsterdam soort virtuele muzikant die met ver- 240 weet één ding zeker: dat soort kunst rassend creatieve ideeën en invallen zal hem niet omverblazen. Per defini-

195 komt. De muzikant pikt hier de beste tie niet. “Kunst is niet te vergelijken uit en gaat ermee verder. met schaken of go. Daar heb je hel- (12) In een veelbekeken TED Talk1) der gedefinieerde einddoelen. Je betoogt Blaise Agüera y Arcas van 245 weet precies waar je naartoe wil, Google dat creativiteit niet is voorbe- namelijk het winnen van een partij.

200 houden aan de mens. Waarop hij een Maar wat is ‘goed’ bij kunst? Al stop sterk staaltje computer-creativiteit je de hele kunstgeschiedenis in een laat zien: een hallucinerende trip van grote zelflerende machine, dan nog door algoritmen voortgestuwde 250 weet je niet wat goede kunst is. videobeelden die iedere verbeelding Wordt kunst steeds beter gedurende

205 te boven gaan. Agüera y Arcas legt de tijd? Dat is nog maar de vraag. Of uit dat een bepaald neuraal netwerk moet je kijken naar welke muziek de (bijvoorbeeld het netwerk ‘herken de meeste downloads heeft en ga je die vogel’) wordt losgelaten op bijvoor- 255 muziek optimaliseren? Je krijgt dan beeld een wolkenpartij. De computer onherroepelijk middle-of-the-road-

210 zal dan vogels proberen te herken- kunst. Zeker, ook Smeulders is onder nen in die wolken, zoals een kind dat de indruk van alle mooie voorbeelden op een zomerdag naar de lucht die de laatste tijd voorbijkomen. Maar staart. Of, minder onschuldig, zoals 260 dat zijn allemaal voorbeelden binnen een hallucinerend brein. bestaande kaders.

215 (13) Best creatief, toch? Eric Postma, (15) Smeulders stelt: “Bij kunst gaat hoogleraar AI aan de Universiteit van het ook over het creatieve moment, Tilburg, is niet overtuigd. “We hebben over disruptieve doorbraken. Waar- snel de neiging om het in te vullen: 265 om ontstond op een gegeven mo- een hallucinerend of dromend com- ment abstracte kunst? Waarom

220 puterbrein. Het zijn metaforen, meer begon Monet zo te schilderen als hij niet. Zeker, een computer kan van deed? Ik zie een computer dit soort alles en hij komt met oplossingen die creatieve doorbraken nog niet wij als creatief interpreteren, maar 270 bereiken.” dat wil niet zeggen dat hij ook zelf (16) Iets maken in een bepaalde stijl,

225 creatief is.” Postma is een stuk ja, dát gaat kortom prima lukken.

Maar het onzekere element in de machinaal gemaakte liedje hoog op kunst? Daar blijven mensen voor de hitlijsten? Dat komt er vermoede-

275 nodig. Mensen met een rechtstreeks lijk wel. lijntje met de muzen. En dat

naar: Laurens Verhagen uit: https://www.volkskrant.nl/tech/slimme-computers-kunnen-ze-straks- ook-kunst-maken~a4506035/, 15 juli 2017

noot 1 TED Talk: TED is een non-profitorganisatie die zorgt voor het verspreiden van ideeën, meestal in de vorm van korte, krachtige presentaties, zogenaamde TED Talks.

ffw88 jonguh: is die digi-taal nou echt zo erg?

(1) “Hoooooooooooowj keb net de 30 hebben geleerd.” film klein beetje gmonteerd, ziet er (3) Het is beperkt denken, vindt Hans strak uit jonguh! :D keb uhm in Bennis, directeur van het Meertens zwartwit oude film style staan nu is Instituut (KNAW) en bijzonder

5 eg fat mja ben wieder weg kom strx hoogleraar taalvariatie aan de nog trug mzzzzzzzzl” De boodschap 35 Universiteit van Amsterdam (UvA). van dit alledaagse bericht van een “Mensen die willen dat het Neder- zestienjarige voor een zeventien- lands niet verandert, verklaren het tot jarige zal voor de meeste mensen te een dode taal. Jongeren veranderen

10 volgen zijn, maar dat is iets anders taal, dat is altijd zo geweest. Dat lijkt dan dat het te verteren is. Hoewel het 40 mij eerder reden tot belangstelling.” al die ouders en docenten wel duide- (4) De criticus ziet een slordig lijk moet zijn dat de smartphones met WhatsAppberichtje vol onvergeeflijke Twitter, WhatsApp en Facebook bij fouten, de aandachtige neerlandicus

