Examenvragen samenvatten Nederlands havo

24 vragen over samenvatten uit 11 centrale examens van 2018 tot en met 2026.

Kort antwoord

Samenvatten komt in 11 van de 18 examens Nederlands havo voor, met 24 vragen (3% van alle examenvragen). Het meest in 2025, tijdvak 2 (4 vragen). Je oefent de vragen online en het AI-model kijkt ze na volgens het correctievoorschrift.

Alle examenvragen over samenvatten

Per examen de vragen over samenvatten, nieuwste eerst, met de tekst van de opgave erbij. Onder elke vraag klap je het antwoord uit het correctievoorschrift open.

Oefen de vragen over dit onderwerp online

2026, tijdvak 2: Deel 2 Ontlezing

Opgavetekst

Stel, je krijgt van je docent Nederlands de opdracht om een discussie voor te bereiden met als hoofdvraag:

Moet het lezen van boeken verplicht blijven bij het vak Nederlands? Tijdens de discussie staan de volgende twee deelvragen centraal: 1 Wat is er bekend over ontlezing?

2 In hoeverre is het belangrijk om boeken te lezen?

Ter introductie op het thema ontvang je van je docent bron 3. Om een goed beeld te krijgen van de antwoorden uit bron 3 op de discussievragen, neem je deze bron aandachtig en kritisch door.

Bron 3

Wat is er eigenlijk zo problematisch aan de ontlezing?

(1) Nederlanders, met jongeren voor- Maar ook dat zij leren om op een op, lezen massaal minder. Maar wat respectvolle manier zelf te is daar eigenlijk zo erg aan? De participeren in de maatschappij, wereld is veranderd, we hebben bijvoorbeeld door te oefenen met het andere prioriteiten en vinden andere 45 schrijven van een brief aan de activiteiten leuker. Prima, toch? gemeente, het indienen van een Waarom dan toch al die ophef? klacht bij de overheid of het opstellen

(2) Als je de berichtgeving over het van een goed opiniestuk. leesniveau van jongeren tot je (5) Het lezen van boeken kan neemt, vallen twee conclusies op. 50 hieraan bijdragen, maar is zeker niet Ten eerste dat jongeren basale essentieel. Het is veel belangrijker leeshandelingen niet goed kunnen om het vak Nederlands relevant te uitvoeren. Denk hierbij aan het lezen maken voor jongeren. En op dat vlak van een brief van de overheid of een kan veel verbetering worden medicijnbijsluiter. En ten tweede dat 55 geboekt. Op school zouden we jongeren steeds minder boeken debatten moeten voeren over lezen. Vaak staat er een mengel- onderwerpen die jongeren aangaan, moes van deze conclusies in een opinieartikelen moeten leren nieuwsbericht. De leesvaardigheid schrijven zodat jongeren zich op een holt achteruit, en vervolgens: hoe 60 volwassen manier kunnen kunnen we jongeren weer meer ontwikkelen, rechtszaken moeten boeken laten lezen? naspelen – inclusief griffier en

(3) Maar die stap is niet logisch. geschreven argumenten –, of we Leesvaardigheid gaat namelijk over moeten jongeren zelfs laten zoveel meer dan het lezen van 65 participeren in gemeentelijke boeken. Als school vervul je een discussies.

maatschappelijke plicht. Je leidt (6) Als het lezen van boeken niet van toekomstige burgers op en dus aan essentieel belang is voor het jou de taak om deze nieuwe opleiden van competente lezers en generatie te leren schrijven en lezen. 70 schrijvers, waar komt al die

(4) Dit begint al op de basisschool, verontwaardiging over het afnemend maar wordt verder uitgewerkt op de aantal lezers dan vandaan? En middelbare school. Bij het vak waarom is er zoveel aandacht voor in Nederlands gaat het erom dat de media?

iedereen op taalkundig vlak mee kan 75 (7) Het lijkt alsof het lezen van draaien in de maatschappij. Concreet boeken een uitzonderingspositie betekent dit dat jongeren leren om geniet in onze maatschappij en ons brieven van de overheid te begrijpen, onderwijs, die onterecht is. Begrijp medicijnbijsluiters te lezen en me niet verkeerd: ik ben zelf een krantenartikelen te interpreteren. 80 lezer en zie ook de vele voordelen van lezen in. Er zijn weinig andere je moet de invloedrijkste manieren waarop je zo makkelijk breakdancers van Nederland kennen. toegang krijgt tot verre oorden en Als je dat niet kan, dan krijg je je spannende werelden, en een andere 105 diploma niet. Heb je er geen talent kijk op de wereld aangeboden krijgt. voor of interesseert het je geen Zelfs films prikkelen je fantasie niet moer? Jammer voor je. Het is goed op een vergelijkbare manier. voor je fysieke gezondheid, dus je

(8) En toch sta ik niet achter de moet het gewoon ondergaan. manier waarop middelbare scholen 110 (9) We moeten af van het idee dat het lezen opdringen aan hun leesvaardigheid alleen draait om het leerlingen. Ondanks het fijne van lezen van boeken. Boeken maken lezen, blijft het gewoon een hobby. hier maar een klein deel van uit, en En dwang past niet bij het zeker jongeren hebben meer baat bij enthousiasmeren voor een hobby. 115 de ontwikkeling van andere Stel je voor dat andere hobbyisten leesvaardigheden. Dus laten we dat zouden doen, en je als jongere focussen op het echte probleem. Hoe op de middelbare school opeens een kunnen we het vak Nederlands weer uur per dag moet gaan breakdancen. relevant maken en jongeren het Daarnaast moet je de kenmerken van 120 beste voorbereiden op de minstens drie verschillende stijlen maatschappij? breakdance kunnen beschrijven. En

Iwan Raats, Het Parool, 15 juni 2024

Iwan Raats is docent Nederlands en columnist.

Lees bron 3.

“Wat is er eigenlijk zo problematisch aan de ontlezing?” (titel) Voor een goed begrip van bron 3 wil je eerst helder krijgen wat de auteur van bron 3 precies verstaat onder ontlezing.

De auteur van bron 3 heeft een eigen kijk op hoe we moeten omgaan met ontlezing.

Vraag 11 3 punten

Vat de gedachtegang van alinea 2 tot en met 5 samen aan de hand van onderstaande tabel.

Neem de nummers uit de tabel over en zet je antwoord daarachter. Geef geen voorbeelden.

Dit is de oplossing voor ontlezing die men doorgaans aandraagt:(1)
Dit zijn twee inhoudelijke argumenten waarmee de auteur van bron 3 deze oplossing bestrijdt:(2a) (2b)
Dit is wat de auteur van bron 3 voorstelt om de ontlezing tegen te gaan:(3)
Bekijk het antwoord

De kern van een goed antwoord is:

Dit is de oplossing voor ontlezing die men doorgaans aandraagt:1: jongeren/op school (weer) meer boeken laten lezen
Dit zijn twee inhoudelijke argumenten waarmee de auteur van bron 3 deze oplossing bestrijdt:2a + 2b: twee van de volgende:  De stap van meer boeken lezen naar meer leesvaardigheid is niet logisch.  Leesvaardigheid gaat over/is (zoveel) meer dan boeken lezen.  (Boeken lezen is) niet essentieel voor je ontwikkeling / voor de ontwikkeling van leesvaardigheid.  (Boeken lezen is) niet essentieel om op taalkundig vlak mee te (kunnen) draaien in de maatschappij.  (Boeken lezen is) niet essentieel om (op een respectvolle manier zelf) te participeren in de maatschappij.
Dit is wat de auteur van bron 3 voorstelt om de ontlezing tegen te gaan:3: (We moeten) het vak Nederlands relevant maken (voor jongeren). / (We moeten) lessen Nederlands meer laten aansluiten bij wat jongeren nodig hebben in de maatschappij.

indien vier elementen juist (3)

indien drie elementen juist (2)

indien twee elementen juist (1)

indien minder dan twee elementen juist (0)

Beoordeel de spelling.

Vraag 11 in het hele examen

Je richt je op de tweede deelvraag: In hoeverre is het belangrijk om boeken te lezen? Voor de discussie hierover wil je samenvatten hoe de auteur van bron 3 aankijkt tegen boeken lezen op school.

Vraag 14 2 punten

Welke samenvatting past het minst goed bij wat hij zegt?

  1. A Het lezen van boeken bevordert de leesvaardigheid slechts in beperkte mate en moet daarom vooral in de vrije tijd gebeuren.
  2. B Het lezen van boeken kan de taalvaardigheid weliswaar ondersteunen, maar is niet cruciaal voor de opleiding van toekomstige burgers.
  3. C Het lezen van boeken mag op school best worden gestimuleerd vanwege de verbeeldingskracht, maar niet voor verbetering van de leesvaardigheid.
  4. D Het lezen van boeken wordt pas relevant als het leerlingen iets leert over het functioneren in de maatschappij.
Bekijk het antwoord

Antwoord: D

D (2)

Vraag 14 in het hele examen

2025, tijdvak 1: Tekst 1 Mijn ideale vriendin: de vlogger

Opgavetekst

(1) Ik weet niet meer precies wanneer Emma Chamberlain in mijn leven kwam, maar het moet ergens in de eerste coronalockdown1) zijn geweest. Ik verveelde me tijdens het lunchen. Normaal gesproken zat ik tussen de middag in mijn studio, omringd door collega-zelfstandigen, nu zat ik alleen.

(2) De eerste Emma-video die ik bekeek, had de aantrekkelijke titel What I do in a day at home.2) Vermoedelijk gaf een gevoel van herkenning de doorslag om het filmpje aan te klikken. Ik was ook de hele dag at home; benieuwd hoe iemand anders zich erdoorheen sloeg.

(3) Het is lastig te omschrijven wat ik aantrof in haar filmpjes, nog lastiger uit te leggen waarom ik steeds meer wilde zien. Hoofdactiviteit in de meeste vlogs van Emma is koffiezetten en filosoferen over de vraag hoeveel hazelnootmelk ze erbij zal doen. Verder speelt ze Fortnite in bed en denkt ze hardop na over de vraag hoe het kan dat ze acht uur per dag op TikTok zit.

(4) Ik heb ooit gelezen dat alleenstaande Koreanen tijdens het eten video’s opzetten van andere mensen die eten, zodat ze zich niet eenzaam voelen. Destijds vond ik dat een treurig idee, maar na een dag of tien lunchen met Emma kon ik het goed begrijpen. Ik kreeg een enorm veilig gevoel van het idee dat er tijdens de lunch altijd iemand tegen me zou praten, terwijl ik niets terug hoefde te zeggen en ik mijn eenzijdige gesprekspartner uit kon zetten wanneer het mij uitkwam.

(5) Ik had ook wel eens gelezen – en zelfs geschreven – over parasociale relaties. En nu was ik er ongemerkt zelf één aangegaan. De term ontstond toen sociologen in de jaren vijftig onderzoek deden naar de relatie tussen tv-persoonlijkheden en hun publiek. Door dagelijks of wekelijks naar dezelfde persoonlijkheden te kijken, ontwikkelden mensen de illusie dat ze hun tv-helden kenden. En daardoor wilden ze elke keer weer hetzelfde programma zien.

(6) Vandaag zijn we omringd door potentiële parasociale relaties: op zo’n beetje elk medium vechten vloggers, influencers en youtubers om onze eenzijdige affectie. Er wordt dan ook veel onderzoek gedaan naar de parasociale relaties die mensen aangaan met hun online idolen. Eén recente bevinding is dat mensen sneller geneigd zijn te gaan sporten als ze een parasociale relatie aangaan met een sport-influencer: een uurtje zweten met een digitale metgezel is leuker dan in je eentje, ook als diegene jou helemaal niet kent.

(7) Ook werd duidelijk dat angstig aangelegde mensen sneller parasociale relaties aangaan, wat de kans op bijvoorbeeld een YouTube-verslaving flink vergroot. En tijdens de coronalockdowns bloeiden er significant meer parasociale relaties op, ook dat blijkt uit onderzoek.

(8) “Ze voelen als mijn vriendinnen.” Ik zat in een café met een programmamaker, ter voorbereiding op een avond over sociale media en de invloed daarvan. De programmamaker had het over moedervloggers. Sinds ze kinderen had, zei ze, was ze in beslag genomen door deze jonge vrouwen. Het begon onschuldig: af en toe even kijken hoe een andere moeder het ontbijt voor de kinderen maakte, de kinderkamer inrichtte, met haar vriend kibbelde over wie er moest oppassen. Maar op zeker moment moest de programmamaker altijd meteen naar de nieuwe video’s van haar favoriete vloggers kijken. Ook als haar kinderen huilden, haar man om aandacht vroeg, het eten nog gekookt moest worden of de fles nog opgewarmd. “Het voelde als een soort ontsnapping. Alsof ik mijn hectische leven achter me kon laten, even kon verdwijnen in hun wereld”, zo legde ze me uit.

(9) Toen de pandemie ging liggen en werken op mijn studio weer mogelijk werd, merkte ik dat ik het lunchen met Emma enorm miste. Ineens moest ik me weer verhouden tot andere mensen aan een eettafel, weer meedoen met gezamenlijke boodschappen, weekendbeschouwingen aanhoren, geduldig wachten tot iedereen klaar was. Tijdens de lockdown was mijn leven ultiem productief. Het was werken, lunchen met Emma en weer doorwerken, zonder het oponthoud van sociaal wenselijk gedrag. Nu keek ik, terwijl ik mijn eten allang op had, onrustig toe hoe studiogenoten nóg een boterham smeerden, nóg een verhaal begonnen over een mislukte date.

(10) Misschien had YouTube voor mij niet zozeer een probleem opgelost, maar eerder een probleem gecreëerd. Ik was het te prettig gaan vinden om te lunchen met Emma en ervoer veel meer moeite om sociaal wenselijk gedrag te vertonen dan normaal.

(11) In haar Zelfverwoestingsboek beschrijft Marian Donner de relatie tussen Theodore Twombly en zijn AI-systeem Samantha3) uit de film Her als dystopisch toekomstscenario, waarin er “van de mens nog maar weinig over is”. De wereld om hem heen verveelt Twombly totaal, schrijft Donner, omdat niets hem nog uitdaagt. “De apparaten weten wat hij wil. Het leven is frictieloos geworden. Zelfs de liefde is frictieloos geworden.” Samantha is er altijd voor hem, ze is nooit chagrijnig, “er zijn geen hobbels of problemen, er is alleen maar positiviteit.”

(12) In zekere zin was Emma voor mij een frictieloze vorm van contact geworden. Ik wist precies hoelang haar filmpjes duurden en ik kon ze uitzetten zodra ik het wilde. Ik hoefde nooit te wachten tot ze haar boterham op had, of tot ze was uitgepraat. Net zoals YouTube voor de programmamaker een frictieloze vervanging werd van afspraken met echte vrienden: ze hoefde er geen oppas voor te regelen, en als haar kind riep, kon ze haar ‘vriendin’ gewoon uitzetten.

(13) Kan het zijn dat vloggers de rol van onze vrienden aan het overnemen zijn? Terwijl om ons heen een samenleving wordt opgetrokken waarin we steeds meer elkaars concurrent moeten zijn, waarin we allemaal constant moeten presteren en meer van onszelf eisen, is er simpelweg minder tijd om bij elkaar thuis op de bank te ploffen en eens even te bespreken hoe het nou echt met ons gaat. En zijn er wel steeds meer vloggers en influencers bij wie je in een kort, overzichtelijk moment dat gevoel van genegenheid kan scoren in digitale, on-demand-variant.4)

(14) Een paar weken geleden ging Emma Chamberlain uit de lucht. Ik had al een paar keer geïrriteerd haar YouTube-pagina ververst, toen Emma een podcast uploadde waarin ze vertelde dat ze een mentale instorting had gehad.

(15) In een interview vertelde Emma eens dat ze vaak doet alsof haar 11 miljoen volgers met haar samenwonen, “en dan is het net alsof ik wel heel veel vrienden heb.”

(16) Volgers en gevolgden: ze zitten allemaal vast in een parasociale relatie. De één kan alleen maar kijken en luisteren, de ander alleen maar praten, filmen en delen. Ze ontmoeten elkaar nergens.

(17) Aan het einde van Her wordt Theodore verlaten door zijn AI-geliefde. “Theodore is te saai voor Samantha”, schrijft Donner. “Hij daagt haar niet meer uit.” Ze vertrekt samen met andere besturingssystemen naar een volledig digitale wereld. Volgens Donner laat Theodore zien “wat er met een mens gebeurt als alles om hem heen gericht is op positiviteit en gemak.” Met zo’n houding kun je nooit duurzame relaties aangaan, denkt Donner. Immers, “wat is liefde anders dan frictie? Anders dan misverstanden en onbegrip?”

(18) Tja, wat is liefde? Je hebt van die suffe tekeningetjes die daar antwoord op geven. “Liefde is... samen groeien”, en dan twee poppetjes erbij die gezapig een plant water geven. In tijden van digitalisering kun je ook zeggen: “Liefde is... je favoriete vlog voor iemand op pauze zetten.” Of: “Liefde is... samen lunchen, zonder scherm.” Maar misschien is liefde ook: accepteren dat je vriend of vriendin af en toe liever met een vlogger afspreekt dan met jou. Dat je partner soms even aan jullie huishouden wil ontsnappen via een YouTube-filmpje. Zolang de wereld om ons heen het moeilijker maakt om echte, duurzame relaties aan te gaan, mogen we ons af en toe best troosten met een vlog.

(19) Emma maakte gelukkig onlangs haar rentree op YouTube. Ze zette weer koffie, deed er hazelnootmelk bij, ging naar de supermarkt, at sushi – alles zwijgend dit keer, zonder haar bekende sarcastische gemompel. Hoewel ik blij was dat ze een nieuwe video online had gezet, voelde het toch raar om voor mijn plezier en ontspanning te kijken naar iemand die overduidelijk mentaal niet in orde was. Moest ik me zorgen maken om Emma? Moest ik me schuldig voelen? YouTube afzetten?

(20) De titel van Emma’s video vatte perfect samen wat we op dat moment – dwars door onze digitale parasociale relatie heen – misschien wel tegelijk voelden. “It will be ok.”5)

Doortje Smithuijsen, Trouw, 29 januari 2022

Doortje Smithuijsen is filosoof en journalist.

  • noot 1 periode waarin het bezoeken van zowel mensen als voorzieningen ernstig was beperkt ter bestrijding van de coronapandemie
  • noot 2 What I do in a day at home: Wat ik doe tijdens een dag thuis
  • noot 3 AI-systeem: een systeem gebaseerd op kunstmatige intelligentie, waarbij machines over menselijke eigenschappen of vaardigheden beschikken
  • noot 4 on demand: op bestelling
  • noot 5 It will be ok: Het komt goed

Tekstfragment 1

VRIEND
Je hebt iemand nodig,
stil en oprecht,
die als het erop aan komt
voor je bidt of voor je vecht.
Pas als je iemand hebt,
die met je lacht en met je grient,
dan pas kun je zeggen:
’k heb een vriend.
Toon Hermans, Groot versjesboek, 2005

Afbeelding 1 is een cartoon van Dirk van de Wiel (X-kanaal ‘van 9 tot 5’, 12 oktober 2019). Zie de figuurverwijzing bij vraag 14.

“Er wordt dan ook veel onderzoek gedaan naar de parasociale relaties die mensen aangaan met hun online idolen.” (regels 62-66)

Je wilt een samenvatting geven van de drie genoemde onderzoeksresultaten.

Vraag 3 1 punt

Welke van de volgende informatie-elementen kun je het best kiezen voor je samenvatting?

Noteer de nummers van de drie juiste elementen.

  • 1 Angstige mensen gaan sneller parasociale relaties aan.
  • 2 Een parasociale relatie met een sport-influencer zorgt ervoor dat je eerder gaat sporten.
  • 3 Een parasociale relatie vergroot je kans op een YouTube-verslaving.
  • 4 Kijkers willen elke keer weer hetzelfde programma zien, ook als dat dagelijks is.
  • 5 Sporten met een onbekende digitale metgezel vinden mensen leuker dan alleen sporten.
  • 6 Tijdens de coronalockdowns bloeiden er meer parasociale relaties op.
Bekijk het antwoord

1, 2, 6

Opmerking: Het scorepunt alleen toekennen als alle elementen juist zijn.

Vraag 3 in het hele examen

2025, tijdvak 1: Tekst 2 De gedachteloosheid van de Gorillas-fiets

Opgavetekst

(1) Ineens zijn ze overal in de grote steden, de bezorgers van Gorillas, Getir, Flink en Zapp. Ze razen op elektrische fietsen door de straten, elke fietstocht een olympische sprint op weg naar iemand die nu-nu-nu komijnzaad moet hebben, wat flessen wijn, of alleen een pakje sigaretten.

(2) Die vergelijking met olympische sport verzin ik niet zelf. “Net als een olympisch atleet gaan we tot het uiterste”, zei Gorillas-manager Batuhan Aydin afgelopen week in NRC. In de magazijnen wordt hiphop en techno gedraaid om de werknemers energiek te houden. Aydin: “We doen bij dit bedrijf alles in een gestoord, ongelofelijk tempo.” Wonderbaarlijk genoeg leek hij dit als iets positiefs te beschouwen.

(3) “Maar… maar… staat die flitsbezorging niet haaks op trends als mindfulness en vertraging?”, vraag ik na lezing van het stuk. Mijn gesprekspartners kijken me meewarig aan. De wereld is groter dan jouw brave bubbeltje, zeggen ze; snellere service wint altijd.

