Examenvragen tekstsoorten en tekstdoelen Nederlands havo
36 vragen over tekstsoorten en tekstdoelen uit 15 centrale examens van 2018 tot en met 2026.
Tekstsoorten en tekstdoelen komt in 15 van de 18 examens Nederlands havo voor, met 36 vragen (5% van alle examenvragen). Het meest in 2025, tijdvak 2 (6 vragen). Je oefent de vragen online en het AI-model kijkt ze na volgens het correctievoorschrift.
Alle examenvragen over tekstsoorten en tekstdoelen
Per examen de vragen over tekstsoorten en tekstdoelen, nieuwste eerst, met de tekst van de opgave erbij. Onder elke vraag klap je het antwoord uit het correctievoorschrift open.
Oefen de vragen over dit onderwerp online
2026, tijdvak 1: Deel 2 Doorbreek de taal-impasse
Opgavetekst
Tekst 6: Doorbreek de taal-impasse
(1) Mijnheer Van Dale zit er maar mee in zijn maag. Wat te doen met woorden voor beroepen eindigend op -man, nu het na meerdere emancipatiegolven en een #MeToo-revolutie glashelder is dat daar net zo goed een vrouw achter schuil kan gaan? Wat moeten we met alle vuilnismannen, politiemannen en topmannen die dagelijks de revue passeren? Politievrouw lijkt een logisch alternatief, maar voelt vreemd als er niet naar een specifiek persoon verwezen wordt. Zullen we dan maar gaan voor politiepersoon? Toppersoon? En wordt straks elke actrice een acteur? Een duidelijke koers bepalen voor deze en andere gendergerelateerde vraagstukken blijkt voor onze taalinstanties een ware hersenkraker.
(2) Toch is een koerswijziging hard nodig. Waar het gender betreft, is de Nederlandse taal een log, ouderwets en anachronistisch systeem, waarin de man nog altijd als ongenaakbare standaard geldt. De mannelijke norm is vanzelfsprekend: kennen we het geslacht van een woord niet, dan maken we het — zeker in Nederland — mannelijk. Verwijzen we naar een onbekende lezer, dan wordt deze steevast een `hij'. Maak je daar een `zij' van, dan klinkt de zinsconstructie afwijkend en krom.
(3) De mannelijke vorm klinkt nu eenmaal `normaler' in de oren en mijnheer Van Dale en consorten lijken vooralsnog niet van plan om daar iets aan te veranderen. Zo doen we het al eeuwen. Zo heb ik het geleerd en zo leert mijn dochter het op school. De vraag is echter: waarom? Of liever: waarom nog altijd?
(4) Deze zomer liet de Taalunie, die verantwoordelijk is voor het beleid rond de Nederlandse standaardtaal, van zich horen. Twee jaar geleden werd een werkgroep ingesteld van taalkundigen en genderdeskundigen om na te denken over zogenoemde genderbewuste taalconstructies. "Vanwege de toegenomen belangstelling voor taalgebruik waarin iedereen zich kan herkennen" werd met het oog op genderbewust taalgebruik een aantal adviezen en voorbeeldteksten gepresenteerd. Het zijn vrijblijvende suggesties en — op haar zachtst gezegd — halfslachtige maatregelen. De reden: tornen aan taal is nog altijd een taboe.
(5) "Niets moet", benadrukt taalwetenschapster Ingrid van Alphen, die deel uitmaakt van het taalteam. Politieman (grammaticaal mannelijk) en politieagente (grammaticaal vrouwelijk) `mogen' dus gewoon blijven, maar ze kunnen aangevuld worden met bijvoorbeeld het woord `politiepersoon', dat als een genderoverkoepelende term wordt gekarakteriseerd. Nu word ik nogal moe van woorden als `genderbewust', laat staan `genderoverkoepelend'. Dat soort gefoehnde woorden hebben iets betweterigs; alsof ze de taalgebruiker wijzen op wat ze eigenlijk hoort te vinden, hoe ze zich hoort te gedragen. Ik snap dan ook de irritatie over wat sommigen zullen ervaren als oppervlakkig taalgeneuzel.
(6) En toch. Niemand leeft zonder taal. Taal is geen bijzaak, maar noodzaak. Taal is een machtig, overkoepelend systeem waar we allemaal mee leven. De taal die we dagelijks bezigen, is een weerspiegeling van hoe we in de wereld staan en als die spiegel niet langer de werkelijkheid weergeeft, is er iets goed mis. Als onze taal de gelijkwaardigheid tussen vrouwen en mannen niet in zich bergt — dezelfde taal waar we in onderhandelen en overtuigen, bekvechten en liefkozen — loont het de moeite om daar, ondanks de onvermijdelijke neuzelwoorden, zorgvuldig naar te kijken. Niet alleen naar de taal zelf, maar ook naar de onderliggende processen die haar vormen.
(7) Taal is een organisch systeem en doorgaans wordt aangenomen dat een taal zich via haar gebruikers aanpast aan maatschappelijke ontwikkelingen. Kunstmatig de regels veranderen is volgens deze zienswijze overbodig en misschien zelfs kwalijk: taalvernieuwing gebeurt in de samenleving en zal uiteindelijk door instanties als de Taalunie worden opgepikt en overgenomen. Deze redenering loopt echter spaak en heeft geleid tot een paradox. Nieuwe regels maken onze taal niet kunstmatig; juist het uitblijven van die aangepaste regels zorgt voor een gekunsteld taalgebruik.
(8) Niemand wil fouten maken; we spreken en schrijven het liefst `zoals het hoort', dus volgens de grammaticale regels die onze taalvrijheid beperken. Omdat we ons binnen deze grenzen bewegen en aan deze regels houden, verandert ons taalgebruik nauwelijks. Terwijl de taalinstanties wachten op veranderingen bij de gebruikers vooraleer ze de regels aanpassen. Ziedaar: een taal-impasse.
(9) Het lijkt een kip-eiprobleem, maar de weg naar een oplossing is glashelder. De regels die onze taal zouden moeten faciliteren, hebben haar decennialang gegijzeld. Die regels moeten ingrijpend op de schop. Maar, wat doen onze taalexperts? Die hersenknarsen, bakkeleien en komen na twee jaar met adviezen en voorbeeldteksten ter inspiratie. Doeltreffende ingrepen verpak je echter niet in bubbelplastic woorden die vooral ergernis opwekken. Veranderen is uitpakken.
(10) Ergens moet de schakel om. `Hij' is eeuwenlang ingeburgerd en gedoemd de norm te blijven, tenzij de Taalunie eindelijk doorzet. In het nieuwe advies worden heel wat lastige vraagstukken aangekaart en keurig omschreven, maar het antwoord van de experts blijft bij een reeks optionele, inclusieve alternatieven. De Taalunie zegt niets te kunnen voorschrijven, maar uiteindelijk is grammatica een verzameling regels die we op school hebben geleerd en die wel degelijk voorgeschreven zijn.
(11) Ergens begrijp ik de aarzeling, misschien zelfs de angst bij de beleidsmakers: taal is een gevoelig, dierbaar iets en tornen aan taal roept felle reacties op. Nou en? Een opsomming van vrijblijvende opties om haar/hem/hen tevreden te stellen, is niet langer afdoende. Laat het maar knetteren en schuren. Geen verandering zonder wrijving.
(12) Uit de huidige taal-impasse komen we alleen als de experts het aandurven om door de zure appel heen te bijten. Hak die knopen door. Stop met halfslachtige richtlijnen en kom met nieuwe, heldere regels. Maak onze taal weer eigentijds opdat we ons allemaal kunnen gaan realiseren dat topmensen ook vrouwen zijn en dat mijnheer Van Dale misschien wel al die tijd mevrouw Van Dale is geweest.
Sarah Meuleman, NRC, 22 september 2022. Sarah Meuleman is journalist en auteur, onder meer van de roman Zie mij graag.
noot 1 mijnheer Van Dale: verwijzing naar de maker van het Van Dale-woordenboek. noot 2 #MeToo-revolutie: wereldwijde protestbeweging van mensen die zich massaal uitspraken tegen seksueel grensoverschrijdend gedrag, begonnen in 2017. noot 3 anachronistisch: niet meer passend in deze tijd.
Het slot van een tekst kan verschillende functies hebben, zoals de vijf functies hieronder.
Vraag 28 1 punt
Welke twee functies heeft het slot van tekst 6? Noteer alleen de twee juiste nummers.
- 1 een afweging
- 2 een conclusie
- 3 een oproep
- 4 een samenvatting
- 5 een toekomstverwachting
Bekijk het antwoord
2 en 3. Het scorepunt alleen toekennen als beide elementen juist zijn.
2025, tijdvak 1: Tekst 2 De gedachteloosheid van de Gorillas-fiets
Opgavetekst
(1) Ineens zijn ze overal in de grote steden, de bezorgers van Gorillas, Getir, Flink en Zapp. Ze razen op elektrische fietsen door de straten, elke fietstocht een olympische sprint op weg naar iemand die nu-nu-nu komijnzaad moet hebben, wat flessen wijn, of alleen een pakje sigaretten.
(2) Die vergelijking met olympische sport verzin ik niet zelf. “Net als een olympisch atleet gaan we tot het uiterste”, zei Gorillas-manager Batuhan Aydin afgelopen week in NRC. In de magazijnen wordt hiphop en techno gedraaid om de werknemers energiek te houden. Aydin: “We doen bij dit bedrijf alles in een gestoord, ongelofelijk tempo.” Wonderbaarlijk genoeg leek hij dit als iets positiefs te beschouwen.
(3) “Maar… maar… staat die flitsbezorging niet haaks op trends als mindfulness en vertraging?”, vraag ik na lezing van het stuk. Mijn gesprekspartners kijken me meewarig aan. De wereld is groter dan jouw brave bubbeltje, zeggen ze; snellere service wint altijd.
(4) Waarom wind ik me zo op? Is het nostalgie naar de tijd dat verlangen kon bestaan zonder onmiddellijk bevredigd te worden? Een beetje. Is het ergernis over de bezorgers, die verwikkeld lijken in ritten op leven en dood? Ja, ook. Maar het is meer dan dat, concludeer ik uiteindelijk. Hoewel ik er zelf ook van houd, voel ik een instinctieve weerstand tegen nóg meer gemak. De vraag is namelijk: waar houdt het op?
(5) Zoals water naar het laagste punt vloeit, zo beweegt de mens naar de makkelijkste optie, oftewel: de optie met de minste frictie. ‘Frictie’ betekent zoiets als weerstand of wrijving. Filosoof Miriam Rasch geeft in haar essayboek Frictie allerlei voorbeelden van ‘frictieloos design’: apps als Uber, die je een interactie met de chauffeur besparen, en de automatische antwoordsuggesties van Gmail. Door dit soort technologie verspillen we steeds minder tijd, en dat is natuurlijk prettig. Maar is frictieloosheid altijd winst?
(6) Dat frictie ook waardevol kan zijn, erkennen we grappig genoeg wel als het gaat om kunst. Goede kunst moet ‘schuren’, onvoorspelbaar zijn, ons uit ons dagelijks stramien halen. We wantrouwen kunst die te soepel naar binnen glijdt. Ik word wel eens gepest omdat ik van Dire Straits1) hou – te makkelijk, aldus de fijnproevers.
(7) Frictie verstoort de automatische piloot; daarom is ze belangrijk voor kunst en verstorend voor commercie. Een consument moet gedachteloos kunnen scrollen, klikken en betalen. Die gedachteloosheid, het gemak waarmee we door allerlei dagelijkse handelingen bewegen, heeft iets verslavends. En precies dat is waarover ik me zorgen maak. Hoe minder frictie er is, vermoed ik, hoe lager onze tolerantie ervoor wordt. We zouden nu een woedeaanval krijgen van de tijd die het vroeger kostte om de weg te vinden in een vreemde stad. Misschien vinden we het over tien jaar wel een olympische prestatie om zelf naar de bakker te lopen.
(8) Het ene gemak lokt het andere uit. Wat nou als we door onze lage frictietolerantie dingen opgeven die we eigenlijk, als we erover nadenken, belangrijker vinden dan wat extra gemak? Neem gezichtsherkenningstechnologie: veel mensen vinden dat nu nog te ver gaan. Ondertussen wordt het in Rusland al gebruikt als betaalmiddel in de metro. “Waarom niet, het lijkt me wel handig”, aldus een laconieke Rus gisteren in NRC. In Schotland gebruiken negen schoolkantines sinds deze week gezichtsherkenning aan de kassa: alles voor de efficiëntie.
(9) In de EU zal dit niet gebeuren, zeggen deskundigen. Dat mag niet van de Europese privacywetgeving. Maar gezichtsherkenning wordt wel steeds meer ingezet als toegangscontrole bij kantoren en festivals, meldde BNR vorige week. Zal het water niet ook hier naar het laagste punt vloeien? Hoe verleidelijk is het om nog meer dingen gedachteloos te doen!
(10) Principes leggen het af tegen gemakzucht, dat zal iedereen herkennen die wel eens routineus op ‘alle cookies accepteren’ heeft geklikt. Juist omdat het zo werkt, bezie ik mijn gemakzucht met argwaan. Die moet getemd worden, niet aangemoedigd – zoals de flitsbezorgers doen.
Floor Rusman, NRC Handelsblad, 23 oktober 2021
Floor Rusman werkt als redacteur bij NRC Handelsblad.
- noot 1 Dire Straits: Britse rockband die actief was van 1977 tot en met 1995
Vraag 24 1 punt
Hoe valt de houding van de auteur tegenover het onderwerp het best te karakteriseren?
Bekijk het antwoord
Antwoord: B
B
2025, tijdvak 2: Tekst 2 Waarom zijn juist vrouwelijke thrillerschrijvers zo succesvol?
Opgavetekst
(1) Wie kijkt naar de lijst met best-
verkochte Nederlandse thrillers van
de afgelopen tien jaar, moet conclu-
deren dat vrouwelijke schrijvers het
genre domineren. In de top 10
staan maar liefst acht vrouwen. En
Baantjer. En Suzanne Vermeer, van
wie we niet weten wie er achter het
pseudoniem schuilgaat.
(2) Uit cijfers van de CPNB bleek
vorige week dat de verkoop van
Nederlandstalige fictie in 2022
afnam, terwijl boeken in het Engels
steeds beter verkochten. De thriller
15 van eigen bodem kan redding bie-
den voor het boekenvak, want dit
jaar komen bijna alle belangrijke
Nederlandse thrillerauteurs, zoals
Esther Verhoef, Saskia Noort,
20 Marion Pauw en Loes den
Hollander, met een nieuw boek.
Goed nieuws, zou je denken.
(3) Vreemd genoeg wordt er in
Nederland door de andere schrij-
25 vers en recensenten uit de literaire
wereld nog altijd neergekeken op
de door een vrouw geschreven
psychologische thriller. Gert Jan de
Vries, thrillerrecensent voor NRC,
30 nam de term “oestrogeenthriller” in
de mond en schrijfster Connie
Palmen zei in een talkshow dat de
thriller “leeft bij de gratie van het
cliché”. Schrijver Tomas Ross liet in
35 2019 op een blog weten dat “de
hausse aan thrillerschrijfsters (...)
veel vertrutting in het genre” heeft
opgeleverd. “Ze staan niet aan de
top omdat ze de beste thrillers
40 schrijven, maar omdat ze sterke
uitgevers hebben met veel
marketingpower”, stelde Henk
Vlaming, thrillerredacteur van
De Leesclub van Alles, in 2020 in
45 de Volkskrant. “Binnen de thriller-
wereld worden vrouwelijke auteurs
die goed verkopen niet voor vol
aangezien”, zei Saskia Noort in
datzelfde jaar, ook in de Volkskrant.
50 “We zijn een bedreiging, of geen
échte thrillerschrijvers, we zijn te
soft, te commercieel.”
(4) Waarom worden deze thrillers
van vrouwelijke hand in Nederland
55 met dedain bekeken? Het is een
vraag die mij als debutant in het
genre interesseert – mijn thriller
Het perfecte zusje ligt sinds deze
week in de winkel.
60 (5) “Vertrutting van het genre? Dat
is dikke vette onzin”, reageert
Sander Verheijen, thrillerliefhebber
en hoofdredacteur van boekensite
en lezerscommunity Hebban, als ik
65 hem hierover bel. “Het zijn opmerk-
kingen geboren uit jaloezie van de
oude garde Nederlandse thriller-
schrijvers die zagen dat hun markt,
die al niet groot was, werd over-
70 genomen door vrouwen.” Volgens
Verheijen is in Nederland te lang
gedacht dat thrillers door mannen
geschreven moesten worden. Daar-
in liepen we achter op de Verenigde
75 Staten, waar een auteur als Patricia
Cornwell in de jaren negentig al
populair was.
(6) Waarom juist de vrouwelijke
thrillerschrijver het zo goed doet in
80 ons land heeft allereerst te maken
met een simpel sommetje. “Er zijn
meer vrouwelijke lezers dan man-
nelijke. En vrouwen lezen vrouwen”,
zegt Verheijen. “Iedere lezer is toch
85 op zoek naar herkenning.” Puur
kijkend naar de verkoopcijfers zou
je kunnen zeggen: als schrijver
moet je het hebben van de
45-plusvrouw.
90 (7) In de psychologische thriller is
het hoofdpersonage vaak een
zelfstandige, vrijgevochten vrouw
die te maken krijgt met problemen
in de privésfeer, waardoor de
95 onderlinge verhoudingen op scherp
komen te staan. “Domestic noir”¹⁾
wordt dit genre ook wel genoemd.
(8) De Britse auteur Julia Crouch
bedacht deze term in 2013 om haar
100 eigen werk te typeren. Volgens haar
speelt het domestic noir-genre zich
“voornamelijk af in huizen en op het
werk, houdt het zich grotendeels
(maar niet uitsluitend) bezig met de
105 vrouwelijke ervaring, is het
gebaseerd op relaties en gaat het
uit van een breed-feministische
opvatting dat de huiselijke sfeer een
uitdagende en soms gevaarlijke
110 omgeving is”. Oftewel: het is niet de
seriemoordenaar die je moet vre-
zen, maar je jaloerse echtgenoot.
(9) Is dit de vertrutting waar Tomas
Ross op doelde? Want inderdaad:
115 in deze categorie psychologische
thrillers is vaak geen sprake van
wilde achtervolgingen, politieke
vetes, drugsbaronnen en recher-
cheurs met een alcoholprobleem.
120 (10) Het is goed te verklaren
waarom juist vrouwelijke thriller-
schrijvers inspiratie putten uit huis-
tuin-en-keukensituaties: misdaad ís
ook vaker persoonlijk voor vrouwen.
125 Elk uur worden vijf vrouwen ver-
moord door een partner of een
familielid, meldde een rapport van
de Verenigde Naties. In de media is
er momenteel veel aandacht voor
130 dit gegeven. “Vrouwen zijn altijd
alert op gevaren. Daarom schrijven
zij er meer over. En misschien in-
dringender”, zei de Amerikaanse
bestsellerauteur Karin Slaughter
135 ooit in een interview.
(11) Vrouwelijke auteurs zijn beter
in staat om geloofwaardig over dit
soort angstgevoelens te schrijven,
meent de Spaanse Elena Avanzas
140 Álvarez, die aan de Universidad de
Oviedo onderzoek doet naar vrou-
wen in de misdaadliteratuur. “Alle
vrouwen kennen het gevoel dat ze
’s avonds op straat een inschatting
145 moeten maken of ze veilig zijn.
Thrillers haken in op die angsten en
spelen ermee. En dat is lekker. Als
lezer kruip je in de rol van de hoofd-
persoon, maar wel vanuit de veilig-
150 heid van je eigen huis. Elk moment
kun je het boek wegleggen en een
aflevering van de comedyserie
Friends gaan kijken.”
(12) Dat deze boeken zich niet
155 afspelen op het wereldtoneel maar
in een Vinex-wijk²⁾, betekent niet
dat we ze moeten afdoen als
onbelangrijk geneuzel. Want dat is
nogal denigrerend. “Alfred
160 Hitchcock³⁾ gebruikte ook domestic
noir-verhalen als inspiratie voor zijn
films, met het idee dat er gevaar
schuilt in het alledaagse”, zegt
Avanzas Álvarez.
165 (13) Vaak loopt het hoofdpersonage
tegen zaken aan waar vrouwen
vandaag de dag mee worstelen. Of
het nou gaat om een echtscheiding,
scheve machtsverhoudingen of alle
170 rollen die vrouwen moeten vervullen:
van succesvolle werknemer tot
zorgzame moeder. In die zin is de
betekenis van deze boeken in de
populaire cultuur van groot belang.
175 Volgens thrillerauteur en tweevou-
dig Gouden Strop-winnaar⁴⁾ Marion
Pauw zie je in een thriller boven-
dien dat de vrouwelijke hoofd-
persoon zich van dat juk bevrijdt.
180 “Ze stapt uit het stramien en moet
uit een ander vaatje tappen.”
(14) Dat thrillers minder aanzien
genieten ten opzichte van romans
komt doordat recensenten in het
185 Nederlandse taalgebied erg bezig
zijn met of iets literatuur is of niet,
meent Sander Verheijen. “Dat zie je
nergens ter wereld zo heftig als bij
ons.”
190 (15) “In Nederland wordt de thriller
door de literaire elite nog steeds
gezien als een streekromannetje”,
zegt auteur Tomas Ross. Komt dat
volgens hem door de “vertrutting”?
195 “Met die eerdere uitspraak doelde ik
op de kwaliteitsvermindering van
het genre, doordat uitgevers op-
eens massaal thrillers van vrouwen
uitbrachten na het succes van
200 Saskia Noort en Simone van der
Vlugt.” Veel ervan was “formule-
werk, zoals in een bouquetreeks”⁵⁾,
zegt de schrijver. “Maar er zijn ook
genoeg goede vrouwelijke schrij-
205 vers, zoals Marion Pauw en Anya
Niewierra.”
(16) Dat het plotgedreven verhaal
per definitie minderwaardig lijkt te
zijn is onterecht, benadrukt Marion
210 Pauw. “Eigenlijk zou ik willen be-
weren dat het schrijven van een
goede thriller lastiger is dan het
schrijven van een roman. Een actie-
scène elegant op papier krijgen is
215 verschrikkelijk lastig.” Daar sluit ik
mij volledig bij aan.
Anna van den Breemer, de Volkskrant, 4 februari 2023
Anna van den Breemer is journalist en auteur van diverse non-fictieboeken en de thriller Het perfecte zusje.
noot 1 Domestic noir: literair subgenre binnen de misdaadromans dat zijn oorsprong vindt in de ‘film noir’, een stijl van vooral misdaadfilms die in de jaren 40 van de twintigste eeuw tot ontwikkeling kwam.
noot 2 Vinex-wijk: nieuwbouwwijk, gebouwd na 1990 (door velen als saai en eenvormig gezien).
noot 3 Alfred Hitchcock: beroemde Britse filmregisseur van wie sommige films tot de ‘film noir’ kunnen worden gerekend.
noot 4 Gouden Strop: literatuurprijs voor de beste (oorspronkelijk) Nederlandstalige spannende roman.
noot 5 bouquetreeks: reeks van clichématige boekjes met zeer romantische fictie.
De tekst kan na de inleiding met onderstaande kopjes worden onderverdeeld in vijf opeenvolgende delen.
- Deel 1: Vraagstelling over boeken van vrouwelijke thrillerschrijvers
- Deel 2: Verklaring populariteit boeken van vrouwelijke thrillerschrijvers
- Deel 3: Karakterisering boeken van vrouwelijke thrillerschrijvers
- Deel 4: Maatschappelijke relevantie boeken van vrouwelijke thrillerschrijvers
- Deel 5: Nederlandse boeken volgens Nederlandse experts
Vraag 16 1 punt
Bij welke alinea begint deel 3?
Bekijk het antwoord
Alinea 7
Vraag 17 1 punt
Bij welke alinea begint deel 5?
Bekijk het antwoord
Alinea 14
Een kritische lezer zou een kanttekening kunnen plaatsen bij de betrouwbaarheid van de uitspraken die worden gedaan in alinea 6.
Vraag 18 1 punt
Welke kanttekening is te plaatsen bij de uitspraken in alinea 6?
Bekijk het antwoord
De kern van een goed antwoord is: een van de volgende: De uitspraken worden niet/onvoldoende ondersteund met bewijzen/argumenten. / Het is onduidelijk of de uitspraken volledig zijn geciteerd (waardoor voldoende ondersteuning/argumentatie ontbreekt). / Er is sprake van een overhaaste generalisatie. Beoordeel de spelling.
In de tekst komen diverse mensen uit de boekenwereld aan het woord.
Vraag 19 2 punten
Noteer voor elk van onderstaande personen of ze thrillers van vrouwelijke hand vooral positief of vooral negatief lijken te beoordelen, of dat ze een genuanceerd oordeel geven. Neem de nummers van deze personen over en zet daarachter positief, negatief of genuanceerd.