15 de gemiddelde tiener horen, blijft de ziet taalontwikkeling in actie. Taal- weerzin tegen de ‘verloedering’ van 45 ontwikkeling die bovendien uitgaat het Nederlands groot. Waarom al die van kennis van de Nederlandse spreektaal, halve woorden, afkortin- taalregels, logica én efficiëntie. gen en vreemde samenvoegingen in (5) In zijn volgende maand te

20 één berichtje? publiceren boek Korterlands, toont (2) Bij elke lezing die neerlandicus 50 Bennis aan dat de ogenschijnlijk Wim Daniëls ‒ de meedogenloze vreemde afkortingen in al die taalanalist van het Koningslied in berichtjes een logisch patroon laten Pauw & Witteman ‒ in de afgelopen zien. “In sommige opzichten zijn de

25 tien jaar gaf, was er altijd iemand in regels van de Nederlandse taal het publiek die hem bezorgd de 55 vreemder dan de systematiek van de kwestie voorlegde. “Blijkbaar zijn er taal zoals we die op sociale media nog steeds mensen die denken dat zien. Vergelijk het met sommige de taal moet blijven zoals zij het ooit krantenkoppen, telegrammen en

contactadvertenties. Daarin wordt (10) Die digi-taal lijkt eerder logisch

60 ook verkort en afgebroken waar dan barbaars te zijn, vinden de mogelijk, zonder de leesbaarheid aan taaldeskundigen. En nog zo’n verfris- te tasten. Dat wordt toch ook niet als sende visie: Twitter, Facebook en fout gezien? Zo creatief met taal 110 WhatsApp zorgden er wel voor dat omgaan, toont ook kennis van de jongeren van nu zich meer verdiepen

65 taalregels.” in de taal, omdat ze meer lezen en (6) Ook Lieke Verheijen, onderzoeker schrijven dan eerdere generaties en taalbeheersing aan de Radboud er bovendien vernieuwend en creatief Universiteit, ontdekte ‘regels’ die 115 mee omgaan. “Al die creatieve onder deze digi-taal schuilgaan. De uitingen van taal, zoals ‘ff w88’, zijn

70 laatste letter van een woord wordt goed voor het zogenoemde meta- weggelaten (‘lache’), fonetische linguïstische bewustzijn, van de spelling (‘jonguh’), eerste letters van onderliggende patronen van letters woorden in een zin (‘hvj’), vervanging 120 en klanken in taal. Ze kunnen de van letters door cijfers (‘suc6’), geletterdheid van jongeren op een

75 nadruk door herhaling (‘superrr’) en positieve manier beïnvloeden.” weglating (‘shoarma in bonus’). (11) Toch vrezen leraren nog vaak (7) De rode draad in alle digi-taal lijkt het tegenovergestelde: duikt al die vooral efficiëntie te zijn. Taal is het 125 ‘incorrecte’ digi-taal straks niet op in middel, de boodschap overbrengen de opstellen van scholieren of de

80 het doel. De juiste spelling is minder eerste sollicitatiebrief? “Er is in het belangrijk. Verheijen: “Velen weten buitenland enig onderzoek verricht wel dat ze het fout doen, maar dat is naar de invloed van digi-taal op lezen in deze context van ondergeschikt 130 en schrijven, maar de uitkomsten belang.” daarvan zijn divers”, zegt Verheijen,

85 (8) Op Twitter speelt bovendien de promovenda bij de afdeling beperking van 140 tekens een rol1). Nederlandse taal en cultuur van de Bennis: “We accepteren allemaal de Radboud Universiteit. “Daarom onafgemaakte en kromme zinnen in 135 onderzoek ik nu of Nederlandse onze spreektaal, maar als we het jongeren het onderscheid kunnen

90 typen, kan het ineens niet meer door maken tussen de digi-taal die ze de beugel.” gebruiken in een WhatsAppje naar (9) Sinds WhatsAppen het nieuwe een vriend en het officiële Neder- bellen is, en de berichten dus in hoog 140 lands dat ze horen te schrijven in een tempo over en weer moeten gaan, opstel voor school.”