(4) Waarom wind ik me zo op? Is het nostalgie naar de tijd dat verlangen kon bestaan zonder onmiddellijk bevredigd te worden? Een beetje. Is het ergernis over de bezorgers, die verwikkeld lijken in ritten op leven en dood? Ja, ook. Maar het is meer dan dat, concludeer ik uiteindelijk. Hoewel ik er zelf ook van houd, voel ik een instinctieve weerstand tegen nóg meer gemak. De vraag is namelijk: waar houdt het op?

(5) Zoals water naar het laagste punt vloeit, zo beweegt de mens naar de makkelijkste optie, oftewel: de optie met de minste frictie. ‘Frictie’ betekent zoiets als weerstand of wrijving. Filosoof Miriam Rasch geeft in haar essayboek Frictie allerlei voorbeelden van ‘frictieloos design’: apps als Uber, die je een interactie met de chauffeur besparen, en de automatische antwoordsuggesties van Gmail. Door dit soort technologie verspillen we steeds minder tijd, en dat is natuurlijk prettig. Maar is frictieloosheid altijd winst?

(6) Dat frictie ook waardevol kan zijn, erkennen we grappig genoeg wel als het gaat om kunst. Goede kunst moet ‘schuren’, onvoorspelbaar zijn, ons uit ons dagelijks stramien halen. We wantrouwen kunst die te soepel naar binnen glijdt. Ik word wel eens gepest omdat ik van Dire Straits1) hou – te makkelijk, aldus de fijnproevers.

(7) Frictie verstoort de automatische piloot; daarom is ze belangrijk voor kunst en verstorend voor commercie. Een consument moet gedachteloos kunnen scrollen, klikken en betalen. Die gedachteloosheid, het gemak waarmee we door allerlei dagelijkse handelingen bewegen, heeft iets verslavends. En precies dat is waarover ik me zorgen maak. Hoe minder frictie er is, vermoed ik, hoe lager onze tolerantie ervoor wordt. We zouden nu een woedeaanval krijgen van de tijd die het vroeger kostte om de weg te vinden in een vreemde stad. Misschien vinden we het over tien jaar wel een olympische prestatie om zelf naar de bakker te lopen.

(8) Het ene gemak lokt het andere uit. Wat nou als we door onze lage frictietolerantie dingen opgeven die we eigenlijk, als we erover nadenken, belangrijker vinden dan wat extra gemak? Neem gezichtsherkenningstechnologie: veel mensen vinden dat nu nog te ver gaan. Ondertussen wordt het in Rusland al gebruikt als betaalmiddel in de metro. “Waarom niet, het lijkt me wel handig”, aldus een laconieke Rus gisteren in NRC. In Schotland gebruiken negen schoolkantines sinds deze week gezichtsherkenning aan de kassa: alles voor de efficiëntie.

(9) In de EU zal dit niet gebeuren, zeggen deskundigen. Dat mag niet van de Europese privacywetgeving. Maar gezichtsherkenning wordt wel steeds meer ingezet als toegangscontrole bij kantoren en festivals, meldde BNR vorige week. Zal het water niet ook hier naar het laagste punt vloeien? Hoe verleidelijk is het om nog meer dingen gedachteloos te doen!

(10) Principes leggen het af tegen gemakzucht, dat zal iedereen herkennen die wel eens routineus op ‘alle cookies accepteren’ heeft geklikt. Juist omdat het zo werkt, bezie ik mijn gemakzucht met argwaan. Die moet getemd worden, niet aangemoedigd – zoals de flitsbezorgers doen.

Floor Rusman, NRC Handelsblad, 23 oktober 2021

Floor Rusman werkt als redacteur bij NRC Handelsblad.

  • noot 1 Dire Straits: Britse rockband die actief was van 1977 tot en met 1995

Overkoepelende vragen bij tekst 1 (Mijn ideale vriendin: de vlogger) en tekst 2 (De gedachteloosheid van de Gorillas-fiets)

“Hoe minder frictie er is, vermoed ik, hoe lager onze tolerantie ervoor wordt.” (tekst 2, regels 75-77)

De auteur van tekst 1 ervaart ook frictie tijdens lunchpauzes en lijkt ook minder tolerant voor frictie te zijn geworden.

Vraag 25 2 punten

Vat samen wat de frictie inhoudt die de auteur van tekst 1 tijdens lunchpauzes ervaart en leg uit waardoor de auteur minder tolerant is geworden voor die frictie. Baseer je antwoord op alinea 9 en 10 van tekst 1.

Geef antwoord in een of meer volledige zinnen. Gebruik in je antwoord de woorden ‘frictie’ en ‘tolerant’ en gebruik in totaal niet meer dan 50 woorden.

Bekijk het antwoord

De frictie (die de auteur van tekst 1 ervaart,) bestaat uit het zich moeten verhouden tot / moeten omgaan met andere mensen / het moeten vertonen van sociaal wenselijk gedrag. (1 scorepunt)

De auteur is minder tolerant geworden voor frictie, want een van de volgende: ze is eraan gewend geraakt alleen / met een vlogger / met Emma te lunchen / niet met andere mensen te (hoeven) lunchen/praten / ze is gewend geraakt aan een parasociale relatie. bij Emma / tijdens de lockdown hoefde ze geen sociaal wenselijk gedrag te vertonen. ze hoefde met Emma geen rekening te houden / tijdens de lockdown met niemand rekening te houden. (1 scorepunt)

Opmerking: Scorepunten alleen toekennen aan antwoordelementen waarin de woorden ‘frictie’ en ‘tolerant’ zijn gebruikt. Maximumlengte van het antwoord: 50 woorden. Beoordeel de spelling en grammatica.

Vraag 25 in het hele examen

2025, tijdvak 2: Tekst 1 Dierenliefhebbers moeten eigenlijk geen huisdier nemen

Opgavetekst

(1) Bij ons in de buurt woonde een
oude alcoholist. In het voorbijgaan
stopte hij weleens, keek me
verwachtingsvol aan, zei iets als
5 “juu” en sjokte na een verontschuld-
digende grimas verder. In zijn
kielzog bevond zich steevast een
verkreukeld hondje, van het type
dat nooit jong was geweest, met
10 uitpuilende, troebele oogjes. Ze
waren samen alleen op de wereld.

(2) Huisdieren zijn er om het lot van
hun baas te verlichten. Daarmee
kunnen ze pech of geluk hebben.
15 Dat blijkt eens te meer nu veel
mensen de coronaverveling¹⁾
proberen te verdrijven door een
hond of kat aan te schaffen. De
dieren kunnen afkomstig zijn uit
20 Oost-Europese fokfabrieken of uit
dubieuze adoptiehandel. Maar ook
als ze eenmaal veilig hier zijn, is de
ellende niet voorbij. Want wat
gebeurt er met al die dieren als de
25 eigenaren niet langer thuiswerken,
maar weer naar kantoor moeten?
De asielen komen vast vol te zitten.
En zelfs als ze mogen blijven, is dat
geen garantie voor een aangenaam
30 bestaan. Een groot deel van de tijd
zullen ze weinig anders te doen
hebben dan wachten tot hun baas
thuiskomt en iets met ze onder-
neemt.

(3) Als je huisdieren vergelijkt met
dieren in de bio-industrie, het circus
of de dierentuin lijken ze beter af.
Ze zitten niet in ellendige hokken,
worden niet op een afschuwelijke
40 manier geslacht, lijden geen pijn en
hoeven niet op te treden. Ze mogen
bij het vrouwtje in bed slapen,
krijgen medicijnen tegen iedere
kwaal, eten peperduur voer, hebben
45 eigen speelgoed, een eigen
politieke partij en kunnen – als ze
gestoord raken – in therapie. Overal
waken deskundigen over hun
welzijn.

(4) Maar hoe je het ook wendt of
keert: huisdieren zijn gevangenen.
Zelfs als ze intens worden lief-
gehad, blijft de verhouding
vergelijkbaar met die van een
55 sultan tot zijn favoriete slavin. Een
tedere dictatuur. Welk mens zou
voor zo’n lot kiezen? Toch worden
intelligente, gevoelige wezens
gedwongen tot levenslange
60 verveling. Wellicht lijden ze er
minder onder doordat ze door
generaties opsluiting en fokkerij zijn
afgestompt. Op straat wandelen
anatomische drama’s die voor
65 honden doorgaan: met platte
neuzen, scheve pootjes, te krappe
schedels en vachten die ze zelf niet
kunnen schoonhouden. Het is bijna
onvoorstelbaar dat ze afstammen
70 van veel intelligentere voorouders,
laat staan van wolven.

(5) In het boek De ontdekking van
Frankrijk beschrijft Graham Robb
honden zoals ze bedoeld zijn. Deze
75 negentiende-eeuwse dieren waren
zo slim dat ze zelfs meehielpen bij
criminele activiteiten. Helemaal
zelfstandig smokkelden honden-
bendes ’s nachts illegale waar de
80 grens over, ondertussen controleurs
ontwijkend door zich in greppels te
verschuilen of hun route te
verleggen. Honden die werden
gepakt, kregen de kogel – zo
85 gevaarlijk was het werk. Maar als
ze slaagden, wachtte hun een
portie lekker eten. De huidige
honden zijn veel te dom voor dit
soort streken en hebben ook geen
90 ruimte de intelligentie die hun nog
rest werkelijk te gebruiken.

(6) Als kattenverslaafde vraag ik me
regelmatig af waarom ik niet zonder
huisdier kan. Omdat het tenminste
95 een overzichtelijke verhouding is?
Een laatste contact met de natuur?
Als ik de kat vruchteloos naar een
duif zie mekkeren – hij is een jager
van niets – vrees ik dat hij vaag
100 snapt hoe doelloos zijn bestaan is.
Eigenlijk zou het van dierenliefde
getuigen geen hond, kat, vogel of
konijn meer te nemen.

(7) Of de oude alcoholist ook naar
105 dit inzicht heeft gehandeld, valt te
betwijfelen, maar opeens zag ik
hem en zijn scharminkel nergens
meer wandelen. Hopelijk heeft de
hond zijn baasje nog even over-
110 leefd.

Mirjam Janssen, de Volkskrant, 10 mei 2021

Mirjam Janssen is historicus en journalist.

noot 1 Deze tekst is geschreven tijdens de coronapandemie, toen mensen bovengemiddeld vaak thuisbleven en thuiswerkten om verspreiding van het coronavirus tegen te gaan.

Stel, je krijgt van je docent de opdracht om een werkstuk te maken over de voor- en nadelen van huisdierbezit. Tekst 1 gebruik je om op zoek te gaan naar voordelen voor de huisdierbezitter en nadelen voor het huisdier.

Vraag 9 3 punten

Wat zijn voordelen van huisdierbezit voor het baasje en nadelen van huisdierbezit voor het huisdier? Neem uit onderstaande tabel de nummers over en zet je antwoord daarachter. Baseer je antwoord op alinea 2 en alinea 6 van tekst 1. Twee antwoorden zijn al gegeven

voordelen huisdierbezit voor het baasjenadelen huisdierbezit voor het huisdier
(1) Huisdieren kunnen het lot van hun baas verlichten.(4) De dieren kunnen een dubieuze herkomst hebben.
(2)(5)
(3)(6)
Bekijk het antwoord

De kern van een goed antwoord is: (2) (Huisdieren geven een) overzichtelijke verhouding. (3) (Huisdieren zorgen voor een) laatste contact met de natuur. (5) (De dieren) worden naar het asiel gebracht (als eigenaren niet langer thuiswerken). (6) verveling / doelloos bestaan / (De dieren) gaan zich vervelen / hebben een doelloos bestaan / hebben weinig anders te doen dan wachten.

Opmerking: antwoord 2 en 3 mogen ook in omgekeerde volgorde staan, evenals antwoord 5 en 6. Indien vier elementen juist: 3 punten. Drie: 2 punten. Twee: 1 punt. Minder dan twee: 0 punten. Beoordeel de spelling.

Vraag 9 in het hele examen

2025, tijdvak 2: Tekst 2 Waarom zijn juist vrouwelijke thrillerschrijvers zo succesvol?

Opgavetekst

(1) Wie kijkt naar de lijst met best-
verkochte Nederlandse thrillers van
de afgelopen tien jaar, moet conclu-
deren dat vrouwelijke schrijvers het
genre domineren. In de top 10
staan maar liefst acht vrouwen. En
Baantjer. En Suzanne Vermeer, van
wie we niet weten wie er achter het
pseudoniem schuilgaat.

(2) Uit cijfers van de CPNB bleek
vorige week dat de verkoop van
Nederlandstalige fictie in 2022
afnam, terwijl boeken in het Engels
steeds beter verkochten. De thriller
15 van eigen bodem kan redding bie-
den voor het boekenvak, want dit
jaar komen bijna alle belangrijke
Nederlandse thrillerauteurs, zoals
Esther Verhoef, Saskia Noort,
20 Marion Pauw en Loes den
Hollander, met een nieuw boek.
Goed nieuws, zou je denken.

(3) Vreemd genoeg wordt er in
Nederland door de andere schrij-
25 vers en recensenten uit de literaire
wereld nog altijd neergekeken op
de door een vrouw geschreven
psychologische thriller. Gert Jan de
Vries, thrillerrecensent voor NRC,
30 nam de term “oestrogeenthriller” in
de mond en schrijfster Connie
Palmen zei in een talkshow dat de
thriller “leeft bij de gratie van het
cliché”. Schrijver Tomas Ross liet in
35 2019 op een blog weten dat “de
hausse aan thrillerschrijfsters (...)
veel vertrutting in het genre” heeft
opgeleverd. “Ze staan niet aan de
top omdat ze de beste thrillers
40 schrijven, maar omdat ze sterke
uitgevers hebben met veel
marketingpower”, stelde Henk
Vlaming, thrillerredacteur van
De Leesclub van Alles, in 2020 in
45 de Volkskrant. “Binnen de thriller-
wereld worden vrouwelijke auteurs
die goed verkopen niet voor vol
aangezien”, zei Saskia Noort in
datzelfde jaar, ook in de Volkskrant.
50 “We zijn een bedreiging, of geen
échte thrillerschrijvers, we zijn te
soft, te commercieel.”

(4) Waarom worden deze thrillers
van vrouwelijke hand in Nederland
55 met dedain bekeken? Het is een
vraag die mij als debutant in het
genre interesseert – mijn thriller
Het perfecte zusje ligt sinds deze
week in de winkel.

60 (5) “Vertrutting van het genre? Dat
is dikke vette onzin”, reageert
Sander Verheijen, thrillerliefhebber
en hoofdredacteur van boekensite
en lezerscommunity Hebban, als ik
65 hem hierover bel. “Het zijn opmerk-
kingen geboren uit jaloezie van de
oude garde Nederlandse thriller-
schrijvers die zagen dat hun markt,
die al niet groot was, werd over-
70 genomen door vrouwen.” Volgens
Verheijen is in Nederland te lang
gedacht dat thrillers door mannen
geschreven moesten worden. Daar-
in liepen we achter op de Verenigde
75 Staten, waar een auteur als Patricia
Cornwell in de jaren negentig al
populair was.

(6) Waarom juist de vrouwelijke
thrillerschrijver het zo goed doet in
80 ons land heeft allereerst te maken
met een simpel sommetje. “Er zijn
meer vrouwelijke lezers dan man-
nelijke. En vrouwen lezen vrouwen”,
zegt Verheijen. “Iedere lezer is toch
85 op zoek naar herkenning.” Puur
kijkend naar de verkoopcijfers zou
je kunnen zeggen: als schrijver
moet je het hebben van de
45-plusvrouw.

90 (7) In de psychologische thriller is
het hoofdpersonage vaak een
zelfstandige, vrijgevochten vrouw
die te maken krijgt met problemen
in de privésfeer, waardoor de
95 onderlinge verhoudingen op scherp
komen te staan. “Domestic noir”¹⁾
wordt dit genre ook wel genoemd.

(8) De Britse auteur Julia Crouch
bedacht deze term in 2013 om haar
100 eigen werk te typeren. Volgens haar
speelt het domestic noir-genre zich
“voornamelijk af in huizen en op het
werk, houdt het zich grotendeels
(maar niet uitsluitend) bezig met de
105 vrouwelijke ervaring, is het
gebaseerd op relaties en gaat het
uit van een breed-feministische
opvatting dat de huiselijke sfeer een
uitdagende en soms gevaarlijke
110 omgeving is”. Oftewel: het is niet de
seriemoordenaar die je moet vre-
zen, maar je jaloerse echtgenoot.

(9) Is dit de vertrutting waar Tomas
Ross op doelde? Want inderdaad:
115 in deze categorie psychologische
thrillers is vaak geen sprake van
wilde achtervolgingen, politieke
vetes, drugsbaronnen en recher-
cheurs met een alcoholprobleem.

120 (10) Het is goed te verklaren
waarom juist vrouwelijke thriller-
schrijvers inspiratie putten uit huis-
tuin-en-keukensituaties: misdaad ís
ook vaker persoonlijk voor vrouwen.
125 Elk uur worden vijf vrouwen ver-
moord door een partner of een
familielid, meldde een rapport van
de Verenigde Naties. In de media is
er momenteel veel aandacht voor
130 dit gegeven. “Vrouwen zijn altijd
alert op gevaren. Daarom schrijven
zij er meer over. En misschien in-
dringender”, zei de Amerikaanse
bestsellerauteur Karin Slaughter
135 ooit in een interview.

(11) Vrouwelijke auteurs zijn beter
in staat om geloofwaardig over dit
soort angstgevoelens te schrijven,
meent de Spaanse Elena Avanzas
140 Álvarez, die aan de Universidad de
Oviedo onderzoek doet naar vrou-
wen in de misdaadliteratuur. “Alle
vrouwen kennen het gevoel dat ze
’s avonds op straat een inschatting
145 moeten maken of ze veilig zijn.
Thrillers haken in op die angsten en
spelen ermee. En dat is lekker. Als
lezer kruip je in de rol van de hoofd-
persoon, maar wel vanuit de veilig-
150 heid van je eigen huis. Elk moment
kun je het boek wegleggen en een
aflevering van de comedyserie
Friends gaan kijken.”

(12) Dat deze boeken zich niet
155 afspelen op het wereldtoneel maar
in een Vinex-wijk²⁾, betekent niet
dat we ze moeten afdoen als
onbelangrijk geneuzel. Want dat is
nogal denigrerend. “Alfred
160 Hitchcock³⁾ gebruikte ook domestic
noir-verhalen als inspiratie voor zijn
films, met het idee dat er gevaar
schuilt in het alledaagse”, zegt
Avanzas Álvarez.

165 (13) Vaak loopt het hoofdpersonage
tegen zaken aan waar vrouwen
vandaag de dag mee worstelen. Of
het nou gaat om een echtscheiding,
scheve machtsverhoudingen of alle
170 rollen die vrouwen moeten vervullen:
van succesvolle werknemer tot
zorgzame moeder. In die zin is de
betekenis van deze boeken in de
populaire cultuur van groot belang.
175 Volgens thrillerauteur en tweevou-
dig Gouden Strop-winnaar⁴⁾ Marion
Pauw zie je in een thriller boven-
dien dat de vrouwelijke hoofd-
persoon zich van dat juk bevrijdt.
180 “Ze stapt uit het stramien en moet
uit een ander vaatje tappen.”

(14) Dat thrillers minder aanzien
genieten ten opzichte van romans
komt doordat recensenten in het
185 Nederlandse taalgebied erg bezig
zijn met of iets literatuur is of niet,
meent Sander Verheijen. “Dat zie je
nergens ter wereld zo heftig als bij
ons.”

190 (15) “In Nederland wordt de thriller
door de literaire elite nog steeds
gezien als een streekromannetje”,
zegt auteur Tomas Ross. Komt dat
volgens hem door de “vertrutting”?
195 “Met die eerdere uitspraak doelde ik
op de kwaliteitsvermindering van
het genre, doordat uitgevers op-
eens massaal thrillers van vrouwen
uitbrachten na het succes van
200 Saskia Noort en Simone van der
Vlugt.” Veel ervan was “formule-
werk, zoals in een bouquetreeks”⁵⁾,
zegt de schrijver. “Maar er zijn ook
genoeg goede vrouwelijke schrij-
205 vers, zoals Marion Pauw en Anya
Niewierra.”

(16) Dat het plotgedreven verhaal
per definitie minderwaardig lijkt te
zijn is onterecht, benadrukt Marion
210 Pauw. “Eigenlijk zou ik willen be-
weren dat het schrijven van een
goede thriller lastiger is dan het
schrijven van een roman. Een actie-
scène elegant op papier krijgen is
215 verschrikkelijk lastig.” Daar sluit ik
mij volledig bij aan.

Anna van den Breemer, de Volkskrant, 4 februari 2023

Anna van den Breemer is journalist en auteur van diverse non-fictieboeken en de thriller Het perfecte zusje.

noot 1 Domestic noir: literair subgenre binnen de misdaadromans dat zijn oorsprong vindt in de ‘film noir’, een stijl van vooral misdaadfilms die in de jaren 40 van de twintigste eeuw tot ontwikkeling kwam.

noot 2 Vinex-wijk: nieuwbouwwijk, gebouwd na 1990 (door velen als saai en eenvormig gezien).

noot 3 Alfred Hitchcock: beroemde Britse filmregisseur van wie sommige films tot de ‘film noir’ kunnen worden gerekend.

noot 4 Gouden Strop: literatuurprijs voor de beste (oorspronkelijk) Nederlandstalige spannende roman.

noot 5 bouquetreeks: reeks van clichématige boekjes met zeer romantische fictie.