- 1 Connie Palmen (alinea 3)
- 2 Tomas Ross (alinea’s 3 en 15)
- 3 Sander Verheijen (alinea 5)
- 4 Elena Avanzas Álvarez (alinea’s 11 en 12)
Bekijk het antwoord
1 negatief. 2 genuanceerd. 3 positief. 4 positief. Indien vier elementen juist: 2 punten. Indien drie elementen juist: 1 punt. Indien minder dan drie elementen juist: 0 punten.
Uit alinea 13 kun je twee redenen afleiden om domestic noir-verhalen niet als “onbelangrijk geneuzel” (regel 158) te zien.
Vraag 20 2 punten
Noteer deze twee redenen. Geef antwoord in een of meer volledige zinnen en gebruik voor je totale antwoord niet meer dan 30 woorden.
Bekijk het antwoord
De kern van een goed antwoord is: Vrouwelijke lezers kunnen zich herkennen in de beschreven situaties/problemen (of: komen deze situaties/problemen in hun leven ook tegen). Vrouwelijke lezers kunnen zien hoe de (vrouwelijke) hoofdpersoon loskomt uit moeilijke situaties / de manier van leven verandert / zich van het juk bevrijdt.
Opmerking: antwoorden mogen ook worden geformuleerd vanuit het perspectief van het hoofdpersonage uit domestic noir-verhalen (bijvoorbeeld ‘De personages zijn rolmodellen voor de lezers’). Maximumlengte van het antwoord: 30 woorden. Beoordeel de spelling en grammatica.
Hieronder staan vier uitspraken over de auteur van tekst 2.
Vraag 24 2 punten
Noteer de nummers van de uitspraken en zet daarachter of de uitspraak volgens de tekst juist of onjuist is.
- 1 De auteur heeft kennis van het schrijven van thrillers van vrouwelijke hand.
- 2 De auteur kan eigenbelang hebben bij het schrijven van deze tekst.
- 3 De auteur laat merken dat ze veel andere thrillerschrijfsters persoonlijk kent.
- 4 De auteur beschrijft eigen ervaringen met de negatieve benadering van vrouwelijke thrillerschrijvers in Nederland.
Bekijk het antwoord
1 juist. 2 juist. 3 onjuist. 4 onjuist. Indien vier elementen juist: 2 punten. Indien drie elementen juist: 1 punt. Indien minder dan drie elementen juist: 0 punten.
2024, tijdvak 1: Tekst 2: Lezen is cruciale oefening voor geest én lichaam
Opgavetekst
Tekst 2 Lezen is cruciale oefening voor geest én lichaam
(1) De Duitse kranten zijn de beste van Europa en misschien wel van de hele wereld. Wat een overdaad aan nieuws en commentaar, aan achtergrond, analyse, economie, sport en cultuur! Voor Nederlandse lezers is het haast te veel van het goede en de meeste jongeren hier zijn zelfs niet in staat om zo’n krant, al was die in het Nederlands, te lezen. Evenmin als literatuur of andere boeken.
(2) Niet omdat ze dom zijn, maar omdat het hun op school steeds minder wordt geleerd. Hoewel uit onderzoeken blijkt dat de leesvaardigheid afneemt en de laaggeletterdheid groeit, halen politici de schouders op. Kennelijk vinden we het niet belangrijk dat iedereen kan lezen. Maar een diepere oorzaak is natuurlijk dat we niet op kunnen tegen het (bewegende) beeld van onze schermen. Ook oudere generaties niet: we leveren allemaal leestijd in. We verliezen het simpelweg van Google, Apple, Twitter, YouTube en Facebook. En al krijgen we er veel voor terug, het is de vraag of wij kiezen voor ontlezing of dat we het sluipenderwijs laten gebeuren.
(3) Rond 1450 vond Gutenberg de boekdrukkunst uit. Vanaf dat moment worden teksten dankzij het zetten van letters in lood1) in toenemende mate verspreid. En gelezen. Aanvankelijk bestond vooral een intensieve manier van lezen. Mensen lazen, vaak hardop, steeds hetzelfde boek: de Bijbel, in Duitsland door Luther in de volkstaal vertaald, of bij ons de moralistische gedichten van Jacob Cats.
(4) In de achttiende eeuw begint men extensief te lezen: het ene boek na het andere wordt verslonden. Mensen laten zich meeslepen door de verbeelding of het betoog van de schrijver en het aantal nieuwe titels groeit spectaculair. De eerste bestsellers verschijnen: van Goethes Die Leiden des jungen Werthers (1774) tot Rousseaus Julie, ou la nouvelle Héloïse (1761). Er kwamen pockets, tijdschriften, kranten. Iedereen las. De bevoorrechte klassen beklaagden zich erover dat koetsiers en dienstmeisjes met de neus in hun boeken zaten.
(5) Lezen maakte een democratische maatschappij mogelijk; het was en is de belangrijkste motor achter de basiswaarden van vrijheid en gelijkheid. Burgers begonnen na te denken over wat een rechtvaardige samenleving was en talloze romans wierpen licht op schrijnende sociale ongelijkheid. Volgens de achttiende-eeuwse schrijver Georg Christoph Lichtenberg was de wereld meer veranderd “door het lood in zetkasten dan door lood in kogels”. Maar is dat nog altijd zo? Is lezen nog wel van deze tijd? Is het niet zoiets als de pruiken van de achttiende eeuw, of het sigaren roken van heren en borduren van dames een eeuw later: leuk, alleen volstrekt uit de tijd?
(6) Weinigen gaan zover, maar dat lezen, en al helemaal het lezen van boeken, in een neerwaartse spiraal dreigt te belanden, valt ondanks leesclubs en e-readers toch lastig te ontkennen. Willen we dat? Ik ben natuurlijk vooringenomen, want mijn leven hangt van lezen en schrijven aan elkaar. Toch worden de voordelen van lezen, van boeken en in het bijzonder van literatuur weinig betwist. Het stimuleert de verbeelding en dat levert een intense vorm van plezier op, zoals elke lezer weet. Een goed boek is doorgaans leuker dan de film omdat je de beelden zelf vormgeeft.
(7) Verder brengt literatuur ons een gevoel voor ambivalentie bij. We leren dat mensen zich anders voordoen dan ze zijn, zich anders gedragen dan ze willen (en herkennen het bij onszelf), en dat dingen vaak niet zijn wat ze zijn, net als in het echte leven. Dat gevoel, dat niet alles duidelijk is en nooit duidelijk zal zijn, is in covidtijden behulpzaam, en ook bij ander getob. Houdt die ander wel echt van ons, wil ik wel het werk dat ik doe, moet het roer niet om? Je weet het nooit, dat is niet fijn, maar literatuur leert ons met onzekerheid te leven en deze zelfs te waarderen.
(8) Boeken en goede kranten zijn onmisbaar voor onze politieke cultuur. Niet alleen als tegengif tegen de oneliners van Twitter en de emotiegolven op andere sociale media, ook omdat in de literatuur ideeën ontwikkeld worden over hoe we met elkaar om kunnen gaan, en over identiteit. Onze eigen identiteit en die van anderen. Want de verbeelding oefenen maakt empathie mogelijk en maakt begrijpelijk dat anderen anders zijn en daardoor nog niet minder. Zo brengt het lezen van boeken al eeuwen emancipatie tot stand, doordat we ons verplaatsen in arme sloebers van het interbellum uit de romans van Alfred Döblin of Hans Fallada; in de met hun seksualiteit worstelende hoofdpersonen van James Baldwin of Gerard Reve in de jaren zestig en zeventig; in de hel die Margaret Atwood voor vrouwen bekokstooft in The Handmaid’s Tale (het boek is beter) of de hartverscheurende taferelen van Charles Dickens’ kinderen in het negentiende-eeuwse Londen.
(9) Lezen helpt ons ook ons te verhouden tot ons verleden, zoals de naoorlogse literatuur heeft laten zien. Duitslands kritische omgang met de oorlog is ondenkbaar zonder de boeken van schrijvers als Heinrich Böll, Günter Grass en Martin Walser. Verder vergroot lezen onze kennis van de binnenwereld op een intensere manier dan film. Het levert munitie voor het maatschappelijk debat over de toekomst van de mens, robots, euthanasie, gender en de rol van de staat. Onze democratie is tot stand gekomen door lezen en schrijven en kan nog steeds niet zonder. Lezen heeft ons vrijheid en rechtvaardigheid gebracht. Lezen ten slotte, vergroot onze woordenschat en draagt zo bij aan het (niet altijd even grote) plezier om met andere mensen om te gaan.
(10) De desinteresse van de politiek in literatuur- en taalonderwijs en in lezen is dan ook onbegrijpelijk en schandalig. Misschien kan aan het bestrijden van die nalatigheid een wat filosofischer argument worden toegevoegd, dat ik nog niet eerder tegenkwam. In toenemende mate worden wij beheerst door de algoritmen van de grote techbedrijven en dat geldt voor jonge mensen des te meer. Hoe stellen we ons daartegen teweer, zelfs al zijn we ons daarvan bewust?
(11) Daartoe moeten we ons niet tot object van digitale technologie laten maken, een technologie die er steeds beter in slaagt ons via visuele en emotionele prikkels aan zich te binden. Het handhaven of terugwinnen van onze onafhankelijkheid vereist niet alleen bewustzijn van wat deze technologie met ons doet, maar ook oefening. Die oefening is vaak tegelijk een fysieke oefening. Namelijk stilzitten als je niet mentaal of visueel wordt geprikkeld.
(12) Iedereen kent de verleiding van de smartphone en hoe die je wegtrekt uit een tekst. Je een tijd op tekst concentreren en je dus vanuit eigen geestelijke activiteit op iets richten, is veel moeilijker geworden. Precies deze zowel geestelijke als lichamelijke oefening is nodig om niet de speelbal te worden van commerciële en politieke manipulatie die het zelfstandig denkende individu wegvaagt, en daarmee ons maatschappelijk functioneren in een levende democratie.
Maarten Doorman is filosoof en dichter.
noot 1 Vanaf het einde van de 15e eeuw werden boeken gedrukt door loden letters te plaatsen in een frame en af te drukken op papier. Zo konden snel hele pagina’s en boeken worden afgedrukt, terwijl in de periode daarvoor teksten met de hand werden overgeschreven.
Dit essay is geschreven naar aanleiding van de Dag van de Duitse taal op 14 september 2020. Naar: Maarten Doorman, uit: de Volkskrant, 11 september 2020
Vraag 23 1 punt
Welke zin geeft het tekstdoel van tekst 2 het best weer?
De tekst wil
Bekijk het antwoord
Antwoord: B
2024, tijdvak 1: Tekst 3: Stimuleer het lezen, maar negeer Netflix niet
Opgavetekst
Tekst 3 Stimuleer het lezen, maar negeer Netflix niet
(1) Met instemming las ik het betoog van Maarten Doorman voor het lezen van boeken (Opinie & Debat, 11 september). Doorman wijst op de neerwaartse spiraal van het lezen, met name van literatuur, bij de jongere generaties. Ook pleit hij gloedvol voor het stimuleren van lezen en wat dat jongeren te bieden heeft. Die boodschap is relevant en iedere keer weer noodzakelijk.
(2) De belangrijkste oorzaak voor de ontlezing is volgens Doorman dat mensen niet op kunnen tegen het beeldscherm en de krachten van “Google, Apple, Twitter, YouTube en Facebook”. Natuurlijk kan een auteur nooit volledig zijn in een artikel, maar ik mis toch de streamingdiensten Netflix, Videoland en HBO. Zij bieden met name de jongere generaties verhalen die veel makkelijker te consumeren zijn dan wanneer zij zelf een verhaal moeten lezen. Ik denk dat wij als oudere generaties te veel van onze eigen (lees)ervaringen uitgaan en vergeten dat wij lazen in een tijd dat het lezen van boeken bijna de enige mogelijkheid bood om je op ieder moment te kunnen verplaatsen in andere gedachte- en gevoelswerelden dan die van jezelf. Natuurlijk was er de film, maar in tegenstelling tot de literatuur kon je daarvan alleen op bepaalde momenten genieten.
(3) Wij ouderen vonden en vinden lezen niet inspannend, eerder ontspannend. Maar vergeten we daarbij niet dat de leesinspanning door jongeren anders wordt ervaren dan door ons? Ook jongeren houden van verhalen, maar ze kunnen kiezen uit twee aanbieders: het verhaal in boekvorm en het Netflixverhaal.
(4) Ter vergelijking: toen de e-bike nog niet bestond, was fietsen op eigen kracht normaal. Het was de enige mogelijkheid om je per fiets te verplaatsen. De tijden veranderen en voor veel ouderen lijkt gewoon fietsen al snel een te zware inspanning geworden. Gelukkig is er de e-bike, die ervoor zorgt dat je minder hoeft te trappen.
(5) Sinds mensen thuis op de bank een bioscoop hebben, komen jongeren al vroeg tot de ontdekking dat het kijken naar een verhaal minder energie kost dan het lezen van een verhaal. En gelijk hebben ze.
(6) Lezen vraagt nogal wat inspanning van de lezer: geconcentreerde aandacht en het transformeren van een wereld in woorden tot een verhaal. Je moet het verhaal zelf oproepen in je hoofd. Dat lukt alleen als je niet te moe bent. Zodra de concentratie wegvalt, stopt het verhaal.
(7) Een Netflix-aflevering gaat er heel wat gemakkelijker in. Een verhaal in beelden ontrolt zich vanzelf, zelfs als je moe bent. Ook ik ervaar dat verschil als hartstochtelijk lezer en Netflixkijker.
(8) Lezen vraagt om afzondering. Het is – wat klinkt dat vervelend – een letterlijk “asociale” bezigheid. Lezen doe je in je eentje, in afzondering; een ander mag je niet storen, want dan is de concentratie weg en stopt het verhaal. Lezen lukt vaak alleen in alle rust en stilte. Kom daar eens om in deze tijd. Netflixen kun je ook met zijn tweeën, gezellig “bingewatchen”, ondertussen al of niet ervaringen met elkaar delend.
(9) Misschien moeten we als bepleiters van het lezen ons niet afzetten tegen dat kijken naar verhalen, maar jongeren het verschil laten ervaren tussen het lezen en kijken. Wat heeft dat “lastige lezen” meer te bieden dan kijken?
(10) Lezen biedt nog altijd mogelijkheden die beeldverhalen missen: door te lezen kun je je verplaatsen in de voor het oog verborgen wereld van gedachten en gevoelens van anderen. Netflix en andere beelddragers kunnen schitterend het handelen van personages vastleggen. Maar wat personages echt denken en voelen, kunnen ze alleen suggereren.
(11) Alleen de roman biedt de mogelijkheid je echt te verplaatsen in de hoofden van anderen, hun gedachten en diepste gevoelens te leren kennen. Dat maakt lezen nog altijd uniek en waardevol. Alle reden dus om het literatuuronderwijs te stimuleren, maar dan is het wel zaak je niet af te zetten tegen Netflixkijken. Betrek het kijken naar verhalen veel meer bij het lezen van verhalen.
(12) Vergelijkend kijken en lezen levert mogelijk op dat jongeren tijdens het literatuuronderwijs ontdekken dat het lezen van een verhaal nog altijd iets essentieels biedt wat Netflix mist.
John Louws is oud-docent Nederlands.
Dit artikel is een reactie op tekst 2 Lezen is cruciale oefening voor geest én lichaam van Maarten Doorman. Naar: John Louws, uit: de Volkskrant, 17 september 2020
Vraag 24 1 punt
Hoe kan de houding van de auteur van tekst 3 ten opzichte van ontlezing bij jongeren het best worden getypeerd?
De auteur
Bekijk het antwoord
Antwoord: B
2024, tijdvak 2: Zal de deelauto ooit de privéauto van de troon stoten?
Opgavetekst
Tekst 3 Zal de deelauto ooit de privéauto van de troon stoten?
(1) “In 2040 hebben we zelf geen auto’s meer voor de deur staan. De auto van de toekomst is de groene deelauto, die we naast een uitgebreid openbaarvervoernet kunnen gebruiken”, schreef de Jonge Klimaatbeweging1) onlangs.
(2) In ‘autopische’ bespiegelingen over de auto van de toekomst is de deelauto een vertrouwde klant. De eigen auto is een ouderwets concept, zeggen de voorstanders. In de toekomst willen mensen geen auto meer, maar kopen ze mobiliteit als een dienst: soms nemen ze een deelauto, soms de trein, soms een deelfiets.
(3) De voordelen van de deelauto zijn evident: door autodelen zijn er minder auto’s nodig, waardoor het beslag op grondstoffen en ruimte afneemt. “Bij ons wordt een auto gemiddeld door dertig klanten gebruikt. Daardoor verdwijnen elf auto’s van de straat: acht worden er weggedaan, drie niet aangeschaft”, zegt directeur Andrew Berkhout van Greenwheels, sinds 1995 aanbieder van deelauto’s in Nederland.
(4) Wie in steden als Amsterdam over straat loopt, krijgt de indruk dat het hard gaat met de deelauto. Overal zie je de auto’s van Greenwheels, MyWheels, SIXT Share, SHARE NOW en andere aanbieders. Maar vorig jaar bracht het Kennisinstituut voor Mobiliteitsbeleid (KiM), gelieerd aan het ministerie van Infrastructuur en Waterstaat, een ontnuchterend rapport uit. Slechts 2 procent van de Nederlanders maakt gebruik van een deelauto. Samen zijn ze goed voor precies 0,02 procent van het totale aantal autoritjes. Bovendien wordt de deelauto ook gebruikt als vervanging van het openbaar vervoer en de fiets. Volgens Greenwheels geldt dit vooral voor de zogeheten freefloatingauto’s, auto’s die geen vaste parkeerplaats hebben en op een willekeurige plek kunnen worden achtergelaten. Het KiM constateert ook dat het moeilijk is om winst te maken met deelauto’s, zeker met freefloatingauto’s.
(5) Een doorbraak van de deelauto vereist een breuk met een geschiedenis van anderhalve eeuw waarin de eigen auto individuele vrijheid beloofde. Volgens onderzoeker Toon Zijlstra van het KiM hechten automobilisten nog altijd veel belang aan het idee van ‘instantmobiliteit’: het idee dat die auto gewoon voor de deur staat als je dochtertje ziek wordt. De eigen auto is te goed om van zijn sokkel te stoten, zegt autoexpert Carlo van de Weijer, directeur van het AI Systems Institute van de Technische Universiteit Eindhoven. “Door de toename van de koopkracht is de auto relatief goedkoper geworden. De Golf van nu is in verhouding veel goedkoper dan de Kever uit de jaren zestig. En hij is beter dan de Rolls-Royce van 25 jaar geleden.” Je kunt nog zo’n slim systeem met apps bedenken, zegt hij, maar een deelauto is nooit zo goed als je eigen auto voor de deur.
(6) Bovendien zit de auto “diep in ons sociale weefsel gebakken”, zegt Zijlstra. Veel mensen wonen en werken op verschillende plaatsen, hun familie en vrienden zitten door heel Nederland. Dit netwerk wordt door de auto bij elkaar gehouden. Zo blijven velen gehecht aan hun eigen auto, het liefst voor de deur geparkeerd. Zijlstra: “Een huis met een carport is 21 duizend euro meer waard dan een vergelijkbaar huis zonder carport of garage.”
(7) Toch is directeur Andrew Berkhout van Greenwheels hoopvol. De afgelopen jaren is het klantenbestand van Greenwheels met 20 tot 30 procent per jaar gestegen, ook omdat veel mensen tijdens de coronapandemie het openbaar vervoer meden. Vooral in de stad ziet hij mogelijkheden voor verdere groei. “Steden zien steeds meer in hoe schaars de ruimte is. Ze kunnen de groei van het wagenpark niet meer aan en zijn steeds meer aan het reguleren”, zegt hij. Parkeertarieven gaan omhoog, parkeerplaatsen worden opgeheven en straten worden afgesloten voor auto’s. Daardoor wordt de eigen auto in de stad duurder en minder aantrekkelijk.
(8) In Amsterdam beschikt een huishouden gemiddeld over 0,5 auto, in Staphorst over 1,5. “In Amsterdam, Den Haag en het centrum van Utrecht is het aantal auto’s afgenomen. In de Achterhoek zie je juist een stevige groei van het autobezit. Het contrast tussen stad en platteland wordt groter. In Amsterdam kun je prima zonder auto, maar op het platteland verschraalt het aanbod aan voorzieningen en ben je juist meer aangewezen op de auto”, zegt onderzoeker Peter Jorritsma van het KiM.
(9) Zal een nieuwe generatie de auto van zijn sokkel stoten? Jongeren zijn opgegroeid in een digitale cultuur, waarin de auto als toppunt van moderniteit is verdrongen door de smartphone. Ze maken iets minder gebruik van de auto dan aan het eind van de vorige eeuw. Volgens Jorritsma is er sprake van uitstelgedrag: “Tussen studie en gezinsvorming is een nieuwe levensfase ontstaan. Een lang-leve-de-lolfase waarin je de wereld ontdekt, naar Australië gaat om jezelf uit te vinden, nog veel uit eten gaat. Veel mensen schaffen toch weer een auto aan als ze een relatie krijgen en de gezinsvorming begint. Vaak trekken ze dan ook weer weg uit de stad.”
(10) Zo blijft de eigen auto op zijn voetstuk staan, als koning van de consumptiemaatschappij. Hoe moeten bedrijven als Greenwheels daartegen opboksen? Enerzijds door autodelen steeds gemakkelijker te maken met goede apps, zegt directeur Berkhout. Anderzijds zal de auto steeds meer tegen zijn ecologische grenzen aanlopen, vooral in de stad. Mensen gaan anders naar hun auto kijken als de kosten hoger worden, een parkeerplaats moeilijker te vinden is en de straten verstopt raken.
(11) Daarom gelooft hij in de groei van het autodelen: “Het zal nooit voor iedereen zijn. Als je tien- tot vijftienduizend kilometer per jaar rijdt, of meer, is een eigen auto goedkoper. Maar volgens een onderzoek van TNO staat ruim twintig procent van de Nederlanders open voor autodelen. Dan hebben we nog best een eind te gaan.”
Peter Giesen is redacteur Europa en commentator bij de Volkskrant.
noot 1 Jonge Klimaatbeweging: een Nederlandse jongerenorganisatie, bestaande uit vrijwilligers die zich inzetten voor een duurzame wereld
naar: Peter Giesen
uit: de Volkskrant, 16 augustus 2022
Vraag 22 1 punt
Stel, jouw school gaat meedoen aan een debatwedstrijd over de stelling ‘De eigen auto moet plaatsmaken voor de deelauto’. Jij zit met enkele medeleerlingen in een team dat voorstander is van deze stelling. Samen bereiden jullie het debat voor. Als hulpmiddel bij de voorbereiding krijgen jullie tekst 3 van de docent Nederlands.
Je maakt eerst een analyse van de globale opbouw van tekst 3.
Hoe kun je alinea 1 in je analyse het best typeren?
Als een alinea die:
Bekijk het antwoord
Antwoord: C
2023, tijdvak 2: Tekst 2
Vraag 21 1 punt
Wat is het belangrijkste doel van tekst 2?
Het belangrijkste doel is de lezer
Bekijk het antwoord
Antwoord: D
2023, tijdvak 2: Tekst 3
Opgavetekst
Tekst 3 Laat jongeren eerder meedoen
Tekst 3 is een reactie uit 2020 op uitspraken van minister-president Rutte over manieren waarop jongeren kunnen meepraten over de coronamaatregelen van het kabinet.
(1) Toen minister-president Rutte ons als jongeren vorige week opriep om in actie te komen, moest ik direct denken aan de titel van het regeerakkoord van zijn derde kabinet: Vertrouwen in de toekomst. De revolutie moet volgens Rutte vanuit de nieuwe generatie komen, doordat wij met nieuwe plannen komen en deze ook uitvoeren. Maar als jongeren verantwoordelijk zijn voor de toekomst van ons land, hoe kunnen we er dan voor zorgen dat er ook naar onze ideeën geluisterd wordt? De eerste stap die de regering moet zetten is het voor jongeren mogelijk maken om burgerinitiatieven in te dienen en te ondertekenen.
(2) Sommige zaken kunnen jongeren natuurlijk lokaal aankaarten, maar veel beleid wordt gemaakt op landelijk niveau. Sinds de afschaffing van het referendum is het burgerinitiatief een van de laatste middelen waarmee individuele burgers zaken kunnen aankaarten in de Tweede Kamer. Een burgerinitiatief wordt behandeld in de Kamer als aan een aantal voorwaarden is voldaan, zoals de drempel van 40.000 handtekeningen. Niet iedereen kan een burgerinitiatief indienen en een handtekening zetten: personen onder de achttien jaar zijn uitgesloten van dit recht. Zeker nu de wil om jongeren te betrekken bij de democratie groter is dan ooit, is het tijd om die grens te verleggen naar zestien jaar.