95 mag een zin als ‘Ik weet het niet’, de (12) Zich baserend op dat buiten- boel niet onnodig ophouden. landse onderzoek, verwacht ‘Kweenie’, dus. “Maar omdat ken- Verheijen dat jonge scholieren wier merken als volume, intonatie en 145 geletterdheid nog niet volledig is gezichtsuitdrukkingen ontbreken bij ontwikkeld en laagopgeleide

100 die geschreven conversatie, krijgen jongeren mogelijk digi-taal zullen sommige woorden juist weer nadruk gebruiken waar ‘de maatschappij’ door toevoeging van extra letters of nog graag klassiek Nederlands taal- door het gebruik van kapitalen en 150 gebruik ziet. “Hoogopgeleide emoticons,” zegt Verheijen. jongeren zullen wellicht makkelijker

105 (“GEENNN zin in school ;)”) kunnen schakelen tussen de taal-

varianten die vereist zijn in een leerlingen gevraagd Twittergedichten Facebookpost en een essay.” Daar- te maken, maar het zou ook interes-

155 om, benadrukt Verheijen, is het sant zijn om ze een opstel te laten belangrijk jongeren bewust te maken 175 schrijven in WhatsApptaal en daarna van verschillende varianten van het in Standaardnederlands. Dan zien ze Nederlands, zoals digi-taal, straat- ook het onderscheid.” taal, dialect én de standaardtaal. (15) Uiteindelijk is de taal er voor de

160 (13) “Daar”, zegt Bennis, “ligt vooral gebruiker, aldus Bennis. “In deze een taak voor alle basisscholen en 180 maatschappij worden mensen nog middelbare scholen. Docenten beoordeeld op de schrijftaal in hun Nederlands hebben onverminderd de sollicitatiebrief. Dan is het nuttig dat taak kinderen de taalregels te leren, een sollicitant ‘Hij vindt’ schrijft, maar

165 maar ook om de sociale media in de in een privé-appje naar zijn vriendin lessen te betrekken. Van daaruit 185 moet het snellere ‘Hij vind’ ook kunnen jongeren zich de taal eigen kunnen.” Fraai is het niet, vindt maken en toepassen op een manier Verheijen, maar ze geeft toe: “Het die hen past.” hindert het tekstbegrip niet, voor

170 (14) Bennis heeft meermaals voor de jongeren is het begrijpelijke digi-taal.” klas gestaan om dat te doen. “Ik heb

naar: Merel Straathof uit: Het Parool, 11 maart 2015

noot 1 In het verleden waren de berichten op Twitter beperkt tot 140 tekens per bericht.

De onderstaande tekst is een column op Neerlandistiek, een online tijdschrift voor taal- en letterkundig onderzoek.

WhatsAppachtig taalgebruik

(1) Onlangs kreeg ik een mailtje dachten de docenten dat dat van doorgestuurd waarin de zender, een 15 invloed was op de manier waarop docent van een hogeschool, de studenten hun e-mails formuleerden. studenten ervoor waarschuwde dat (2) Er is een aantal redenen om je te

5 ze zich in hun mailtjes moeten verwonderen over deze redenering. houden aan de “professionele Zo bestaat WhatsApp al acht jaar, en omgangsvormen”. Gebeurt dat niet, 20 voor veel studenten

• het zijn nu dan krijgen ze het mailtje terug met eenmaal jongeren
• zal het al jaren het verzoek om het te herformuleren. een vertrouwd communicatiemedium

10 Aanleiding voor deze waarschuwing zijn. Dat jongeren tegenwoordig over- was dat er “steeds vaker gebruik- stappen op services als Snapchat gemaakt werd van WhatsAppachtige 25 doet daar niks aan af: ongetwijfeld omgangsvormen” en blijkbaar valt dat onder WhatsAppachtig.

(3) Maar veel interessanter nog is het telefonie in de kinderschoenen taalkundige perspectief. De docenten 75 stonden. Sommigen zullen natuurlijk gaan uit van een causaal verband gebruik hebben gemaakt van chat-

30 waarbij gebruik van WhatsApp- programma’s, maar van wat ik me achtige apps van invloed is op het herinner, was taalgebruik in het begin taalgebruik in e-mails. Ik heb twee nog vrij normatief. Dat betekent dat belangrijke bezwaren tegen die 80 het taalgebruik in chats weinig redenering. verschilde van dat van alledaagse

35 (4) Ten eerste is het volstrekt interactie: je paste gewoon de aan- onduidelijk hoe WhatsAppachtige geleerde normen toe. Bovendien was omgangsvormen er daadwerkelijk voor deze generatie

• ja, zelfs voor uitzien. Met andere woorden: wat is 85 mij
• e-mail een vervanging van het probleem dat de docenten aan de analoge post: de handgeschreven of