Uit de tekst kunnen verschillende argumenten worden afgeleid die een positieve houding tegenover vrouwelijke thrillerschrijvers en hun boeken rechtvaardigen.

Vraag 23 4 punten

Vat vier van deze argumenten samen. Geef antwoord in een of meer volledige zinnen en gebruik voor je totale antwoord niet meer dan 30 woorden.

Bekijk het antwoord

De kern van een goed antwoord is: vier van de volgende: Ze worden door veel lezers/experts gewaardeerd / door veel vrouwen gelezen. Ze worden goed verkocht / domineren de top tien van de Nederlandse thrillers / kunnen het Nederlandse boekenvak redden. Ze / Boeken (in het domestic noir-genre) zijn geloofwaardig(er) / kunnen goed/beter over angstgevoelens/gevaar schrijven. Ze behandelen actuele/herkenbare kwesties (waar vrouwen mee worstelen). / Misdaad is voor vrouwen vaak persoonlijk. Ze beschrijven situaties waarin de hoofdpersonages loskomen uit moeilijke situaties / hun manier van leven veranderen. Thrillers (en dus ook vrouwelijke thrillers) zijn lastig(er) te schrijven.

Per juist benoemd element 1 punt. Maximumlengte van het antwoord: 30 woorden. Beoordeel de spelling en grammatica.

Vraag 23 in het hele examen

2025, tijdvak 2: Tekst 3 Knoop eens een gesprek aan met iemand met wie u niets deelt

Opgavetekst

(1) Een tafel in een heel grote hal.
Twee mensen en twee koppen koffie.
Er is niet veel nodig om een wezen-
lijk menselijk fenomeen tot stand te
5 laten komen. Woorden en zinnen die
worden uitgewisseld. Er dreigt geen
gevaar en er hoeft niets te gebeuren.
Ze praten, gewoon omdat ze in
elkaar geïnteresseerd zijn. Er wordt
10 veel gezegd of weinig. Soms zijn de
woorden beladen, soms hebben ze
een cynische ondertoon. En soms is
de stilte zelfs belangrijker dan de
woorden die worden uitgesproken.
15 Het is voor mij een belangrijk onder-
deel van mijn werk, in de spreek-
kamer en daarbuiten. Het gesprek
vormt een wezenlijk onderdeel van
wie we zijn. Toch wordt ook dat met
20 uitsterven bedreigd. Nog even en het
gestotter van het ongemak in onze
conversaties is ingeruild voor soepe-
le aanvullingen van apparaten. Dit is
een pleidooi voor het behoud van het
25 gesprek.

(2) Wanneer had u voor het laatst
een spontaan gesprek met een onbe-
kende? Het was in het tijdperk vóór
de apparaten een frequente bezig-
30 heid. Wachtend op de bus, bij de
groenteboer, in een volle wacht-
kamer: de gezamenlijke verveling gaf
aanleiding tot een uitwisseling van
woorden. Lang niet altijd gewenst en
35 ook lang niet altijd onderhoudend,
maar al met al toch een erkenning
van het feit dat we voortdurend deel
uitmaken van een sociale omgeving.

(3) Die toevallige dialoog lijkt in
40 razend tempo uit ons leven te ver-
dwijnen. Elk moment van leegte of
stilte wordt ingevuld door apparaten
die een eindeloze stroom aan onge-
lezen berichten, te checken feeds,
45 vermakelijke filmpjes en ander ogen-
schijnlijk belangwekkend nieuws
tevoorschijn tovert. Wie zijn telefoon
ontgrendelt, vergrendelt nagenoeg
elk zintuiglijk contact met zijn
50 omgeving. Iedereen herkent de
irritante waas waar je doorheen lijkt
te moeten praten als je iets wilt
zeggen tegen iemand die op z’n
telefoon zit. Andersom is de wereld
55 een ver oord als je in de digitale
wereld van berichten en ‘nieuws’
bent gezogen. Het lijkt zo onschuldig,
het doden van de verveling.

(4) Niets is minder waar. Het
60 gesprek, functioneel of voor de lol,
ongemakkelijk of betekenisvol, con-
fronteert ons met een andere wereld;
die van degene met wie je spreekt.
Het ‘spreek’uur is letterlijk een einde-
65 loze parade van mensen die andere
verwachtingen hebben over wat
komen gaat, wat belangrijk is voor
een goed resultaat en welke rol ik als
arts speel in dit proces. Het is een
70 komen en gaan van mensen die ik
nog nooit eerder zag, die me voort-
durend confronteren met mijn eigen
beperkte blik. Want hoe is het leven
met een scootmobiel? Of als
75 tomatenplukker zonder verzekering,
die eigenlijk zijn arm nog niet mag
gebruiken na een operatie? Of voor
een vrouw die haar pols geen rust wil
geven, omdat anders haar demente
80 man naar een verzorgingstehuis
moet?

(5) Gesprekken voeren is moeilijk. En
je kan het alleen leren door het te
doen. Naarmate onze samenleving
85 digitaler wordt en de gesprekken
schaarser, lijken we te verleren hoe
we confrontaties met elkaar aan
moeten gaan. Als een co-assistent
met me meeloopt, moet ik een digi-
90 taal feedbackformulier invullen (geef
ons alsjeblieft gewoon twee bonnen
voor een kop koffie in het
personeelsrestaurant). Collega’s en
vrienden spreken elkaar meer in een
95 whatsappgroep (en dan nog vooral in
emoticons) dan in het echt. We blij-
ven individuen tot we zover tegen-
over elkaar komen te staan dat het
gesprek verwordt tot twee parallelle
100 monologen, waarin elk vermogen tot
luisteren de das om is gedaan. Laat
staan dat we nog in stilte (zonder
afleidende apparaten) in elkaars
aanwezigheid kunnen zijn.

105 (6) De afgelopen tijd valt me ook op
dat de afname van confrontaties ook
als een bezuinigingsmaatregel wordt
gezien. Zo zijn er veel ziekenhuizen
waar op de polikliniek geen receptie
110 meer is waar iemand een vraag kan
stellen; grote bedrijven hebben zich
volledig afgeschermd met een
klantenservice als slotgracht; de
supermarkt is een publieke ruimte
115 waar je met je zelfscanner en bij-
behorende kassa geen woord met
een medeburger hoeft te wisselen.
Praten in de publieke ruimte is iets
voor psychiatrische patiënten,
120 verwarde ouderen of spelende
kleuters.

(7) Het is aan ons om dit verschijnsel
een halt toe te roepen. Gaat u de
komende weken met vakantie? Doe
125 dan een dagje vliegtuigmodus en laat
de toevalligheid van de nabijheid van
andere sociale wezens haar gang
gaan. Zet de radio een keer uit in de
auto en zit een tijdje zwijgend naast
130 elkaar. Doe op de camping samen de
afwas en leer uw jonge puber wat het
leven is zonder een digitale dimen-
sie. Knoop een gesprek aan met
iemand van wie u zeker weet dat u
135 helemaal niets met hem of haar
gemeen hebt. Geef de ongemak-
kelijkheid een kans.

(8) Terug naar de tafel met de
koppen koffie. Wat een verademing
140 is dan de grote hal waarin Theo
Maassen in Zomergasten¹⁾ deze
weken een ode brengt aan het
gesprek. Leunend met zijn kin op een
hand lijkt hij met de gast in een kroeg
145 te zitten waar de dialoog in al haar
ongemak op gang mag komen. Het
mag stil zijn, er mogen dingen ver-
geten worden en er zijn eigenlijk
geen regels. Er is een kans dat er
150 werkelijk een gesprek ontstaat. En
dat is iets wat we moeten koesteren,
meer dan we denken.

Emma Bruns, NRC, 11 augustus 2023

Emma Bruns is arts-onderzoeker en chirurg in opleiding en schrijft geregeld voor NRC.

noot 1 Zomergasten: televisieprogramma waarin een bekende gast diepgaand geïnterviewd wordt, met in 2023 Theo Maassen als interviewer.

Alinea 1 en 2 van tekst 3 geven een aantal redenen om gesprekken te voeren met elkaar.

Vraag 28 3 punten

Noteer drie van deze redenen.

Bekijk het antwoord

De kern van een goed antwoord is: drie van de volgende: (we hebben) interesse in elkaar; (het hoort bij ons / het is onderdeel van ons) werk; (gesprekken voeren is een wezenlijk) onderdeel van wie we zijn; (gezamenlijke) verveling; (het) deel uitmaken van een sociale omgeving; (het is een) erkenning van het deel uitmaken van een sociale omgeving. Per juist element 1 punt. Beoordeel de spelling.

Vraag 28 in het hele examen

“Het gesprek, functioneel of voor de lol, ongemakkelijk of betekenisvol, confronteert ons met een andere wereld” (regels 59-62)

Uit alinea 5 valt af te leiden welke andere voordelen gesprekken kunnen hebben.

Vraag 30 2 punten

Beschrijf twee van deze voordelen. Geef antwoord in een of meer volledige zinnen.

Bekijk het antwoord

De kern van een goed antwoord is: twee van de volgende: We/mensen worden beter in het voeren van gesprekken. We/mensen leren confrontaties met elkaar aan te gaan. We/mensen behouden het vermogen om naar elkaar te luisteren. We zijn niet langer individuen. Per juist element 1 punt.

Opmerkingen: voor toekenning van het scorepunt moet het antwoord zijn geformuleerd als voordeel. Antwoorden mogen ook in enkelvoud (bijvoorbeeld ‘Je leert …’). Beoordeel de spelling en grammatica.

Vraag 30 in het hele examen

2024, tijdvak 1: Tekst 1: Concentratie graag!

Opgavetekst

Tekst 1 Concentratie graag!

(1) Onze samenleving maakt een uitzonderlijke ontwikkeling door. Door de enorm snelle digitale ontwikkelingen en de groeiende hoeveelheid beschikbare informatie bevinden we ons in een aandachtscrisis. Dit is terug te zien in de boeken en artikelen die bijna wekelijks verschijnen en waarin wordt gewaarschuwd voor de desastreuze gevolgen van sociale media en smartphonegebruik op onze creativiteit en productiviteit. Daarnaast hebben veel mensen moeite zich te concentreren. Eén moment van mentale zwakheid of verveling en de mobiele telefoon komt tevoorschijn. En als er dan eindelijk geconcentreerd gewerkt wordt, komt er een nieuw bericht binnen, waardoor de aandacht weer is afgeleid. Dit moet anders.

(2) Niet alle doemscenario’s die de media en zelfhulpboeken schetsen, zijn terecht. Er wordt veel onzin verteld: er is geen reden om aan te nemen dat we digitaal dement worden en er is geen solide wetenschappelijk bewijs voor een vermindering van onze intelligentie en creativiteit. Dit betekent echter niet dat er niets aan de hand is. Door het vele multitasken en de vele prikkels gebruiken we onze concentratie niet optimaal.

(3) Maar er is goed nieuws. Naast de opkomst van de digitale samenleving is er namelijk nog een ontwikkeling gaande: de kennis over ons gedrag en onze hersenen neemt toe. Hierdoor snappen we beter dan ooit hoe we ons optimaal kunnen concentreren. We hebben dus zelf de oplossing in handen om met de toegenomen informatie om te gaan en ons werkzame leven anders in te richten.

(4) Bij veel bedrijven wordt verwacht dat er snel op berichten gereageerd wordt en zijn medewerkers verplicht chatschermen open te hebben om snel bereikbaar te zijn. Medewerkers die snel reageren, worden gewaardeerd om hun bereikbaarheid en reactiesnelheid. Maar je kunt je afvragen of dit de medewerkers zijn die daadwerkelijk optimaal presteren. Een studie bij een Australisch telecommunicatiebedrijf liet zien dat de meeste medewerkers minder dan tien minuten aaneengesloten aan iets werkten, met een gemiddelde van drie minuten.

(5) Het regelmatig wisselen van taak zorgt ervoor dat je werk oppervlakkiger wordt omdat je nooit echt tot de kern van de zaak komt. Er moet binnen bedrijven daarom juist waardering komen voor medewerkers die meldingen over nieuwe mail uitzetten en (daardoor) niet direct op mail reageren, of die de telefoon op stil hebben staan als zij ervoor kiezen zich niet te laten afleiden en in volle concentratie te werken.

(6) En: de kantoortuinen1) moeten verdwijnen. Jarenlang onderzoek heeft uitgewezen dat het brein zeer gevoelig is voor afleiding. Elke telefoon die op de achtergrond gaat, kan je afleiden. Toch kiezen bedrijven er massaal voor om veel mensen in dezelfde ruimte te laten werken. Natuurlijk kunnen deze kantoortuinen de samenwerking verbeteren en leveren ze besparingen op qua huisvesting, maar de vraag is of deze winst opweegt tegen de kosten die gepaard gaan met de continue afleiding door gesprekken van collega’s of langslopende collega’s.

(7) Elke afleiding kan leiden tot het wisselen van taak. Dat wisselen zorgt voor stress en je gaat er fouten van maken. We hebben het niet voor niets over belangrijke ontdekkingen die ‘op zolderkamers’ worden gedaan. Die zolderkamer betekent dan: een plek zonder afleiding waar opperste concentratie nog mogelijk is.

(8) Om medewerkers weerbaarder te maken tegen de afleiding, is het belangrijk de concentratie goed te onderhouden. Concentratie is als een spier die je kunt trainen. Hoe meer je traint, hoe beter de concentratie.

(9) Aan de potentie van medewerkers om zich te concentreren is niets veranderd. De inspanning die de ‘concentratiespier’ moet leveren is echter wel veranderd: de spierkracht die geleverd moet worden om geconcentreerd te blijven neemt toe als je je omringt met afleidende prikkels en veel aan het multitasken bent. Het is zaak de spier zo sterk mogelijk te maken (en te houden), maar tegelijkertijd de benodigde spierkracht zo laag mogelijk te houden.

(10) Stop dan ook met de lunchvergaderingen en laat werknemers wandelen in de pauze om de concentratie weer op te laden (het liefst in de natuur). Verzorg concentratietrainingen, zoals meditatie, om de spier sterk te houden en zorg ervoor dat werknemers ‘s avonds echt vrij zijn. Dat betaalt zich de dag erna uit in betere concentratie.

(11) Binnen bedrijven moet een dialoog op gang komen over concentratie in deze tijden van afleiding. Het is voor een effectief arbeidsproces cruciaal dat managers en werknemers zich er bewust van worden dat we zuinig moeten zijn op onze concentratie en aandacht, omdat we er maar een beperkte hoeveelheid van hebben.

Stefan van der Stigchel is hoogleraar cognitieve psychologie aan de Universiteit Utrecht en schrijver van het boek Concentratie.

noot 1 Kantoortuinen zijn grote kantoorruimtes met meerdere bureaus en werkplekken die vaak niet van elkaar worden afgeschermd.

naar: Stefan van der Stigchel, uit: NRC Handelsblad, 9 november 2018

Vraag 4 3 punten

In alinea 4 en 5 worden een situatie, het gevolg daarvan, het ontstane probleem en een oplossing beschreven.
Vat de informatie uit alinea 4 en 5 samen door onderstaande tabel in te vullen. Neem de nummers over en zet je antwoord daarachter.

situatie: 1
gevolg: 2
probleem: 3
oplossing: 4

Bekijk het antwoord
  • De kern van een goed antwoord is. situatie: medewerkers moeten snel of altijd bereikbaar zijn / snel reageren / hun chatscherm open laten staan. gevolg: een medewerker moet regelmatig wisselen van taak / medewerkers worden daarom gewaardeerd / gewaardeerd om hun bereikbaarheid en reactiesnelheid. probleem: het werk wordt oppervlakkiger / de medewerker functioneert of presteert (waarschijnlijk) niet optimaal. oplossing: een van de volgende: medewerkers moeten niet altijd bereikbaar hoeven zijn / moeten ongestoord aan iets kunnen werken / mogen meldingen (over nieuwe mail) uitzetten of hun telefoon uitzetten; bedrijven moeten waardering hebben voor medewerkers die meldingen (over nieuwe mail) uitzetten / niet direct op mail reageren / de telefoon op stil hebben staan / ervoor kiezen zich niet te laten afleiden / in volle concentratie werken. Ook goed is de combinatie bij 1 en 2: je wordt pas gewaardeerd als je bereikbaar bent of snel reageert, en je kunt (daardoor) weinig aaneengesloten werken of moet (daardoor) regelmatig wisselen van taak. (3p)

Puntentabel: vier elementen juist 3; drie juist 2; twee juist 1; minder dan twee 0. Beoordeel de spelling.

Vraag 4 in het hele examen

2024, tijdvak 2: Denken we wel genoeg?

Opgavetekst

Tekst 1 Denken we wel genoeg?

(1) Er zijn soms dagen dat mijn gedachten me ontglippen. Ze voelen dan als rondrennende kuikens die ik met mijn handen wil vangen en die, als dat lukt, meestal teleurstellen: deze had ik net ook al vast!
(2) Op andere dagen is het kalmer. Mijn gedachten lijken dan vissen die zo nu en dan boven het water uit springen terwijl ikzelf op een campingstoel aan de kant zit, kijkend naar wat zich aandient.
(3) Denken is leuk, dat staat voor mij vast. In ons denken zijn we vrij, en het is een van de weinige activiteiten die elke dag gratis voorhanden zijn. Het is ook belangrijk: zonder na te denken zouden we niet in staat zijn tot introspectie, plannen maken, standpunten bepalen.
(4) Maar het lukt niet altijd even goed. De ene dag is het brein scherp en sneller dan de bliksem, de volgende is het een moeras waarin zelfs de meest vastberaden ontdekkingsreiziger verstrikt raakt. Van alles is daarop van invloed: weer, slaap, alcohol, humeur, omgeving.
(5) De Britse columnist James Marriott beschreef onlangs in The Times dat hij zijn “beste denken” ergens tussen acht en twaalf ’s avonds doet, liggend op de grond: dat biedt “de rust en het verhoogd bewustzijn die nodig zijn om ideeën uit de schaduw te lokken”. Zelf denk ik het beste tijdens een simpele taak, zoals wandelen of groenten snijden, of als ik kijk naar iets wat beweegt. Het kan het uitzicht uit de trein zijn, de wind op het water, of bijvoorbeeld het van kleur verschietende lichtkunstwerk in de faculteitskantine waar ik studeerde. Ik heb geprobeerd om onderzoek te vinden dat dit fenomeen verklaart, maar dat is mislukt. Misschien werkt het gewoon goed als 20 procent van je brein bezig is, zodat de rest vrijaf heeft om te spelen.
(6) Denkend aan denken dacht ik laatst: denken we wel genoeg? In het zelfzorgcircuit,1) van yoga tot psychotherapie, klinkt het dat we te veel ‘in ons hoofd’ zitten. Maar wat bedoelt men daarmee? Ik geloof best dat we te weinig aandacht besteden aan ons lichaam, maar dat betekent niet automatisch dat we onze geest gebruiken. Vaker zijn we bezig aan lichaam én geest te ontsnappen: op onze telefoon, met Netflix en podcasts. Elk vrij moment stoppen we vol met externe prikkels.
(7) Onlangs deed ik telefoonloos boodschappen, en wachtend bij de kassa greep ik drie keer onwillekeurig in mijn jaszak. Mijn hoofd voelde als een peuter die ongedurig spartelde in haar kinderstoel. Ik aarzel om dit op te schrijven, want telefoonverslaving is natuurlijk een enorm cliché. Maar het is ook gek en zonde om problemen niet te benoemen omdat ze clichés geworden zijn. En een probleem is het, want de telefoon is in de kassarij een directe concurrent van het creatieve denken. Juist daar word ik soms besprongen door interessante gedachten, net als James Marriott, die de supermarkt noemt als een van de plekken waar hij ideeën krijgt.
(8) Het moderne leven is erop ingericht om het denken onmogelijk te maken, schrijft Marriott in zijn column. We spenderen een groot deel van onze tijd zittend in rumoerige kantoorruimtes, waar een constante stroom aan mails en chatberichten verhindert dat we ooit in zoiets als een ‘flow’ kunnen komen. Marriott ziet dit als een groot probleem: hij haalt de econoom Sam Bowman aan, die laatst in de radiodocumentaire The End of Invention2) stelde dat we ondanks het gestegen opleidingsniveau minder innovatief zijn geworden.
(9) Onze geslonken denkruimte is daarnaast denk ik ook een democratisch gevaar. Wie minder de tijd neemt om te denken, is eerder geneigd zich een kant-en-klare mening aan te meten. Dat lijkt handig, maar zo’n mening biedt geen manoeuvreerruimte: je hebt haar niet zelf doordacht, en kunt er dus ook niet werkelijk over in gesprek.
(10) En dan is er nog het psychische gevaar. Techredacteur Marc Hijink beschreef een paar jaar terug in een essay hoe apps zijn leven waren gaan domineren: “Zelfs op de sportschool of in bad luisterde ik podcasts voor mijn werk.” Uiteindelijk kreeg hij een harde piep in zijn oor, waarop zijn arts overprikkeling constateerde.
(11) De hele dag door laten we onze gedachten overschreeuwen. Of dat nu door iets interessants is of iets oppervlakkigs: we betalen er een prijs voor. Creatief, economisch, politiek en persoonlijk. Dat is iets om over na te denken.