(3) Jongeren hebben belang bij een groot deel van het beleid. De scholierenstaking in 2019 liet zien dat jongeren betrokken willen worden bij klimaatbeleid, maar ook op thema’s zoals onderwijs is de stem van jongeren onmisbaar. Zo was er in 2013 een burgerinitiatief dat een einde wilde maken aan overvolle schoolklassen, waarvoor maar net de drempel van 40.000 handtekeningen werd bereikt. Het is gek dat dit initiatief alleen ondertekend kon worden door mensen die hun schooltijd al achter de rug hadden.
(4) De meest voor de hand liggende manier om jongeren te betrekken bij democratie is om de stemgerechtigde leeftijd te verlagen, bijvoorbeeld naar zestien jaar. Omdat de stemgerechtigde leeftijd vastgelegd is in de grondwet, zou er een tweederdemeerderheid voor nodig zijn. Ook duurt het vaak jaren voordat een grondwetswijziging aangenomen is en in werking treedt. Voor het ondertekenen van burgerinitiatieven door zestien- en zeventienjarigen geldt dit gelukkig niet. Het enige wat nodig is, is een wijziging van het reglement verzoekschriften en burgerinitiatieven, en dat kan met een gewone meerderheid van stemmen. Het bizarre is dat jongeren die nog geen achttien jaar zijn, wél gewone petities mogen ondertekenen en indienen. Dat is dan wel weer vastgelegd in de grondwet. Het zou logisch zijn om de regels voor burgerinitiatieven gelijk te trekken met die van andere petities.
(5) Het kabinet is zelf al eerder op zoek gegaan naar manieren om jongeren te betrekken bij de democratie. Vorige zomer begon de minister van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties met de opzet van een ‘jongerenparlement’. Ironisch genoeg was de verschillende politieke jongerenorganisaties niet om advies gevraagd. Er volgde een storm aan kritiek, waardoor het ministerie nu op zoek is naar nieuwe plannen om de nieuwe generatie meer te laten participeren. Door de oproep van de premier is deze zoektocht in een stroomversnelling gekomen.
(6) Rutte noemt het cruciaal dat jongeren nu met oplossingen komen om sterker uit de crisis te komen. Als we willen dat er ook echt geluisterd wordt naar hun ideeën, moeten we het indienen en ondertekenen van burgerinitiatieven openstellen voor zestien- en zeventienjarigen. Deze simpele en snelle wijziging kan leiden tot een overvloed aan verfrissende voorstellen. Sterker nog: voor een premier die jongeren de ‘revolutie’ wil laten uitroepen is dit een buitenkansje. Met dit plan voegt Rutte de daad bij het woord en heeft hij pas echt ‘Vertrouwen in de toekomst’.
naar: Wouter Ubbink
uit: Trouw, 30 mei 2020
Wouter Ubbink was van juni 2019 tot juni 2020 voorzitter van DWARS, de onafhankelijke jongerenorganisatie van GroenLinks.
Vraag 26 1 punt
“Sterker nog: voor een premier die jongeren de ‘revolutie’ wil laten uitroepen is dit een buitenkansje. Met dit plan voegt Rutte de daad bij het woord en heeft hij pas echt ‘Vertrouwen in de toekomst’.” (regels 107-112)
Hoe kan dit tekstgedeelte het best worden getypeerd en waarom?
Dit kan het best worden getypeerd als
Bekijk het antwoord
Antwoord: D
2022, tijdvak 1: Tekst 1
Opgavetekst
Tekst 1 Fantaseren is overleven
(1) Als rechtgeaarde feministe kon filosofe Marjan Slob wegzwijmelen bij de romantische fictie van de bouquetreeks¹. De vaste rolverdeling in deze verhalen: een jonge vrouw, wat naïef en onervaren, valt voor de charmes van een oudere, wereldwijze man. Vastgeroeste stereotypen die niet passen bij de denkbeelden van een vooruitstrevende vrouw als Slob, zou je zeggen. Dat besefte ze zelf ook wel.
(2) Toch sloten deze genderverhoudingen aan bij Slobs romantische fantasieën. Dat zette haar aan tot het schrijven van het boek Foute fantasieën, dat nu na tien jaar opnieuw wordt uitgegeven. Daarin zegt Slob dat zo’n heimelijke verbeelding verre van onschuldig is. Die zet volgens haar de toon voor de omgang tussen de seksen. “Maar let wel, iedere fantasie heeft een bepaald effect”, zegt Slob. “Verbeelding doet iets met je, die beïnvloedt hoe je naar de wereld kijkt. Fantasie is zelfs nodig om die wereld te begrijpen en heeft daarmee een duidelijke en vrij praktische functie voor de mens.”
(3) In een lunchroom op het vernieuwde Utrecht Centraal, een plek die tot voor kort maar weinig tot de verbeelding sprak, legt de filosofe uit wat die functie volgens haar is. “Toen ik nog een klein meisje was, fantaseerde ik vaak over hoe het leven zou zijn als volwassene. Ik deed dan hoge hakken aan en ging voor de spiegel staan.” Die exercitie verschafte Slob een kijkje in de toekomst. Precies zo werkt het in ons hoofd, denkt ze. “We verbeelden ons van alles en maken een voorstelling van hoe iets zou zijn wat in de werkelijkheid niet zo is.”
(4) Een van de grote vragen waar filosofen zich op richten, is of je de wereld kunt kennen, volgens Slob. “Ze gaan daarbij uit van een binaire tegenstelling tussen dat wat waar en dat wat onwaar is. Fantasie zou in die opvatting onwaar zijn; ze is immers geen realiteit.” Toch klopt dat niet helemaal, aldus de filosofe. “Fantasie is misschien niet echt, maar wel degelijk reëel. Voel je het verschil tussen die twee? Fantasie hoort tot een verbeeldingswereld waarvan we vooraf accepteren dat die niet echt is. Maar toch heeft die verbeeldingswereld een duidelijke invloed op onze materiële werkelijkheid. Waar of onwaar zijn in dit geval moeilijk toepasbare begrippen.”
(5) Volgens Slob moeten we fantasie zien als een mentale proeftuin, waarin ieder individu zich een verscheidenheid aan situaties voorstelt en in gedachten beleeft. Bevalt die verbeelde situatie je of juist niet? Wat zou je anders willen? “Je creëert in je hoofd zo een parallelle wereld waarin je alternatieven kunt bedenken die fijner of effectiever zijn. Zo kun je een stappenplan maken en verder komen in die reële wereld, zonder eerst talloze fouten te begaan.”
(6) Filosoof en psychiater Damiaan Denys spreekt in vergelijkbare termen over fantasie als Slob. “Fantaseren is een van onze belangrijkste capaciteiten. Zonder zouden we niet kunnen overleven”, zegt hij stellig. “Door fantasie zijn wij in staat tot anticipatie, zoals dit verschijnsel in de neurowetenschappen genoemd wordt. In de laatste jaren is daar steeds meer aandacht voor, omdat anticipatie mentale stoornissen beïnvloedt. Het gaat hierbij om het vermogen van de hersenen om zich in te beelden wat er in bepaalde situaties zou kunnen gebeuren.”
(7) Denys geeft een eenvoudig maar herkenbaar voorbeeld. “Veel mensen zijn angstig als ze naar een sollicitatiegesprek moeten. Als ze zich inbeelden hoe zo’n gesprek gaat verlopen, worden ze rustiger. Dat gebeurt vaak onbewust. Sommige mensen fantaseren daarbij tot in het uiterste detail over zo’n situatie. Ze maken een beeld van de kamer, de dikte van het tapijt, de lichtinval, hoe het er zal ruiken. Dat vermogen maakt dat ze als het ware al tientallen malen dat gesprek gevoerd hebben. Die voorbereiding tempert de angstgevoelens.”
(8) “Cultuur speelt een bepalende rol bij fantaseren”, zegt Slob. “Je gebruikt concepten uit de wereld om je heen om die simultane werkelijkheid in elkaar te knutselen.” Dat verklaart ook waarom vrouwen zich kunnen verliezen in romantische verhalen uit de bouquetreeks. “Politiek gezien hebben we sterke bedenkingen bij die genderverhoudingen. Maar hoe afgekloven ook, toch zijn veel vrouwen er ontvankelijk voor.” Dat komt doordat die rolpatronen koninklijk uitgerold zijn in onze westerse cultuur, legt Slob uit. “Dat zit al in sprookjes. Daarin zie je passieve prinsessen die gered moeten worden door heroïsche prinsen – dezelfde patronen als in die bouquetreeks. Zo leren vrouwen van jongs af aan zich te vormen naar bestaande beelden. Er bestaat dus een wisselwerking tussen jou, je fantasie en onze samenleving. Erg kritisch is dit type verbeelding inderdaad niet.”
(9) Slob is ervan overtuigd dat al die fantasieën, hoe wild of gedwee ook, nuttig zijn voor de mens. “Voor mijn boek Hersenbeest heb ik mij verdiept in de evolutiebiologie. Sindsdien geloof ik sterk in een theorie die de ‘economie van de biologie’ heet. Die zegt dat we blijven doen wat nuttig is. Met activiteiten die dat niet zijn, stopt onze soort vroeg of laat. Volg je deze wetmatigheid, dan moet fantaseren wel zinnig zijn. Waarom laten we die energieslurpende hersenen van ons anders nog steeds zoveel overuren draaien?”
(10) Maar volgens Denys is het juist onmogelijk om in dergelijke termen te spreken over fantasie. “Verbeeldingskracht heeft volgens mij geen moraliteit: die is er gewoonweg. Er zijn daarbij talloze fantasten die allerlei beelden en ideeën voortbrengen die nergens op slaan. Handopleggers en genezers, mensen die denken de toekomst te kunnen zien in dierentekens – dat alles is ook volstrekte fantasie. Of dat nuttig is? Voor sommigen geeft dat betekenis aan het leven, dan is er misschien sprake van een bepaald nut. Maar heel productief is het niet.”
(11) Denys beschrijft daarnaast nog een ander type fantasie, dat niet beperkt wordt door iemands culturele context. “Want je kunt daar ook compleet aan voorbij fantaseren, in tegenstelling tot wat gebeurt bij die weinig kritische verbeelding. Dat is juist het mooie aan onze fantasie. Die is grenzeloos. Je kunt je hele samenlevingen voorstellen aan het uiterste einde van het heelal of de gedaante aannemen van een platvis van een onbestaande soort. Je fantasie is onbeperkt. Bij sommige creatievelingen wordt die fantasie wel zo bizar, dat niemand die meer begrijpt.”
(12) “Het is wel belangrijk om duidelijk te maken dat fantasie zeker wel ongezonde situaties kan voortbrengen”, benadrukt Denys. “Je kunt een teveel aan fantasie hebben, waarbij een mens geen onderscheid meer kan maken tussen de fantasie en realiteit. Het is duidelijk dat dit onwenselijke toestanden met zich meebrengt. Maar ook een tekort aan fantasie kan ongezond zijn. Mensen die in een depressie geraken, komen daar sneller uit door hun voorstellingsvermogen. Met een beperkte fantasie is dat een stuk moeilijker.”
(13) Wat dat betreft is Denys niet positief over onze tijd. “Fantaseren is een kunst. Je moet ermee oefenen, anders raak je het kwijt. Dat is nu precies het euvel. Wij leven steeds meer in een saaie, dode maatschappij die almaar fantasieloozer wordt. Zo lezen we steeds minder, een activiteit waarbij fantasie een grote rol speelt. Daarnaast hebben we mobiele apparaten die aan het organiseren slaan als we bijvoorbeeld op reis willen. Vroeger had je daar fantasie voor nodig. Verder zijn er overal schermen die non-stop beelden produceren die onze fantasie compleet platslaan. We worden zo nauwelijks nog uitgedaagd om fantasierijk op te treden.”
(14) Die fantasieloosheid is problematisch, beaamt ook Slob, maar niet alleen voor een individu. “Ook idealen zijn gebaseerd op verbeeldingskracht. Echt grote politici en activisten kunnen hun fantasieën bijna belichamen. Martin Luther King² is daar misschien wel het bekendste voorbeeld van. Hij liet zijn fantasie spreken en schetste een ideale wereld waarin alle rassen harmonieus naast elkaar leefden. Fantasie is dus niet alleen van levensbelang voor de mens, ze is ook onontbeerlijk voor een gezonde samenleving.”
noot 1 In de bouquetreeks worden romantische verhalen verteld waarin een man en een vrouw verliefd op elkaar worden, maar eerst enkele hindernissen moeten overwinnen voordat ze voor altijd samen kunnen zijn.
noot 2 Martin Luther King (1929-1968) is bekend door zijn geweldloze verzet tegen de rassenscheiding in de Verenigde Staten.
naar: Niels Mathijssen in: Trouw, 25 september 2017
Vraag 9 1 punt
Welk van de onderstaande omschrijvingen typeert tekst 1 het best?
Tekst 1 is vooral een
Bekijk het antwoord
Antwoord: C
2022, tijdvak 2: Wie durft nog zorgeloos door het bos te banjeren?
Opgavetekst
Tekst 1 Wie durft nog zorgeloos door het bos te banjeren?
(1) In het gras liggen teken op de loer om ons te besmetten met de ziekte van Lyme. Vanuit de bomen belagen eikenprocessierupsen argeloze passanten met hun brandharen. En onder de grond bereidt het mediterraan draaigatje, een bijtgrage en nauwelijks uit te roeien mier (al omgedoopt tot ‘dracula’), zich in miljoenenkolonies voor op een invasie.
(2) En dan hebben we het nog niet eens over de ‘horrorteek’ die deze week in Nederland opdook. De grote broer van de toch al doodenge huis-tuin-en-keukenteek gaat actief op zoek naar slachtoffers die hij rennend tot wel 100 meter kan achtervolgen. Lekker dan. Waren we net bekomen van de terrorbuizerd. En kun je eigenlijk nog wel veilig wandelen op de Veluwe? Het is vast een kwestie van tijd voor het eerste kind wordt verorberd door de grote boze wolf.
(3) Oké, dat laatste is natuurlijk schromelijk overdreven. Maar uw verslaggever bespeurt de laatste tijd een licht aanwakkerende natuurangst. Leidt de fietsroute door een eikenbos? Liever eromheen. Een wandelpaadje met hoog gras? Dan toch maar die saaie asfaltweg. Picknicken aan de slootkant? Mwah, waarom geen terrasje?
(4) Waar is de tijd gebleven dat je nog zorgeloos door de bossen kon banjeren? Tegenwoordig voelt dat toch een beetje als spelen met je leven. Wie zijn gezondheid liefheeft, blijft beter op de gebaande paden. Toch?
(5) “Die angst is herkenbaar”, zegt ecoloog en natuurfilosoof Matthijs Schouten. “Ik zie het ook bij mensen om me heen: vrienden die afzien van hun geplande kampeervakantie in de natuur, bosuitjes voor kinderen die worden afgeblazen. Er is meer onrust over ongemakken en onveiligheid.”
(6) Vergeleken met zo’n beetje de hele rest van de wereld schuilen in de Nederlandse natuur bijzonder weinig gevaren – voor zover je in ons dichtbevolkte landje al van echte natuur kunt spreken. Er sluipen hier geen beren, schorpioenen of wurgslangen rond. Maar de Nederlandse natuur is wel gevaarlijker aan het worden, erkennen biologen. Niet vanwege de anderhalve wolf die hier rondbanjert: wolven eten geen mensen. “Maar door klimaatverandering komen wel meer soorten onze kant op die ongemakken veroorzaken en ziektes kunnen overbrengen”, zegt Schouten, die in dienst is van Staatsbosbeheer en Wageningen Universiteit. “Denk aan de eikenprocessierups, maar ook aan muggen.”
(7) “Naarmate het warmer wordt, neemt niet alleen de kans toe dat exoten als de tijgermug zich in Nederland vestigen. Ook groeit bijvoorbeeld het risico dat onze doodgewone huissteekmug enge tropische ziektes als het westnijlvirus gaat verspreiden”, zegt bioloog Arnold van Vliet (Wageningen Universiteit). “In Zuid-Europa was vorig jaar een grote uitbraak. In Italië, Griekenland en Roemenië heeft het westnijlvirus vorig jaar 181 levens geëist.”
(8) De bioloog en oprichter van de Tekenradar wijst erop dat bij teken in Nederland al een vervelend virus is aangetroffen dat tot voor kort alleen in zuidelijkere landen als Oostenrijk voorkwam: het teken-encefalitisvirus (TBE-virus), dat hersenvliesontsteking kan veroorzaken. “Sorry, ik besef dat ik met zulke verhalen mensen het bos uit jaag. Maar er ontstaat nu eenmaal een nieuwe werkelijkheid. Daar zullen we rekening mee moeten houden.” Dat is goed dat er aandacht is voor de veranderingen die door klimaatverandering gaande zijn in ons landschap. Maar van de 39.730 soorten die in Nederland voorkomen, kan slechts een handjevol echt voor problemen zorgen. Helaas zit de angst voor keukentrapjes niet evolutionair bij ons ingebakken, want daar gebeuren veel meer ongelukken mee.
(9) “We hebben zelf schuld aan de plagen die onze kant op komen. Dat schuldbesef versterkt onze angst”, zegt natuurfilosoof Martin Drenthen van de Radboud Universiteit in Nijmegen. “Klimaatverandering hebben we zelf veroorzaakt. Maar denk ook aan het grootschalige pesticidegebruik en andere manieren waarop we het landschap onleefbaar hebben gemaakt voor veel soorten, waardoor er nu bijvoorbeeld te weinig roofinsecten en vogels zijn om de eikenprocessierups onder controle te houden. Het veroorzaakt een apocalyptisch gevoel, dat ik bij mezelf ook regelmatig bespeur: we hebben het natuurlijk evenwicht verstoord, nu gaat alles mis. Van ons veilige, aangename huis op aarde zijn we een onaangename plek aan het maken.”
(10) “Angst voor enge beesten zit bij mensen sowieso diep ingebakken”, verklaart bioloog Kees Moeliker, directeur van het Natuurhistorisch Museum in Rotterdam. “Ooit leefden we op een ongerepte planeet met alleen maar dieren en planten om ons heen. Dat we op onze hoede zijn voor gevaarlijke dieren, zit in onze evolutionaire bagage. Daarom slaan we sterk aan op berichten over nieuwe vervelende beestjes. Zeker als de media er nog een schepje bovenop doen over hoe gevaarlijk die zijn.”
(11) De gevaren worden volgens Moeliker nogal eens overdreven. “Het is goed dat er aandacht is voor de veranderingen die door klimaatverandering gaande zijn in ons landschap. Maar van de 39.730 soorten die in Nederland voorkomen, kan slechts een handjevol echt voor problemen zorgen. Helaas zit de angst voor keukentrapjes niet evolutionair bij ons ingebakken, want daar gebeuren veel meer ongelukken mee.”
(12) “De mens heeft altijd behoefte aan nieuwe angsten”, stelt bioloog Midas Dekkers. “Het is de reden dat we kaartjes kopen voor griezelfilms. Daarom wordt de angstwekkendheid van nieuwe dieren die door klimaatverandering hierheen komen schilderachtig overdreven. Dat de Fransen of Portugezen al eeuwenlang met diezelfde dieren samenleven, kan ons blijkbaar niet schelen. Als je bang wilt zijn in het bos, kun je beter bang zijn voor honden: die bijten elk jaar 20.000 mensen het ziekenhuis in.”
(13) Onze angst voor nieuwe beesten wordt volgens de biologen ook veroorzaakt doordat we zo weinig meer van de natuur weten. “We zien de natuur tegenwoordig vooral als mooi, nuttig en harmonieus. Dat is een te romantisch beeld”, zegt natuurfilosoof Drenthen. “Vroeger beseften mensen veel beter dat de natuur soms ook lelijk of gevaarlijk kan zijn.”
(14) “Vroeger haalde niemand het in zijn hoofd om in korte broek en sandalen het bos in te gaan”, zegt Midas Dekkers. “Een teek kon lang wachten op zijn grasspriet. Maar nu kunnen ze hun lol op met alle stadse bleekneusjes die door Natuurmonumenten, Staatsbosbeheer en het IVN (Instituut voor Natuureducatie) de natuur in worden gejaagd. Stadsmensen zien de natuur als recreatieobject. Zodra ze dat pretpark betreden, weten ze niet hoe snel ze in het dichtstbijzijnde pannenkoekenhuis moeten komen. Maar de enige juiste houding om de natuur in te gaan, is met ontzag. Met een lange broek, en stop die in je sokken.”
(15) In landen met meer natuur heerst veel minder angst voor beesten die wij eng vinden. Neem de wolf. “In gebieden waar die nooit is weggeweest, beschouwen mensen hem als normaal onderdeel van het leven. Ze zetten hun schapen achter schrikdraad of stellen een herder aan”, zegt natuurfilosoof Drenthen. “In Nederland is de wereld te klein als één schaap door een wolf wordt gegrepen, terwijl hier jaarlijks honderden schapen worden aangevallen door honden, maar daar hoor je nooit wat van. Net zomin als we ons druk maken over de honderden doden per jaar door fijnstof: die horen kennelijk bij het leven in Nederland.”
(16) “Nieuwe problemen met oprukkende dieren lijken al snel onbeheersbaar omdat we niet meer weten hoe we ermee om moeten gaan,” zegt Drenthen, “terwijl er meestal gewoon praktische oplossingen voor zijn. Zoals niet onder een eik gaan zitten in de periode dat eikenprocessierupsen actief zijn.”
(17) “Een deel van de overlast van nieuwe plaagdieren zal door de natuur zelf worden opgelost”, zegt Midas Dekkers. “Vogels vinden het heerlijk dat er ineens zoveel eikenprocessierupsen te eten zijn. Over vijf jaar is het evenwicht hersteld, dan zijn wij over de schrik heen.”
(18) “Ander goed nieuws: we zullen met onze nieuwe plaagdieren leren leven”, zegt ecoloog-filosoof Schouten. “Ik moet toegeven dat ik aanvankelijk zelf ook behoorlijk paniekerig was over teken. Mijn jonge studenten niet: die hebben standaard een tekentang of tekenkaart op zak. Als je je lichaam na een wandeling goed controleert en teken meteen verwijdert, is er niks aan de hand.”
(19) “Sterker: binnenblijven uit angst voor een horrorteekaanval is ongezonder”, zegt Moeliker. “Het is bewezen dat de natuur mensen gezonder en gelukkiger maakt. Je kunt dus beter gewoon naar buiten gaan en genieten van al het moois om je heen. Controleer jezelf alleen achteraf wel op teken.”
naar: Annemieke van Dongen
uit: Algemeen Dagblad, 22 juli 2019
Annemieke van Dongen is verslaggever en schrijft onder meer over voedsel, landbouw en toerisme.
Vraag 10 1 punt
Met welke omschrijving kan tekst 1 het best worden getypeerd?
Tekst 1 kan het best worden getypeerd als een
Bekijk het antwoord
Antwoord: B
2022, tijdvak 2: Baan omdat je vrouw bent, wie wil dat nou?
Opgavetekst
Tekst 2 Baan omdat je vrouw bent, wie wil dat nou?
Kort voor het verschijnen van tekst 2 werd een rapport van de planbureaus CPB en SCP gepubliceerd. Daaruit bleek dat de top van Nederlandse bedrijven slechts 15 procent vrouwen telt, terwijl het wettelijk streefcijfer op minimaal 30 procent ligt.
(1) De maat is vol, concluderen sommige media en commentatoren deze dagen: Nederland moet een verplicht vrouwenquotum invoeren aan de top. Bedrijven die de verplichte 30 procent vrouwen niet halen, moeten gewoon een flinke boete krijgen. Zul je eens zien hoe snel dat percentage dan stijgt.
(2) Ik denk dat een verplicht vrouwenquotum niet de oplossing is. Sterker nog: dat kan wel eens averechts werken.
(3) Een verplicht vrouwenquotum betekent dat bedrijven het criterium best person for the job1) moeten loslaten. Uit ervaring weet ik dat – hoe bedrijven ook hun best doen – zich lang niet altijd geschikte vrouwen aandienen voor een topfunctie. Bij een verplicht quotum zullen bedrijven moeten blijven doorzoeken. Dat betekent dat ze de lat lager zullen leggen, en vervolgens nog wat lager, net zo lang tot ze een vrouw gevonden hebben die “ja” zegt.
(4) Wat dat betekent voor het imago van topvrouwen laat zich raden. Het (terechte) beeld zal ontstaan dat vrouwen in topfuncties niet om hun kwaliteiten zijn geselecteerd, maar om hun vrouw-zijn. Het cliché dat mannen beter functioneren dan vrouwen zal weer terugkeren. En in dit geval nog terecht ook. Dat is het laatste waar de vrouwenemancipatie mee gediend is.