40 kaak willen stellen? Gebruiken de getypte brief. studenten geen volzinnen? Bevatten (7) Vergelijk dat met de studenten de mailtjes (te veel) taalfouten? van nu. Ze zijn veelal geboren eind Staan ze vol ongebruikelijke 90 jaren negentig en dus opgegroeid in afkortingen? Zijn de mailtjes te kort een wereld waarin mobiele telefonie

45 geformuleerd? Is het taalgebruik te en snel internet doodnormaal waren informeel voor een student-docent- geworden. Ze hebben e-mail en relatie? Ik kan alleen maar specu- andere digitale communicatie- leren, en ik heb de laatste jaren toch 95 middelen leren gebruiken als simpele redelijk wat mailtjes gehad van en toegankelijke media. Met andere

50 studenten. Bovendien weet ik totaal woorden: de professionele normen niet of dit kwesties zijn die in die de docenten verwachten, hebben WhatsApp voorkomen; ik zie bijna die studenten misschien gewoon altijd taalkundig juiste volzinnen 100 nooit geleerd. Er is geen kruisbestui- (tenzij autocorrect vervelend doet). ving tussen WhatsApp en e-mail,

55 (5) Mijn tweede probleem is de maar gewoon een ander perspectief. aanname dat WhatsAppgebruik van (8) Ik durf te wedden dat de meeste, invloed is op e-mailgebruik. Het zijn zo niet alle studenten wel snappen twee totaal verschillende media. 105 dat je een e-mail naar een docent, Natuurlijk, het zijn beide digitale en werkgever, collega of manager

60 geschreven vormen van communi- anders opstelt dan een WhatsApp- catie en dus lijkt kruisbestuiving berichtje naar je vriendengroep. Maar aannemelijk, maar daarmee wordt als je niet weet hoe ‘anders’ moet, nog altijd aangenomen dat studenten 110 dan wordt het lastig om het goed te hun WhatsAppnormen toepassen op doen. En als je docenten vervolgens

65 e-mails; en niet op zomaar e-mails, zeggen dat je het niet goed doet, maar op professionele e-mails. Wie maar niet uitleggen waarom, dan leer zegt dat studenten niet in staat zijn je er ook niets van. deze vormen van communicatie van 115 (9) Om te spreken uit eigen ervaring: elkaar te onderscheiden? toen ik op de middelbare school zat,

70 (6) Ik wil een veel simpelere was msn1)

• wie kent het nog
• verklaring voorstellen: socialisatie. enorm populair, net als sms. En het Docenten van nu groeiden veelal op taalgebruik in die media was totaal in de tijd dat internet en mobiele 120 anders dan andere vormen van

geschreven communicatie. In sms’jes aanpraten en nieuwe media vervloe- moest je kort zijn, want je had maar ken om de taalverloedering die ze

160 tekens, dus gebruikten we aller- veroorzaken

• je zou het ook taal- lei afkortingen. Zo werd ook verrijking kunnen noemen
• moeten

125 leetspeak, of 1337speak, populair: je 140 we misschien eerst eens onderzoe- verving letters en woorden door ken welke omgangsvormen studen- getallen. Het resulteerde in woorden ten schenden en waarom ze dat als lol, ff w88, idd (inderdaad) doen. Misschien is het al genoeg om enzovoort. Er was in die tijd ook hun uit te leggen wat die omgangs-

130 angst dat we door ons msn- en sms- 145 vormen zijn, en dan zijn we met een gebruik niet meer konden schrijven, lesje klaar. Zeker nu kinderen maar volgens mij is daar nooit enig standaard opgroeien in een digitale bewijs voor gevonden. omgeving, is het geen gek idee om (10) Voor we dus weer een nieuwe met die uitleg maar vroeg te

135 generatie schuldgevoelens gaan 150 beginnen.

naar: Lucas Seuren uit: http://www.neerlandistiek.nl/2017/03/13135/, 9 maart 2017 (geraadpleegd op 13 november 2017)

Lucas Seuren is taalonderzoeker bij het Radboud Universitair Medisch Centrum en docent aan de Radboud Universiteit Nijmegen.

noot 1 msn: een chatprogramma dat tot 2013 veel gebruikt werd

De teksten die voor dit examen gebruikt zijn, zijn bewerkt om ze geschikt te maken voor het examen. Dit is gebeurd met respect voor de opvattingen van de auteur(s). Wie kennis wil nemen van de oorspronkelijke tekst(en), raadplege de vermelde bronnen. Het College voor Toetsen en Examens is verantwoordelijk voor vorm en inhoud van dit examen.

►►► ν