Floor Rusman werkt als redacteur bij NRC.
noot 1 zelfzorgcircuit: het geheel van cursussen, trainingen, adviesboeken en andere ondersteunende diensten om je persoonlijk welzijn te verbeteren
noot 2 The End of Invention: het einde van de uitvinding

naar: Floor Rusman
uit: NRC, 28 en 29 mei 2022

Tekstfragment 1

(1) Er zijn verschillende redenen waarom we in Nederland aan yoga doen. “Je maakt je lichaam flexibeler en daarnaast doen mensen ook graag aan yoga om meer rust in zichzelf te vinden. Het is een stukje mindfulness. In de meeste yogalessen werk je gericht in het moment en focus je op je ademhaling. Alles wat je tijdens zo’n yogales leert, is ook van grote waarde in het dagelijks leven”, zegt Nanneke Schreurs, oprichtster van haar eigen yogastudio. (…)
(2) Yoga leert je rustig te worden. Naast gerichte focus helpt het ook om te weten hoe je inspanning kunt omzetten in ontspanning. “We zijn tegenwoordig altijd maar bezig met inspanning. Sporten, werken, deadlines, telefoon, sociale contacten, het gaat maar door. Alles wat we doen is actief. Het is zo veel, dat we soms niet eens meer weten hoe we echt moeten ontspannen. Bij yoga leer je hoe je je in jezelf kunt keren. Door bewust de ontspanning op te zoeken en middels je ademhaling de rust op te zoeken”, zegt Schreurs.

naar: Paula Vaarkamp
uit: www.rtlnieuws.nl, 15 november 2020

Vraag 10 2 punten

Zowel tekstfragment 1 als alinea 6 tot en met 9 van tekst 1 problematiseren onze leefstijl. De leefstijl en het uiteindelijke gevolg van deze leefstijl worden in deze teksten echter verschillend gedefinieerd.

Vat samen wat deze leefstijl en het uiteindelijke gevolg van deze leefstijl inhouden volgens tekst 1 enerzijds en volgens tekstfragment 1 anderzijds. Neem de nummers uit onderstaande tabel over en noteer de ontbrekende antwoorden daarachter. Geef antwoord in volledige zinnen.

leefstijluiteindelijke gevolg van deze leefstijl
tekst 1 alinea 6 tot en met 9(1a) We stoppen elk vrij moment vol met externe prikkels.(1b)
tekstfragment 1(2a)(2b)
Bekijk het antwoord
  • Geeft de ontbrekende elementen van tekst 1 (1b) en van tekstfragment 1 (2a en 2b), zoals hierboven omschreven. (2p)

Drie juiste elementen geven 2 punten, twee juiste elementen 1 punt, minder dan twee 0 punten. De elementen zijn (1b) onze denkruimte is geslonken, of we komen niet meer op creatieve gedachten of goede ideeën; (2a) we zijn (tegenwoordig) altijd maar bezig met inspanning, of alles wat we doen is actief; (2b) we ontspannen niet meer, of we weten (soms) niet hoe we (echt) moeten ontspannen. Beoordeel de spelling en grammatica.

Vraag 10 in het hele examen

2024, tijdvak 2: Zou ons nieuws er anders uit kunnen zien?

Opgavetekst

Tekst 4 Zou ons nieuws er anders uit kunnen zien?

(1) Ik kan het me amper nog voorstellen, maar er was een tijd dat ik een heel belangrijk ochtendritueel had. Ik maakte lekkere koffie voor mezelf, zocht een fijn plekje in huis uit en sloeg de krant open. Als die eens niet was bezorgd, was ik in een slechte humeur. Ik las de krant zowat van a tot z, en als ik hem uit had, kon de dag beginnen. Op zaterdag duurde dit ritueel langer, want de kranten waren veel dikker en ik had ook meer tijd.
(2) Dat ritueel heeft lang geduurd, maar het is voorbij en niet alleen omdat ik, uit bekommernis om het milieu, de papieren krant heb opgezegd en digitaal doorga. Ook omdat de hoeveelheid verschrikkelijk nieuws niet meer te verwerken is. Ik schreef er een jaar geleden over, omdat ik toen ook somber werd door de ellende die over ons wordt uitgestort, onophoudelijk en met bakken vol. Toen dacht ik nog dat het genoeg zou zijn om je voor dat nieuws af te sluiten en een zogeheten nieuwsmijder te worden. Daar zijn er veel van: 38 procent van de Nederlandse volwassenen mijdt actief het nieuws en dat aantal groeit gestaag. Zeker onder jongere mensen.
(3) Maar dat is niet zo makkelijk: er is toch een bijna onbedwingbare nieuwsgierigheid naar de wereld en wat daar allemaal gebeurt. Het is heel moeilijk om je terug te trekken uit de maatschappij en als kluizenaar te leven. Met enige moeite kan ik de krant laten voor wat hij is, anderen doen dat niet en vertellen maar al te graag wat er nu weer allemaal mis is.
(4) En als de narigheid niet via de krant of via vrienden en collega’s tot je komt, dan zijn de sociale media er wel als de kippen bij om je op de hoogte te houden. Sinds het fenomeen breaking news – zoals meer narigheid uit Amerika – ook hier bestaat, is de nieuwsangst alleen maar erger geworden. Net ben je bekomen van de ene ramp, of – breaking!!! – daar heb je nummer twee al.
(5) Wat moet ik met nieuws over verschrikkelijke oorlogen, misdaden, ongelukken, hongersnood, klimaatrampen, armoede, smeltende gletsjers, stijgende zeespiegels? Ik kan er niets aan doen en begin toch elke dag met een somber en moedeloos gevoel. Zelfs alleen koppen lezen kan al leiden tot een ellendig gevoel, de zogeheten headline stress disorder, een kwaal waar ik vroeger hard om zou hebben gelachen, maar die me nu totaal voorstelbaar voorkomt. Zo neerdrukkend is het allemaal wel.
(6) Wat te doen? De Amerikaanse columnist Amanda Ripley stelde zich onlangs ook die vraag. “Ik lees het nieuws niet meer – ligt dat aan mij of aan het nieuws?” Zij deelt mijn mening dat de mens niet gemaakt is om 24/7 een stortvloed aan gruwelijkheden over zich heen te krijgen. Dat kunnen we niet aan, dus de berichtgeving over al die gebeurtenissen moet anders, de menselijke maat moet terug.
(7) Dat doe je niet door weg te kijken en ook niet door wanhopig op zoek te gaan naar leuk en opbeurend nieuws, maar dat doe je volgens Ripley door in de berichtgeving op drie aspecten te letten: dat geldt voor de schrijver én voor de lezer.
(8) Lukraak ellende doorgeven is niet genoeg, al is het wel zo makkelijk. In elk bericht moet hoop zitten, want zonder dat gevoel is het leven leeg en zinloos, en voelen mensen zich machteloos. Daarnaast is handelingsperspectief nodig. Neem het verhaal dat ik onlangs schreef in dit blad, over burgers die landbouwgrond kopen om te verduurzamen. Eén van de geïnterviewden zegt dat juist dat zo mooi is aan die projecten: ze bieden handelingsperspectief. We kunnen óók wat doen aan het klimaat, al is het nog zo bescheiden. En ten slotte noemt Amanda Ripley het begrip ‘waardigheid’. Laat anderen in hun waarde, ook als je vindt dat ze onzinnige ideeën hebben.
(9) Die drie punten zorgen voor berichtgeving waardoor boosheid en wanhoop kunnen leiden tot actie, waardoor het gevoel van verlammende angst gepaard gaat met optimisme, van hoe het óók kan. Ripley noemt hoop, handelingsperspectief en waardigheid als de voorwaarden om van afschuwelijk nieuws iets menselijks te maken. Je kunt ook zeggen: geloof, hoop en liefde.

Liesbeth Wytzes werkt als redacteur Economie bij Elseviers Weekblad.

naar: Liesbeth Wytzes
uit: Elseviers Weekblad, 3 september 2022

Vraag 35 3 punten

De tekst werpt de vraag op: “Wat te doen?” (regel 71)

Het vervolg van de tekst maakt duidelijk welke oplossing volgens Ripley nodig is.

Vat samen welke oplossing nodig is, op welke manier deze oplossing kan worden bereikt en wat het uiteindelijke doel is van deze oplossing. Neem de nummers uit onderstaande tabel over en zet je antwoord daarachter. Gebruik voor je totale antwoord niet meer dan 35 woorden.

oplossing (1)
manier (2)
uiteindelijke doel (3)

Bekijk het antwoord
  • Oplossing (1): de berichtgeving over al die gebeurtenissen moet anders, of de menselijke maat moet terug in de berichtgeving. (1p)
  • Manier (2): letten op de drie aspecten hoop, handelingsperspectief en waardigheid, of op geloof, hoop en liefde. (1p)
  • Uiteindelijke doel (3): actie, of optimisme; berichtgeving waardoor boosheid en wanhoop kunnen leiden tot actie. (1p)

Maximumlengte van het antwoord: 35 woorden. Beoordeel de spelling.

Vraag 35 in het hele examen

2022, tijdvak 1: Tekst 1

Opgavetekst

Tekst 1 Fantaseren is overleven

(1) Als rechtgeaarde feministe kon filosofe Marjan Slob wegzwijmelen bij de romantische fictie van de bouquetreeks¹. De vaste rolverdeling in deze verhalen: een jonge vrouw, wat naïef en onervaren, valt voor de charmes van een oudere, wereldwijze man. Vastgeroeste stereotypen die niet passen bij de denkbeelden van een vooruitstrevende vrouw als Slob, zou je zeggen. Dat besefte ze zelf ook wel.

(2) Toch sloten deze genderverhoudingen aan bij Slobs romantische fantasieën. Dat zette haar aan tot het schrijven van het boek Foute fantasieën, dat nu na tien jaar opnieuw wordt uitgegeven. Daarin zegt Slob dat zo’n heimelijke verbeelding verre van onschuldig is. Die zet volgens haar de toon voor de omgang tussen de seksen. “Maar let wel, iedere fantasie heeft een bepaald effect”, zegt Slob. “Verbeelding doet iets met je, die beïnvloedt hoe je naar de wereld kijkt. Fantasie is zelfs nodig om die wereld te begrijpen en heeft daarmee een duidelijke en vrij praktische functie voor de mens.”

(3) In een lunchroom op het vernieuwde Utrecht Centraal, een plek die tot voor kort maar weinig tot de verbeelding sprak, legt de filosofe uit wat die functie volgens haar is. “Toen ik nog een klein meisje was, fantaseerde ik vaak over hoe het leven zou zijn als volwassene. Ik deed dan hoge hakken aan en ging voor de spiegel staan.” Die exercitie verschafte Slob een kijkje in de toekomst. Precies zo werkt het in ons hoofd, denkt ze. “We verbeelden ons van alles en maken een voorstelling van hoe iets zou zijn wat in de werkelijkheid niet zo is.”

(4) Een van de grote vragen waar filosofen zich op richten, is of je de wereld kunt kennen, volgens Slob. “Ze gaan daarbij uit van een binaire tegenstelling tussen dat wat waar en dat wat onwaar is. Fantasie zou in die opvatting onwaar zijn; ze is immers geen realiteit.” Toch klopt dat niet helemaal, aldus de filosofe. “Fantasie is misschien niet echt, maar wel degelijk reëel. Voel je het verschil tussen die twee? Fantasie hoort tot een verbeeldingswereld waarvan we vooraf accepteren dat die niet echt is. Maar toch heeft die verbeeldingswereld een duidelijke invloed op onze materiële werkelijkheid. Waar of onwaar zijn in dit geval moeilijk toepasbare begrippen.”

(5) Volgens Slob moeten we fantasie zien als een mentale proeftuin, waarin ieder individu zich een verscheidenheid aan situaties voorstelt en in gedachten beleeft. Bevalt die verbeelde situatie je of juist niet? Wat zou je anders willen? “Je creëert in je hoofd zo een parallelle wereld waarin je alternatieven kunt bedenken die fijner of effectiever zijn. Zo kun je een stappenplan maken en verder komen in die reële wereld, zonder eerst talloze fouten te begaan.”

(6) Filosoof en psychiater Damiaan Denys spreekt in vergelijkbare termen over fantasie als Slob. “Fantaseren is een van onze belangrijkste capaciteiten. Zonder zouden we niet kunnen overleven”, zegt hij stellig. “Door fantasie zijn wij in staat tot anticipatie, zoals dit verschijnsel in de neurowetenschappen genoemd wordt. In de laatste jaren is daar steeds meer aandacht voor, omdat anticipatie mentale stoornissen beïnvloedt. Het gaat hierbij om het vermogen van de hersenen om zich in te beelden wat er in bepaalde situaties zou kunnen gebeuren.”

(7) Denys geeft een eenvoudig maar herkenbaar voorbeeld. “Veel mensen zijn angstig als ze naar een sollicitatiegesprek moeten. Als ze zich inbeelden hoe zo’n gesprek gaat verlopen, worden ze rustiger. Dat gebeurt vaak onbewust. Sommige mensen fantaseren daarbij tot in het uiterste detail over zo’n situatie. Ze maken een beeld van de kamer, de dikte van het tapijt, de lichtinval, hoe het er zal ruiken. Dat vermogen maakt dat ze als het ware al tientallen malen dat gesprek gevoerd hebben. Die voorbereiding tempert de angstgevoelens.”

(8) “Cultuur speelt een bepalende rol bij fantaseren”, zegt Slob. “Je gebruikt concepten uit de wereld om je heen om die simultane werkelijkheid in elkaar te knutselen.” Dat verklaart ook waarom vrouwen zich kunnen verliezen in romantische verhalen uit de bouquetreeks. “Politiek gezien hebben we sterke bedenkingen bij die genderverhoudingen. Maar hoe afgekloven ook, toch zijn veel vrouwen er ontvankelijk voor.” Dat komt doordat die rolpatronen koninklijk uitgerold zijn in onze westerse cultuur, legt Slob uit. “Dat zit al in sprookjes. Daarin zie je passieve prinsessen die gered moeten worden door heroïsche prinsen – dezelfde patronen als in die bouquetreeks. Zo leren vrouwen van jongs af aan zich te vormen naar bestaande beelden. Er bestaat dus een wisselwerking tussen jou, je fantasie en onze samenleving. Erg kritisch is dit type verbeelding inderdaad niet.”

(9) Slob is ervan overtuigd dat al die fantasieën, hoe wild of gedwee ook, nuttig zijn voor de mens. “Voor mijn boek Hersenbeest heb ik mij verdiept in de evolutiebiologie. Sindsdien geloof ik sterk in een theorie die de ‘economie van de biologie’ heet. Die zegt dat we blijven doen wat nuttig is. Met activiteiten die dat niet zijn, stopt onze soort vroeg of laat. Volg je deze wetmatigheid, dan moet fantaseren wel zinnig zijn. Waarom laten we die energieslurpende hersenen van ons anders nog steeds zoveel overuren draaien?”

(10) Maar volgens Denys is het juist onmogelijk om in dergelijke termen te spreken over fantasie. “Verbeeldingskracht heeft volgens mij geen moraliteit: die is er gewoonweg. Er zijn daarbij talloze fantasten die allerlei beelden en ideeën voortbrengen die nergens op slaan. Handopleggers en genezers, mensen die denken de toekomst te kunnen zien in dierentekens – dat alles is ook volstrekte fantasie. Of dat nuttig is? Voor sommigen geeft dat betekenis aan het leven, dan is er misschien sprake van een bepaald nut. Maar heel productief is het niet.”

(11) Denys beschrijft daarnaast nog een ander type fantasie, dat niet beperkt wordt door iemands culturele context. “Want je kunt daar ook compleet aan voorbij fantaseren, in tegenstelling tot wat gebeurt bij die weinig kritische verbeelding. Dat is juist het mooie aan onze fantasie. Die is grenzeloos. Je kunt je hele samenlevingen voorstellen aan het uiterste einde van het heelal of de gedaante aannemen van een platvis van een onbestaande soort. Je fantasie is onbeperkt. Bij sommige creatievelingen wordt die fantasie wel zo bizar, dat niemand die meer begrijpt.”

(12) “Het is wel belangrijk om duidelijk te maken dat fantasie zeker wel ongezonde situaties kan voortbrengen”, benadrukt Denys. “Je kunt een teveel aan fantasie hebben, waarbij een mens geen onderscheid meer kan maken tussen de fantasie en realiteit. Het is duidelijk dat dit onwenselijke toestanden met zich meebrengt. Maar ook een tekort aan fantasie kan ongezond zijn. Mensen die in een depressie geraken, komen daar sneller uit door hun voorstellingsvermogen. Met een beperkte fantasie is dat een stuk moeilijker.”

(13) Wat dat betreft is Denys niet positief over onze tijd. “Fantaseren is een kunst. Je moet ermee oefenen, anders raak je het kwijt. Dat is nu precies het euvel. Wij leven steeds meer in een saaie, dode maatschappij die almaar fantasieloozer wordt. Zo lezen we steeds minder, een activiteit waarbij fantasie een grote rol speelt. Daarnaast hebben we mobiele apparaten die aan het organiseren slaan als we bijvoorbeeld op reis willen. Vroeger had je daar fantasie voor nodig. Verder zijn er overal schermen die non-stop beelden produceren die onze fantasie compleet platslaan. We worden zo nauwelijks nog uitgedaagd om fantasierijk op te treden.”

(14) Die fantasieloosheid is problematisch, beaamt ook Slob, maar niet alleen voor een individu. “Ook idealen zijn gebaseerd op verbeeldingskracht. Echt grote politici en activisten kunnen hun fantasieën bijna belichamen. Martin Luther King² is daar misschien wel het bekendste voorbeeld van. Hij liet zijn fantasie spreken en schetste een ideale wereld waarin alle rassen harmonieus naast elkaar leefden. Fantasie is dus niet alleen van levensbelang voor de mens, ze is ook onontbeerlijk voor een gezonde samenleving.”

noot 1 In de bouquetreeks worden romantische verhalen verteld waarin een man en een vrouw verliefd op elkaar worden, maar eerst enkele hindernissen moeten overwinnen voordat ze voor altijd samen kunnen zijn.

noot 2 Martin Luther King (1929-1968) is bekend door zijn geweldloze verzet tegen de rassenscheiding in de Verenigde Staten.

naar: Niels Mathijssen in: Trouw, 25 september 2017

Vraag 5 1 punt

Welke van onderstaande zinnen vat alinea 8 het best samen?

  1. A Fantasieën zijn een manier om onze beschaving te begrijpen en op een zinvolle wijze vorm te geven.
  2. B Onze fantasie wordt mede gevoed door begrippen uit onze beschaving, waardoor bestaande rolpatronen voorkomen in fantasieën.
  3. C Romantische beelden in onze fantasie zijn een protest tegen rolpatronen in onze samenleving.
  4. D Veelvoorkomende fantasieën zijn geïnspireerd door romantische idealen van onze samenleving.
Bekijk het antwoord

Antwoord: B

Vraag 5 in het hele examen

2022, tijdvak 1: Tekst 2

Opgavetekst

Tekst 2 Ga toch eens een weekendje spelen

(1) Een man (stoppelbaardje, lang donker haar en een T-shirt van de band Haevn) staat in een bos. Hij zet zijn zonnebril af en trekt een gewaad, gemaakt van bruin leer en met grote schubachtige schouderstukken, over zijn hoofd. Hij gespt een zwaard om zijn middel, schminkt met een kwast zwart rondom zijn ogen, gekleurde strepen op zijn wangen en kroont zich tot slot met een gehoornde bruine helm. Zo kalm als hij nu de laatste hand legt aan zijn uitdossing, zo ongeremd zal hij zich straks in het strijdgewoel storten van een fictieve oorlog tussen mensen die allemaal in hun rol opgaan, in een wereld die niet echt bestaat, maar waar hij een weekend lang vol overgave in zal geloven. Samen met honderden anderen.

(2) Erik d’Aes (40) is ‘larper’ (naar live action role-playing¹) en een van de gezichten uit de korte documentaire De Spelende Mens van Sanne Rovers, die donderdagavond bij NPO3 te zien is. In hetzelfde jaar dat het klassieke historische boek Homo Ludens² van de Leidse historicus Johan Huizinga zijn tachtigste verjaardag viert, brengt Rovers met haar film een ode aan de kunst van het spelen. In de documentaire volgt ze spelende volwassenen – van vrouwen die zeemeermin spelen tot mannen die vliegtuigjes besturen en van voetballers tot sjoelers – in de voorbereiding, de climax en de ontlading van hun spel. Gesproken wordt er in de zevenentwintig minuten durende film nauwelijks, de zintuiglijke beleving van het spelen staat centraal.

(3) Lara Aerts kwam met het idee voor de film en deed de research. Ze deelde haar fascinatie voor de selectieve manier waarop spelen voor volwassenen wordt geaccepteerd met Sanne Rovers. “Live action role-players zoals Erik d’Aes die in bossen fictieve oorlogen uitvechten, worden door buitenstaanders nogal vreemd gevonden”, zegt ze. “Maar voetballers die elke zaterdag met een groepje achter een bal aan rennen, vinden we heel normaal. Wat ik met mijn film wil laten zien, is dat de essentie van het spelen bij al die verschillende vormen dezelfde is.” Of je nu een vrouw bent die in een zwembad voor zeemeermin speelt of een man die een modelvliegtuigje bestuurt, iedereen die speelt, raakt “even in betovering”, zegt ze. “Iedereen die speelt, verliest zich even in een activiteit die geen enkel ander doel dient dan het vrijblijvende plezier van de activiteit zelf.”