(5) We moeten het probleem van te weinig topvrouwen niet oplossen met een kunstmatig (en grondwettelijk dubieus) noodverband. We moeten kijken naar de achterliggende oorzaken. En daarvoor biedt het rapport van CPB2) en SCP3) genoeg aanknopingspunten. De oorzaak van het vrouwentekort aan de top ligt in de managementlagen daaronder. Zoals bekend zijn vrouwen tegenwoordig gemiddeld hoger opgeleid dan mannen. En in hun eerste baan doen vrouwen het dan ook minstens zo goed als, zo niet beter dan mannen. Maar daarna gaat het mis. Nog steeds is het in Nederland – meer dan in andere landen – de gewoonte dat de vrouw minder gaat werken zodra er kinderen komen. Die wijdverbreide cultuur fnuikt natuurlijk de kansen om door te groeien naar de top.
(6) Bijkomend gevolg is dat veel vrouwen nog steeds niet financieel onafhankelijk zijn; een groot probleem, omdat een op de drie huwelijken strandt.
(7) Gebrek aan topvrouwen vraagt om een cultuuromslag in de samenleving. De vrouwelijke arbeidsparticipatie moet worden gelijkgetrokken naar het niveau van de man. Er moeten geen quota komen voor vrouwen aan de top, er moeten harde streefcijfers komen voor het aandeel vrouwen dat fulltime werkt. Laat bedrijven met een heel goed verhaal komen als blijkt dat 80 procent van hun mannelijke personeel vijf dagen werkt, en slechts 15 procent van hun vrouwelijke. Als dat structureel verbetert, werkt dat automatisch door naar boven, en stijgt het aantal topvrouwen op een gezonde manier.
(8) Dat zo’n cultuuromslag hard nodig is, blijkt ook uit andere mannvrouwverschillen die beide planbureaus signaleren. Vrouwen zijn minder competitief, minder bereid om risico’s te nemen en veel meer dan mannen geneigd het gezin thuis draaiend te houden. Vind je het gek dat je op je werk minder competitief bent als je maar tweeënhalve dag per week werkt, en jij altijd degene bent die het schoolreisje begeleidt als de juf (het gebrek aan meesters in het basisonderwijs is minstens zo’n groot probleem als het gebrek aan topvrouwen in Raden van Bestuur) een dringend beroep op ouders doet.
(9) Die cultuur moet worden aangepakt. Dan komt de rest vanzelf.
noot 1 best person for the job: beste persoon voor de baan
noot 2 CPB: Centraal Planbureau: een organisatie van de Nederlandse overheid die economisch wetenschappelijk onderzoek doet om beleidsmakers en politici te ondersteunen in hun beleidsbeslissingen
noot 3 SCP: Sociaal en Cultureel Planbureau: een organisatie van de Nederlandse overheid die sociaalwetenschappelijk beleidsrelevant onderzoek verricht en hierover rapporteert aan regering en parlement
naar: Aylin Bilic
uit: De Telegraaf, 27 augustus 2019
Aylin Bilic is publicist.
Vraag 21 2 punten
Welke bewering typeert het doel van tekst 2 het best?
Tekst 2 wil de lezer
Bekijk het antwoord
Antwoord: D
2022, tijdvak 2: Vrouwenquotum? Neem een voorbeeld aan de topsport
Opgavetekst
Tekst 3 Vrouwenquotum? Neem een voorbeeld aan de topsport
(1) De vrouwen waren in het nieuws deze week. Niet zozeer in de sport, maar in het algemeen. De SER1) adviseert grote bedrijven een vrouwenquotum in te voeren, om er eindelijk eens in te slagen dertig procent vrouwen in topfuncties te krijgen. Zachte maatregelen hebben niet geholpen, dus is het tijd voor harde, is de redenatie.
(2) De bokaal voor de meest stuitende reactie hierop gaat zonder twijfel naar Gerard van Vliet, directeur van de Nederlandse vereniging van Commissarissen en Directeuren. Hij vindt een vrouwenquotum “ontzettend gevaarlijk”. Vrouwen die automatisch in topposities komen, kunnen niet altijd op draagvlak rekenen, wat hun positie ondermijnt, vindt hij. Puntje waar ik in kan komen.
(3) Nee, de crux zit ’m in het vervolg. Vrouwen moeten thuis wel goede afspraken kunnen maken, zodat ze voldoende ruimte hebben voor een uitdagende baan. “Een topfunctie kun je niet zomaar erbij doen. Het gaat om veeleisende, stressvolle, moeilijke banen. Je moet 24 uur per dag aanspreekbaar zijn.” Iets met stoom en oren, toen ik dit las.
(4) Ga eens kijken in de sector waar Nederlandse vrouwen het beter doen in topfuncties dan mannen, zou ik zeggen, meneer Van Vliet. Bestaat die sector? Jazeker. Het is de topsport. Het aantal vrouwen in de topsport is ongeveer gelijk aan het aantal mannen, en kwalitatief steken de Nederlandse atletes al jaren boven hun mannelijke collega’s uit.
(5) Topsport is geen topfunctie, zegt u? Dat waag ik te betwisten. Topsport is compromisloos: als je íets niet zomaar even erbij doet, is het dat. Zeker als je een wereldtopper bent, is de stress bijzonder hoog. De druk, altijd in elk detail door de media beoordeeld worden: daar kan de zwaarte van geen enkele topfunctie tegenop. En dan heb ik het nog niet eens over de lange periodes van huis zijn. Ja maar, atletes combineren hun werk niet met een gezin, meent u? Zeker wel. Het zijn er niet veel, maar wel steeds meer. Het bekendste voorbeeld is ongetwijfeld tennisgrootheid Serena Williams.
(6) Natuurlijk krijgen ook zij te maken met de middeleeuwse meningenmachine. Kijk alleen maar naar de reacties op tennisster Kim Clijsters, die wil terugkeren op topniveau. Wat zou dat wel niet met haar gezin doen? En: stel je voor dat er nanny’s op de tribune verschijnen om de kids koest te houden. Nanny’s! Vaders kunnen niet voor kinderen zorgen, immers.
(7) Laat dat nou net datgene zijn wat in zulke gezinnen wél gebeurt. De vaders in deze relaties hebben geconstateerd dat hun vrouw bijzonder succesvol is in wat ze doet, en zoals het een gelijkwaardige relatie betaamt, kijken beide partners samen hoe ze daar het beste invulling aan kunnen geven.
(8) De man van oud-wereldkampioene wielrennen Lizzie Deignan stopte met koersen toen zijn vrouw zwanger bleek. Philip Deignan was bepaald geen pannenkoek, reed voor Team Ineos, maar kon niet ontkennen dat zijn vrouw succesvoller was. Dus koos hij voor de zorgrol.
(9) Zo radicaal hoeft het natuurlijk niet: met goede afspraken (hallo meneer Van Vliet) en goede opvang (hallo nanny’s) kan de man er prima een eigen carrière op nahouden. Zoals andersom al decennia gebeurt, en waarvan niemand zich ooit afvroeg waarom de vrouw zich schikt. Ik hoor meneer Van Vliet namelijk alweer: waarom zou een man zich hierin schikken?
(10) Ja, waarom? Moeten we het wel schikken noemen? Ik denk het niet. Je eigen unieke gezinssituatie creëren die aansluit op beider carrières is geen schikken, dat is gewoon wat moderne mensen doen. En heus, ik verzeker u: niet alleen in de topsport.
noot 1 SER: Sociaal-Economische Raad: de belangrijkste adviesraad voor regering en parlement over sociaal-economische vraagstukken
naar: Marijn de Vries
uit: Trouw, 23 september 2019
Marijn de Vries is journalist en voormalig profwielrenner.
Vraag 25 1 punt
Hoe kan de houding van de auteur ten opzichte van het onderwerp het best worden getypeerd?
De auteur van tekst 3 is vooral
Bekijk het antwoord
Antwoord: B
2022, tijdvak 2: Praat een beetje Nederlands met me
Opgavetekst
Tekst 4 Praat een beetje Nederlands met me
(1) Ter kennismaking ga ik een kopje koffie drinken met een nieuwe collega, buiten de deur. Zij zit al aan een tafeltje als ik kom aanlopen; de serveerster heeft haar net een kop koffie gebracht. Ik vraag of ik ook iets mag bestellen. De serveerster kijkt me vaag aan. Ik herhaal: of ik ook een kop koffie met melk kan bestellen, voor datzelfde tafeltje. Geen cappuccino, maar een gewone koffie met melk. Dus? Weer die vage blik. En dan doorbreekt ze de ongemakkelijke situatie: “In English please.”
(2) Dat zal wel lukken. Maar hoe moeilijk is het om als je in een lunchcafé werkt, jezelf een paar woorden en zinnetjes aan te leren waarmee je je Nederlandse klandizie kunt benaderen en verstaan?
(3) Bij het afrekenen blijkt dat ik niet toevallig een oproepkracht uit een Engelstalig buitenland heb getroffen. Er staat een meneer bij de kassa die duidelijk haar zakenpartner is en evenmin het Nederlands machtig is. Hij is vriendelijk, maar er zit geen woord Hollands bij.
(4) Verbaasd denk ik: je neemt een lunchcafé over – want ik weet dat hiervoor andere mensen de tent runden – en dan spreek je geen woord Nederlands en probeer je niet eens iets te stamelen in je nieuwe landstaal. Een vreemde kijk op hospitality1).
(5) Dezelfde taferelen spelen zich in vooral kledingzaken ook af. Je vraagt een voorbijdenderende winkeldame of ze weet waar de vesten hangen, of er ook een maat kleiner voorhanden is, en dan klinkt het in wisselende gradaties van vriendelijkheid: “English please!” Ach, de cardigans2), hoe kon ik zo dom zijn een vestje te zoeken. De rest laat ik maar zitten, I search wel for myself. De studentikoze medewerker is niet voor mij ingeroosterd, maar voor toeristen. Wat doe ik als Dutch local ook in de Bijenkorf of H&M te Amsterdam-International?
(6) Die lichte irritatie is niet helemaal particulier. Dagblad Metro peilde al eens bij 1400 Nederlanders hoe ze de Engelstalige benadering op het terras en in het pashokje vonden: twee derde beviel die helemaal niet. Het AD3) ging in Den Haag op onderzoek uit: 73 procent van de ondervraagden vond het niet fijn in winkel of horeca te worden aangesproken in het Engels.
(7) Natuurlijk, er is die andere kant van de medaille: de Randstad is een internationale gemeenschap en wordt bedolven onder toeristen. “Er zijn op de universiteiten en hogescholen studenten uit alle delen van de wereld en die vinden het net als toeristen en expats fijn om in het Engels geholpen te worden”, zegt Jeroen van Dijken van INretail, de landelijke brancheorganisatie van modezaken. En dan zijn er nog die eindeloze vacatures. Van Dijken: “Het aanbod schept de vraag: al die studenten willen ook graag iets bijverdienen, dus zijn werkgevers blij als zij zich melden om te werken.”
(8) Wat is er mis met een kosmopolitische metropool, waar je als toevallige Nederlander steeds vaker je biertje of broodje in de nieuwe lingua franca4) moet bestellen? Ik mag blij zijn dat ik nog bij iemand iets kán bestellen. Schuilt in mij een vreemdeling-in-eigen-land-huiliebalkie, een vleugje rancuneus nationalisme, omdat op mijn oude barkruk nieuw volk zit te zitten?
(9) Het kortste antwoord is ‘ja’. Maar gelukkig schieten hier de middenstands- en horecavertegenwoordigers mij te hulp. “De acceptatie bij gasten staat of valt bij de geboden gastvrijheid. Dat gaat over landsgrenzen heen”, zegt bijvoorbeeld Robèr Willemsen, voorzitter van de Koninklijke Horeca Nederland. Hij staat pal voor het Europa van de vrije bewegende werknemer, zeker in een toch al krappe arbeidsmarkt en een groeiende horeca. Somber is hij niet over de taalkwestie. “In de regel gaat dat heel goed.”
(10) En daar zit het addertje: in de regel gaat het goed. Maar die uitzonderingen blijven je zo lang bij. Bijvoorbeeld als de vraag om Engels te praten richting snauw gaat, en in de verveelde toon van “Sorry, I don’t speak Dutch” de ondertoon zo voelbaar is: ben jij gek of zo?
(11) Inmiddels bestaat in de Randstad volgens INretail een deel van het winkelpersoneel uit jonge, buitenlandse medewerkers, vaak studenten, die als oproepkracht werken of een bijbaan hebben. Van Dijken heeft daar geen oordeel over. Centraal staat voor hem klantvriendelijkheid; die moet de norm zijn en blijven. “De klant is koning en personeel dat niet zo met zijn klanten omgaat, heeft gewoon een verkeerde attitude. Dat gaat voorbij de taalkwestie.”
(12) Klopt, maar als ik in Parijs ben, probeer ik wat Frans, in China oefen ik op de groet. Niet veel, maar andermans taal gebruiken is een teken van interesse. Ook dat hoort, andersom, bij een gastvrije attitude. Dus hé, jij komt hiernaartoe, superleuk, maar toon dan ook een beetje belangstelling voor de taal die ze hier spreken. Want jij, Engelstalige oproepkracht of caféhouder, bent allesbehalve een analfabeet, je bent een zelfverzekerde globetrotter of ondernemende avonturier. Dus: praat Nederlands met me, al is het maar een beetje.
noot 1 hospitality: gastvrijheid
noot 2 cardigans: Engelse term voor vestjes
noot 3 AD: Algemeen Dagblad
noot 4 lingua franca: taal die als gemeenschappelijke taal wordt gebruikt door mensen met verschillende moedertalen
naar: Mirjam Schöttelndreier
uit: Nederlands Dagblad, 5 augustus 2019
Mirjam Schöttelndreier is redacteur van de Volkskrant.
Vraag 38 2 punten
Welke drie van de onderstaande omschrijvingen geven het doel van tekst 4 het best weer? Noteer alleen de nummers van je antwoorden.
1 adviseert buitenlandse werknemers en werkgevers om Nederlands te spreken in Nederlandse horeca en winkels.
2 laat de lezer nadenken over het gebruik van Engels in Nederlandse horeca en winkels.
3 laat de lezer zien dat de Nederlandse taal cruciaal is voor gastvrijheid in Nederlandse horeca en winkels.
4 wil de lezer ervan overtuigen dat het spreken van Engels in Nederlandse horeca en winkels onvermijdelijk is.
5 schetst een beeld van ervaringen met Engelssprekend personeel in Nederlandse horeca en winkels.
6 stelt vragen over het belang van het Engels in Nederlandse horeca en winkels.
Bekijk het antwoord
- Noemt de nummers 1, 2 en 5. (2p)
Drie juist 2 punten; twee juist 1 punt; minder dan twee 0 punten.
2022, tijdvak 3: Tijd om digitaal te ontspullen
Opgavetekst
Tekst 1 Tijd om digitaal te ontspullen: maak je smartphone eens leeg
(1) Voor het eerst in de geschiedenis verdwijnt de mogelijkheid om alleen te zijn, schrijft de Amerikaanse informaticus Cal Newport in zijn boek Digitaal minimalisme. De smartphone zorgt ervoor dat we elk moment dat verveling dreigt, direct naar die onuitputtelijke bron van afleiding en vermaak grijpen. Er is geen enkel moment meer dat we ons niet met andere mensen omringen, fysiek of virtueel.
(2) Het is nogal een boude bewering in een tijd waarin eenzaamheid steeds hoger op de politieke agenda komt – en uit de statistieken juist precies die gevoelens van alleen-zijn een hoogtepunt bereiken. Kranten staan vol met verhalen over vereenzaamde ouderen, het Sociaal en Cultureel Planbureau1) constateerde onlangs dat meer ouderen eenzaam zijn. Ja, als je net als Newport onderscheid maakt tussen ‘alleen-zijn’ en ‘eenzaamheid’, zie je Newports gelijk plots overal. ‘Alleen-zijn’ gedefinieerd als ‘het vrij zijn van andermans aanwezigheid of ideeën’, is nogal wat anders dan eenzaamheid in de zin van ‘sociale isolatie’.
(3) Je kunt eenzaam zijn en toch nooit alleen. En terwijl eenzaamheid schadelijk en soms zelfs dodelijk kan zijn, is alleen-zijn juist nogal belangrijk voor het gezond functioneren van mensen. Alleen-zijn is wat er in je brein gebeurt, niet in je omgeving.
(4) Digitaal minimalisme, dat in februari verscheen, haalt allerlei studies aan waaruit blijkt dat tijd met je eigen gedachten doorbrengen cruciaal is voor zelfreflectie, contemplatie, de vorming van je normen en waarden. En voor creativiteit. Niet voor niets sluiten veel schrijvers zich wekenlang op in prikkelarme en wifiloze schrijvershuisjes. “Als je echt wilt begrijpen wat er in je leven gebeurt, heb je zelfreflectie in stilte nodig”, schrijft Newport. Er is tijd nodig om alle input die je op een dag binnenkrijgt, te verwerken. En dat doen we nu te weinig: “Je kunt moeilijk overdrijven hoe radicaal de recente omslag is geweest.” Alleen-zijn is een standaardstand van het brein, en het is ook nodig voor een gezonde geest, zegt hij.
(5) Wat merken we ervan, nu we door de massale smartphoneverslaving het vermogen verliezen om onszelf echt af te zonderen en om te reflecteren? Newport noemt de huidige generatie tieners ‘de kanarie in de kolenmijn’: de vogel die gebruikt werd om te kijken of de lucht in mijnschachten giftig was. Jongeren brengen volgens alle statistieken met afstand de meeste tijd door op hun smartphone, volgens sommige onderzoeken tot gemiddeld ruim vier uur per dag.
(6) Hij haalt studies aan die een sterke stijging laten zien van het aantal angststoornissen en depressies bij tieners. Andere onderzoeken wijzen op afnemende empathie, verminderde concentratie en toenemende stress als gevolg van overmatig smartphonegebruik.
(7) Én eenzaamheid. Als je dan een keer alleen bent, schreeuwt Instagram naar je: “Kijk! Al je vrienden zijn wel allemaal leuke dingen aan het doen met elkaar!” Dat kan een gevoel van isolatie opwekken.
(8) Dit soort onderzoeken stuit op veel kritiek van andere wetenschappers. Het is namelijk de vraag of je bij studies die de psychische gesteldheid van grote groepen jongeren meten, alleen de invloed van de smartphone meet, of ook andere grote trends die invloed hebben. Bijvoorbeeld de laatste economische recessie. Experts op het gebied van het puberbrein waarschuwen consequent voor al te grote conclusies over wat smartphones met de hersenen doen, vooral omdat de hersenen nogal flexibel zijn.
(9) Maar dat de digitale revolutie soms doorslaat en dat er sprake is van massale smartphoneverslaving, moge duidelijk zijn voor iedereen die weleens met het openbaar vervoer reist.
(10) De oplossing van Cal Newport: digitaal minimalisme, virtueel ontspullen. Hij raadt mensen aan om hun digitale kast leeg te ruimen. Socialemedia-apps verwijderen, alle pushberichten uitzetten, je beginscherm zo clean en saai mogelijk maken, extreem selectief zijn in welke apps je gebruikt en die in mapjes stoppen, zodat de snoepkleurige icoontjes je niet zo toeschreeuwen.
(11) Newports pleidooi voor digitaal ontspullen is zinnig, aanstekelijk geschreven en past perfect in het minimalisme dat opruimgoeroes als Marie Kondō2) prediken. Newport schrijft het niet met zoveel woorden, maar hij roept op om je af te vragen welke apps een spark of joy3) geven – en apps die dat niet doen weg te gooien. Dat opruimen slaat enorm aan, zowel in huis als op de smartphone.
(12) Als reactie op de overdaad en overconsumptie van de laatste decennia snakken mensen blijkbaar naar het afslanken van bezittingen, keuzeopties en afleidingen. Het minimaliseren van overbodige digitale prikkels kan mensen een groot gevoel van bevrijding geven – en weer wat meer broodnodige alone time4) scheppen. Voor iedereen die het gevoel heeft dat de smartphone de baas is over hem in plaats van andersom, biedt Digitaal minimalisme nuttige tips en inzichten.
(13) Maar hoe hip ook, Newport biedt een individuele oplossing voor een collectief probleem. Het is alsof je in je eentje op een motorfiets langs een file zoeft: dat werkt prima voor jezelf, maar de file blijft staan. Je kunt nog zo rigoureus digitaal ontspullen, de standaardwerkplek in de moderne economie is nog altijd een flexbureau in een open kantoor5), waar prikkels en impulsen van anderen constant binnenkomen. Mail checken buiten werktijd blijft de norm. Klaslokalen en studieruimtes hangen, staan en zitten vol digitale schermen, waardoor multitasken het daar telkens wint van concentratie en contemplatie. In sommige beroepen lijk je soms niet zonder sociale media te kunnen functioneren. De sociale druk om actief te zijn op Instagram, WhatsApp of Snapchat kan enorm zijn.
(14) Achter de smartphone en socialemedia-apps zit bovendien een miljardenindustrie die drijft op het mensen zo verslaafd mogelijk maken aan hun schermen, zodat ze maximaal data kan oogsten. Die industrie is er puur op gericht om “menselijke zwaktes uit te buiten”, aldus Sean Parker, nota bene medeoprichter van Facebook.
(15) Daar lost een data cleanse6) of een andere individuele digitale ontspulactie weinig aan op. Zijn gezamenlijke afspraken, acties en misschien zelfs strengere wetten daarvoor niet geschiktere middelen? Te beginnen met het vaststellen van een nieuwe digitale etiquette om níet van elkaar te eisen om constant op alles direct te reageren en permanent aan te staan. Of om het alleen-zijn zonder afleiding van andermans likes en retweets weer sociaal acceptabel te maken. Het moet toch gewoon oké zijn om een weekend lang onbereikbaar te zijn? Of om op vakanties helemaal offline te gaan? Digitaal ontspullen kan een mooi begin zijn, maar is zeker niet de definitieve oplossing.
(16) Naast het digitale minimalisme van Newport zijn er ook recente ideeën over digital pollution7), een concept dat ervan uitgaat dat de digitale revolutie op dezelfde manier maatschappelijk ongewenste effecten veroorzaakt als indertijd de industriële revolutie. En net als luchtvervuiling en kinderarbeid zijn schermverslaving, gebrek aan alleen-zijn en andere negatieve gevolgen van de smartphone problemen die behalve individuele actie ook een gezamenlijke aanpak vereisen.
(17) ‘Een beter milieu begint bij jezelf’ bleek niet het sluitende antwoord op milieuvervuiling en klimaatverandering. ‘Ruim je digitale kast op’ is dat net zomin voor de collectieve digitale vervuiling van de menselijke geest.
noot 1 Het Sociaal en Cultureel Planbureau (SCP) is een wetenschappelijk instituut dat onderzoek verricht naar sociale en culturele verschijnselen in Nederland.
noot 2 Marie Kondō is een Japanse adviseur en bestsellerauteur. Ze geeft cursussen en seminars in het weggooien en ordenen van spullen, wat zij als uitgangspunt ziet voor ‘innerlijke ordening’.
noot 3 spark of joy, letterlijk vreugdevonk: een begrip uit de filosofie van Marie Kondō, dat erop neerkomt dat je alleen die spullen moet houden die je een gevoel van vreugde bezorgen.
noot 4 alone time: tijd alleen, tijd voor jezelf.
noot 5 Dit was de situatie zoals dat voor maart 2020, toen de coronapandemie begon, gebruikelijk was.
noot 6 data cleanse: het opschonen van (digitale) gegevens.
noot 7 digital pollution: digitale vervuiling.
naar: Wouter van Noort, uit: NRC-Handelsblad, 1 maart 2019
Vraag 12 1 punt
Wat voor tekst is tekst 1? Tekst 1 is een combinatie van een boekbespreking en
Bekijk het antwoord
Antwoord: C
2022, tijdvak 3: Iederéén denkt in hokjes
Opgavetekst
Tekst 3 Iederéén denkt in hokjes
(1) Wat zou het mooi zijn: een samenleving waarin we ieder mens zien als uniek individu, zonder vooroordelen; niet als lid van de groep waar iemand toevallig bij hoort, maar als medemens. Wat waren velen het uit de grond van hun hart eens met Arnon Grunberg, toen hij op 4 mei 2020 bij de Nationale Dodenherdenking in de Nieuwe Kerk Primo Levi1) aanhaalde: “Ik kan niet begrijpen, niet verdragen dat men een mens beoordeelt niet naar wat hij is, maar naar de groep waar hij toevallig toe behoort.”
(2) Toch zal het nooit gebeuren. Zelfs al zouden we willen, we kunnen het niet. Alles wat we waarnemen, wordt door ons brein gecategoriseerd: voedsel, meubilair, muziek, dieren. En mensen. Categorieën ordenen onze waarnemingen, geven betekenis. Ook Grunberg gebruikt ze, bijvoorbeeld in deze tweet: “De zes miljoen vermoorde Joden waren slachtoffer van witte, christelijke Europeanen.”
(3) Een categorielabel (‘bètastudent’, ‘Brabander’, ‘boekhouder’, ‘NRC-lezer’) helpt een persoon te plaatsen en maakt ook onze aandacht vrij voor andere taken. Deelnemers aan een onderzoek die bij een persoon zowel een label kregen als een reeks beschrijvingen, bleken beter te scoren op een andere taak die ze tegelijkertijd moesten uitvoeren dan degenen die zonder dit label naar de persoon keken – de indrukvorming kostte hun meer aandacht.
(4) De keerzijde: categorieën simplificeren de wereld. We zien de onderlinge verschillen binnen een categorie als kleiner dan ze feitelijk zijn. En we vullen ontbrekende informatie in op basis van stereotypen. Zo hebben veel vrouwelijke hoogleraren weleens post ontvangen voor ‘de heer…’ De verzender neemt aan dat een hoogleraar wel een man zal zijn.
(5) Het categoriseren en stereotyperen verloopt automatisch: snel, moeiteloos, onbewust, dus zonder het zelf te beseffen. Dat betekent dat we allemaal – ook mensen die dat ongewenst vinden – geregeld gedachteloos kenmerken aan een persoon toeschrijven, puur en alleen op grond van diens categorie. Het lijkt voor onszelf alsof onze indrukken gebaseerd zijn op informatie over een persoon, maar ongemerkt wordt alles gekleurd door stereotypen.
(6) Als je bijvoorbeeld leest dat de nonnen klaagden over de drank op het feest, neem je aan dat er te veel gedronken werd. Maar zijn het studenten die klaagden over de drank, dan denk je eerder aan te wéinig drank. Wordt een politicus agressief genoemd, dan denk je waarschijnlijk aan verbale agressie: anderen onderbreken, snel kwaad worden, scherpe woorden gebruiken. Bij een voetbalsupporter die agressief is, denk je eerder aan fysieke agressie. Zou iemand dan opperen dat je stereotypeert, dan denk je in alle oprechtheid: echt niet, er werd toch zeker gezégd dat ’ie agressief was. Niemand hoort ooit in het brein een belletje rinkelen dat zegt: pas op, nu ben je zelf aan het invullen.
(7) We kúnnen het wel: mensen als individu bekijken, op basis van hun persoonlijke eigenschappen en gedragingen. De beoordeling van een persoon is dan gebaseerd op alle stukjes informatie die we combineren tot een uniek totaalbeeld. Dat vergt meer aandacht. We moeten gevolgtrekkingen maken van de betekenis van iemands gedrag, soms nadenken over de oorzaken van het gedrag en alles samenvoegen tot een samenhangende indruk.
(8) Bijvoorbeeld: ik hoor op de radio een FNV-vrouw2) in wanhoop over het gebrek aan beschermingsmiddelen voor zorgpersoneel tijdens de coronacrisis. Ik overweeg: heeft ze gelijk, is de minister aan het klungelen? Of is ze een paniekerig type? Of overdrijft ze omdat ze iets voor elkaar wil krijgen? Ze maakt zich druk, leeft mee met de zorgmedewerkers en is zwaar gefrustreerd (mijn gevolgtrekkingen). Ze lijkt de feiten goed te kennen, haar toon is kalm en beheerst, ze houdt haar emotie goed in bedwang (nog meer gevolgtrekkingen). Ik verbind mijn gevolgtrekkingen aan elkaar: ze is betrokken. Zo ontstaat een heel ander beeld dan als ik categorieën en daaraan gekoppelde associaties zou gebruiken, bijvoorbeeld vrouw (emotioneel) of vakbond (fanatiek).
(9) Ik had tijd voor mijn overdenkingen, want ik zat in de auto en had niets anders te doen. Onderzoek wijst erop dat we anderen alleen als uniek individu bekijken wanneer het kan (als we voldoende cognitieve capaciteit hebben, dus bijvoorbeeld niet tegelijkertijd met iets anders bezig zijn) en we het willen (gemotiveerd zijn om tot een realistisch en compleet beeld te komen, bijvoorbeeld wanneer we van iemand afhankelijk zijn, zoals een leidinggevende).
(10) In het dagelijks leven is dit ondoenlijk bij iedere persoon die ons pad kruist: de bakker, pakketbezorger, medepassagier in de trein – en maken we gebruik van quick-and-dirty-verwerking3) met behulp van categorieën. Stereotypen worden in ons brein direct en automatisch geactiveerd. Als we een bejaarde zien, worden eigenschappen als ‘vergeetachtig’ en ‘traag’ getriggerd. Susan Fiske, stereotype-onderzoeker aan de universiteit van Princeton, trad diverse malen op als getuigedeskundige in rechtszaken, onder meer tegen bedrijven die vrouwen benadeelden. Ze vertelde ooit dat ze weleens nachtmerries had waarin de rechter haar vroeg: “Uw eigen onderzoek laat zien dat stereotypen automatisch worden geactiveerd. Moet ik iemand straffen voor iets waar hij geen controle over heeft?”
(11) Het is onvermijdelijk dat categorieën ons beeld van een persoon beïnvloeden. Iemands etniciteit, leeftijd, sekse en uiterlijke kenmerken zien we als eerste en dat kleurt alle verdere informatie. Het is als het zout in de soep: het beïnvloedt de smaak van alle ingrediënten en je kunt het er niet meer uit halen.
(12) Willen we die invloed reduceren, zoals Grunberg bepleitte, dan begint dat met het erkennen dát we categorieën en vooroordelen hanteren. Dit ontkennen heeft alleen maar tot gevolg dat onze stereotypen ondergronds een andere weg vinden. Dat helpt dus niet. Blij en tevreden zijn met zo’n speech ook niet: dat vind ik nou ook, mensen moeten stoppen met die vooroordelen. Want wie zijn die mensen? ‘Witte christenen’, PVV’ers, FvD’ers? Kijk, daar zijn de categorieën en vooroordelen alweer. Zeg daarom niet: “Als ze het over Marokkanen hebben, dan hebben ze het over mij”, zoals Grunberg deed. Maar zeg: “Als we het hebben over mensen die in hokjes en vakjes en vooroordelen denken, dan hebben we het ook over mij.” Alleen met dat inzicht komen we verder.
Roos Vonk is hoogleraar sociale psychologie aan Radboud Universiteit in Nijmegen en schreef onder meer De eerste indruk.
noot 1 Primo Levi was een Joods-Italiaans schrijver van korte verhalen, romans, essays en gedichten. Hij overleefde concentratiekamp Auschwitz.
noot 2 FNV: Nederlandse vakbond; deze komt op voor de belangen van werknemers.
noot 3 quick-and-dirty-verwerking: snelle, oppervlakkige verwerking.
naar: Roos Vonk, uit: NRC Handelsblad, zaterdag 23 mei en zondag 24 mei 2020
Vraag 24 1 punt
In de inleiding staat ook de aanleiding voor het schrijven van de tekst.
Wat is de aanleiding voor het schrijven van tekst 3?
Bekijk het antwoord
- De toespraak van Arnon Grunberg (tijdens de Nationale Dodenherdenking) (op 4 mei 2020). (1p)
Beoordeel de spelling.
2022, tijdvak 3: Ridder
Opgavetekst
Tekst 4 Ridder
Tekst 4 is een aflevering van de krantenrubriek De bewust digibete burger, waarin de auteur vertelt over zijn ervaringen als digibeet met de digitale wereld.
(1) Los het volgende raadsel op: het zit veilig in zijn eigen ruimte en uit zich onbeschoft en obsceen. U antwoordt: dat is makkelijk, dat is de reaguurder1) of de internettrol. Dat digitale tijdperk faciliteert forse hoeveelheden onbeschoftheid. Vroeger, toen mensen nog niet vanachter schermpjes op elkaar reageerden, moesten ze elkaar in de ogen kijken en durfden ze niet half zo barbaars te zijn. Utopische whizzkids die de digitale revolutie in gang zetten, dachten dat ze de wereld beter zouden maken: mooi niet.
(2) U als lezer van deze rubriek weet dat vooruitgangsdenken in deze stukjes wordt bestreden. Toch ben ik geen adept van het ‘achteruitgangsdenken’, oftewel dat geloof dat mensen vroeger wél aardig waren. Alles wijst er volgens mij op dat je minder leuke menselijke neigingen in alle tijden en culturen tegenkomt.
(3) Een gevolgtrekking daaruit is dat er ook analoge reaguurders moeten hebben bestaan. Digitale reaguurders worden wel vergeleken met belletjetrekkers, wat niet aardig is voor leuke analoge kinderen die een middagje plezier hebben. Vorige maand voegde een VW Golf met een spoilertje met 140 km/h in op de A2. De bestuurder – geslacht: m – gebruikte eerst de claxon, toonde daarna de rechtermiddelvinger en hield toen nog even de rechterwijsvinger tegen zijn slaap. Ineens besefte ik: daar heb je hem, de analoge reaguurder! Veilig in zijn eigen ruimte, onbeschoft en obsceen. Elke agent kan je vertellen dat bestuurders van reaguurauto’s verschrompelen zodra ze uit hun cocon worden gehaald. Internettrollen die in levenden lijve met hun proza werden geconfronteerd, bleken evenmin heldhaftig.
(4) Maar bestonden reaguurders óók voor je auto’s had? Ik heb de middeleeuwen niet meer meegemaakt, maar ik beweer dat ridders destijds éérst in hun veilige harnas kropen voor ze onbeschoft om zich heen sloegen.
noot 1 reaguurder: iemand die online op ongenuanceerde wijze reageert op internetberichten.
naar: Olaf Tempelman, uit: de Volkskrant, dinsdag 11 december 2018
Vraag 41 1 punt
Stel, je school organiseert een debatavond over omgangsvormen op internet, naar aanleiding van tekst 4.
Welk thema van deze debatavond geeft de strekking van tekst 4 het best weer?
Bekijk het antwoord
Antwoord: C
2021, tijdvak 1: Tekst 1
Opgavetekst
Tekst 1 Leve de vleesetende vegetariër – Wantrouw de rechtlijnigen
(1) “Diervriendelijk vlees bestaat niet”, scandeerden fanatieke vegetariërs voor de deur van de biologische slager bij mij in de buurt. Strikt genomen hadden ze een punt, maar een beetje vreemd vond ik het wel. Ik had sterk de indruk dat ze hun pijlen beter hadden kunnen richten op een kiloknaller of een megastal.
(2) Hoe zouden deze vegetariërs tot hun besluit zijn gekomen om juist bij een biologische slager te gaan demonstreren? Ze zullen ooit besloten hebben geen dierlijk voedsel meer tot zich te nemen. Een nobel streven: daarmee voorkomen ze dierenleed, dragen ze aanzienlijk minder bij aan de CO2-uitstoot en verkleinen ze hun ecologische voetstap onmiddellijk. Maar goed, als je consequent bent, kun je het daar niet bij laten. Want als je echt overtuigd bent van je mening, moet je proberen anderen daarvan te overtuigen. Eigenlijk is het moreel verwerpelijk dat niet te doen. En zo kan het dus gebeuren dat je op een dag besluit vegetariër te worden en je jezelf niet veel later al demonstrerend aantreft bij een biologische slager. Als je niet oppast, streef je heel consequent je doel voorbij.
(3) En denk nu niet dat alleen vegetariërs dit zo doen, het consequente denken van niet-vegetariërs is vaak nog erger. Als je zegt dat je vegetariër bent, grijpen veel niet-vegetariërs elke kans aan om je op inconsequenties te wijzen. “Ja, maar je draagt wel leren schoenen.” En als ze je een keer betrappen op het eten van vlees, dan is het hek echt van de dam. Terwijl de vegetariër, die toch al nooit vlees eet, juist het recht heeft om zo heel af en toe een stukje dierlijk voedsel te eten. Als het gaat om het verminderen van dierenleed en CO2-uitstoot zou het veel effectiever zijn als al die vleeseters nu eens een stuk minder vlees eten.
(4) Het komt allemaal doordat we consequent zijn hoog waarderen en inconsequentie zien als een doodzonde. Kijk maar naar de politiek. Wanneer je als politicus wordt beticht van draaien, raak je beschadigd. Het beroemdste voorbeeld uit de recente Nederlandse geschiedenis is ongetwijfeld dat van Wouter Bos. “U draait en u bent niet eerlijk”, zei Balkenende (CDA) tegen hem tijdens een radiodebat. Vervolgens bleef het CDA Bos als inconsequente draaikont afschilderen, met succes: Bos’ Partij van de Arbeid lag een straatlengte voor in de peilingen, maar uiteindelijk werd het CDA de grootste partij. En er zijn meer politici die proberen zichzelf neer te zetten als de enige consequente te midden van inconsequenten, vaak met succes. Fijn voor hen, maar als samenleving schieten we er weinig mee op. We zouden inconsequentie veel meer moeten waarderen.
(5) Het is natuurlijk prettig om een helder en consequent wereldbeeld te hebben. Dat geeft duidelijke richtlijnen voor je handelen en een gevoel van rust. Maar het is lastig vol te houden: de wereld verandert voortdurend en je hebt nu eenmaal ook te maken met anderen die anders over dingen kunnen denken. Bovendien is volledige consequentie onmogelijk. Vroeg of laat ontdek je dat elke ordening, elk verhaal, elk systeem ‘tekortschiet’, dat wil zeggen: niet helemaal consequent is. Er zijn altijd losse eindjes en restcategorieën.
(6) Dat merk je al bij iets simpels als het opruimen van je bureau. Als je een indeling hebt bedacht voor de stapel papieren, zit je uiteindelijk altijd met een rest, de dingen die niet in een van de hokjes passen. Wat doe je daarmee? Je kunt die genadeloos door de papierversnipperaar halen, ze wegmoffelen in een verborgen laatje of ze een beetje op je bureau laten slingeren. Natuurlijk is het ook mogelijk om voor een andere ordening te kiezen die deze dingen wel een belangrijkere plek geeft, het probleem is alleen dat je dan weer andere restcategorieën overhoudt. Hoe fijnmaziger je ordening, hoe minder restcategorieën, maar hoe ingewikkelder en onhandiger in het gebruik. Het zal nooit lukken een ordening te bedenken die alles een gelijke plek geeft, want dan kom je uit bij chaos.
(7) Zo kent ook de maatschappij losse eindjes en restcategorieën, zoals mensen die niet in het systeem passen: vluchtelingen, andersdenkenden, verstandelijk beperkten, ouden van dagen. Wat doe je met hen? In de versnipperaar? Of wegstoppen in een laatje? In Nederland kiezen we meestal voor de laatste oplossing: we stoppen ze in inrichtingen of vluchtelingenkampen, bij voorkeur buiten de bewoonde wereld.
(8) En dan zijn er nog mensen die een ander consequent systeem voorstaan en dat van jou betwisten. Wat moet je met hen? Verdelgen? Negeren? Overreden? De wang toekeren? Op kleine schaal is het probleem misschien nog redelijk overzichtelijk, maar in de geschiedenis zijn voorbeelden te vinden waarbij het desastreus uit de hand liep.
(9) Onze democratie is in dit licht een prachtig systeem. Meerdere partijen met verschillende wereldbeelden moeten er samen zien uit te komen. Het is de ultieme manier om desastreuze gevolgen van consequent denken te voorkomen. Des te gekker is het dat we onze politici juist genadeloos afrekenen op de inconsequenties van hun standpunten. Wat hebben we liever: politici die het beste besluit nemen, die er met andersdenkenden proberen uit te komen, of politici die koste wat kost vasthouden aan een standpunt, om de enige reden dat dat nou eenmaal hun standpunt was? In een klimaat waar alles om consequentie draait, wordt het erg lastig om eens iets uit te proberen, want voor je het weet, word je beticht van inconsequentie. Politici die beweren dat ze, in tegenstelling tot de anderen, nu eindelijk eens consequent zullen zijn en echt de waarheid zullen spreken, moet je dus juist wantrouwen. Want of ze liegen of ze zijn uit op een dictatuur.
(10) Maar kunnen wij dan zomaar helemaal zonder die ordeningen? Hebben wij niet een minimale vorm van consequentie nodig om ons handelen op te baseren? Volgens de Duitse denker Friedrich Nietzsche zou het moment ooit komen dat we werkelijk zonder consequentie kunnen, alleen moest daarvoor wel eerst een nieuwe mens opstaan: de übermensch. Bij deze übermensch moet je niet denken aan de karikatuur die Adolf Hitler ervan maakte – een zuivere ariër die volgens de nazistische vastomlijnde ideologie denkt en handelt – maar juist aan iemand die zonder ideologie kan leven: een wezen dat geen wereldbeeld nodig heeft, niet streeft naar enige vorm van consequentie, die zich kan redden in de chaos. De mens is een “brug”, een “overgang”, een “koord, geknoopt tussen het dier en übermensch”, schrijft Nietzsche in Aldus sprak Zarathoestra. Wij naar consequentie strevende mensen zijn volgens Nietzsche dus van voorbijgaande aard.
(11) Net als Nietzsche denk ik dat leven zonder wereldbeeld te hoog gegrepen is voor de huidige mens, maar ik vraag me wel af of die übermensch er ooit zal komen. In ieder geval kunnen we in afwachting van deze supermens voorlopig maar beter leren leven met wereldbeelden die weliswaar een zwakke vorm van consistentie kennen, maar uiteindelijk toch inconsequent blijken. Als we onze irritaties daarover wat kunnen onderdrukken zijn we al een heel eind. Want een inconsequenter leven is geen gemakkelijk leven – het vereist zelfbeheersing en een bijzonder flexibele geest. Je moet wel iets van richtlijnen hebben, maar die ook weer niet al te serieus nemen.
(12) De verleiding om te denken dat je eindelijk het consequente systeem hebt gevonden, ligt altijd op de loer. Inconsequentie blijft nu eenmaal irriteren. Juist daarom heb ik zo’n waardering voor de flexitariër, de levensminnende doodgraver, de fietsende autobezitter, de varende landrot, de niet-stemmende politicus, de dronken geheelonthouder en de rokende arts.
naar: Frank Meester
uit: de Volkskrant, 30 april 2016
Frank Meester is filosoof en publicist.
Vraag 17 1 punt
Met welke uitspraak wordt het doel van tekst 1 het best getypeerd?
Tekst 1 is vooral een betogende tekst:
Bekijk het antwoord
Antwoord: B
2021, tijdvak 1: Tekst 4
Opgavetekst
Tekst 4 Basisinkomen aantasting van autonomie
(1) Als je je afvraagt welk dier je wilt zijn, dan zie je jezelf als een sterke tijger op een schaduwrijke savanne, of als kapucijneraapje in de oerwouden van Suriname. Dichter bij huis zie je een merel in een nestje in het Euromastpark op zoek naar voedsel voor de kleintjes.
(2) Als je jezelf verbeeldt als dier, droom je niet over het leven in een gerenoveerde tijgerkooi van Artis, een tralieloos verblijf in de Apenheul, of een jarendertigvolière in je achtertuin. Het is wel praktischer, leven als dier in Artis, Apenheul of volière: je eten wordt gebracht en je hoeft niet op je hoede te zijn voor andere dieren. Met deze praktische oplossing verdwijnt echter de lol van het leven.
(3) Dat is bij een basisinkomen hetzelfde. Dat gaat uit van het idee dat iedereen dan altijd genoeg heeft, een heel grote mensentuin, waarin beleidsmakers en veelverdieners de verzorgers zijn.
(4) Als argumenten voor het basisinkomen worden genoemd dat er onvoldoende werk is, dat automatisering steeds meer banen laat verdwijnen, dat er veel regels zijn en dat het arbeidsintensief is om de sociale verzekeringswet goed uit te voeren.
(5) Het zou uiteraard fijn zijn als iedereen zijn ideale baan heeft, als 63-jarigen geen sollicitatieplicht meer zouden hebben en als er nooit fouten gemaakt worden bij het uitbetalen van de uitkering. En sommigen vinden het oneerlijk dat je eerst je spaargeld moet gebruiken om in eigen levensonderhoud te voorzien, voordat je in aanmerking komt voor een uitkering.
(6) Zo bezien lijkt het handiger om alles bij elkaar te vegen, een mooie berekening te maken en te stellen dat met het budget dat hiermee gemoeid is iedereen een basisinkomen kan ontvangen. Alle problemen opgelost!
(7) Maar een basisinkomen is geen oplossing. Allereerst haalt het basisinkomen de eigen ‘zin van het bestaan’ weg: mensen willen werken en in hun eigen levensonderhoud voorzien. Dat is leven.
(8) Voor de vele mensen die het vervelend vinden dat zij nu geen werk hebben, lost een basisinkomen bovendien niets op: ze hebben dan nog steeds geen werk. Ook heeft een basisinkomen een aanzuigende werking op mensen met verkeerde intenties. En dat heeft ontwrichtende gevolgen voor de economie. Ter illustratie: als ik hoor dat in Zwitserland na wordt gedacht over een basisinkomen, droom ik over geld en gemak voor mijzelf. Ik droom niet over ouderen helpen of bergen schoonmaken.
(9) Je hebt ook mensen die zich inspannen om naast hun uitkering bij te verdienen zonder dit te melden. Hier is veel inventiviteit in het ontduiken van regels, terwijl op ander gebied – cultuur, sport of zorg – weinig wordt toegevoegd aan de samenleving. Een basisinkomen verandert dit niet.
(10) Een basisinkomen is een slecht plan. Het tast de autonomie van mensen ernstig aan, lost het probleem van werkloosheid niet op, is economisch niet haalbaar en heeft aantrekkingskracht op mensen die weinig ambitie hebben om het land vooruit te helpen.
(11) Ook al is er een basisinkomen, dan is het nog steeds fijner om te horen bij de mensen die het vlees verstoppen voor de tijger, en ben je liever niet de tijger in de mooie kooi.
naar: Esther Schulte
uit: Trouw, 9 juni 2016
Esther Schulte is financieel adviseur bij Ocean Finance.
Vraag 38 1 punt
Welke omschrijving verwoordt het best wat het doel is van tekst 4?
Tekst 4 wil de lezer
Bekijk het antwoord
Antwoord: C
2021, tijdvak 2: Tekst 1
Opgavetekst
Tekst 1 Dit artikel gaat over uitstelgedrag. Je zou het ook later kunnen lezen (maar doe het toch maar nu)
(1) Heeft u uw belastingaangifte nog niet gedaan? U bent niet alleen. Jaarlijks doen 300 duizend mensen aangifte op de aller-, allerlaatste dag van april. Nog eens 300 duizend halen zelfs de laatste dag van april niet. Ze zijn te laat met de aangifte, zonder netjes uitstel te vragen. Psychologen noemen dat ‘irrationeel’ gedrag. Want klusjes voor je uitschuiven heeft louter nadelen. Denk aan de boete van de fiscus. Denk ook aan de psychische tol: zolang de aangifte niet is verstuurd, blijft die tot vervelens toe in je hoofd rondspoken.
(2) Van uitstelgedrag is nog nooit iemand gelukkig geworden. Toch maken we ons er massaal aan schuldig. Studies in verscheidene landen, zoals Japan, Duitsland en Canada leveren hetzelfde beeld op. Pakweg 95 procent van de volwassenen zegt vervelende klusjes soms voor zich uit te schuiven. Een kwart gaat eronder gebukt, bleek vorig jaar op het tiende internationale congres over uitstelgedrag in Chicago. Het hoger onderwijs spant de kroon. Welk onderzoek je er ook op naslaat, vrijwel alle studenten doen aan irrationeel uitstelgedrag. De helft van hen heeft er ernstig last van, naar eigen zeggen.
(3) Elke student kent dan ook de vakterm: procrastinatie. Dat is Latijn voor ‘vooruit’ (pro) en ‘morgen’ (crastinus): iets voor je uitschuiven tegen beter weten in. We hebben het dus niet over doelbewust iets verzetten om je tijd zo efficiënt mogelijk in te delen. De essentie van procrastinatie is iets niet doen, terwijl je weet dat je het beter wel kunt doen, zoals te lang wachten met geld opzij te zetten voor de oude dag.
(4) Een kleine troost: procrastinatie is heel menselijk. Het is van alle tijden en in alle culturen. De eerste geschriften erover gaan terug tot de oudheid. Het belandde ten tijde van de industriële revolutie, toen arbeiders alleen naar de fabriek kwamen als ze geld nodig hadden, voor het eerst in het Britse woordenboek. Ook hogeropgeleiden hadden er last van. Over de Franse schrijver Victor Hugo gaat het verhaal dat hij zijn bediende zijn kleren liet verstoppen, waarna hij naakt achter de schrijftafel plaatsnam. Zo kon hij niet in de verleiding komen de deur uit te gaan.