(4) Maar volgens filosoof Coen Simon is het juist die vrijblijvende essentie van spel die we in onze doelgerichte maatschappij steeds meer dreigen te verliezen. “We leven in een samenleving die geobsedeerd is door nut en productiviteit. Dat sijpelt ook door in onze vrijetijdsbesteding. Wat we voor ons plezier doen, staat minder op zichzelf, maar moet tegenwoordig steeds vaker een doel dienen. Elke handwerkhobby krijgt tegenwoordig een Instagram-pagina. Elk dagboek wordt een blog. Sporten draait steeds meer om een fit lijf krijgen en steeds minder alleen om het plezier. Door ons spel een hoger doel te geven, voelen we ons ook in onze vrije tijd nog nuttig productief”, zegt hij. “Maar zo ontnemen we onszelf ook de adempauze van het vrijblijvende spelen.”

(5) En dat terwijl juist in dat vrijblijvende volgens experts het biologisch nut van spelen schuilt. Louk Vanderschuren, hoogleraar neurobiologie aan de Universiteit Utrecht, doet al meer dan twintig jaar onderzoek naar het belang van spelen bij jonge ratten. “Ratten die niet of onvoldoende hebben kunnen spelen, kunnen simpele taken op het eerste gezicht prima uitvoeren, maar als de regels plotseling veranderen, kunnen ze daar niet goed mee omgaan”, vertelt Vanderschuren. “Ook zijn ze minder goed in het inschatten van onbekende sociale situaties. Ratten die wel hebben kunnen spelen, zijn flexibeler en voelen beter aan welk gedrag in welke situatie gepast is.”

(6) Dat komt volgens Vanderschuren doordat spel een context biedt waarbinnen sociaal en fysiek gedrag vrijuit kan worden uitgeprobeerd, zonder dat het consequenties heeft in de realiteit. Vanderschuren vertelt: “Juist omdat er tijdens het spelen niets op het spel staat wat in het echte leven gevolgen heeft, is het de ideale context om verder te gaan dan je anders zou durven, en de grenzen van je eigen kunnen op te rekken.”

(7) Voor Erik d’Aes, de larper uit de documentaire, is dat herkenbaar. “Tijdens het larpen kan ik dingen doen die ik anders nooit zou doen en kanten van mezelf verkennen die ik anders nooit zou verkennen. Tijdens het spelen kan ik me out of the box gedragen. Ik merk dat ik daardoor in het echte leven ook creatiever en flexibeler ben. Dat ik door alle onverwachte dingen die ik tijdens het spelen meemaak, me ook in het echte leven gemakkelijker aanpas.”

(8) Maar net als filosoof Coen Simon wijst neurobioloog Vanderschuren erop dat spel om die functie van proeftuin te kunnen vervullen, aan een belangrijke voorwaarde moet voldoen: het moet leuk zijn. “Spelen triggert net als eten en seks het beloningscentrum in de hersenen. We hebben het nodig om te overleven, maar we doen het in de eerste plaats omdat we er plezier aan beleven. Voor kinderen is dat vanzelfsprekend, maar volwassenen verliezen dat gaandeweg vaak uit het oog. De competitie, het doel of de sociale context van het spel wordt belangrijker dan de beleving. Terwijl in die beleving juist de essentie van het spelen schuilt.”

(9) En het is die beleving die Sanne Rovers met haar korte film De Spelende Mens feilloos voor het voetlicht brengt: de betovering van iets doen, puur om het plezier van het doen.

noot 1 live action role-playing: rollenspel waarin mensen live verhalen naspelen

noot 2 Homo Ludens: de spelende mens

naar: Floor Bakhuys Roozeboom in: NRC Handelsblad, 30 mei 2018

Vraag 17 2 punten

Hieronder staan drie elementen die mogelijk deel uitmaken van de laatste alinea van tekst 2.

Geef per element aan of het wel of niet deel uitmaakt van de laatste alinea. Noteer hiertoe de nummers van de elementen en zet daarachter ‘wel’ of ‘niet’.

onderdeel in laatste alineawelniet
1 conclusie over de documentaire De Spelende Mens
2 conclusie over spelen
3 samenvatting van de tekst
Bekijk het antwoord
  • Per element juist aangegeven: 1 wel, 2 wel, 3 niet (2p)

Indien drie antwoorden juist: 2 punten. Indien twee antwoorden juist: 1 punt. Indien minder dan twee antwoorden juist: 0 punten.

Vraag 17 in het hele examen

2022, tijdvak 2: Wie durft nog zorgeloos door het bos te banjeren?

Opgavetekst

Tekst 1 Wie durft nog zorgeloos door het bos te banjeren?

(1) In het gras liggen teken op de loer om ons te besmetten met de ziekte van Lyme. Vanuit de bomen belagen eikenprocessierupsen argeloze passanten met hun brandharen. En onder de grond bereidt het mediterraan draaigatje, een bijtgrage en nauwelijks uit te roeien mier (al omgedoopt tot ‘dracula’), zich in miljoenenkolonies voor op een invasie.

(2) En dan hebben we het nog niet eens over de ‘horrorteek’ die deze week in Nederland opdook. De grote broer van de toch al doodenge huis-tuin-en-keukenteek gaat actief op zoek naar slachtoffers die hij rennend tot wel 100 meter kan achtervolgen. Lekker dan. Waren we net bekomen van de terrorbuizerd. En kun je eigenlijk nog wel veilig wandelen op de Veluwe? Het is vast een kwestie van tijd voor het eerste kind wordt verorberd door de grote boze wolf.

(3) Oké, dat laatste is natuurlijk schromelijk overdreven. Maar uw verslaggever bespeurt de laatste tijd een licht aanwakkerende natuurangst. Leidt de fietsroute door een eikenbos? Liever eromheen. Een wandelpaadje met hoog gras? Dan toch maar die saaie asfaltweg. Picknicken aan de slootkant? Mwah, waarom geen terrasje?

(4) Waar is de tijd gebleven dat je nog zorgeloos door de bossen kon banjeren? Tegenwoordig voelt dat toch een beetje als spelen met je leven. Wie zijn gezondheid liefheeft, blijft beter op de gebaande paden. Toch?

(5) “Die angst is herkenbaar”, zegt ecoloog en natuurfilosoof Matthijs Schouten. “Ik zie het ook bij mensen om me heen: vrienden die afzien van hun geplande kampeervakantie in de natuur, bosuitjes voor kinderen die worden afgeblazen. Er is meer onrust over ongemakken en onveiligheid.”

(6) Vergeleken met zo’n beetje de hele rest van de wereld schuilen in de Nederlandse natuur bijzonder weinig gevaren – voor zover je in ons dichtbevolkte landje al van echte natuur kunt spreken. Er sluipen hier geen beren, schorpioenen of wurgslangen rond. Maar de Nederlandse natuur is wel gevaarlijker aan het worden, erkennen biologen. Niet vanwege de anderhalve wolf die hier rondbanjert: wolven eten geen mensen. “Maar door klimaatverandering komen wel meer soorten onze kant op die ongemakken veroorzaken en ziektes kunnen overbrengen”, zegt Schouten, die in dienst is van Staatsbosbeheer en Wageningen Universiteit. “Denk aan de eikenprocessierups, maar ook aan muggen.”

(7) “Naarmate het warmer wordt, neemt niet alleen de kans toe dat exoten als de tijgermug zich in Nederland vestigen. Ook groeit bijvoorbeeld het risico dat onze doodgewone huissteekmug enge tropische ziektes als het westnijlvirus gaat verspreiden”, zegt bioloog Arnold van Vliet (Wageningen Universiteit). “In Zuid-Europa was vorig jaar een grote uitbraak. In Italië, Griekenland en Roemenië heeft het westnijlvirus vorig jaar 181 levens geëist.”

(8) De bioloog en oprichter van de Tekenradar wijst erop dat bij teken in Nederland al een vervelend virus is aangetroffen dat tot voor kort alleen in zuidelijkere landen als Oostenrijk voorkwam: het teken-encefalitisvirus (TBE-virus), dat hersenvliesontsteking kan veroorzaken. “Sorry, ik besef dat ik met zulke verhalen mensen het bos uit jaag. Maar er ontstaat nu eenmaal een nieuwe werkelijkheid. Daar zullen we rekening mee moeten houden.” Dat is goed dat er aandacht is voor de veranderingen die door klimaatverandering gaande zijn in ons landschap. Maar van de 39.730 soorten die in Nederland voorkomen, kan slechts een handjevol echt voor problemen zorgen. Helaas zit de angst voor keukentrapjes niet evolutionair bij ons ingebakken, want daar gebeuren veel meer ongelukken mee.

(9) “We hebben zelf schuld aan de plagen die onze kant op komen. Dat schuldbesef versterkt onze angst”, zegt natuurfilosoof Martin Drenthen van de Radboud Universiteit in Nijmegen. “Klimaatverandering hebben we zelf veroorzaakt. Maar denk ook aan het grootschalige pesticidegebruik en andere manieren waarop we het landschap onleefbaar hebben gemaakt voor veel soorten, waardoor er nu bijvoorbeeld te weinig roofinsecten en vogels zijn om de eikenprocessierups onder controle te houden. Het veroorzaakt een apocalyptisch gevoel, dat ik bij mezelf ook regelmatig bespeur: we hebben het natuurlijk evenwicht verstoord, nu gaat alles mis. Van ons veilige, aangename huis op aarde zijn we een onaangename plek aan het maken.”

(10) “Angst voor enge beesten zit bij mensen sowieso diep ingebakken”, verklaart bioloog Kees Moeliker, directeur van het Natuurhistorisch Museum in Rotterdam. “Ooit leefden we op een ongerepte planeet met alleen maar dieren en planten om ons heen. Dat we op onze hoede zijn voor gevaarlijke dieren, zit in onze evolutionaire bagage. Daarom slaan we sterk aan op berichten over nieuwe vervelende beestjes. Zeker als de media er nog een schepje bovenop doen over hoe gevaarlijk die zijn.”

(11) De gevaren worden volgens Moeliker nogal eens overdreven. “Het is goed dat er aandacht is voor de veranderingen die door klimaatverandering gaande zijn in ons landschap. Maar van de 39.730 soorten die in Nederland voorkomen, kan slechts een handjevol echt voor problemen zorgen. Helaas zit de angst voor keukentrapjes niet evolutionair bij ons ingebakken, want daar gebeuren veel meer ongelukken mee.”

(12) “De mens heeft altijd behoefte aan nieuwe angsten”, stelt bioloog Midas Dekkers. “Het is de reden dat we kaartjes kopen voor griezelfilms. Daarom wordt de angstwekkendheid van nieuwe dieren die door klimaatverandering hierheen komen schilderachtig overdreven. Dat de Fransen of Portugezen al eeuwenlang met diezelfde dieren samenleven, kan ons blijkbaar niet schelen. Als je bang wilt zijn in het bos, kun je beter bang zijn voor honden: die bijten elk jaar 20.000 mensen het ziekenhuis in.”

(13) Onze angst voor nieuwe beesten wordt volgens de biologen ook veroorzaakt doordat we zo weinig meer van de natuur weten. “We zien de natuur tegenwoordig vooral als mooi, nuttig en harmonieus. Dat is een te romantisch beeld”, zegt natuurfilosoof Drenthen. “Vroeger beseften mensen veel beter dat de natuur soms ook lelijk of gevaarlijk kan zijn.”

(14) “Vroeger haalde niemand het in zijn hoofd om in korte broek en sandalen het bos in te gaan”, zegt Midas Dekkers. “Een teek kon lang wachten op zijn grasspriet. Maar nu kunnen ze hun lol op met alle stadse bleekneusjes die door Natuurmonumenten, Staatsbosbeheer en het IVN (Instituut voor Natuureducatie) de natuur in worden gejaagd. Stadsmensen zien de natuur als recreatieobject. Zodra ze dat pretpark betreden, weten ze niet hoe snel ze in het dichtstbijzijnde pannenkoekenhuis moeten komen. Maar de enige juiste houding om de natuur in te gaan, is met ontzag. Met een lange broek, en stop die in je sokken.”

(15) In landen met meer natuur heerst veel minder angst voor beesten die wij eng vinden. Neem de wolf. “In gebieden waar die nooit is weggeweest, beschouwen mensen hem als normaal onderdeel van het leven. Ze zetten hun schapen achter schrikdraad of stellen een herder aan”, zegt natuurfilosoof Drenthen. “In Nederland is de wereld te klein als één schaap door een wolf wordt gegrepen, terwijl hier jaarlijks honderden schapen worden aangevallen door honden, maar daar hoor je nooit wat van. Net zomin als we ons druk maken over de honderden doden per jaar door fijnstof: die horen kennelijk bij het leven in Nederland.”

(16) “Nieuwe problemen met oprukkende dieren lijken al snel onbeheersbaar omdat we niet meer weten hoe we ermee om moeten gaan,” zegt Drenthen, “terwijl er meestal gewoon praktische oplossingen voor zijn. Zoals niet onder een eik gaan zitten in de periode dat eikenprocessierupsen actief zijn.”

(17) “Een deel van de overlast van nieuwe plaagdieren zal door de natuur zelf worden opgelost”, zegt Midas Dekkers. “Vogels vinden het heerlijk dat er ineens zoveel eikenprocessierupsen te eten zijn. Over vijf jaar is het evenwicht hersteld, dan zijn wij over de schrik heen.”

(18) “Ander goed nieuws: we zullen met onze nieuwe plaagdieren leren leven”, zegt ecoloog-filosoof Schouten. “Ik moet toegeven dat ik aanvankelijk zelf ook behoorlijk paniekerig was over teken. Mijn jonge studenten niet: die hebben standaard een tekentang of tekenkaart op zak. Als je je lichaam na een wandeling goed controleert en teken meteen verwijdert, is er niks aan de hand.”

(19) “Sterker: binnenblijven uit angst voor een horrorteekaanval is ongezonder”, zegt Moeliker. “Het is bewezen dat de natuur mensen gezonder en gelukkiger maakt. Je kunt dus beter gewoon naar buiten gaan en genieten van al het moois om je heen. Controleer jezelf alleen achteraf wel op teken.”

naar: Annemieke van Dongen
uit: Algemeen Dagblad, 22 juli 2019
Annemieke van Dongen is verslaggever en schrijft onder meer over voedsel, landbouw en toerisme.

Vraag 4 4 punten

Vat de informatie in alinea 6 en 7 samen. Doe dat door eerst uit onderstaande tabel de nummers over te nemen op je antwoordblad. Vul daarna de zinnen uit kolom 1 zodanig aan dat een goedlopende samenvatting ontstaat. Eén zin is al aangevuld. Zorg dat er correcte en volledige zinnen ontstaan. Gebruik voor je volledige antwoord niet meer dan 35 woorden.
De Nederlandse natuur is ... 1
maar volgens biologen ... 2
Dit komt door ... klimaatverandering.
Die heeft tot gevolg dat … 3
en dat … 4

Bekijk het antwoord
  • Element 1 (De Nederlandse natuur is ...): relatief veilig / relatief ongevaarlijk. (1p)
  • Element 2 (maar volgens biologen ...): wordt deze wel gevaarlijker. (1p)
  • Element 3 (Die heeft tot gevolg dat ...): er komen (exotische/ongewone) (dier)soorten naar Nederland die hier ongemak veroorzaken / ziektes verspreiden. (1p)
  • Element 4 (en dat ...): (dood)gewone/inheemse/Nederlandse diersoorten gaan (enge) tropische ziektes verspreiden. (1p)

Maximaal 35 woorden; alleen de woorden tot het maximum tellen mee. Bij element 1 moet het relatieve karakter van de veiligheid (het ongevaarlijk zijn) benoemd zijn. Beoordeel de spelling en grammatica.

Vraag 4 in het hele examen

Bron 4

Oorzaak-gevolgschema met vijf vakjes, a tot en met e. Vakje a staat boven, met een pijl naar vakje d. Vakje b staat onder links, met een pijl naar vakje c. Vakje c staat onder in het midden, met een pijl naar vakje d. Vakje d staat in het midden rechts, met een pijl naar vakje e. Vakje e staat helemaal rechts. Pijlen: a naar d; b naar c; c naar d; d naar e.

Vraag 5 3 punten

Een samenvatting van alinea 9 zou de volgende vijf elementen moeten bevatten:
1 meer angst/een apocalyptisch gevoel
2 grootschalig pesticidegebruik en andere manieren
3 klimaatverandering veroorzaakt door de mens
4 onleefbaarheid van het landschap voor bepaalde soorten
5 schuldgevoel vanwege de verstoring van het natuurlijk evenwicht
De onderlinge relatie van deze vijf elementen is weer te geven met behulp van het onderstaande schema van oorzaak-gevolgrelaties.
Noteer de letters a tot en met e onder elkaar en zet daarachter het nummer van het element dat volgens de tekst op die plaats in het schema moet worden ingevuld.

Bekijk het antwoord
  • Koppelt de letters aan het juiste element: a = 3 (klimaatverandering veroorzaakt door de mens), b = 2 (grootschalig pesticidegebruik en andere manieren), c = 4 (onleefbaarheid van het landschap voor bepaalde soorten), d = 5 (schuldgevoel vanwege de verstoring van het natuurlijk evenwicht), e = 1 (meer angst/een apocalyptisch gevoel). (3p)

Puntentelling volgens de aanvulling op het correctievoorschrift: vijf elementen juist 3 punten; drie of vier elementen juist 2 punten; twee elementen juist 1 punt; minder dan twee elementen juist 0 punten.

Vraag 5 in het hele examen

2022, tijdvak 2: Baan omdat je vrouw bent, wie wil dat nou?

Opgavetekst

Tekst 2 Baan omdat je vrouw bent, wie wil dat nou?

Kort voor het verschijnen van tekst 2 werd een rapport van de planbureaus CPB en SCP gepubliceerd. Daaruit bleek dat de top van Nederlandse bedrijven slechts 15 procent vrouwen telt, terwijl het wettelijk streefcijfer op minimaal 30 procent ligt.

(1) De maat is vol, concluderen sommige media en commentatoren deze dagen: Nederland moet een verplicht vrouwenquotum invoeren aan de top. Bedrijven die de verplichte 30 procent vrouwen niet halen, moeten gewoon een flinke boete krijgen. Zul je eens zien hoe snel dat percentage dan stijgt.

(2) Ik denk dat een verplicht vrouwenquotum niet de oplossing is. Sterker nog: dat kan wel eens averechts werken.

(3) Een verplicht vrouwenquotum betekent dat bedrijven het criterium best person for the job1) moeten loslaten. Uit ervaring weet ik dat – hoe bedrijven ook hun best doen – zich lang niet altijd geschikte vrouwen aandienen voor een topfunctie. Bij een verplicht quotum zullen bedrijven moeten blijven doorzoeken. Dat betekent dat ze de lat lager zullen leggen, en vervolgens nog wat lager, net zo lang tot ze een vrouw gevonden hebben die “ja” zegt.

(4) Wat dat betekent voor het imago van topvrouwen laat zich raden. Het (terechte) beeld zal ontstaan dat vrouwen in topfuncties niet om hun kwaliteiten zijn geselecteerd, maar om hun vrouw-zijn. Het cliché dat mannen beter functioneren dan vrouwen zal weer terugkeren. En in dit geval nog terecht ook. Dat is het laatste waar de vrouwenemancipatie mee gediend is.

(5) We moeten het probleem van te weinig topvrouwen niet oplossen met een kunstmatig (en grondwettelijk dubieus) noodverband. We moeten kijken naar de achterliggende oorzaken. En daarvoor biedt het rapport van CPB2) en SCP3) genoeg aanknopingspunten. De oorzaak van het vrouwentekort aan de top ligt in de managementlagen daaronder. Zoals bekend zijn vrouwen tegenwoordig gemiddeld hoger opgeleid dan mannen. En in hun eerste baan doen vrouwen het dan ook minstens zo goed als, zo niet beter dan mannen. Maar daarna gaat het mis. Nog steeds is het in Nederland – meer dan in andere landen – de gewoonte dat de vrouw minder gaat werken zodra er kinderen komen. Die wijdverbreide cultuur fnuikt natuurlijk de kansen om door te groeien naar de top.

(6) Bijkomend gevolg is dat veel vrouwen nog steeds niet financieel onafhankelijk zijn; een groot probleem, omdat een op de drie huwelijken strandt.

(7) Gebrek aan topvrouwen vraagt om een cultuuromslag in de samenleving. De vrouwelijke arbeidsparticipatie moet worden gelijkgetrokken naar het niveau van de man. Er moeten geen quota komen voor vrouwen aan de top, er moeten harde streefcijfers komen voor het aandeel vrouwen dat fulltime werkt. Laat bedrijven met een heel goed verhaal komen als blijkt dat 80 procent van hun mannelijke personeel vijf dagen werkt, en slechts 15 procent van hun vrouwelijke. Als dat structureel verbetert, werkt dat automatisch door naar boven, en stijgt het aantal topvrouwen op een gezonde manier.