(5) Nog een troost: procrastinatie heeft niets te maken met luiheid. Wie lui is, wil niets doen. Wie procrastineert wil juist wel wat doen, maar is geblokkeerd, met als gevolg dat onbetaalde rekeningen, onbeantwoorde mails en niet gelezen studieboeken een donkere schaduw over je dagen leggen.
(6) Waarom lijden we aan irrationeel uitstelgedrag? Wat is het nut van zo’n destructieve menselijke eigenschap? Dé expert op dit terrein, de Canadese hoogleraar Piers Steel van de Haskayne School of Business van de University van Calgary, gooit het op ons brein. In zijn boek Uitstelgedrag schrijft hij dat ons brein nog steeds is ingesteld op de oude wereld waarin we dronken als we dorstig waren, aten als we honger hadden, en werkten als we zin hadden of als het echt moest. “Onze driften spoorden met wat urgent was. Toen we rekening gingen houden met de toekomst en plannende wezens werden, raakten we uit de pas met ons eigen temperament en begonnen we ons te gedragen zoals de natuur dat niet had bedoeld.” Een voorbeeld is het reeds genoemde uitstellen van de belastingaangifte: er is geen drift die je aanzet tot het invullen van je belastingformulier. Daarvoor laat de beloning (geen boete of een flinke teruggaaf) te lang op zich wachten.
(7) Om toch in actie te komen moet je een beroep doen op je langetermijnplanning, een kunstje dat wij nog niet zo lang beheersen. Het wordt gereguleerd in een relatief jong hersengebied: de prefrontale cortex. Hoe actiever die is, hoe beter we kunnen plannen, hoe geduldiger we zijn en des te makkelijker het is om te accepteren dat de beloning in de toekomst ligt. Omdat de prefrontale kwabben veel tijd nodig hebben om te rijpen, zijn jongeren impulsiever en minder goed in langetermijnplanning. Het omgekeerde is ook waar, schrijft Steel. “Naarmate de deadline van het leven nadert, schuiven we steeds minder op de lange baan.”
(8) In Nederland doet de Groningse econoom Bernard Nijstad onderzoek naar het effect van procrastinatie op tentamencijfers. Al drie jaar achtereen brengt hij het uitstelgedrag in kaart van nieuwe lichtingen eerstejaarsstudenten, op een schaal van 1 tot 5. Na afloop van de eerste studieperiode kijkt hij naar de tentamencijfers. En wat blijkt? Wie veel uitstelt, haalt lagere tentamencijfers. Met elk punt hoger op de uitstelschaal van Nijstad, duikelt het gemiddelde tentamencijfer met 0,76 punt.
(9) Uit onderzoek onder studenten van zowel Nijstad als Steel blijkt dat impulsiviteit de achilleshiel is van degenen die geneigd zijn tot procrastinatie. Mensen die ongeduldig zijn, alles meteen willen en makkelijk afgeleid raken, laten het vaakst irrationeel uitstelgedrag zien. En helaas voor hen: er is steeds meer afleiding. Steel beschrijft de studentenhuizen van de 21ste eeuw met tv, internet, games, studentenfeestjes en de kratten bier op het balkon als heuse ‘poelen van procrastinatie’. Zelfs in de bibliotheek kun je met een druk op de knop de tentamenstof wegtoveren om een nieuwe liefde te gaan zoeken op internet.
(10) Het effect op de studievoortgang wordt in Nederland niet wetenschappelijk onderzocht, maar studiebegeleider Kinge Siljee durft zonder aarzelen de stelling aan dat studieontwijkend gedrag de belangrijkste oorzaak is van studievertraging en studie-uitval. Zeven jaar geleden richtte Siljee het instituut Studiemeesters op, dat studenten niet louter inhoudelijk helpt, maar ze vooral helpt bij het structureren van het studieproces. Het helpt studenten te stoppen met ‘soggen’: de werkwoordsvorm voor studieontwijkend gedrag. Inmiddels zijn er drie vestigingen van Studiemeesters.
(11) “Studenten zelf hebben geen idéé waarom ze soggen”, is de ervaring van Siljee. “Ze denken dat ze lui zijn, of van nature ongedisciplineerd. Maar dat is het allemaal niet. Want iemand die studietaken verslonst, kan reuze gedisciplineerd zijn als het om sport gaat. En kijk naar mensen die een scriptie schrijven in combinatie met betaald werk. Ze komen geen minuut te laat op hun werk, maar aan die scriptie beginnen is telkens een marteling.”
(12) Daar komt nog bij dat de ene procrastinator de andere niet is, destilleert Siljee uit het observeren van duizenden soggers. “Heel intelligente studenten bij wie het op de middelbare school van een leien dakje ging, vertonen vaak aangeleerd uitstelgedrag. Ze weten niet beter dan dat een korte eindsprint een voldoende oplevert. Maar daar komen ze in het hoger onderwijs niet meer mee weg.”
(13) Jezelf te hoog inschatten werkt uitstelgedrag in de hand, jezelf te laag inschatten (op de voorliggende taak) ook. De angst dat iets te moeilijk is, werkt verlammend. “Liever een dag gedraald, dan een dag gefaald. Dit zijn studenten die er soms niet eens aan beginnen – niet op komen dagen bij een tentamen bijvoorbeeld, uit angst voor een onvoldoende. Deze studenten leven constant in stress.” Ten slotte ziet Siljee veel studieontwijkend gedrag als gevolg van allesoverheersende twijfel. “Huizenhoog tegen elke keuze opzien, bang dat je er spijt van krijgt, je telkens afvragen: doe ik wel de goede studie en moet ik mijn scriptie niet over een ander thema schrijven?”
(14) Voor de ontkenners onder ons – die denken dat je creatiever en beter gaat produceren door uitstellen – heeft de wetenschap slecht nieuws. Daar is geen enkel bewijs voor. De uitstelperiode zou als een incubatietijd fungeren zodat creatieve ideeën tot rijping kunnen komen. Niets van waar, benadrukt Steel in interviews. “Creativiteit vereist enorm veel kennis, werk en toewijding. Dat komt niet even aanwaaien in een mysterieuze incubatietijd.”
(15) Het goede nieuws is dat procrastinatie – al is het nog zo menselijk – af te leren is. Een prikkelarme omgeving helpt. De telefoon wegleggen dus en Cold Turkey op je laptop installeren: software die alle websites blokkeert die je voor je studie niet nodig hebt. Een streng onderscheid maken tussen de plek waar je werkt en waar je ontspant, is verder essentieel. “Anders kun je je thuis niet meer lekker ontspannen. Dan blijf je altijd maar denken dat je eigenlijk aan het werk zou moeten. Heel vermoeiend”, aldus Siljee. Routines opbouwen helpt ook. “Tandenpoetsen vinden we niet echt leuk, maar het is een gewoonte. We doen het zonder erover na te denken”, schrijft Steel. “Het vergt geen wilskracht meer.” Door routines op te bouwen, kunnen studenten het soggen afleren of beperken, is ook de ervaring van Siljee.
(16) Het slechte nieuws is dat irrationeel uitstelgedrag toeneemt. In de jaren zeventig van de vorige eeuw zei 4 tot 5 procent van de mensen dat uitstelgedrag een belangrijk kenmerk van hun persoonlijkheid is. Tegenwoordig is dat volgens Steel tussen de 20 en 25 procent. Het kan ook niet anders, meent Steel. “Adam en Eva1) hadden alleen te maken met een sappige appel, geleverd door een slang. Vandaag de dag is die appel voorzien van een caramellaagje, gedompeld in chocolade en gepromoot door een miljoenen kostende reclamecampagne.”
noot 1 Adam en Eva: volgens de Bijbel de eerste mensen op aarde, die door een slang werden verleid tot het eten van een verboden vrucht
naar: Margreet Vermeulen
uit: de Volkskrant, 13 april 2018
Margreet Vermeulen is verslaggeefster wetenschap.
Vraag 1 1 punt
Wat is het belangrijkste doel van de alinea’s 1 tot en met 5? Het geven van
Bekijk het antwoord
Antwoord: A
2021, tijdvak 2: Tekst 3
Opgavetekst
Tekst 3 Kindermarketing in vlogs
(1) Op Showbytes – een rubriek van het AD waar Instagramkiekjes van min of meer bekende Nederlanders met het grote publiek worden gedeeld – zag ik de foto van ene Gabi Blaaser die in een sporthansopje zwoel de camera in kijkt. Naast haar ligt het boek Mindgym en voor haar staat een ongezellig bordje pap. De tekst die Gabi bij de foto heeft geplaatst: “Iedereen is weleens onzeker over zijn of haar lichaam, ik ook. Ik sport 4/5 keer per week en zie al veel verandering, maar nu moet ik nog proberen mijn eetgewoontes aan te passen.”
(2) Nou ja zeg… Als je de overige foto’s van haar Insta bekijkt (ik neem de research voor deze column heel serieus) dan zie je dat zij hartstikke dun is. Dit zegt natuurlijk niets over haar onzekerheid – de mooiste mensen zijn onzeker en dat is verdrietig genoeg – en als Gabi vier tot vijf keer per week wil sporten én ongezellige pap wil eten, dan moet ze het zelf weten.
(3) Maar mij lijkt het niet gezond. Niet voor haar en niet voor haar volgers. Je moet er niet aan denken dat bij jonge meisjes die haar adoreren het mallotige idee postvat dat ze bijna dagelijks moeten sporten en een strafdieet moeten volgen om er acceptabel uit te zien. Dáár word je onzeker van. Je kunt beter leren je onvolkomenheden te accepteren. Als het al onvolkomenheden zijn.
(4) Influencers, er zijn mensen die zichzelf zonder ironie zo noemen, moeten zich bewust zijn van, nou ja, hun invloed dus. Onlangs verscheen een onderzoek van Wijzer in geldzaken1), waaruit bleek dat die enorm is: de helft van de basisschoolkinderen in groep vijf tot en met acht wordt bij het doen van aankopen beïnvloed door vlogs waarin ze het product hebben gezien. En dat zijn alleen nog maar de kinderen die zich daarvan bewust zijn.
(5) Vloggers lopen te pas en te onpas met producten voor hun camera te zwaaien. Dit gezwaai is vaak zo vernuftig verweven in hun verhaal dat het, zeker voor kinderen, moeilijk als reclame is te herkennen. Het Commissariaat voor de Media heeft daarom samen met YouTubers een richtlijn opgesteld: zij moeten duidelijk maken wanneer ze betaald zijn om een bepaald artikel te laten zien en ook vermelden wanneer ze een product gratis van een fabrikant hebben gekregen. Omdat inmiddels is gebleken dat meer dan de helft van de vloggers zich niet aan de richtlijnen houdt, gaat het Commissariaat er nog eens naar kijken.
(6) Vlogger Thomas van Grinsven – fervent productzwaaier – baalt ervan dat vloggers hiermee negatief in het nieuws komen, want: “We hebben het ook heel vaak over maatschappelijke thema’s.” Wie regelmatig geld overmaakt aan het Rode Kruis, mag daarom nog geen bank overvallen.
(7) Als het om voedsel gaat, begint de lobby tegen kindermarketing langzamerhand (met de nadruk op langzaam) succes te boeken. Het is verboden reclame te maken gericht op kinderen onder de zeven jaar, en voor kinderen onder de dertien mag geen reclame gemaakt worden voor producten die te zoet, te zout of te vet zijn.
(8) Nu de invloed van de televisie op kinderen afneemt en die van influencers toeneemt, wordt het zaak net zulke strenge regels voor YouTubers op te stellen.
noot 1 Wijzer in geldzaken is een website van het ministerie van Financiën.
naar: Teun van de Keuken
uit: de Volkskrant, 26 maart 2018
Teun van de Keuken is journalist, columnist en programmamaker.
Vraag 24 1 punt
Wat is vooral het doel van alinea 1 in het kader van tekst 3? Alinea 1
Bekijk het antwoord
Antwoord: B
Vraag 30 1 punt
“Wie regelmatig geld overmaakt aan het Rode Kruis, mag daarom nog geen bank overvallen.” (regels 75-77) Met deze analogie reageert de auteur op de uitspraak van Thomas van Grinsven uit alinea 6. Wat is het belangrijkste doel van deze reactie?
Bekijk het antwoord
Antwoord: A
Vraag 31 1 punt
Uit tekst 3 is een bepaalde houding af te leiden van de auteur ten opzichte van het Commissariaat van de Media wat betreft de richtlijnen voor vloggers. Hoe is die houding het best te omschrijven?
Bekijk het antwoord
Antwoord: A
2021, tijdvak 3: Tekst 1
Opgavetekst
Tekst 1 Waarom gruwelplaatjes op sigarettenpakjes niet gaan werken
(1) Voortaan komen er plaatjes van kankerlongen en verrotte tanden op sigarettenpakjes te staan. Wie zich een hoedje schrikt van de risico’s stopt vást met roken, is het idee. Maar klopt dat wel?
(2) In de wetenschap staat de strategie bekend als fear appeal: laat je maar genoeg dood en verderf zien in je voorlichtingscampagne, dan verbeteren mensen van de schrik van zelf hun gevaarlijke en ongezonde gedrag. Tenminste, dat is het idee. Een idee dat de EU ook goed in de oren klonk toen er beleid op het gebied van rookpreventie werd ontwikkeld. Nu is er op basis van dat EU-beleid een nieuwe Nederlandse wet ingevoerd. Sinds afgelopen vrijdag moeten fabrikanten gruwelplaatjes op de pakjes zetten die lekker beeldend aantonen wat nicotine aanricht. Die zie je misschien niet direct in de winkel, omdat er een jaar de tijd wordt gegeven om de oude pakjes te verkopen. Maar stukje bij beetje zal het rek zich vullen met misvormde embryo’s, meelijwekkende kankerpatiënten, verrotte tanden en verwoeste longen.
(3) Gaan er echt minder mensen roken door het zien van dat soort plaatjes? In de nieuwsberichten die er afgelopen week over verschenen, wordt verwezen naar allerlei rapporten en onderzoeken die zouden uitwijzen dat het werkt. Vreemd, want ik ken genoeg wetenschappers die al jaren zeggen dat het helemaal niet zo’n succesvolle strategie is.
(4) Al tijdens mijn studie communicatie- en informatiewetenschappen, zo’n tien jaar geleden, hoorde ik over onderzoek naar gruwelplaatjes op sigarettenpakjes. De conclusie was toen al dat het eerder struisvogelgedrag uitlokt dan gezonder gedrag. Natuurlijk trekt zo’n walgelijk plaatje in eerste instantie de aandacht. Maar daarna kunnen een aantal reacties volgen: je beslist dat het op jou niet van toepassing is (“ik rook toch al niet”), je beslist om te doen alsof je het plaatje niet hebt gezien (en het voortaan glashard te negeren elke keer als je er een sigaret uit trekt) of je beslist om het weg te wuiven met smoesjes (bijvoorbeeld het ‘opa was ook een kettingroker en hij werd negentig’-argument).
(5) Fear appeals werken volgens onderzoekers vooral goed als het gaat om nieuwe informatie. Dan schrikken we, omdat we ons er niet van bewust waren dat iets gevaarlijk was. Maar dat roken ongezond is, moge inmiddels duidelijk zijn. Van die boodschap zijn we dus niet zo snel meer onder de indruk. Natuurlijk, zo’n smerig plaatje is iets nieuws, dat trekt de aandacht wel. En misschien staan er zelfs een paar rokers even stil bij de boodschap erachter. De eerste keer tenminste. Hoe vaker je het plaatje ziet, hoe eenvoudiger je er weer je schouders voor ophaalt.
(6) De beleidsmakers proberen dat op te vangen door tientallen verschillende plaatjes te laten afdrukken op de sigarettenpakjes. Maar hoe nuttig is dat? “Denk je eens in hoeveel pakjes een roker er per maand doorheen kan jagen”, zei hoogleraar communicatie- en informatiewetenschappen Carel Jansen (Rijksuniversiteit Groningen) tegen me toen ik een artikel voor het wetenschaps- en technologietijdschrift KIJK schreef over het onderwerp. “En bedenk hoe snel hij alle plaatjes dan gezien heeft. In het begin verrast een foto hem misschien nog, maar uiteindelijk slaat hij de boodschap echt niet meer op.”
(7) Onze aandacht voor gruwelplaatjes is dus van korte duur. Die korte aandachtsspanne is zelfs zichtbaar in de hersenen, bleek uit onderzoek van de universiteit van Maastricht. Zowel rokers als niet-rokers keken naar rookgerelateerde plaatjes op een computerscherm. Er waren niet-bedreigende beelden, zoals een volle asbak of persoon met sigaret in de hand, en bedreigende beelden als aangetaste longen of een rokend skelet. Bij beide groepen proefpersonen was duidelijk meer hersenactiviteit bij het zien van bedreigende plaatjes: ze besteedden er dus meer aandacht aan. Maar rokers vestigden hun aandacht na die bedreigende plaatjes veel sneller op andere plekken op het scherm dan niet-rokers. Blijkbaar stonden ze liever niet te lang stil bij de schokkende beelden die ze onder ogen kregen.
(8) Eén van de betrokken onderzoekers was hoogleraar psychologie Rob Ruiter. Hij roept al ruim tien jaar dat er weinig wetenschappelijk bewijs is voor de effectiviteit van fear appeals – en dat het schokeffect zelfs averechts kan werken. “Maar soms voelt het een beetje als vechten tegen de bierkaai”, verzuchtte hij toen ik hem een paar jaar geleden over het onderwerp interviewde.
(9) De fear appeal blijft namelijk een mateloos populaire communicatiestrategie. Niet alleen als het gaat om antirookcampagnes, maar ook bijvoorbeeld in reclames voor veilig rijden of gezond eten. “Als politici en beleidsmedewerkers zich na afloop van een campagne afvragen waarom die niet voldoende effect had, concluderen ze negen van de tien keer dat er een volgende keer nog meer bloed of dood in moet”, vertelde Ruiter me destijds ook.
(10) Dat lijkt te maken te hebben met een misplaatst onderbuikgevoel: intuïtief denken campagnemakers dat de harde aanpak het beste werkt. Onderzoekers van de Universiteit Maastricht vroegen mensen achter gezondheidscampagnes, bijvoorbeeld bij gemeenten, waarom zij voor de strategie van het schrikeffect kozen. Aandacht trekken was een belangrijke reden. Daarnaast geloofden ze dat een confronterende boodschap tot denken zou aanzetten. Vaak verwachtten de campagnemakers dat lezers of kijkers rationeler zouden reageren op fear appeals dan uit wetenschappelijk onderzoek naar voren komt. Tot slot was er een praktisch probleem: als campagnemakers een andere strategie wilden kiezen, moesten ze de geldschieter daar ook nog van overtuigen. Ook die heeft immers vaak een onderbuikgevoel dat er meer gedreigd moet worden met dood en verderf.
(11) Helaas is er ook geen kant-en-klaar antwoord op de vraag wat dan wél de perfecte antirookreclame is. Ruiter noemt vier belangrijke factoren die bepalen of iemand een bedreigende boodschap accepteert: hoe ernstig is de dreiging, wat is de kans dat het hem persoonlijk overkomt, kan hij er zelf iets aan doen en gelooft hij dat de dreiging ook echt verdwijnt als hij actie onderneemt? Je zou in een campagne met alle vier die factoren rekening moeten houden volgens hem, maar vaak gaat het alleen om de eerste factor – de ernst van de situatie. Dus wordt er gesmeten met smerige plaatjes van aangetaste longen of enge beelden van doodskisten en skeletten. Maar als je de gevaren wilt benoemen, moet je óók realistische oplossingen bieden.
(12) Zo gemakkelijk ís veranderen van ongezond gedrag namelijk helemaal niet. Een rookverslaafde die moeite heeft met stoppen, zit er helemaal niet op te wachten om met de neus op feiten te worden gedrukt die hij toch al weet. Hij moet het zelfvertrouwen krijgen dat hij kán veranderen en leren hóe hij dat kan doen. Wie denkt dat stoppen hem toch niet lukt, schiet sneller in een struisvogelmodus. En jongeren die gaan roken om stoer te doen hebben misschien meer aan een training waarin ze leren omgaan met sociale druk dan aan gezondheidswaarschuwingen.
(13) Een succesvolle campagne vereist dus meer maatwerk en voor onderzoek naar de doelgroep. Wat speelt er in die groep? Waarom geven verstokte rokers hun peuk niet op? Zoals Ruiter tegen me zei: “Een campagnemaker die goed onderzoek doet, komt vaak niet bij angstaanjagende boodschappen uit. Die maakt andere keuzes.”
(14) Een van die keuzes zou een positieve boodschap kunnen zijn, in plaats van een negatieve. Uit Nijmeegs onderzoek bleek bijvoorbeeld dat mensen beter reageren op fear appeals als zij eerst vragen kregen over onderwerpen die zij belangrijk vonden, zoals kunst of politiek. Volgens de onderzoekers kregen ze daardoor een goed gevoel, waarna ze het gezondheidsonderwerp makkelijker konden relativeren. Dan is het risico kleiner dat ze in paniek raken van de uiteindelijke boodschap (‘roken is schadelijk’) en vervolgens álles uit die boodschap afwijzen (zoals tips om te stoppen met roken). Misschien zou een vleugje humor à la de bobcampagne1) in antirookreclames dus geen kwaad kunnen.
(15) Een andere oplossing die afgelopen week in de media werd geopperd is plain packaging: een zo simpel mogelijk ontwerp sigarettenpakjes dat voor alle merken hetzelfde is. Met het verdwijnen van kenmerkende kleuren, logo’s en namen zien de pakjes er minder aanlokkelijk uit, volgens voorstanders van deze oplossing.
(16) En als niets werkt, kunnen we altijd nog voor de oplossing van De Speld2) gaan, het ontmoedigen van roken met kinderachtige plaatjes: “Als op een pakje te zien is hóe kinderachtig roken wel niet is, dan denken ze misschien twee keer na voordat ze hun eerste sigaret opsteken. Welke zichzelf respecterende onzekere tiener durft nou op het schoolplein aan te komen met een pakje shag met daarop een dom lachende minion3) of Mickey Mouse verkleed als tovenaar?”
noot 1 bobcampagne: campagne die zich richt op het voorkómen van rijden onder invloed van alcohol; de Bob is de persoon die geen alcohol drinkt als hij nog moet rijden.
noot 2 De Speld is een website die op satirische wijze ‘nieuws’ brengt; de site bevat berichten die zo worden gebracht dat ze waar lijken te zijn, maar het niet (kunnen) zijn.
noot 3 Een minion is een geel fantasiefiguur; minions komen voor het eerst voor in de film Verschrikkelijke ikke (Despicable me) uit 2015.
naar: Anouk Broersma
uit: Waarom gruwelplaatjes op sigarettenpakjes niet gaan werken, Reporters Online, 26 mei 2016
Anouk Broersma is freelance journalist.
Vraag 10 1 punt
Hieronder staan zes uitspraken over het doel van tekst 1. Welke twee van deze uitspraken typeren gezamenlijk het best het doel van tekst 1? Noteer alleen de nummers.
Bekijk het antwoord
Antwoord: A en B
2021, tijdvak 3: Tekst 2
Opgavetekst
Tekst 2 Het rookbeleid is dodelijk
(1) Eind van deze maand is het weer Wereld Niet Roken Dag, een hartenkreet van de Verenigde Naties. Bijna een kwart van de Nederlanders van vijftien jaar en ouder rookt, ruim de helft van de gebruikers sterft aan deze verslaving – ieder jaar ruim 20.000 mensen.
(2) De directeur-generaal Volksgezondheid bij het ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport vindt dat er een offensief moet komen tegen roken. Haar aanvalsplan, zoals afschrikwekkende afbeeldingen op pakjes en voorlichtingscampagnes voor scholieren, is louter windowdressing1). Het helpt niet om rookverslaving tegen te gaan bij jongeren.
(3) Ze heeft het niet over hét middel om tabaksgebruik tegen te gaan: verhoging van de accijnzen. In landen waar ze accijnzen wel inzetten tegen het roken, zoals Australië en Zweden, is het aantal rokers beduidend lager dan in Nederland. Een ander probaat middel tegen rookverslaving – verkoop tabak uitsluitend in speciaalzaken met een vergunning – stuit op heftig verzet van de lobby van supermarkten en tankstations. Ook daarover zwijgt de directeur-generaal.
(4) Op 28 januari 2016 was er een plenair debat over de Tabakswet. De zaal in de Tweede Kamer oogde verlaten met slechts de tabakswoordvoerders van zeven politieke partijen. Ieder gevoel van urgentie ontbreekt bij veel politici. Alsof we het hier niet over een nationale gezondheidsramp hebben. Er sterven ieder jaar ruim tien keer zoveel mensen aan de gevolgen van tabaksgebruik als bij de watersnoodramp van 1953, er zijn jaarlijks ongeveer 35 keer zoveel rookdoden als verkeersdoden.
(5) Er werden tijdens het debat dertien moties en amendementen ingediend. Rechtse partijen verwierpen alle tabaksonvriendelijke moties; een enkele linkse fractie kon zich hier voor een belangrijk deel in vinden. De filosofie achter deze politiek is simpel: mensen hebben een vrije keuze en kunnen zelf beslissen of ze roken of niet. Ze bedenken niet dat je niets meer te kiezen hebt als je eenmaal verslaafd bent. Eric van den Burg, wethouder te Amsterdam, heeft dat wel door. In een debat in De Balie op 8 mei stelde hij dat zijn eigen partij – en in het bijzonder de tabakswoordvoerder in de Tweede Kamer – “de verkeerde gedachte erop nahoudt, namelijk dat iedereen in staat is de juiste keuzes te maken”. Verslaafden hebben die vrije keuze simpelweg niet, want dat is precies het kenmerk van een verslaving.
(6) Van den Burg vindt bovendien dat een sigarettenpakje een tientje duurder moet worden, maar dat ziet hij niet gebeuren. “De lobby en de machtsmachine van de tabaksindustrie hebben dat tot nu toe weten te voorkomen”, stelde Van den Burg. “En,” voegde hij eraan toe, “verhoging van de tabaksaccijns zal rechtse voorstemmers twee tot drie zetels kosten en daar zitten ze natuurlijk niet op te wachten.”
(7) Hetzelfde probleem geldt aan de linkerkant van het politieke spectrum waar sommigen ook denken dat krachtige antitabaksmaatregelen leiden tot zetelverlies. Zelfs huisarts Marith Volp, tabakswoordvoerder namens haar partij, pleit niet voor accijnsverhoging. Haar angst is begrijpelijk. Het is juist haar achterban – de rokers met weinig inkomen – die het hardst wordt getroffen bij tabaksaccijnsverhoging. Links heeft hier duidelijk een groter probleem dan rechts. Maar er zijn ook linkse partijen die heel wat moediger opereren: zij vinden de gezondheid van hun kiezers belangrijker dan een paar Kamerzetels.
(8) De conclusie is onontkoombaar: roken is een verslaving die uit angst voor zetelverlies door de coalitie in stand wordt gehouden. De maatschappij betaalt hiervoor een hoge prijs: dodelijke ziekten, vroegtijdig overlijden, terugloop in arbeidsproductiviteit en enorme zorgkosten.
(9) De gang naar de stembus lijkt nog ver weg, maar toch: wat moeten we stemmen als we de maatschappij en in het bijzonder kinderen tegen tabak willen beschermen? Het advies is simpel: stem op een partij met een stevige tabaksparagraaf in het verkiezingsprogramma. In de verkiezingsprogramma’s moet minimaal staan dat accijnzen actief worden ingezet om het roken terug te dringen en dat tabak uitsluitend verkocht mag worden in speciaalzaken met een vergunning.
noot 1 windowdressing: iets voor de vorm doen
naar: Frits van Dam en Wanda de Kanter
uit: Het rookbeleid is dodelijk, NRC Handelsblad, 27 mei 2016
Frits van Dam en Wanda de Kanter waren ten tijde van publicatie respectievelijk de secretaris en de voorzitter van Stichting Rookpreventie Jeugd. Wanda de Kanter was longarts en is nu fulltime antirookactivist.
Vraag 20 1 punt
Wat voor type tekstsoort is tekst 2 vooral?
Bekijk het antwoord
Antwoord: A
Vraag 22 1 punt
Door welke van onderstaande beschrijvingen kan tekst 2 het best getypeerd worden?
Bekijk het antwoord
Antwoord: D
2019, tijdvak 1: Tekst 2 Stappen in je woonkamer
Opgavetekst
Tekst 2 Stappen in je woonkamer
(1) Vrijdagavond. Hij ligt op de bank. Niet alleen – tenminste, zo voelt het niet. Want op datingapp Tinder voert hij drie flirterige gesprekken tegelijk. Af en toe lacht hij hardop om de grappen die zijn beste vriend maakt op WhatsApp. Ondertussen bestelt hij met een nieuwe restaurant-app kreeft bij een van de betere restaurants in de stad. En met zijn vrije hand pakt hij de afstandsbediening om een nieuwe serie uit te zoeken op Netflix. Een perfecte vrijdagavond. Onwaarschijnlijk? Nee, want thuisblijven is het nieuwe uitgaan.
(2) Thuisblijven is nu sociaal geaccepteerd. Zeggen dat je alle seizoenen van een bepaalde serie in twee weken hebt gezien, is niet iets om je voor te schamen. Huiselijkheid is zelfs iets om je op te laten voorstaan. Graag delen we foto’s van knus ingerichte leeshoekjes, het liefst met een of twee zelf opgeknapte tweedehands meubels erop. Foto’s van katten en pyjama’s doen het op Facebook net zo goed als foto’s van cocktails en hoge hakken. Populaire lifestylesites als nsmbl, ze.nl en Cosmopolitan publiceren lijstjes als: “23 redenen waarom thuisblijven zo veel leuker is dan uitgaan”.
(3) Het aantal thuisblijvers wordt niet bijgehouden, maar er zijn wel cijfers die in een richting wijzen. Zo nam het aantal theaterbezoekers in 2014 volgens het CBS¹) met 2 procent af en bevond zich daarmee op een van de laagste niveaus sinds 2005. Het aantal nachtclubs nam tussen 2009 en 2014 volgens Datlinq²) af van 500 naar 336. En het aantal cafés daalde sinds de crisis met 13 procent, zo meldde het CBS. Winkels en winkelcentra hebben het moeilijk, terwijl het aantal onlineshoppers maar blijft groeien.
(4) Een sterkere aanwijzing voor de populariteit van thuisblijven is de weergave van uitgaan in populaire cultuur. In een artikel van The New York Times over het fenomeen schreef journalist Molly Young over de verschillen tussen Girls (2012) en Sex and The City (1998). De hedonistische vriendinnengroep uit die laatste serie hopt van restaurantopening naar nachtclub en van expositie naar cocktailbar. Een crisis en een decennium later zien we de New Yorkse vriendengroep in Girls internettend en series kijkend op de bank. En in Broad City (2014) is thuis blowen, Facetimen of YouTube-filmpjes kijken de dagelijkse bezigheid.
(5) Natuurlijk, restaurants zitten nog steeds vol op uitgaansavonden – probeer in Rotterdam of Amsterdam maar eens een tafeltje te krijgen bij een populaire zaak. Voor de betere clubs staan nog steeds rijen, en Nederlandse dancefestivals beleven gouden tijden. En vaker bankhangen is normaal naarmate je ouder wordt en je je settelt. Toch is een avondje thuisblijven niet eerder zo aantrekkelijk geweest en wordt het geaccepteerd als bijna volwaardig alternatief. Ook in de leeftijdscategorie die het traditioneel het laatst maakt. Waarom zouden we ook naar buiten gaan, als liefde, vriendschap, seks, eten en vermaak naar keuze allemaal met één druk op de knop bereikbaar zijn?
(6) De explosie van het gebruik van sociale media leidde een paar jaar geleden juist tot het tegenovergestelde van de thuisblijftrend: fomo, de afkorting van fear of missing out. Sommige evenementen op Facebook hadden opeens tienduizenden aanmeldingen, wat betekende dat halve virtuelevriendenlijsten op ‘aanwezig’ stonden. Zo meldden zich in 2014 bijna 40.000 mensen aan voor het afscheidsconcert van Acda en de Munnik in het Vondelpark – waar plek is voor 4.500 man.
(7) Wellicht heeft die stortvloed aan evenementen waar we bij moeten zijn ons moe gemaakt en zijn we verzadigd. Er zijn meer oorzaken te bedenken. Zo schrijft Young over de minimalisatie van risico’s. Die zijn er namelijk volop in de grote, boze buitenwereld. Je kunt een blauwtje lopen, je kunt je telefoon kwijtraken. Je kunt mensen tegenkomen die je niet wilt zien, zoals je ex met een nieuwe partner. Je fiets kan gestolen worden of je kan te veel geld uitgeven. Als je thuisblijft, in je beschermde cocon, zal je niet de liefde van je leven tegen het lijf lopen, maar je weet wél wat je moet verwachten en dat is een veilige gedachte. Het grootste risico dat je loopt, schrijft Young, is dat je bezorgde eten klef is of dat die ene aflevering tegenvalt.
(8) Anne Noorda (26), hoofdredacteur Memory Group: “Ik denk dat deze trend ermee te maken heeft dat je 24/7 in verbinding staat met iedereen. Dus voel je minder de behoefte om elkaar in het echt op te zoeken. Dat merk ik ook met mijn vrienden, dat je prima een maand zonder elkaar kunt, want je spreekt elkaar al op Facebook en Instagram.”
(9) Worden we dan nu allemaal bankhangende, asociale wezens, te lui om naar de supermarkt te lopen en te verlegen om iemand aan te spreken in de kroeg? Verdrinken we in onze technologische bubbel, niet in staat vertier te zoeken zonder smartphone? Natuurlijk niet – voor ‘echte’ uitgaanservaringen bestaan nog steeds rijen en wachtlijsten. En bovendien gaan uitgaanstrends in golven. Zo publiceerde New York Magazine een artikel: Why the new trend in nightlife is staying home.³) Jaar van schrijven: 1987.
noot 1 CBS: Dit is de afkorting voor het Centraal Bureau voor de Statistiek, dat als taak heeft het publiceren van betrouwbare en samenhangende statistische informatie..
noot 2 Datlinq: een internationaal bedrijf dat een database beheert en uitbaat met locatie- en omgevingskenmerken van en voor bedrijven in de voedselindustrie
noot 3 Why the new trend in nightlife is staying home: Waarom de nieuwe trend in het nachtleven is thuis te blijven.
naar: Jonas Kooyman en Mirjam Remie
uit: www.nrc.nl, 27 mei 2016
Jonas Kooyman en Mirjam Remie zijn redacteur bij NRC Media.
Vraag 19 1 punt
Hoe is alinea 9 het best te typeren?
Als een alinea waarin
Bekijk het antwoord
Antwoord: B
2019, tijdvak 1: Tekst 1 en 2 Overkoepelende vragen
Vraag 22 2 punten
In tekst 2 gebruiken mensen sociale media met een ander doel dan in tekst 1.
Wat is het doel in tekst 1 en wat in tekst 2?
Geef antwoord in een of meer volledige zinnen.
Bekijk het antwoord
- Noemt het doel in tekst 1: overal van op de hoogte blijven / overal bij kunnen zijn / niets missen (1p)
- Noemt het doel in tekst 2: thuis in contact met de wereld / met je vrienden kunnen blijven (1p)
Beoordeel de spelling en grammatica.
2018, tijdvak 1: Tekst 1
Opgavetekst
Tekst 1 Moderne ruilhandel
(1) Begin 2010 besloot de Nijmegenaar Juul Martin dat hij een huis ging bouwen. Zonder geld. Gewoon om te kijken of dat zou lukken. Een bevriende architect maakte gratis een ontwerp. Een wethouder zag wat in het experiment en stelde een stuk grond ter beschikking. De plaatselijke krant interviewde Martin, en dat leverde meer dan zeventig reacties op van mensen die mee wilden bouwen. “Ik zette een verlanglijst online van alles wat ik nodig had. En mensen kwamen spontaan spullen brengen die ze niet meer nodig hadden”, vertelt Martin.
(2) Het zogenaamde Huis van Overvloed kwam van de grond dankzij een groep enthousiastelingen en kostte uiteindelijk negenhonderd euro. Het moest een werk- en ontmoetingsplek worden voor duurzame ondernemers, maar vlak voor de opening brandde het af. Dat was een klap, maar Martin was niet verslagen. “Het was gelukt voor heel weinig geld een huis te bouwen, en daar ging het om. Ik had het bewijs geleverd dat je geen geld nodig hebt om iets voor elkaar te krijgen.” Sindsdien is Martin een fervent pleitbezorger van wat we tegenwoordig kennen als de ‘deeleconomie’.
(3) De deeleconomie viert hoogtij. Steeds meer mensen maken, net als Juul Martin, gebruik van onbenutte spullen of diensten die anderen ter beschikking stellen. Vaak betalen ze er een bescheiden bedrag voor, soms stellen ze er een wederdienst tegenover. Er zijn de afgelopen tijd onnoemelijk veel deelinitiatieven opgedoken, en ze blijven als paddenstoelen uit de grond schieten. Een van de eerste was Couchsurfing, een site waar je gratis overnachtingsplekken kunt vinden bij mensen thuis. Inmiddels heeft Couchsurfing meer dan negen miljoen leden in 120.000 steden over de hele wereld. Andere, enorm succesvolle deelplatforms zijn Airbnb, waar je logeeradressen over de hele wereld kunt vinden en SnappCar, waar je goedkoop een auto van een particulier kunt huren. Populair zijn ook Peerby, voor het lenen van spullen bij mensen in je wijk, en Thuisafgehaald, voor een zelfgekookte maaltijd, af te halen bij iemand in je buurt.
(4) “Ik denk echt dat de deeleconomie de toekomst heeft”, zegt GroenLinks-Kamerlid Liesbeth van Tongeren. Zij vindt dat de overheid de deeleconomie moet stimuleren en schreef daar onlangs een notitie over. “Lange tijd was het de trend dat bedrijven steeds groter werden. Daar hebben mensen genoeg van. Mensen gaan tegenwoordig aan de slag met crowdfunding1) in plaats van met ING, met Thuisafgehaald in plaats van met Unilever en met Airbnb in plaats van met het Hilton Hotel. Dankzij de deeleconomie kunnen we efficiënter omgaan met goederen. En het past ook in het ideaal van de participatiemaatschappij die de overheid voorstaat”, zegt ze.
(5) Van Tongeren vond gehoor bij minister Henk Kamp van Economische Zaken, die een onderzoek laat doen naar de effecten van de deeleconomie op de arbeidsmarkt. “Want als het echt groot wordt”, stelt Van Tongeren, “kan dat negatieve gevolgen hebben voor de werkgelegenheid. Als iedereen via Peerby elkaars boor, hogedrukspuit en steengrill gaat lenen, dan zakt de verkoop van die spullen in. Als de deeleconomie echt aanslaat, krijgen we een lager bruto nationaal product. Dan moeten we kijken naar een andere definitie van welvaart.”
(6) Dat zulke initiatieven concurrentie kunnen gaan vormen voor bestaande bedrijven, is de laatste tijd duidelijk geworden. Airbnb heeft alleen in Amsterdam al zo’n 5000 adressen, Couchsurfing zelfs ruim 13.000. Dat betekent vooral voor goedkope hotels fikse concurrentie. Om die reden is Airbnb in New York verboden, maar die kant lijkt het hier niet op te gaan. “In bepaalde markten gaan inderdaad klappen vallen”, zegt Pieter van de Glind. Hij is medeoprichter van ShareNL, het Nederlandse kennisplatform voor de deeleconomie. Voor zijn studie duurzame ontwikkeling deed hij onderzoek naar de bereidheid van mensen om mee te doen aan de deeleconomie. “En daaruit bleek dat heel veel mensen graag willen delen.” Voor zijn onderzoek ondervroeg hij 1330 inwoners van Amsterdam, en 84 procent van hen wilde aan minstens één deelinitiatief meedoen. Hun motieven liepen uiteen. Sommige respondenten was het om het financiële voordeel te doen, andere ging het om duurzaamheid, en weer andere vonden juist het contact met andere mensen leuk. Van de Glind: “De bereidheid om te delen is heel groot, maar uit mijn onderzoek bleek ook dat de websites die dat mogelijk maken, nog niet erg bekend zijn. Mijn conclusie is: dit gaat flink groeien.”
(7) Volgens Van de Glind speelt internet een cruciale rol bij de deeleconomie en is de crisis een van de drijvende krachten. “Eigenlijk is delen al zo oud als de weg naar Rome, maar vroeger deelde je alleen met je vrienden, je familie en je buren. Dankzij internet kan het nu op een schaal die voorheen ondenkbaar was. Delen blijkt gewoon een efficiëntere en goedkopere manier om aan de dingen te komen die je nodig hebt, dan kopen. Het is ook een veel efficiëntere manier van ondernemen. Een ouderwets autoverhuurbedrijf heeft een pand nodig, personeel en een wagenpark. Een onderneming als SnappCar kan het af met één kantoortje, waar een paar medewerkers ervoor zorgen dat de website goed functioneert. Ik denk dat we met z’n allen naar een andere mentaliteit gaan.”
(8) Moeten we dat wel willen? Wat gebeurt er met de werkgelegenheid als we geen auto’s en boormachines meer gaan kopen maar gaan delen? “We hebben dat al eens eerder meegemaakt. Dat was met de entree van de stoommachine”, zegt Van de Glind. “Toen verdween er ook allerlei werkgelegenheid. Uiteindelijk leidde die entree tot economische groei. Het geld dat mensen niet uitgeven aan auto’s of boormachines geven ze aan andere dingen uit. Ik denk inderdaad dat over tien, twintig jaar de helft van de beroepen die we nu kennen, niet meer bestaat. Er zijn dan minder banen, maar de drempel tot ondernemerschap is verlaagd. Ondernemen via instituten, zoals tot nu toe gebeurde, verliest zijn bestaansrecht. En we staan nog maar aan het begin van de nieuwe ontwikkelingen.”
(9) Niet iedereen is echter enthousiast. De Zuid-Koreaanse filosoof Byung-Chul Han, die in Berlijn woont, noemde onlangs de deeleconomie een voorbeeld van ‘de extreme vorm die het kapitalisme heeft aangenomen’. In een interview met Vrij Nederland haalde hij het Duitse initiatief Wundercar aan, een online carpoolcentrale voor ritjes binnen de stad. Betalen is niet verplicht, maar als je tevreden bent over de chauffeur, kun je die een fooi geven en een goede beoordeling op de website. “Wundercar laat zich erop voorstaan dat het de gemeenschapszin vergroot en dat tijdens de ritjes nieuwe vriendschappen ontstaan, maar in werkelijkheid gaat het hier om geld verdienen en goede beoordelingen krijgen, zodat je de volgende keer in je vrije tijd onder het mom van gemeenschapszin weer wat extra zakcenten kunt opstrijken. Zo zijn deugden als vriendelijkheid en gastvrijheid volledig geëconomiseerd.”
(10) Die kritiek is deels terecht, vindt Koen Frenken, hoogleraar innovatiestudies aan de Universiteit Utrecht. “Als je kijkt naar een bedrijf als Airbnb, dan is dat een heel commercieel, kapitalistisch bedrijf, ook omdat zijn werknemers vrij weinig verdienen. Maar er zijn ook initiatieven waarvoor die kritiek niet geldt.” Het probleem is volgens hem dat ‘de deeleconomie’ een containerbegrip is geworden waaronder ook initiatieven zijn gaan vallen die niets met delen te maken hebben. “Echt delen is elkaar gebruik laten maken van onbenutte goederen.”
(11) Frenken verwacht dat het delen van auto’s en appartementen en mogelijk ook van kleding in de toekomst heel gewoon wordt. “Vanuit milieuoogpunt is het pure winst. De vraag is alleen: gaan mensen het onderling doen, of gaan bedrijven bemiddelen? Die bedrijven kunnen via hun websites allerlei informatie over klanten vergaren, en die informatie is ontzettend veel waard. Die auto’s en appartementen waarvan jij gebruikmaakt, gaan sensoren krijgen, zodat het bedrijf weet waar je bent en wat je doet. Met die informatie kunnen andere partijen jou weer diensten en reclame aanbieden. Daar valt veel geld mee te verdienen, en daarom kan dit heel groot worden. Maar mensen krijgen zo wel steeds minder privacy, dat is het nadeel. En wie gebruikt straks al die data? Wat als verzekeringsbedrijven met die kennis aan de slag gaan?”
(12) Hij maakt zich ook zorgen over wat er gaat gebeuren als grote deelplatforms, zoals Airbnb, het monopolie krijgen. “Iedereen wil zijn goederen of diensten aanbieden via het grootste platform, dus je loopt het risico op monopolievorming. Maar willen we wel dat al die persoonlijke gegevens terechtkomen bij gigantische internetbedrijven? Over de macht van dat soort bedrijven moeten we als samenleving goed nadenken.”
(13) Een andere zorg voor Frenken is het systeem van reviews waarmee veel deelinitiatieven werken. Als een gebruiker een goede beoordeling van jouw appartement op Airbnb plaatst, levert je dat nieuwe klanten op. Maar een slechte review kan verhuur bemoeilijken. “Beoordelingen kunnen ook vals zijn, gecoördineerd door degene die het appartement aanbiedt. Er zijn allerlei beperkingen en oneerlijkheden aan dat reviewen. En is een cultuur waarin iedereen elkaar beoordeelt wel zo wenselijk? Kun je dan nog wel gewoon een slechte dag hebben zonder dat dat meteen in een vernietigende beoordeling resulteert? In ons oude stelsel waren de risico’s anoniem en werden ze opgevangen door de sociale zekerheid. Maar mensen hebben genoeg van anonimiteit. Ze willen elkaars gereedschap gebruiken en elkaars kleding lenen.”
(14) En Juul Martin, de man die voor negenhonderd euro een huis bouwde? Die is inmiddels alweer bezig met een ander project. Onlangs opende hij in Nijmegen de deelwinkel. In die winkel kun je geen spullen kopen, maar je kunt er leren hoe je alles kunt vinden wat je nodig hebt zonder het te kopen. Hij is onveranderd enthousiast over de deeleconomie. “De toekomst is dat deelinitiatieven gaan behoren tot de standaardkeuzemogelijkheden. De deeleconomie zal ons behoud kunnen zijn als het gaat om grondstoffen en energie. Het is een belangrijke oplossing voor de problemen die ontstaan wanneer bij mensen in de opkomende economieën de behoefte aan spullen groeit. Tweeëneenhalf miljard Aziaten kunnen nu eenmaal niet allemaal een auto bezitten. En misschien is het ook wel een oplossing voor de toenemende eenzaamheid. Door de deeleconomie krijgen we weer verbinding met onze buren. En wie weet: misschien gaan we wel meer voor elkaar openstaan.”
naar: Renate van der Zee
uit: HP de Tijd 2014/2015 nr. 12/01
Renate van der Zee is journalist en schrijver.
noot 1 crowdfunding: een manier van financieren waarbij veel investeerders een klein bedrag investeren in een project waarbij zij zich betrokken voelen
Vraag 10 1 punt
Wat is het belangrijkste doel van tekst 1?
In de tekst wordt de lezer vooral
Bekijk het antwoord
Antwoord: C
2018, tijdvak 1: Tekst 2
Opgavetekst
Tekst 2 Leren lenen
(1) De afgelopen jaren hebben we in de politiek heel wat meesterlijke omdraaiingen van betekenissen de revue zien passeren: bezuinigingen die ‘hervormingen’ of ‘ombuigingen’ worden genoemd, oorlogen die plots doorgaan voor ‘wederopbouw-’ of ‘vredesmissies’, het afbouwen van de verzorgingsstaat onder het motto ‘participatiesamenleving’. Aan dit rijtje mag nu weer een nieuwe term worden toegevoegd: het ‘sociaal leenstelsel’.
(2) Jarenlang is schuld het alfa en omega van alle ellende in de wereld geweest. Amerikaanse huizenbezitters die massaal hun hoofd in de hypotheekstrop staken en zo de bankensector naar de rand van de afgrond duwden. Overheden die de begrotingstekorten tot ongekende hoogten opstuwden om de financiële sector overeind te houden. Zuid-Europese landen die op het randje van faillissement balanceerden door bloedrode cijfers in de huishoudboekjes. Op de pof gebouwde vastgoedprojecten die als zeepbellen uit elkaar spatten. Consumenten die zichzelf de schuldhulpverlening in hielpen door op kosten van Dirk Scheringa1) & Co hun te dure keukens en vakanties voor te financieren. Als er, kortom, één les te trekken is uit zeven jaar crisis, dan is het wel: na schuld volgt boete.
(3) Sterker nog, schulden zijn zo gevaarlijk gebleken dat sinds 2009 op iedere lening verplicht van overheidswege een waarschuwing dient te worden afgegeven, zoals op ieder sigarettenpakje ook moet worden vermeld hoe dodelijk tabak is. ‘Let op! Geld lenen kost geld.’ Het uitroepteken staat er niet voor niets, zou je zeggen, en ook het logo dat naast deze waarschuwing prijkt, is weinig dubbelzinnig: een mannetje met een euroteken geketend aan zijn enkel. Laat er geen misverstand over bestaan, wil uw overheid er maar mee zeggen: schulden zijn een moderne vorm van slavernij. De voetboei van het 21ste-eeuwse kapitalisme.