(8) Dat zo’n cultuuromslag hard nodig is, blijkt ook uit andere mannvrouwverschillen die beide planbureaus signaleren. Vrouwen zijn minder competitief, minder bereid om risico’s te nemen en veel meer dan mannen geneigd het gezin thuis draaiend te houden. Vind je het gek dat je op je werk minder competitief bent als je maar tweeënhalve dag per week werkt, en jij altijd degene bent die het schoolreisje begeleidt als de juf (het gebrek aan meesters in het basisonderwijs is minstens zo’n groot probleem als het gebrek aan topvrouwen in Raden van Bestuur) een dringend beroep op ouders doet.

(9) Die cultuur moet worden aangepakt. Dan komt de rest vanzelf.

noot 1 best person for the job: beste persoon voor de baan
noot 2 CPB: Centraal Planbureau: een organisatie van de Nederlandse overheid die economisch wetenschappelijk onderzoek doet om beleidsmakers en politici te ondersteunen in hun beleidsbeslissingen
noot 3 SCP: Sociaal en Cultureel Planbureau: een organisatie van de Nederlandse overheid die sociaalwetenschappelijk beleidsrelevant onderzoek verricht en hierover rapporteert aan regering en parlement

naar: Aylin Bilic
uit: De Telegraaf, 27 augustus 2019
Aylin Bilic is publicist.

Vraag 19 3 punten

Tekst 2 is een reactie op de maatregel die volgens sommige media en commentatoren genomen zou moeten worden om het aantal vrouwen aan de top van het bedrijfsleven te verhogen. Deze reactie is samen te vatten met behulp van de onderstaande argumentatiestructuur.
Af te wijzen maatregel:
(1)
Argument tegen die maatregel: Het is juist slecht voor het imago van vrouwen.
Subargument bij dit argument: want … (2)
Maatregel die de voorkeur verdient: (3)
Argument voor de voorkeursmaatregel: Daardoor wordt de arbeidsparticipatie van vrouwen en mannen gelijkgetrokken.
Subargumenten bij dit argument: Daardoor … (4) en dan … (5)
Vul de structuur aan zodat een juiste samenvatting van de reactie ontstaat. Neem daartoe de nummers (1) tot en met (5) over en zet daarachter de juiste informatie.

Bekijk het antwoord
  • Vult de structuur aan met: (1) het instellen van een (verplicht) vrouwenquotum; (2) want het beeld zal ontstaan dat vrouwen niet om hun kwaliteiten zijn geselecteerd, maar (alleen) om hun vrouw-zijn; (3) streefcijfers opstellen voor het aantal vrouwen dat fulltime werkt; (4) daardoor komen er meer vrouwen in de tussenlagen (managementlagen) onder de top; (5) (en dan) kunnen vrouwen makkelijker doorgroeien naar de top (belanden meer vrouwen in een topfunctie; stijgt het aantal vrouwen in de top op een gezonde manier). (3p)

Vijf elementen juist 3 punten; vier juiste elementen 2 punten; drie juiste elementen 1 punt; minder dan drie 0 punten. Het (onjuist) gebruik van hoofdletters aan het begin van een antwoord telt niet mee. Beoordeel de spelling.

Vraag 19 in het hele examen

2022, tijdvak 2: Praat een beetje Nederlands met me

Opgavetekst

Tekst 4 Praat een beetje Nederlands met me

(1) Ter kennismaking ga ik een kopje koffie drinken met een nieuwe collega, buiten de deur. Zij zit al aan een tafeltje als ik kom aanlopen; de serveerster heeft haar net een kop koffie gebracht. Ik vraag of ik ook iets mag bestellen. De serveerster kijkt me vaag aan. Ik herhaal: of ik ook een kop koffie met melk kan bestellen, voor datzelfde tafeltje. Geen cappuccino, maar een gewone koffie met melk. Dus? Weer die vage blik. En dan doorbreekt ze de ongemakkelijke situatie: “In English please.”

(2) Dat zal wel lukken. Maar hoe moeilijk is het om als je in een lunchcafé werkt, jezelf een paar woorden en zinnetjes aan te leren waarmee je je Nederlandse klandizie kunt benaderen en verstaan?

(3) Bij het afrekenen blijkt dat ik niet toevallig een oproepkracht uit een Engelstalig buitenland heb getroffen. Er staat een meneer bij de kassa die duidelijk haar zakenpartner is en evenmin het Nederlands machtig is. Hij is vriendelijk, maar er zit geen woord Hollands bij.

(4) Verbaasd denk ik: je neemt een lunchcafé over – want ik weet dat hiervoor andere mensen de tent runden – en dan spreek je geen woord Nederlands en probeer je niet eens iets te stamelen in je nieuwe landstaal. Een vreemde kijk op hospitality1).

(5) Dezelfde taferelen spelen zich in vooral kledingzaken ook af. Je vraagt een voorbijdenderende winkeldame of ze weet waar de vesten hangen, of er ook een maat kleiner voorhanden is, en dan klinkt het in wisselende gradaties van vriendelijkheid: “English please!” Ach, de cardigans2), hoe kon ik zo dom zijn een vestje te zoeken. De rest laat ik maar zitten, I search wel for myself. De studentikoze medewerker is niet voor mij ingeroosterd, maar voor toeristen. Wat doe ik als Dutch local ook in de Bijenkorf of H&M te Amsterdam-International?

(6) Die lichte irritatie is niet helemaal particulier. Dagblad Metro peilde al eens bij 1400 Nederlanders hoe ze de Engelstalige benadering op het terras en in het pashokje vonden: twee derde beviel die helemaal niet. Het AD3) ging in Den Haag op onderzoek uit: 73 procent van de ondervraagden vond het niet fijn in winkel of horeca te worden aangesproken in het Engels.

(7) Natuurlijk, er is die andere kant van de medaille: de Randstad is een internationale gemeenschap en wordt bedolven onder toeristen. “Er zijn op de universiteiten en hogescholen studenten uit alle delen van de wereld en die vinden het net als toeristen en expats fijn om in het Engels geholpen te worden”, zegt Jeroen van Dijken van INretail, de landelijke brancheorganisatie van modezaken. En dan zijn er nog die eindeloze vacatures. Van Dijken: “Het aanbod schept de vraag: al die studenten willen ook graag iets bijverdienen, dus zijn werkgevers blij als zij zich melden om te werken.”

(8) Wat is er mis met een kosmopolitische metropool, waar je als toevallige Nederlander steeds vaker je biertje of broodje in de nieuwe lingua franca4) moet bestellen? Ik mag blij zijn dat ik nog bij iemand iets kán bestellen. Schuilt in mij een vreemdeling-in-eigen-land-huiliebalkie, een vleugje rancuneus nationalisme, omdat op mijn oude barkruk nieuw volk zit te zitten?

(9) Het kortste antwoord is ‘ja’. Maar gelukkig schieten hier de middenstands- en horecavertegenwoordigers mij te hulp. “De acceptatie bij gasten staat of valt bij de geboden gastvrijheid. Dat gaat over landsgrenzen heen”, zegt bijvoorbeeld Robèr Willemsen, voorzitter van de Koninklijke Horeca Nederland. Hij staat pal voor het Europa van de vrije bewegende werknemer, zeker in een toch al krappe arbeidsmarkt en een groeiende horeca. Somber is hij niet over de taalkwestie. “In de regel gaat dat heel goed.”

(10) En daar zit het addertje: in de regel gaat het goed. Maar die uitzonderingen blijven je zo lang bij. Bijvoorbeeld als de vraag om Engels te praten richting snauw gaat, en in de verveelde toon van “Sorry, I don’t speak Dutch” de ondertoon zo voelbaar is: ben jij gek of zo?

(11) Inmiddels bestaat in de Randstad volgens INretail een deel van het winkelpersoneel uit jonge, buitenlandse medewerkers, vaak studenten, die als oproepkracht werken of een bijbaan hebben. Van Dijken heeft daar geen oordeel over. Centraal staat voor hem klantvriendelijkheid; die moet de norm zijn en blijven. “De klant is koning en personeel dat niet zo met zijn klanten omgaat, heeft gewoon een verkeerde attitude. Dat gaat voorbij de taalkwestie.”

(12) Klopt, maar als ik in Parijs ben, probeer ik wat Frans, in China oefen ik op de groet. Niet veel, maar andermans taal gebruiken is een teken van interesse. Ook dat hoort, andersom, bij een gastvrije attitude. Dus hé, jij komt hiernaartoe, superleuk, maar toon dan ook een beetje belangstelling voor de taal die ze hier spreken. Want jij, Engelstalige oproepkracht of caféhouder, bent allesbehalve een analfabeet, je bent een zelfverzekerde globetrotter of ondernemende avonturier. Dus: praat Nederlands met me, al is het maar een beetje.

noot 1 hospitality: gastvrijheid
noot 2 cardigans: Engelse term voor vestjes
noot 3 AD: Algemeen Dagblad
noot 4 lingua franca: taal die als gemeenschappelijke taal wordt gebruikt door mensen met verschillende moedertalen

naar: Mirjam Schöttelndreier
uit: Nederlands Dagblad, 5 augustus 2019
Mirjam Schöttelndreier is redacteur van de Volkskrant.

Vraag 34 1 punt

Met welke zin kun je alinea 6 het best samenvatten?

  1. A Klanten zijn blij met Nederlandstalig personeel.
  2. B Ondervraagden uiten frustratie over horecapersoneel.
  3. C Onderzoek bevestigt het gevoel van ergernis onder Nederlanders.
  4. D Peiling geeft een redelijk beeld van de stemming onder Nederlanders.
Bekijk het antwoord

Antwoord: C

Vraag 34 in het hele examen

2022, tijdvak 3: Tijd om digitaal te ontspullen

Opgavetekst

Tekst 1 Tijd om digitaal te ontspullen: maak je smartphone eens leeg

(1) Voor het eerst in de geschiedenis verdwijnt de mogelijkheid om alleen te zijn, schrijft de Amerikaanse informaticus Cal Newport in zijn boek Digitaal minimalisme. De smartphone zorgt ervoor dat we elk moment dat verveling dreigt, direct naar die onuitputtelijke bron van afleiding en vermaak grijpen. Er is geen enkel moment meer dat we ons niet met andere mensen omringen, fysiek of virtueel.

(2) Het is nogal een boude bewering in een tijd waarin eenzaamheid steeds hoger op de politieke agenda komt – en uit de statistieken juist precies die gevoelens van alleen-zijn een hoogtepunt bereiken. Kranten staan vol met verhalen over vereenzaamde ouderen, het Sociaal en Cultureel Planbureau1) constateerde onlangs dat meer ouderen eenzaam zijn. Ja, als je net als Newport onderscheid maakt tussen ‘alleen-zijn’ en ‘eenzaamheid’, zie je Newports gelijk plots overal. ‘Alleen-zijn’ gedefinieerd als ‘het vrij zijn van andermans aanwezigheid of ideeën’, is nogal wat anders dan eenzaamheid in de zin van ‘sociale isolatie’.

(3) Je kunt eenzaam zijn en toch nooit alleen. En terwijl eenzaamheid schadelijk en soms zelfs dodelijk kan zijn, is alleen-zijn juist nogal belangrijk voor het gezond functioneren van mensen. Alleen-zijn is wat er in je brein gebeurt, niet in je omgeving.

(4) Digitaal minimalisme, dat in februari verscheen, haalt allerlei studies aan waaruit blijkt dat tijd met je eigen gedachten doorbrengen cruciaal is voor zelfreflectie, contemplatie, de vorming van je normen en waarden. En voor creativiteit. Niet voor niets sluiten veel schrijvers zich wekenlang op in prikkelarme en wifiloze schrijvershuisjes. “Als je echt wilt begrijpen wat er in je leven gebeurt, heb je zelfreflectie in stilte nodig”, schrijft Newport. Er is tijd nodig om alle input die je op een dag binnenkrijgt, te verwerken. En dat doen we nu te weinig: “Je kunt moeilijk overdrijven hoe radicaal de recente omslag is geweest.” Alleen-zijn is een standaardstand van het brein, en het is ook nodig voor een gezonde geest, zegt hij.

(5) Wat merken we ervan, nu we door de massale smartphoneverslaving het vermogen verliezen om onszelf echt af te zonderen en om te reflecteren? Newport noemt de huidige generatie tieners ‘de kanarie in de kolenmijn’: de vogel die gebruikt werd om te kijken of de lucht in mijnschachten giftig was. Jongeren brengen volgens alle statistieken met afstand de meeste tijd door op hun smartphone, volgens sommige onderzoeken tot gemiddeld ruim vier uur per dag.

(6) Hij haalt studies aan die een sterke stijging laten zien van het aantal angststoornissen en depressies bij tieners. Andere onderzoeken wijzen op afnemende empathie, verminderde concentratie en toenemende stress als gevolg van overmatig smartphonegebruik.

(7) Én eenzaamheid. Als je dan een keer alleen bent, schreeuwt Instagram naar je: “Kijk! Al je vrienden zijn wel allemaal leuke dingen aan het doen met elkaar!” Dat kan een gevoel van isolatie opwekken.

(8) Dit soort onderzoeken stuit op veel kritiek van andere wetenschappers. Het is namelijk de vraag of je bij studies die de psychische gesteldheid van grote groepen jongeren meten, alleen de invloed van de smartphone meet, of ook andere grote trends die invloed hebben. Bijvoorbeeld de laatste economische recessie. Experts op het gebied van het puberbrein waarschuwen consequent voor al te grote conclusies over wat smartphones met de hersenen doen, vooral omdat de hersenen nogal flexibel zijn.

(9) Maar dat de digitale revolutie soms doorslaat en dat er sprake is van massale smartphoneverslaving, moge duidelijk zijn voor iedereen die weleens met het openbaar vervoer reist.

(10) De oplossing van Cal Newport: digitaal minimalisme, virtueel ontspullen. Hij raadt mensen aan om hun digitale kast leeg te ruimen. Socialemedia-apps verwijderen, alle pushberichten uitzetten, je beginscherm zo clean en saai mogelijk maken, extreem selectief zijn in welke apps je gebruikt en die in mapjes stoppen, zodat de snoepkleurige icoontjes je niet zo toeschreeuwen.

(11) Newports pleidooi voor digitaal ontspullen is zinnig, aanstekelijk geschreven en past perfect in het minimalisme dat opruimgoeroes als Marie Kondō2) prediken. Newport schrijft het niet met zoveel woorden, maar hij roept op om je af te vragen welke apps een spark of joy3) geven – en apps die dat niet doen weg te gooien. Dat opruimen slaat enorm aan, zowel in huis als op de smartphone.

(12) Als reactie op de overdaad en overconsumptie van de laatste decennia snakken mensen blijkbaar naar het afslanken van bezittingen, keuzeopties en afleidingen. Het minimaliseren van overbodige digitale prikkels kan mensen een groot gevoel van bevrijding geven – en weer wat meer broodnodige alone time4) scheppen. Voor iedereen die het gevoel heeft dat de smartphone de baas is over hem in plaats van andersom, biedt Digitaal minimalisme nuttige tips en inzichten.

(13) Maar hoe hip ook, Newport biedt een individuele oplossing voor een collectief probleem. Het is alsof je in je eentje op een motorfiets langs een file zoeft: dat werkt prima voor jezelf, maar de file blijft staan. Je kunt nog zo rigoureus digitaal ontspullen, de standaardwerkplek in de moderne economie is nog altijd een flexbureau in een open kantoor5), waar prikkels en impulsen van anderen constant binnenkomen. Mail checken buiten werktijd blijft de norm. Klaslokalen en studieruimtes hangen, staan en zitten vol digitale schermen, waardoor multitasken het daar telkens wint van concentratie en contemplatie. In sommige beroepen lijk je soms niet zonder sociale media te kunnen functioneren. De sociale druk om actief te zijn op Instagram, WhatsApp of Snapchat kan enorm zijn.

(14) Achter de smartphone en socialemedia-apps zit bovendien een miljardenindustrie die drijft op het mensen zo verslaafd mogelijk maken aan hun schermen, zodat ze maximaal data kan oogsten. Die industrie is er puur op gericht om “menselijke zwaktes uit te buiten”, aldus Sean Parker, nota bene medeoprichter van Facebook.

(15) Daar lost een data cleanse6) of een andere individuele digitale ontspulactie weinig aan op. Zijn gezamenlijke afspraken, acties en misschien zelfs strengere wetten daarvoor niet geschiktere middelen? Te beginnen met het vaststellen van een nieuwe digitale etiquette om níet van elkaar te eisen om constant op alles direct te reageren en permanent aan te staan. Of om het alleen-zijn zonder afleiding van andermans likes en retweets weer sociaal acceptabel te maken. Het moet toch gewoon oké zijn om een weekend lang onbereikbaar te zijn? Of om op vakanties helemaal offline te gaan? Digitaal ontspullen kan een mooi begin zijn, maar is zeker niet de definitieve oplossing.

(16) Naast het digitale minimalisme van Newport zijn er ook recente ideeën over digital pollution7), een concept dat ervan uitgaat dat de digitale revolutie op dezelfde manier maatschappelijk ongewenste effecten veroorzaakt als indertijd de industriële revolutie. En net als luchtvervuiling en kinderarbeid zijn schermverslaving, gebrek aan alleen-zijn en andere negatieve gevolgen van de smartphone problemen die behalve individuele actie ook een gezamenlijke aanpak vereisen.

(17) ‘Een beter milieu begint bij jezelf’ bleek niet het sluitende antwoord op milieuvervuiling en klimaatverandering. ‘Ruim je digitale kast op’ is dat net zomin voor de collectieve digitale vervuiling van de menselijke geest.

noot 1 Het Sociaal en Cultureel Planbureau (SCP) is een wetenschappelijk instituut dat onderzoek verricht naar sociale en culturele verschijnselen in Nederland.
noot 2 Marie Kondō is een Japanse adviseur en bestsellerauteur. Ze geeft cursussen en seminars in het weggooien en ordenen van spullen, wat zij als uitgangspunt ziet voor ‘innerlijke ordening’.
noot 3 spark of joy, letterlijk vreugdevonk: een begrip uit de filosofie van Marie Kondō, dat erop neerkomt dat je alleen die spullen moet houden die je een gevoel van vreugde bezorgen.
noot 4 alone time: tijd alleen, tijd voor jezelf.
noot 5 Dit was de situatie zoals dat voor maart 2020, toen de coronapandemie begon, gebruikelijk was.
noot 6 data cleanse: het opschonen van (digitale) gegevens.
noot 7 digital pollution: digitale vervuiling.

naar: Wouter van Noort, uit: NRC-Handelsblad, 1 maart 2019

Vraag 6 2 punten

In alinea 8 constateert de auteur dat er wetenschappelijke bezwaren zijn geuit tegen de studies die Newport in zijn boek heeft aangehaald.

Vat die twee wetenschappelijke bezwaren samen. Geef antwoord in één of meer volledige zinnen en gebruik voor je totale antwoord niet meer dan 50 woorden.

Bekijk het antwoord
  • Het is niet duidelijk of (bij die studies) alleen de invloed van de smartphone is gemeten / of ook andere grote trends (die invloed hebben) zijn gemeten. (1p)
  • Er kunnen geen (al te grote) conclusies worden getrokken over wat smartphones met de hersenen doen (omdat de hersenen nogal flexibel zijn). (1p)

Beoordeel de spelling en grammatica.

Vraag 6 in het hele examen

2021, tijdvak 2: Tekst 1

Opgavetekst

Tekst 1 Dit artikel gaat over uitstelgedrag. Je zou het ook later kunnen lezen (maar doe het toch maar nu)

(1) Heeft u uw belastingaangifte nog niet gedaan? U bent niet alleen. Jaarlijks doen 300 duizend mensen aangifte op de aller-, allerlaatste dag van april. Nog eens 300 duizend halen zelfs de laatste dag van april niet. Ze zijn te laat met de aangifte, zonder netjes uitstel te vragen. Psychologen noemen dat ‘irrationeel’ gedrag. Want klusjes voor je uitschuiven heeft louter nadelen. Denk aan de boete van de fiscus. Denk ook aan de psychische tol: zolang de aangifte niet is verstuurd, blijft die tot vervelens toe in je hoofd rondspoken.

(2) Van uitstelgedrag is nog nooit iemand gelukkig geworden. Toch maken we ons er massaal aan schuldig. Studies in verscheidene landen, zoals Japan, Duitsland en Canada leveren hetzelfde beeld op. Pakweg 95 procent van de volwassenen zegt vervelende klusjes soms voor zich uit te schuiven. Een kwart gaat eronder gebukt, bleek vorig jaar op het tiende internationale congres over uitstelgedrag in Chicago. Het hoger onderwijs spant de kroon. Welk onderzoek je er ook op naslaat, vrijwel alle studenten doen aan irrationeel uitstelgedrag. De helft van hen heeft er ernstig last van, naar eigen zeggen.

(3) Elke student kent dan ook de vakterm: procrastinatie. Dat is Latijn voor ‘vooruit’ (pro) en ‘morgen’ (crastinus): iets voor je uitschuiven tegen beter weten in. We hebben het dus niet over doelbewust iets verzetten om je tijd zo efficiënt mogelijk in te delen. De essentie van procrastinatie is iets niet doen, terwijl je weet dat je het beter wel kunt doen, zoals te lang wachten met geld opzij te zetten voor de oude dag.