(4) Flash forward2) naar juni 2014: dag ‘schuld is slavernij’, hallo ‘sociaal leenstelsel’. Let op! Geld lenen, je kunt er vroeg genoeg mee beginnen. Bijvoorbeeld als je net achttien bent, je brein nog een kleine zes jaar onderontwikkeld is en je langetermijnplanning ongeveer zo ver strekt als die van een eendagsvlieg. Laat deze brave burgers in de dop, die zichzelf over een jaar of tien ook al massaal in de schulden zullen steken voor een dak boven hun hoofd, alvast maar wennen aan het idee: de komende dertig jaar zal je leven in het teken staan van het afbetalen van je verleden. Niet dat je daar met je puberbrein de implicaties al van doorgrondt. Bovendien zul je wel moeten als je straks nog enige kans wilt maken op de arbeidsmarkt, maar toch. Leren is leren lenen.
(5) Nu zullen voorstanders zeggen: “Overdrijf niet zo, Rob, de voorwaarden van de lening zijn uiterst coulant, hoor: als je te weinig verdient, hoef je niets af te betalen, de rente is hartstikke laag en de afbetalingstermijn ontzettend lang.” Allemaal waar.
Toch is mijn antwoord daarop: “Spare me the details”.3) Het gaat hier niet om de voorwaarden, het gaat hier om het principe: dat je leven, nog voordat het goed en wel begonnen is, al gepaard gaat met het opbouwen van een schuld. Dat het onderwijs, het meest fundamentele onderdeel van een beschaafde samenleving, datgene wat de criminaliteit bestrijdt, de economie draaiende houdt en de vooruitgang waarborgt, voortaan op afbetaling komt. Dat er rente zit op onze toekomst.
(6) Onbegrijpelijk is het, en vooral: hypocriet. “Onderwijs als motor van de kenniseconomie”, oreert de PvdA in haar partijprogramma. “Nederland moet uitmunten in wetenschap en beroepsonderwijs”, vindt D66. En: “Schulden maken mag nooit lonen!”, orakelde de VVD onlangs nog in een persbericht. Behalve als het om de toekomst der natie gaat, kennelijk. Dan wordt het zelfs aangemoedigd. En voor wie uit een niet al te bevoordeeld milieu komt: min of meer verplicht gesteld. Dat het onderwijs er substantieel ontoegankelijker door wordt, dat doorstuderen enorm ontmoedigd wordt, dat de kloof tussen de haves en have nots4) zo alleen maar groter wordt: we nemen het op de koop toe. Geld lenen, wie is er niet groot mee geworden?
(7) Zo begint de werkelijke droom van dit kabinet zich langzaam maar zeker te ontvouwen: een land vol gehoorzame, hardwerkende, belastingbetalende burgers die hun hele werkzame leven geketend zijn aan een overheid waarbij ze al vanaf hun achttiende levensjaar in het krijt staan. De schuld kan, als je een beetje ambitieuze leerling bent, zelfs oplopen tot wel dertigduizend euro: op je 22ste meer dan een jaarsalaris. Voor de toekomstige advocaten en accountants al geen pretje, laat staan voor de loodgieters en lassers in spe.
(8) Noem dat maar sociaal.
naar: Rob Wijnberg
uit: De Groene Amsterdammer, 5 juni 2014
Rob Wijnberg is filosoof, publicist en hoofdredacteur van De Correspondent, een online journalistiek platform met leden.
noot 1 Dirk Scheringa: bestuursvoorzitter van de DSB, een bank, die na veel commotie over wantoestanden in 2009 failliet ging
noot 2 Flash forward: letterlijk: flits vooruit, vooruitblik
noot 3 Spare me the details: vrij vertaald: Laten we het niet over de details hebben.
noot 4 haves en have nots: degenen die wel iets hebben en degenen die niets hebben
Vraag 11 1 punt
Een inleiding kan verschillende elementen bevatten, zoals:
1 de aanleiding voor het schrijven van de tekst
2 een anekdote
3 een historische schets van het onderwerp
4 een of meer aansprekende voorbeelden
5 een probleemstelling
Welke twee elementen uit het bovenstaande rijtje zijn verwerkt in alinea 1 van tekst 2?
Noteer alleen de twee nummers.
Bekijk het antwoord
- Noemt de nummers 1 en 4. (1p)
Het scorepunt alleen toekennen als beide nummers juist zijn.
2018, tijdvak 2: Tekst 1
Opgavetekst
Tekst 1 Wie goed doet... komt nooit in het journaal (en dat is een groot probleem)
(1) In Kapelle moest er een wachtlijst komen – niet voor vluchtelingen, maar voor vrijwilligers. De gemeente kondigde aan dat er tweehonderd mensen uit Syrië zouden komen en een paar uur later hadden honderdvijftig bewoners zich gemeld. In Ootmarsum en Oud-Beijerland gebeurde hetzelfde. In die laatste gemeente meldden zich zelfs meer vrijwilligers dan vluchtelingen.
(2) Terwijl het kabinet inzet op ‘sobere opvang’ staan er duizenden Nederlanders te dringen om te helpen. Terwijl intellectuelen soebatten over quota voor vluchtelingen zijn er voorlopig alleen quota voor vrijwilligers. Velen nemen ondertussen het heft in eigen handen. Zo puilt de oude moskee in de Utrechtse wijk Lombok uit van de kledingpakketten.
(3) De sociale media doen hun naam ineens eer aan. “Wat er ook nodig is,” zo schrijft een Amsterdamse hulpverlener in de Volkskrant, “via oproepen op Facebook is het er binnen een paar uur.” De dankbaarheid onder vluchtelingen is dan ook groot. In Utrecht schreven de vluchtelingen een brief aan de burgemeester: “Ons verblijf in uw stad was kort maar hartverwarmend. Weten dat [we] op de hulp van onze medemensen kunnen rekenen, geeft ons […] vertrouwen in het leven en de mensheid.”
(4) Vertrouwen in de mensheid? Wacht even – voor veel mensen geldt eerder het tegenovergestelde. We zijn in de afgelopen weken overspoeld met berichten over vechtpartijen, bestormingen en scheldkanonnades. Ik heb geen voorpagina gezien over een bijeenkomst waar bewoners rustig met elkaar in gesprek gingen. En de reden is simpel: het goede is zo alomtegenwoordig dat we het niet zien, zeker niet op het journaal.
(5) Deze blindheid is niet zomaar iets van de laatste tijd. Het gaat ook verder dan de neiging van journalisten om te focussen op slecht nieuws. We hebben het hier over een oeroud mensbeeld. Eeuwenlang hebben filosofen betoogd dat we ten diepste beesten zijn. Van Augustinus tot Hobbes tot Nietzsche tot Freud – wijsgeer na wijsgeer heeft geschreven dat de mens eigenlijk egoïstisch is en de beschaving slechts een dun laagje vernis.
(6) Pas in de afgelopen decennia zijn er honderden studies verschenen waaruit blijkt dat dit mensbeeld simpelweg niet klopt. Natuurlijk, de meeste mensen zijn geen heiligen. Dat neemt echter niet weg dat we van nature geneigd zijn tot samenwerking en altruïsme.
(7) Mensen hebben allerlei redenen om anderen te helpen. Soms zijn ze intrinsiek gemotiveerd, soms willen ze hun reputatie opvijzelen, soms apen ze anderen na. Hoe het ook zij: bijna de helft van de Nederlanders doet vrijwilligerswerk, 60 procent is bereid een buurtgenoot te helpen en één op de acht zou zelfs een vluchteling in huis willen nemen. Zogenoemd ‘prosociaal’ gedrag is niet uitzonderlijk. Het is het water waarin we zwemmen.
(8) Maar waar komt ons zwarte mensbeeld dan vandaan? Het punt is niet dat mensen denken dat ze zélf egoïstisch zijn. Integendeel, uit de meeste onderzoeken blijkt dat we onszelf en onze directe omgeving bovengemiddeld sociaal vinden. Pas als het gaat over de mensen die we niet kennen, worden we pessimistischer. “Ik ben goed, wij zijn slecht”, dat is het dominante mensbeeld. Het eerste weten we uit ervaring, het tweede zien we op televisie.
(9) Op 29 augustus 2005 brak de hel los in New Orleans. Op 53 verschillende plekken begaven de dijken het waardoor maar liefst 80 procent van de stad onderliep. De orkaan Katrina werd de grootste natuurramp in de geschiedenis van de Verenigde Staten. Ten minste 1.836 mensen kwamen om.
(10) Het duurde niet lang of de kranten stonden vol met berichten over plunderingen, verkrachtingen en schietpartijen. Er deden allerlei verhalen de ronde over scherpschutters die reddingshelikopters onder vuur namen en gangsters die al plunderend en verkrachtend door de straten zwierven. De hoofdcommissaris van de politie zei dat de stad weggleed in anarchie en de gouverneur van Louisiana vreesde hetzelfde: “Wat mij het meest boos maakt, is dat rampen als deze vaak het slechtste in mensen naar boven brengen.”
(11) Het was dit beeld van New Orleans dat de wereld over ging. “Het vernis van de beschaving is heel dun”, kopte de Volkskrant. De filosoof Ger Groot schreef in De Groene Amsterdammer over “de verdamping van de publieke moraal”. H.J.A. Hofland piekerde in NRC Handelsblad over “de versleten remmen van de beschaving”. Dezelfde krant liet een stuk van de historicus Timothy Garton Ash vertalen. Hij wond er geen doekjes om: “Haal de basiselementen van het ordelijke, beschaafde leven weg – eten, onderdak, drinkwater, een minimum aan persoonlijke veiligheid – en wij vallen binnen een paar uur terug in een hobbesiaanse1) oerstaat, een oorlog van allen tegen allen. […] de meesten gaan het grootste deel van de tijd een meedogenloze strijd aan om te overleven als individu en als soort. Een paar worden tijdelijk engelen, de meesten worden weer apen.”
(12) De Britse historicus vreesde dat we zulke explosies van barbarij steeds vaker zouden meemaken. New Orleans had een klein gaatje geopend in “de dunne korst op het kolkende magma van de menselijke natuur”. En de natuurramp had duidelijk gemaakt wat er onder de oppervlakte schuilt. Een monster.
(13) Pas veel later, toen de journalisten waren verdwenen, het water was weggepompt en de columnisten een nieuw onderwerp hadden gevonden, ontdekten wetenschappers dat er iets heel anders was gebeurd in New Orleans. De stad was niet overspoeld door egoïsme en anarchie. De stad was overspoeld door samenwerking, empathie en heldhaftigheid.
(14) Zeker, er waren voorbeelden van asociaal gedrag te vinden. Maar onderzoekers van het Disaster Research Center van de Universiteit van Delaware concludeerden in 2006 dat “de overweldigende meerderheid van het spontane gedrag prosociaal was”. Honderden groepen werden geformeerd om mensen te redden. Een van die groepen noemde zich de Robin Hood Plunderaars: elf vrienden die voedsel, kleren en medicijnen uitdeelden onder de mensen in de grootste nood.
(15) Het geluid van de scherpschutter bleek achteraf de klep van een gastank te zijn. De hoofdcommissaris moest uiteindelijk toegeven dat hij geen enkel officieel verslag van moord of verkrachting had. En inderdaad: er was veel geplunderd, maar dan vooral door groepen die samenwerkten om te overleven, soms zelfs met de politie. Individueel plundergedrag was zeldzaam en werd sterk afgekeurd.
(16) Katrina voldeed aan het wetenschappelijke beeld van hoe mensen op rampen reageren. Het Disaster Research Center heeft op basis van bijna 700 veldstudies vastgesteld dat er – in tegenstelling tot wat je altijd in films ziet – nooit totale paniek uitbreekt en er nooit sprake is van een vloedgolf van egoïsme. Het aantal misdaden – moord, diefstal, verkrachting – daalt doorgaans. Mensen blijven rustig, ze raken niet in shock en ze komen snel in actie. “En hoeveel er ook geplunderd wordt,” zo merkt een van de oprichters van het onderzoekscentrum in Delaware op, “het verbleekt altijd bij het wijdverspreide altruïsme dat leidt tot het gratis en massale geven en delen van goederen en diensten.”
(17) Het beeld dat geschetst wordt in de media is steevast het omgekeerde van wat er op de rampplek gebeurt. Als de wereld vergaat, is het niet ieder voor zich, maar een voor allen en allen voor een. Als de dijken breken, worden we geen apen, zoals de Britse historicus Timothy Garton Ash verzuchtte, maar excelleren we juist in menselijkheid.
(18) De ramp in New Orleans is een extreem voorbeeld, maar de dynamiek is steeds dezelfde: er is een collectieve tegenslag, er komt een golf van samenwerking, die vervolgens weer de kop wordt ingedrukt door de op hol geslagen nieuwsfabriek. Dankzij jaren van onderzoek weten we dat met name de televisie ons wereldbeeld verpest. “Hoe meer je televisie kijkt, hoe sneller je geneigd bent om te denken dat mensen inherent zelfzuchtig zijn”, zo concludeert Matthieu Ricard op basis van onderzoek van de Universiteit van Pennsylvania. Dat heeft niets te maken met de televisie zelf – het ligt aan de inhoud van de programma’s (programma’s met een positiever mensbeeld kunnen goed gedrag stimuleren).
(19) Neem de vluchtelingencrisis: als mensen zich nu zorgen maken over vechtpartijen, verkrachtingen en een “onhoudbare” toestroom, dan heeft dat alles te maken met wat ze op televisie zien. De mensen met de sterkste mening over vluchtelingen hebben er vaak het minste mee te maken. Natuurlijk, onze vrienden, familie en buren vertrouwen we wel, want die kennen we. Maar de rest van Nederland, en de nieuwkomers? Die kennen we alleen van televisie.
(20) Misschien begint een beter mensbeeld met het vertellen van een ander verhaal. Iedereen weet dat egoïsme, racisme en haat bestaan. Maar altruïsme en naastenliefde zijn evengoed onderdeel van onze natuur. En belangrijker nog: we kunnen deze typisch menselijke eigenschappen verder trainen en stimuleren. Dat kan met constructieve journalistiek, het kan in het onderwijs en het kan door mensen bij elkaar te brengen.
(21) Het punt is: mensen worden niet goed of slecht geboren. Ze worden geboren met de potentie om goed of slecht te worden. In Nederland, een van de veiligste en rijkste landen ter wereld, zijn we al ver gekomen. Onze beschaving is geen dun laagje vernis, het is een dikke vetlaag die ons warm houdt, zelfs als de dijken doorbreken. Maar dat is geen reden om op onze lauweren te rusten.
noot 1 hobbesiaans: naar het idee van de Engelse filosoof Thomas Hobbes (1588-1679) die aangaf dat mensen van nature beesten zijn en dat beschaving het beest in de mens in toom houdt
naar: Rutger Bregman
uit: www.decorrespondent.nl, geraadpleegd op 12 december 2016
Rutger Bregman is historicus en auteur.
Vraag 13 1 punt
Welke twee van de onderstaande uitspraken over het tekstdoel van tekst 1 zijn waar?
Noteer alleen de nummers van de twee uitspraken.
Bekijk het antwoord
Antwoord: A en B
2018, tijdvak 2: Tekst 2
Opgavetekst
Tekst 2 Laat de brutalen niet voordringen
(1) Een warm moment van erkenning, zo voelde het voor veel twitteraars1). Ze kregen afgelopen week ineens een telefoontje van het Rapid Response Team (RRT) van de Sociale Verzekeringsbank (SVB), een instantie die werkt in opdracht van de overheid. “Doordat ik op Twitter bezig was, werd ik ineens gebeld”, meldden ze nadien trots op het online berichtenplatform. De blijdschap is begrijpelijk. De nood was hoog. De SVB had een flinke achterstand opgelopen bij de uitbetalingen van toeslagen waarmee circa tweehonderdduizend Nederlanders zelf hun zorg inkopen. Hierdoor kregen tienduizenden hulpverleners de afgelopen tijd hun geld niet. Op de sociale media brak onrust uit. Op Twitter was de hashtag #svb-alarm een weekend lang trending topic2). De digitale golf van verontwaardiging leidde zelfs tot een Kamerdebat over de chaos met de uitbetalingen.
(2) Wie twittert, wordt gehoord. In het bedrijfsleven is dat heel gewoon. Gaat u maar eens kijken bij de afdeling webcare van een grote onderneming. Daar observeert men hoe het eigen merk het ‘doet’ op de sociale netwerken. Erupties van aandacht voor het merk zien de webcaremedewerkers terug in hun grafiekjes. Ze zoomen dan onmiddellijk in op de bron van de onrust en speuren naar herrieschoppers met ‘een hoge impact’. Deze impact hangt af van het aantal vrienden (Facebook), contacten (LinkedIn) of volgers (Twitter). Hoe meer digitale verbindingen u heeft, des te belangrijker vinden bedrijven wat u online meldt. Heeft u minder dan vijfhonderd volgers op Twitter? Dan doet u er nauwelijks toe. Pas boven de duizend gaan ze op u letten en neemt de kans toe dat u snel antwoord krijgt. Bent u een BN’er met tien-, twintig- of wel honderdduizend volgers, dan weet u zeker dat u online op handen wordt gedragen.
(3) Wat het bedrijfsleven al deed, doet de overheid nu dus ook. De SVB belt burgers omdat ze actief zijn op Twitter. Als het even kan, worden de problemen van de digitale klagers zo snel mogelijk opgelost. Niks mis mee, zo lijkt het. Mooi is dat de sociale media burgers bevrijden uit hun onmondigheid. Als een onderwerp leeft, kan eenieder met wat mazzel en een goede timing een effectieve campagne lanceren. De andere kant is dat de brutalen zich nu ook via de sociale media de wereld toe-eigenen. Wie kan bogen op een groot digitaal netwerk, wordt met egards behandeld, niet alleen door het bedrijfsleven maar ook door de overheid. Zo ontstaan ‘voordringkanalen’, waarschuwde een van mijn volgers. En hij heeft gelijk.
(4) De maatschappelijke versplintering neemt zorgwekkende vormen aan, concludeerde het Sociaal en Cultureel Planbureau (SCP) eind vorig jaar in zijn rapport Verschil in Nederland. Deze segmentatie hangt samen met verschillen in ‘hulpbronnen’ waaruit mensen putten. Het SCP onderscheidt vier van deze ‘kapitalen’: ten eerste persoonskapitaal (schoonheid, kracht en intelligentie); ten tweede economisch kapitaal (opleiding, inkomen en vermogen); ten derde cultureel kapitaal (taalgebruik, smaak en reputatie) en ten vierde sociaal kapitaal (netwerken).
(5) Het kapitaal dat mensen aanboren via de sociale media, is vooral cultureel en sociaal kapitaal. Maar de digitale media bieden ook extra mogelijkheden: een ‘digitaal kapitaal’. En helaas zit dit nieuwe kapitaal dan weer vooral bij de mensen die al bulken van de andere kapitalen. Het nieuwe digitale kapitaal is een kans voor de gewone man, maar het jaagt ook de maatschappelijke segmentatie aan. We willen mondige mensen, maar geen voordringkanalen voor de brutalen. Het is aan de overheid op de sociale media hierin het juiste midden te vinden; een belangrijke opdracht, urgent ook, zeker voor het RRT van de SVB.
noot 1 twitteraars: mensen die een kort bericht sturen via het sociale medium Twitter
noot 2 trending topic: een onderwerp dat in een korte periode een van de meest genoemde onderwerpen op Twitter is
naar: Kees Kraaijeveld
uit: Vrij Nederland, 11 februari 2015
Kees Kraaijeveld is een columnist die vooral schrijft over economische onderwerpen.
Vraag 21 1 punt
Wat is het belangrijkste doel van tekst 2?
Het belangrijkste doel is
Bekijk het antwoord
Antwoord: A
Hoe vaak tekstsoorten en tekstdoelen in het examen komt
| Examen | Vragen | Aantal | Aandeel |
|---|---|---|---|
| 2026, tijdvak 1 | 28 | 1 | 3% |
| 2025, tijdvak 1 | 24 | 1 | 2% |
| 2025, tijdvak 2 | 16-20, 24 | 6 | 15% |
| 2024, tijdvak 1 | 23-24 | 2 | 5% |
| 2024, tijdvak 2 | 22 | 1 | 3% |
| 2023, tijdvak 2 | 21, 26 | 2 | 5% |
| 2022, tijdvak 1 | 9 | 1 | 3% |
| 2022, tijdvak 2 | 10, 21, 25, 38 | 4 | 11% |
| 2022, tijdvak 3 | 12, 24, 41 | 3 | 7% |
| 2021, tijdvak 1 | 17, 38 | 2 | 5% |
| 2021, tijdvak 2 | 1, 24, 30-31 | 4 | 11% |
| 2021, tijdvak 3 | 10, 20, 22 | 3 | 8% |
| 2019, tijdvak 1 | 19, 22 | 2 | 5% |
| 2018, tijdvak 1 | 10-11 | 2 | 6% |
| 2018, tijdvak 2 | 13, 21 | 2 | 5% |
In 15 van de 18 ingedeelde examens Nederlands havo staat een vraag over tekstsoorten en tekstdoelen, samen 36 vragen (5% van alle examenvragen). De meeste stonden in 2025, tijdvak 2: 6 vragen. In de examens van 2024 tot en met 2026 ging 5% van de vragen over tekstsoorten en tekstdoelen, daarvoor 5%. Dat aandeel is dus stabiel.
Oefenen met tekstsoorten en tekstdoelen
Maak de 15 nieuwste examenvragen over tekstsoorten en tekstdoelen online, zonder account, of kies de vragen uit één jaar (2025, 2024, 2023, 2022, 2021, 2019 en 2018). Het AI-model kijkt ze na volgens het correctievoorschrift, je docent keurt het resultaat goed en je krijgt per vraag je punten en feedback in je mail.
Oefen de vragen over tekstsoorten en tekstdoelen
Andere onderwerpen Nederlands havo
Tekstsoorten en tekstdoelen op andere niveaus
- Examenvragen tekstsoorten en tekstdoelen Nederlands vmbo-bb
- Examenvragen tekstsoorten en tekstdoelen Nederlands vmbo-gl/tl
- Examenvragen tekstsoorten en tekstdoelen Nederlands vmbo-kb
- Examenvragen tekstsoorten en tekstdoelen Nederlands vwo
Nakijken als docent
Kies het examen in de vragenbank
In de vragenbank van ToetsChecker staat elk examen Nederlands havo onder Eindexamens. Je neemt de examenvragen over in een eigen toets, alles of een selectie, of je leest het examen met het correctievoorschrift in als correctiemodel.
Laat de klas het examen maken
Op papier, zoals het echte examen: je scant de stapel in één keer of mailt de scan naar je scanadres. Of online, als digitale toetsafname met toezicht; de opgavetekst staat dan als bron bij elke vraag. Afbeeldingen uit het examen gaan niet mee, die staan in de PDF van de opgaven.
Geef de resultaten vrij
Het AI-model kijkt elk examen na volgens het correctievoorschrift en schrijft feedback per vraag. Bij een oefenexamen geef je alles in één keer vrij; bij een toets die meetelt loop je het voorstel eerst na. De leerling ziet het resultaat pas na jouw vrijgave.
ToetsChecker is geen examensite: je kijkt er ook je eigen SO's, proefwerken, praktische opdrachten en verslagen mee na, handgeschreven of digitaal, met jouw correctiemodel en feedback per vraag. Een gratis account heeft alle functies en 200 credits per maand, genoeg om ongeveer 100 toetsen te laten nakijken. Maak een gratis account of lees eerst hoe het nakijken werkt.
Hoe ToetsChecker Nederlands per vraagtype nakijkt, lees je op Nederlands toetsen nakijken met AI.
Alle oefentoetsen en eindexamens van dit vak staan op Nederlands oefenen. Wat je op je centraal examen nodig hebt om te slagen, reken je uit met de slaag-zakcalculator.
Veelgestelde vragen
Hoe vaak komt tekstsoorten en tekstdoelen voor in het eindexamen Nederlands havo?
In de 18 ingedeelde examens van 2018 tot en met 2026 gaan 36 vragen over tekstsoorten en tekstdoelen, 5% van alle examenvragen. Het onderwerp staat in 15 van die examens.
In welk examen Nederlands havo stonden de meeste vragen over tekstsoorten en tekstdoelen?
In het examen van 2025, tijdvak 2, met 6 vragen: 16-20, 24.
Hoe oefen ik examenvragen over tekstsoorten en tekstdoelen?
Op deze pagina staan alle vragen over tekstsoorten en tekstdoelen met het antwoord. Je maakt ook de 15 nieuwste vragen online, of die van één jaar, zonder account: het AI-model kijkt ze na, je docent keurt het resultaat goed en je krijgt per vraag feedback.