(4) Een kleine troost: procrastinatie is heel menselijk. Het is van alle tijden en in alle culturen. De eerste geschriften erover gaan terug tot de oudheid. Het belandde ten tijde van de industriële revolutie, toen arbeiders alleen naar de fabriek kwamen als ze geld nodig hadden, voor het eerst in het Britse woordenboek. Ook hogeropgeleiden hadden er last van. Over de Franse schrijver Victor Hugo gaat het verhaal dat hij zijn bediende zijn kleren liet verstoppen, waarna hij naakt achter de schrijftafel plaatsnam. Zo kon hij niet in de verleiding komen de deur uit te gaan.

(5) Nog een troost: procrastinatie heeft niets te maken met luiheid. Wie lui is, wil niets doen. Wie procrastineert wil juist wel wat doen, maar is geblokkeerd, met als gevolg dat onbetaalde rekeningen, onbeantwoorde mails en niet gelezen studieboeken een donkere schaduw over je dagen leggen.

(6) Waarom lijden we aan irrationeel uitstelgedrag? Wat is het nut van zo’n destructieve menselijke eigenschap? Dé expert op dit terrein, de Canadese hoogleraar Piers Steel van de Haskayne School of Business van de University van Calgary, gooit het op ons brein. In zijn boek Uitstelgedrag schrijft hij dat ons brein nog steeds is ingesteld op de oude wereld waarin we dronken als we dorstig waren, aten als we honger hadden, en werkten als we zin hadden of als het echt moest. “Onze driften spoorden met wat urgent was. Toen we rekening gingen houden met de toekomst en plannende wezens werden, raakten we uit de pas met ons eigen temperament en begonnen we ons te gedragen zoals de natuur dat niet had bedoeld.” Een voorbeeld is het reeds genoemde uitstellen van de belastingaangifte: er is geen drift die je aanzet tot het invullen van je belastingformulier. Daarvoor laat de beloning (geen boete of een flinke teruggaaf) te lang op zich wachten.

(7) Om toch in actie te komen moet je een beroep doen op je langetermijnplanning, een kunstje dat wij nog niet zo lang beheersen. Het wordt gereguleerd in een relatief jong hersengebied: de prefrontale cortex. Hoe actiever die is, hoe beter we kunnen plannen, hoe geduldiger we zijn en des te makkelijker het is om te accepteren dat de beloning in de toekomst ligt. Omdat de prefrontale kwabben veel tijd nodig hebben om te rijpen, zijn jongeren impulsiever en minder goed in langetermijnplanning. Het omgekeerde is ook waar, schrijft Steel. “Naarmate de deadline van het leven nadert, schuiven we steeds minder op de lange baan.”

(8) In Nederland doet de Groningse econoom Bernard Nijstad onderzoek naar het effect van procrastinatie op tentamencijfers. Al drie jaar achtereen brengt hij het uitstelgedrag in kaart van nieuwe lichtingen eerstejaarsstudenten, op een schaal van 1 tot 5. Na afloop van de eerste studieperiode kijkt hij naar de tentamencijfers. En wat blijkt? Wie veel uitstelt, haalt lagere tentamencijfers. Met elk punt hoger op de uitstelschaal van Nijstad, duikelt het gemiddelde tentamencijfer met 0,76 punt.

(9) Uit onderzoek onder studenten van zowel Nijstad als Steel blijkt dat impulsiviteit de achilleshiel is van degenen die geneigd zijn tot procrastinatie. Mensen die ongeduldig zijn, alles meteen willen en makkelijk afgeleid raken, laten het vaakst irrationeel uitstelgedrag zien. En helaas voor hen: er is steeds meer afleiding. Steel beschrijft de studentenhuizen van de 21ste eeuw met tv, internet, games, studentenfeestjes en de kratten bier op het balkon als heuse ‘poelen van procrastinatie’. Zelfs in de bibliotheek kun je met een druk op de knop de tentamenstof wegtoveren om een nieuwe liefde te gaan zoeken op internet.

(10) Het effect op de studievoortgang wordt in Nederland niet wetenschappelijk onderzocht, maar studiebegeleider Kinge Siljee durft zonder aarzelen de stelling aan dat studieontwijkend gedrag de belangrijkste oorzaak is van studievertraging en studie-uitval. Zeven jaar geleden richtte Siljee het instituut Studiemeesters op, dat studenten niet louter inhoudelijk helpt, maar ze vooral helpt bij het structureren van het studieproces. Het helpt studenten te stoppen met ‘soggen’: de werkwoordsvorm voor studieontwijkend gedrag. Inmiddels zijn er drie vestigingen van Studiemeesters.

(11) “Studenten zelf hebben geen idéé waarom ze soggen”, is de ervaring van Siljee. “Ze denken dat ze lui zijn, of van nature ongedisciplineerd. Maar dat is het allemaal niet. Want iemand die studietaken verslonst, kan reuze gedisciplineerd zijn als het om sport gaat. En kijk naar mensen die een scriptie schrijven in combinatie met betaald werk. Ze komen geen minuut te laat op hun werk, maar aan die scriptie beginnen is telkens een marteling.”

(12) Daar komt nog bij dat de ene procrastinator de andere niet is, destilleert Siljee uit het observeren van duizenden soggers. “Heel intelligente studenten bij wie het op de middelbare school van een leien dakje ging, vertonen vaak aangeleerd uitstelgedrag. Ze weten niet beter dan dat een korte eindsprint een voldoende oplevert. Maar daar komen ze in het hoger onderwijs niet meer mee weg.”

(13) Jezelf te hoog inschatten werkt uitstelgedrag in de hand, jezelf te laag inschatten (op de voorliggende taak) ook. De angst dat iets te moeilijk is, werkt verlammend. “Liever een dag gedraald, dan een dag gefaald. Dit zijn studenten die er soms niet eens aan beginnen – niet op komen dagen bij een tentamen bijvoorbeeld, uit angst voor een onvoldoende. Deze studenten leven constant in stress.” Ten slotte ziet Siljee veel studieontwijkend gedrag als gevolg van allesoverheersende twijfel. “Huizenhoog tegen elke keuze opzien, bang dat je er spijt van krijgt, je telkens afvragen: doe ik wel de goede studie en moet ik mijn scriptie niet over een ander thema schrijven?”

(14) Voor de ontkenners onder ons – die denken dat je creatiever en beter gaat produceren door uitstellen – heeft de wetenschap slecht nieuws. Daar is geen enkel bewijs voor. De uitstelperiode zou als een incubatietijd fungeren zodat creatieve ideeën tot rijping kunnen komen. Niets van waar, benadrukt Steel in interviews. “Creativiteit vereist enorm veel kennis, werk en toewijding. Dat komt niet even aanwaaien in een mysterieuze incubatietijd.”

(15) Het goede nieuws is dat procrastinatie – al is het nog zo menselijk – af te leren is. Een prikkelarme omgeving helpt. De telefoon wegleggen dus en Cold Turkey op je laptop installeren: software die alle websites blokkeert die je voor je studie niet nodig hebt. Een streng onderscheid maken tussen de plek waar je werkt en waar je ontspant, is verder essentieel. “Anders kun je je thuis niet meer lekker ontspannen. Dan blijf je altijd maar denken dat je eigenlijk aan het werk zou moeten. Heel vermoeiend”, aldus Siljee. Routines opbouwen helpt ook. “Tandenpoetsen vinden we niet echt leuk, maar het is een gewoonte. We doen het zonder erover na te denken”, schrijft Steel. “Het vergt geen wilskracht meer.” Door routines op te bouwen, kunnen studenten het soggen afleren of beperken, is ook de ervaring van Siljee.

(16) Het slechte nieuws is dat irrationeel uitstelgedrag toeneemt. In de jaren zeventig van de vorige eeuw zei 4 tot 5 procent van de mensen dat uitstelgedrag een belangrijk kenmerk van hun persoonlijkheid is. Tegenwoordig is dat volgens Steel tussen de 20 en 25 procent. Het kan ook niet anders, meent Steel. “Adam en Eva1) hadden alleen te maken met een sappige appel, geleverd door een slang. Vandaag de dag is die appel voorzien van een caramellaagje, gedompeld in chocolade en gepromoot door een miljoenen kostende reclamecampagne.”

noot 1 Adam en Eva: volgens de Bijbel de eerste mensen op aarde, die door een slang werden verleid tot het eten van een verboden vrucht

naar: Margreet Vermeulen
uit: de Volkskrant, 13 april 2018
Margreet Vermeulen is verslaggeefster wetenschap.

Vraag 14 2 punten

Hieronder staan zeven uitspraken uit tekst 1. 1 “Welk onderzoek je er ook op naslaat, vrijwel alle studenten doen aan irrationeel uitstelgedrag.” (regels 28-30) 2 “Elke student kent dan ook de vakterm: procrastinatie.” (regels 33-34) 3 “Dé expert op dit terrein, de Canadese hoogleraar Piers Steel van de Haskayne School of Business van de University van Calgary, gooit het op ons brein.” (regels 73-77) 4 “Omdat de prefrontale kwabben veel tijd nodig hebben om te rijpen, zijn jongeren impulsiever en minder goed in langetermijnplanning.” (regels 107-110) 5 “Met elk punt hoger op de uitstelschaal van Nijstad, duikelt het gemiddelde tentamencijfer met 0,76 punt.” (regels 126-128) 6 “Want iemand die studietaken verslonst, kan reuze gedisciplineerd zijn als het om sport gaat.” (regels 168-171) 7 “Het goede nieuws is dat procrastinatie – al is het nog zo menselijk – af te leren is.” (regels 220-222) Welke drie van de bovenstaande uitspraken zijn zo belangrijk dat ze zeker in een samenvatting van tekst 1 opgenomen moeten worden? Noteer alleen de nummers van je keuze.

Bekijk het antwoord
  • Noemt de drie juiste nummers: 1, 4 en 7. (2p)

Alle drie juist: 2 punten. Twee juist: 1 punt. Minder dan twee juist: 0 punten. Juiste nummers: 1, 4 en 7.

Vraag 14 in het hele examen

2019, tijdvak 1: Tekst 3 Vermijdbare risico’s?

Opgavetekst

Tekst 3 Vermijdbare risico’s?

(1) Dat was verdraaid goed nieuws, vorige week in het NOS-journaal. Rotterdamse onderzoekers hadden ontdekt dat één op de drie dementiegevallen is te voorkomen. Er blijkt namelijk een aantal vermijdbare leefstijlrisicofactoren te bestaan, wat – naast een uitstekend scrabblewoord – de suggestie oplevert dat mensen zelf van alles kunnen doen om de kans te verkleinen op een avondrood vol verwarring en vergeten leven. Wie zijn bloeddruk laag houdt en ervoor zorgt dat hij geen diabetes krijgt, is al heel goed bezig. De mensen van het Journaal draaiden er een voxpopje¹) bij met blije sportschoolsenioren van variërende fitheid, en alles leek cool en oké in de wereld.

(2) Tijdens de uitzending googelde ik even mee. Dat is een gewoonte van me, want als het aankomt op wetenschapsnieuws is de NOS vaak wat kwalitatief uitgedaagd. Tijdens mijn digitale speurtocht stuitte ik op het bijbehorende persbericht van het Erasmus MC, waar de vrinden van het Journaal zich overigens keurig aan hadden gehouden. In dat persbericht bleek dat, na hoge bloeddruk, vooral opleidingsniveau invloed heeft op dementie. “Een hoge opleiding vermindert de gevolgen die de ziekteprocessen hebben op het mentaal functioneren. Er is eigenlijk meer reservecapaciteit om de gevolgen van de ziekte op te vangen.”

(3) Meer reservecapaciteit, dat klinkt wederom uiterst puik. En ik twijfel er niet aan of de Rotterdammers hebben in theorie gelijk. Maar betekent dat echt dat in de praktijk een lage opleiding een ‘vermijdbaar’ onderdeel van iemands ‘leefstijl’ is? Het idee dat dubbeltjes met een beetje goede onderwijswil op grote schaal kwartjes kunnen worden, is al een tijd populair. Tien jaar geleden opperde Mark Rutte – toen nog niet eindbaas van BV Nederland, maar staatssecretaris van Onderwijs – dat het goed was als in 2030 niet meer een kwart maar de helft van de mensen was afgestudeerd aan hbo of universiteit.

(4) Helaas is de wetenschap achter dit optimistische geloof in ons collectieve kwartjespotentieel nogal ontnuchterend. Zo schrijven de onderwijspsychologen David Berliner en Gene Glass dat het een misvatting is dat scholen alle kinderen alles kunnen leren en iedereen kunnen verheffen. In hun boek 50 myths and lies that threaten America’s public schools verwijzen ze naar de Dodo uit Alice in Wonderland, die verkondigt: “Everybody has won, and all must have prizes.”²) “Het is spijtig”, schrijven ze, “maar in de echte wereld kan niet elk kind een winnaar zijn.”

(5) Zo is het al moeilijk, zo niet onmogelijk, om te testen of een kind bepaalde kennis echt meester is, schrijven Berliner en Glass. En zelfs als je dat zou kunnen testen, dan nog is elk kind anders. Als je een maand of een jaar later terug zou komen, ontdek je ongetwijfeld dat sommige kinderen alles hebben onthouden en dat anderen geen flauw benul meer hebben van wat ze ook alweer hadden geleerd. “Individuele verschillen in aanleg, geheugen, motivatie, familiesteun en dergelijke zijn harde feiten, die ontkend worden op eigen risico.”

(6) Er zullen, kortom, altijd mensen zijn bij wie een lage opleiding beter past. Onvermijdbaar zelfs, omdat dit nu eenmaal was wat er voor hen in zat. En gelukkig maar: een samenleving heeft immers ook haar loodgieters en ziekenverzorgers hard nodig.

(7) Bovendien is opwaartse mobiliteit niet per se gratis of gezond, zo bleek eerder deze maand. In een nieuwe studie keken wetenschappers naar Amerikaanse kinderen uit arme gezinnen en suboptimale wijken, die zichzelf door zelfcontrole en hard werken richting hoger onderwijs hadden geknokt. En die strijd is te zien aan hun dna. Psychologiehoogleraar Gregory Miller legde in The Atlantic uit hoe: “Tegen de tijd dat ze begin twintig zijn, hebben ze cellen die er vrij oud uitzien ten opzichte van hun biologische leeftijd.” Kinderen die uit een kansrijker milieu komen, hebben dat niet. “Het lijkt erop dat zelfcontrole en/of het succes dat door die zelfcontrole mogelijk wordt gemaakt, een prijs heeft.”

(8) Ik wil niet beweren dat dit eerlijk is, of dat scholen maar moeten ophouden met proberen het beste uit kinderen te halen. Wel dit: dat opleidingsniveau niet een leefstijl is die je zomaar kunt kiezen. Maatschappelijke ongelijkheid speelt een rol, en soms is iemands ‘beste’ kunnen gewoon een lage opleiding. Niet elke burger kan zomaar tot grote diplomahoogte stijgen, en niet elke ziekte, tegenslag of tragedie is te voorkomen. Zeker in deze neoliberale tijden, waarin ‘vermijdbaar leefstijlrisico’ al snel verandert in ‘eigen schuld, dikke bult’, is het belangrijk dat we onszelf daar regelmatig aan herinneren. De schuld krijgen is wel het laatste wat iemand met dementie nodig heeft.

noot 1 voxpopje: kort interview met mensen op straat of elders
noot 2 “Everybody has won, and all must have prizes.”: Iedereen heeft gewonnen en iedereen moet een prijs krijgen.

naar: Asha ten Broeke
uit: de Volkskrant, 31 juli 2015
Asha ten Broeke is wetenschapsjournalist.

Vraag 26 4 punten

In de alinea’s 1 en 2 wordt het resultaat van een onderzoek genoemd en wordt besproken welke gegevens tot dit resultaat leidden.
Vat het resultaat en de gegevens die daartoe leidden samen.
Geef antwoord in een of meer volledige zinnen en gebruik voor je antwoord niet meer dan 55 woorden.

Bekijk het antwoord
  • Noemt het resultaat: één op de drie dementiegevallen is te voorkomen (1p)
  • Noemt de gegevens: door vermijdbare leefstijlrisicofactoren / door aanpassing van de leefstijl (1p)
  • Noemt dat een lage bloeddruk/geen diabetes de kans op dementie vermindert / er is een verband tussen (hoge) bloeddruk en dementie (1p)
  • Noemt dat een hoog opleidingsniveau zorgt voor reservecapaciteit om (de gevolgen van) dementie op te vangen / een hoog opleidingsniveau vermindert de gevolgen van dementie (1p)

Maximumlengte van het antwoord: 55 woorden. Beoordeel de spelling en grammatica.

Vraag 26 in het hele examen

Vraag 33 2 punten

Hieronder staan zes zinnen die gebaseerd zijn op tekst 3:
1 Opleidingsniveau is geen leefstijl die je kunt kiezen.
2 Niet iedereen heeft de capaciteiten om een hoge opleiding te volgen.
3 Mensen betalen ook een verschillende prijs voor opwaartse mobiliteit.
4 Een hoge opleiding voor kansarmen bleek in de VS tot een veroudering in het DNA te leiden.
5 Je hebt minder invloed op het tegengaan van dementie dan uit het nieuws blijkt.
6 Daarnaast is ook niet elke ziekte te voorkomen.
Welke drie zinnen moet je in ieder geval opnemen in een korte samenvatting van tekst 3?
Noteer de nummers van je antwoord.

Bekijk het antwoord
  • Noemt de zinnen 1, 2 en 5 (2p)

Indien drie antwoorden goed: 2 punten. Indien twee antwoorden goed: 1 punt. Indien minder dan twee antwoorden goed: 0 punten.

Vraag 33 in het hele examen

2018, tijdvak 2: Tekst 1

Opgavetekst

Tekst 1 Wie goed doet... komt nooit in het journaal (en dat is een groot probleem)

(1) In Kapelle moest er een wachtlijst komen – niet voor vluchtelingen, maar voor vrijwilligers. De gemeente kondigde aan dat er tweehonderd mensen uit Syrië zouden komen en een paar uur later hadden honderdvijftig bewoners zich gemeld. In Ootmarsum en Oud-Beijerland gebeurde hetzelfde. In die laatste gemeente meldden zich zelfs meer vrijwilligers dan vluchtelingen.

(2) Terwijl het kabinet inzet op ‘sobere opvang’ staan er duizenden Nederlanders te dringen om te helpen. Terwijl intellectuelen soebatten over quota voor vluchtelingen zijn er voorlopig alleen quota voor vrijwilligers. Velen nemen ondertussen het heft in eigen handen. Zo puilt de oude moskee in de Utrechtse wijk Lombok uit van de kledingpakketten.

(3) De sociale media doen hun naam ineens eer aan. “Wat er ook nodig is,” zo schrijft een Amsterdamse hulpverlener in de Volkskrant, “via oproepen op Facebook is het er binnen een paar uur.” De dankbaarheid onder vluchtelingen is dan ook groot. In Utrecht schreven de vluchtelingen een brief aan de burgemeester: “Ons verblijf in uw stad was kort maar hartverwarmend. Weten dat [we] op de hulp van onze medemensen kunnen rekenen, geeft ons […] vertrouwen in het leven en de mensheid.”

(4) Vertrouwen in de mensheid? Wacht even – voor veel mensen geldt eerder het tegenovergestelde. We zijn in de afgelopen weken overspoeld met berichten over vechtpartijen, bestormingen en scheldkanonnades. Ik heb geen voorpagina gezien over een bijeenkomst waar bewoners rustig met elkaar in gesprek gingen. En de reden is simpel: het goede is zo alomtegenwoordig dat we het niet zien, zeker niet op het journaal.

(5) Deze blindheid is niet zomaar iets van de laatste tijd. Het gaat ook verder dan de neiging van journalisten om te focussen op slecht nieuws. We hebben het hier over een oeroud mensbeeld. Eeuwenlang hebben filosofen betoogd dat we ten diepste beesten zijn. Van Augustinus tot Hobbes tot Nietzsche tot Freud – wijsgeer na wijsgeer heeft geschreven dat de mens eigenlijk egoïstisch is en de beschaving slechts een dun laagje vernis.

(6) Pas in de afgelopen decennia zijn er honderden studies verschenen waaruit blijkt dat dit mensbeeld simpelweg niet klopt. Natuurlijk, de meeste mensen zijn geen heiligen. Dat neemt echter niet weg dat we van nature geneigd zijn tot samenwerking en altruïsme.

(7) Mensen hebben allerlei redenen om anderen te helpen. Soms zijn ze intrinsiek gemotiveerd, soms willen ze hun reputatie opvijzelen, soms apen ze anderen na. Hoe het ook zij: bijna de helft van de Nederlanders doet vrijwilligerswerk, 60 procent is bereid een buurtgenoot te helpen en één op de acht zou zelfs een vluchteling in huis willen nemen. Zogenoemd ‘prosociaal’ gedrag is niet uitzonderlijk. Het is het water waarin we zwemmen.

(8) Maar waar komt ons zwarte mensbeeld dan vandaan? Het punt is niet dat mensen denken dat ze zélf egoïstisch zijn. Integendeel, uit de meeste onderzoeken blijkt dat we onszelf en onze directe omgeving bovengemiddeld sociaal vinden. Pas als het gaat over de mensen die we niet kennen, worden we pessimistischer. “Ik ben goed, wij zijn slecht”, dat is het dominante mensbeeld. Het eerste weten we uit ervaring, het tweede zien we op televisie.

(9) Op 29 augustus 2005 brak de hel los in New Orleans. Op 53 verschillende plekken begaven de dijken het waardoor maar liefst 80 procent van de stad onderliep. De orkaan Katrina werd de grootste natuurramp in de geschiedenis van de Verenigde Staten. Ten minste 1.836 mensen kwamen om.

(10) Het duurde niet lang of de kranten stonden vol met berichten over plunderingen, verkrachtingen en schietpartijen. Er deden allerlei verhalen de ronde over scherpschutters die reddingshelikopters onder vuur namen en gangsters die al plunderend en verkrachtend door de straten zwierven. De hoofdcommissaris van de politie zei dat de stad weggleed in anarchie en de gouverneur van Louisiana vreesde hetzelfde: “Wat mij het meest boos maakt, is dat rampen als deze vaak het slechtste in mensen naar boven brengen.”

(11) Het was dit beeld van New Orleans dat de wereld over ging. “Het vernis van de beschaving is heel dun”, kopte de Volkskrant. De filosoof Ger Groot schreef in De Groene Amsterdammer over “de verdamping van de publieke moraal”. H.J.A. Hofland piekerde in NRC Handelsblad over “de versleten remmen van de beschaving”. Dezelfde krant liet een stuk van de historicus Timothy Garton Ash vertalen. Hij wond er geen doekjes om: “Haal de basiselementen van het ordelijke, beschaafde leven weg – eten, onderdak, drinkwater, een minimum aan persoonlijke veiligheid – en wij vallen binnen een paar uur terug in een hobbesiaanse1) oerstaat, een oorlog van allen tegen allen. […] de meesten gaan het grootste deel van de tijd een meedogenloze strijd aan om te overleven als individu en als soort. Een paar worden tijdelijk engelen, de meesten worden weer apen.”

(12) De Britse historicus vreesde dat we zulke explosies van barbarij steeds vaker zouden meemaken. New Orleans had een klein gaatje geopend in “de dunne korst op het kolkende magma van de menselijke natuur”. En de natuurramp had duidelijk gemaakt wat er onder de oppervlakte schuilt. Een monster.

(13) Pas veel later, toen de journalisten waren verdwenen, het water was weggepompt en de columnisten een nieuw onderwerp hadden gevonden, ontdekten wetenschappers dat er iets heel anders was gebeurd in New Orleans. De stad was niet overspoeld door egoïsme en anarchie. De stad was overspoeld door samenwerking, empathie en heldhaftigheid.

(14) Zeker, er waren voorbeelden van asociaal gedrag te vinden. Maar onderzoekers van het Disaster Research Center van de Universiteit van Delaware concludeerden in 2006 dat “de overweldigende meerderheid van het spontane gedrag prosociaal was”. Honderden groepen werden geformeerd om mensen te redden. Een van die groepen noemde zich de Robin Hood Plunderaars: elf vrienden die voedsel, kleren en medicijnen uitdeelden onder de mensen in de grootste nood.

(15) Het geluid van de scherpschutter bleek achteraf de klep van een gastank te zijn. De hoofdcommissaris moest uiteindelijk toegeven dat hij geen enkel officieel verslag van moord of verkrachting had. En inderdaad: er was veel geplunderd, maar dan vooral door groepen die samenwerkten om te overleven, soms zelfs met de politie. Individueel plundergedrag was zeldzaam en werd sterk afgekeurd.

(16) Katrina voldeed aan het wetenschappelijke beeld van hoe mensen op rampen reageren. Het Disaster Research Center heeft op basis van bijna 700 veldstudies vastgesteld dat er – in tegenstelling tot wat je altijd in films ziet – nooit totale paniek uitbreekt en er nooit sprake is van een vloedgolf van egoïsme. Het aantal misdaden – moord, diefstal, verkrachting – daalt doorgaans. Mensen blijven rustig, ze raken niet in shock en ze komen snel in actie. “En hoeveel er ook geplunderd wordt,” zo merkt een van de oprichters van het onderzoekscentrum in Delaware op, “het verbleekt altijd bij het wijdverspreide altruïsme dat leidt tot het gratis en massale geven en delen van goederen en diensten.”

(17) Het beeld dat geschetst wordt in de media is steevast het omgekeerde van wat er op de rampplek gebeurt. Als de wereld vergaat, is het niet ieder voor zich, maar een voor allen en allen voor een. Als de dijken breken, worden we geen apen, zoals de Britse historicus Timothy Garton Ash verzuchtte, maar excelleren we juist in menselijkheid.

(18) De ramp in New Orleans is een extreem voorbeeld, maar de dynamiek is steeds dezelfde: er is een collectieve tegenslag, er komt een golf van samenwerking, die vervolgens weer de kop wordt ingedrukt door de op hol geslagen nieuwsfabriek. Dankzij jaren van onderzoek weten we dat met name de televisie ons wereldbeeld verpest. “Hoe meer je televisie kijkt, hoe sneller je geneigd bent om te denken dat mensen inherent zelfzuchtig zijn”, zo concludeert Matthieu Ricard op basis van onderzoek van de Universiteit van Pennsylvania. Dat heeft niets te maken met de televisie zelf – het ligt aan de inhoud van de programma’s (programma’s met een positiever mensbeeld kunnen goed gedrag stimuleren).

(19) Neem de vluchtelingencrisis: als mensen zich nu zorgen maken over vechtpartijen, verkrachtingen en een “onhoudbare” toestroom, dan heeft dat alles te maken met wat ze op televisie zien. De mensen met de sterkste mening over vluchtelingen hebben er vaak het minste mee te maken. Natuurlijk, onze vrienden, familie en buren vertrouwen we wel, want die kennen we. Maar de rest van Nederland, en de nieuwkomers? Die kennen we alleen van televisie.

(20) Misschien begint een beter mensbeeld met het vertellen van een ander verhaal. Iedereen weet dat egoïsme, racisme en haat bestaan. Maar altruïsme en naastenliefde zijn evengoed onderdeel van onze natuur. En belangrijker nog: we kunnen deze typisch menselijke eigenschappen verder trainen en stimuleren. Dat kan met constructieve journalistiek, het kan in het onderwijs en het kan door mensen bij elkaar te brengen.

(21) Het punt is: mensen worden niet goed of slecht geboren. Ze worden geboren met de potentie om goed of slecht te worden. In Nederland, een van de veiligste en rijkste landen ter wereld, zijn we al ver gekomen. Onze beschaving is geen dun laagje vernis, het is een dikke vetlaag die ons warm houdt, zelfs als de dijken doorbreken. Maar dat is geen reden om op onze lauweren te rusten.

noot 1 hobbesiaans: naar het idee van de Engelse filosoof Thomas Hobbes (1588-1679) die aangaf dat mensen van nature beesten zijn en dat beschaving het beest in de mens in toom houdt

naar: Rutger Bregman
uit: www.decorrespondent.nl, geraadpleegd op 12 december 2016
Rutger Bregman is historicus en auteur.

Vraag 14 2 punten

Welke drie van de onderstaande zinnen bevatten informatie die zo belangrijk is dat ze zeker in een beknopte samenvatting van tekst 1 moeten worden opgenomen?
Noteer alleen de nummers van de drie zinnen.
1 Het goede wordt zo normaal gevonden dat het ons niet opvalt en de media er niet over berichten.
2 De afgelopen tijd zijn er verschillende studies verschenen waaruit blijkt dat ons negatieve mensbeeld niet terecht is.
3 Mensen hebben verschillende redenen om anderen te helpen.
4 Explosies van barbarij zullen in de toekomst steeds minder vaak gebeuren.
5 Een ramp als Katrina voldoet aan het wetenschappelijke beeld van hoe mensen op rampen reageren.
6 Onze vrienden, familie en buren vertrouwen we wel, maar de rest van Nederland en nieuwkomers niet.
7 Constructieve journalistiek kan zorgen voor een positiever verhaal dan we nu steeds horen en zien.

Bekijk het antwoord
  • Noemt de drie juiste zinnen: 1, 2 en 7 (de zinnen over het goede dat niet opvalt, de studies die het negatieve mensbeeld weerleggen en constructieve journalistiek) (2p)

Puntentabel: drie juist 2 punten; twee juist 1 punt; minder dan twee juist 0 punten.

Vraag 14 in het hele examen

2018, tijdvak 2: Tekst 2

Opgavetekst

Tekst 2 Laat de brutalen niet voordringen

(1) Een warm moment van erkenning, zo voelde het voor veel twitteraars1). Ze kregen afgelopen week ineens een telefoontje van het Rapid Response Team (RRT) van de Sociale Verzekeringsbank (SVB), een instantie die werkt in opdracht van de overheid. “Doordat ik op Twitter bezig was, werd ik ineens gebeld”, meldden ze nadien trots op het online berichtenplatform. De blijdschap is begrijpelijk. De nood was hoog. De SVB had een flinke achterstand opgelopen bij de uitbetalingen van toeslagen waarmee circa tweehonderdduizend Nederlanders zelf hun zorg inkopen. Hierdoor kregen tienduizenden hulpverleners de afgelopen tijd hun geld niet. Op de sociale media brak onrust uit. Op Twitter was de hashtag #svb-alarm een weekend lang trending topic2). De digitale golf van verontwaardiging leidde zelfs tot een Kamerdebat over de chaos met de uitbetalingen.

(2) Wie twittert, wordt gehoord. In het bedrijfsleven is dat heel gewoon. Gaat u maar eens kijken bij de afdeling webcare van een grote onderneming. Daar observeert men hoe het eigen merk het ‘doet’ op de sociale netwerken. Erupties van aandacht voor het merk zien de webcaremedewerkers terug in hun grafiekjes. Ze zoomen dan onmiddellijk in op de bron van de onrust en speuren naar herrieschoppers met ‘een hoge impact’. Deze impact hangt af van het aantal vrienden (Facebook), contacten (LinkedIn) of volgers (Twitter). Hoe meer digitale verbindingen u heeft, des te belangrijker vinden bedrijven wat u online meldt. Heeft u minder dan vijfhonderd volgers op Twitter? Dan doet u er nauwelijks toe. Pas boven de duizend gaan ze op u letten en neemt de kans toe dat u snel antwoord krijgt. Bent u een BN’er met tien-, twintig- of wel honderdduizend volgers, dan weet u zeker dat u online op handen wordt gedragen.

(3) Wat het bedrijfsleven al deed, doet de overheid nu dus ook. De SVB belt burgers omdat ze actief zijn op Twitter. Als het even kan, worden de problemen van de digitale klagers zo snel mogelijk opgelost. Niks mis mee, zo lijkt het. Mooi is dat de sociale media burgers bevrijden uit hun onmondigheid. Als een onderwerp leeft, kan eenieder met wat mazzel en een goede timing een effectieve campagne lanceren. De andere kant is dat de brutalen zich nu ook via de sociale media de wereld toe-eigenen. Wie kan bogen op een groot digitaal netwerk, wordt met egards behandeld, niet alleen door het bedrijfsleven maar ook door de overheid. Zo ontstaan ‘voordringkanalen’, waarschuwde een van mijn volgers. En hij heeft gelijk.

(4) De maatschappelijke versplintering neemt zorgwekkende vormen aan, concludeerde het Sociaal en Cultureel Planbureau (SCP) eind vorig jaar in zijn rapport Verschil in Nederland. Deze segmentatie hangt samen met verschillen in ‘hulpbronnen’ waaruit mensen putten. Het SCP onderscheidt vier van deze ‘kapitalen’: ten eerste persoonskapitaal (schoonheid, kracht en intelligentie); ten tweede economisch kapitaal (opleiding, inkomen en vermogen); ten derde cultureel kapitaal (taalgebruik, smaak en reputatie) en ten vierde sociaal kapitaal (netwerken).

(5) Het kapitaal dat mensen aanboren via de sociale media, is vooral cultureel en sociaal kapitaal. Maar de digitale media bieden ook extra mogelijkheden: een ‘digitaal kapitaal’. En helaas zit dit nieuwe kapitaal dan weer vooral bij de mensen die al bulken van de andere kapitalen. Het nieuwe digitale kapitaal is een kans voor de gewone man, maar het jaagt ook de maatschappelijke segmentatie aan. We willen mondige mensen, maar geen voordringkanalen voor de brutalen. Het is aan de overheid op de sociale media hierin het juiste midden te vinden; een belangrijke opdracht, urgent ook, zeker voor het RRT van de SVB.

noot 1 twitteraars: mensen die een kort bericht sturen via het sociale medium Twitter
noot 2 trending topic: een onderwerp dat in een korte periode een van de meest genoemde onderwerpen op Twitter is

naar: Kees Kraaijeveld
uit: Vrij Nederland, 11 februari 2015
Kees Kraaijeveld is een columnist die vooral schrijft over economische onderwerpen.

Vraag 16 1 punt

“Wie twittert, wordt gehoord.” (regel 27)
In alinea 2 wordt deze uitspraak verder toegelicht.
Citeer uit alinea 2 de zin die deze toelichting het best samenvat.

Bekijk het antwoord
  • Citeert de zin: “Hoe meer digitale verbindingen u heeft, des te belangrijker vinden bedrijven wat u online meldt.” (regels 42-45) (1p)

Beoordeel de spelling.

Vraag 16 in het hele examen

2018, tijdvak 2: Tekst 4

Opgavetekst

Tekst 4 Leerling vindt school saai, maar presteert goed

(1) De Oeso1) maakt elk jaar een vergelijking van verschillende onderwijsstelsels, maar voor het eerst sinds zestien jaar is er nauwkeurig ingezoomd op de eigenaardigheden van het Nederlandse onderwijs. Minister Bussemaker, van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap, had speciaal gevraagd om het rapport. De blik van een buitenstaander kan ertoe bijdragen het Nederlandse onderwijssysteem, waar altijd discussie over is, vooruit te helpen.

(2) Zelf snappen ze het eigenlijk ook niet zo goed, erkende de Oeso. Nederlandse leerlingen zijn bijzonder ongemotiveerd en ongedisciplineerd, en toch scoren ze goed in vergelijking met andere leerlingen in Europa. De Nederlandse Onderwijsinspectie wees al eerder op de lage motivatie van scholieren in Nederland. Het is een fenomeen dat slecht wordt begrepen. In andere landen zeggen leerlingen dat ze dol zijn op school, hier vinden ze het allemaal maar saai. En toch behoort het Nederlandse onderwijsstelsel tot de beste van de wereld.

(3) De Oeso is verder verbaasd dat de uitzonderlijk vroege selectie van leerlingen niet zo slecht uitpakt als de onderzoekers verwachtten. Kinderen moeten vroeg kiezen voor een schoolniveau en toch slaagt Nederland erin iedereen mee te krijgen. Kansarme kinderen behalen hier makkelijker een diploma dan elders. Ook immigrantenkinderen zijn hier over het algemeen beter af dan in andere Oeso-landen.

(4) Dat komt doordat Nederland veel aandacht besteedt aan het meekrijgen van kinderen die achterstanden hebben of die moeite hebben met leren. Dat gaat soms wel ten koste van de aandacht voor kinderen die meer aankunnen. Dat brengt met zich mee dat Nederlandse universiteiten het nooit zullen winnen van de topuniversiteiten van deze wereld en dat Chinese kinderen beter kunnen rekenen.

(5) Complimenten of niet, de Oeso legt de vinger wel op een aantal zere plekken: het was bijvoorbeeld geen goed idee om leraren meer invloed te geven op het schooladvies van hun leerlingen en de eindtoets minder belangrijk te maken. De achterliggende gedachte is misschien best sympathiek, maar Nederland zou alle kinderen toch weer moeten onderwerpen aan een landelijke test om te bepalen welk niveau bij ze past.

(6) Die aanbeveling staat lijnrecht tegenover de hervormingen van afgelopen jaar. De eindtoets in het basisonderwijs is juist minder belangrijk dan het oordeel van de leraar. De eerste praktijkervaringen wezen al uit dat die maatregel de ongelijkheid tussen leerlingen vergroot, de Oeso sluit zich nu aan bij die kritiek.

(7) Ook op het niveau van leerkrachten heeft de Oeso wat aan te merken. Dat niveau moet hoger, klinkt het al jaren. Maar zodra de eisen voor aankomende leraren strenger worden, ontstaat er een paar jaar later een docententekort. De afgelopen jaren is al flink ingezet op strengere selectie van aankomende docenten. Toen de eisen voor de pabo strenger werden, leidde dat onmiddellijk tot een lagere studenteninstroom. Dat is nu ook weer niet de bedoeling.

(8) Minister Bussemaker en staatssecretaris Dekker van Onderwijs zeiden gisteren in een eerste reactie dat ze met een aantal aanbevelingen wat moeite hebben. Met name die over de eindtoets zit ze niet lekker. “Die staat op gespannen voet met de waarde die wij hechten aan het professionele oordeel van de leerkracht.”

noot 1 Oeso: Organisatie voor economische samenwerking en ontwikkeling, het samenwerkingsverband van rijke industrielanden

naar: Romana Abels
uit: Trouw, 26 mei 2016
Romana Abels is parlementsredacteur.

Vraag 38 1 punt

De minister en de staatssecretaris van Onderwijs hebben een eerste reactie gegeven op opmerkingen door de Oeso over de eindtoets.
Vat die reactie samen.
Geef antwoord in een of meer volledige zinnen en gebruik voor je antwoord niet meer dan 15 woorden.

Bekijk het antwoord
  • Noemt dat ze de opmerkingen (van de Oeso) vervelend vinden, het er niet mee eens zijn of zich er niet in herkennen (1p)

Maximumlengte van het antwoord: 15 woorden. Beoordeel de spelling en grammatica.

Vraag 38 in het hele examen

Hoe vaak samenvatten in het examen komt

Vragen over samenvatten per centraal examen Nederlands havo. Elke vraag is eenmalig door een AI-model bij een onderwerp ingedeeld; per vraag kan dat afwijken.
ExamenVragenAantalAandeel
2026, tijdvak 211, 1426%
2025, tijdvak 13, 2525%
2025, tijdvak 29, 23, 28, 30410%
2024, tijdvak 1413%
2024, tijdvak 210, 3526%
2022, tijdvak 15, 1725%
2022, tijdvak 24-5, 19, 34411%
2022, tijdvak 3612%
2021, tijdvak 21413%
2019, tijdvak 126, 3325%
2018, tijdvak 214, 16, 3838%

In 11 van de 18 ingedeelde examens Nederlands havo staat een vraag over samenvatten, samen 24 vragen (3% van alle examenvragen). De meeste stonden in 2025, tijdvak 2: 4 vragen. In de examens van 2024 tot en met 2026 ging 5% van de vragen over samenvatten, daarvoor 3%. Dat aandeel is dus stabiel.

Oefenen met samenvatten

Maak de 15 nieuwste examenvragen over samenvatten online, zonder account, of kies de vragen uit één jaar (2025, 2024, 2022, 2021, 2019 en 2018). Het AI-model kijkt ze na volgens het correctievoorschrift, je docent keurt het resultaat goed en je krijgt per vraag je punten en feedback in je mail.

Oefen de vragen over samenvatten

Andere onderwerpen Nederlands havo

Samenvatten op andere niveaus

Nakijken als docent

  1. Kies het examen in de vragenbank

    In de vragenbank van ToetsChecker staat elk examen Nederlands havo onder Eindexamens. Je neemt de examenvragen over in een eigen toets, alles of een selectie, of je leest het examen met het correctievoorschrift in als correctiemodel.

  2. Laat de klas het examen maken

    Op papier, zoals het echte examen: je scant de stapel in één keer of mailt de scan naar je scanadres. Of online, als digitale toetsafname met toezicht; de opgavetekst staat dan als bron bij elke vraag. Afbeeldingen uit het examen gaan niet mee, die staan in de PDF van de opgaven.

  3. Geef de resultaten vrij

    Het AI-model kijkt elk examen na volgens het correctievoorschrift en schrijft feedback per vraag. Bij een oefenexamen geef je alles in één keer vrij; bij een toets die meetelt loop je het voorstel eerst na. De leerling ziet het resultaat pas na jouw vrijgave.

ToetsChecker is geen examensite: je kijkt er ook je eigen SO's, proefwerken, praktische opdrachten en verslagen mee na, handgeschreven of digitaal, met jouw correctiemodel en feedback per vraag. Een gratis account heeft alle functies en 200 credits per maand, genoeg om ongeveer 100 toetsen te laten nakijken. Maak een gratis account of lees eerst hoe het nakijken werkt.

Hoe ToetsChecker Nederlands per vraagtype nakijkt, lees je op Nederlands toetsen nakijken met AI.

Alle oefentoetsen en eindexamens van dit vak staan op Nederlands oefenen. Wat je op je centraal examen nodig hebt om te slagen, reken je uit met de slaag-zakcalculator.

Veelgestelde vragen

Hoe vaak komt samenvatten voor in het eindexamen Nederlands havo?

In de 18 ingedeelde examens van 2018 tot en met 2026 gaan 24 vragen over samenvatten, 3% van alle examenvragen. Het onderwerp staat in 11 van die examens.

In welk examen Nederlands havo stonden de meeste vragen over samenvatten?

In het examen van 2025, tijdvak 2, met 4 vragen: 9, 23, 28, 30.

Hoe oefen ik examenvragen over samenvatten?

Op deze pagina staan alle vragen over samenvatten met het antwoord. Je maakt ook de 15 nieuwste vragen online, of die van één jaar, zonder account: het AI-model kijkt ze na, je docent keurt het resultaat goed en je krijgt per vraag feedback.