Examenvragen leesvaardigheid Nederlands havo
349 vragen over leesvaardigheid uit 18 centrale examens van 2018 tot en met 2026.
Leesvaardigheid komt in 18 van de 18 examens Nederlands havo voor, met 349 vragen (51% van alle examenvragen). Het meest in 2018, tijdvak 2 (26 vragen). Je oefent de vragen online en het AI-model kijkt ze na volgens het correctievoorschrift.
Alle examenvragen over leesvaardigheid
Per examen de vragen over leesvaardigheid, nieuwste eerst, met de tekst van de opgave erbij. Onder elke vraag klap je het antwoord uit het correctievoorschrift open.
Oefen de vragen over dit onderwerp online
2026, tijdvak 1: Deel 1 De werkmentaliteit van jongeren
Opgavetekst
Stel, je moet voor het vak Nederlands een beschouwing schrijven over een maatschappelijk verschijnsel. Jij hoort vaak de uitspraak: "De jongeren van tegenwoordig zijn liever lui dan moe." Je kiest daarom als verschijnsel de werkmentaliteit van jongeren en zoekt uit in hoeverre de huidige jongeren een andere werkmentaliteit hebben dan de oudere generaties.
Je hebt in deze context over `quiet quitting' gehoord, waar bron 1 over gaat. Je hebt het idee dat deze term de kern van de zaak raakt. Daarom analyseer je de gedachtegang van deze bron.
Bron 1: Alleen het hoognodige doen op je werk? Dat is juist heel verstandig
(1) In mijn opwinding over de krappe arbeidsmarkt waar ik de vorige twee weken over schreef, had ik helemaal quiet quitting1) gemist — volgens het Algemeen Dagblad dé nieuwe trend op het werk. Het komt, uiteraard, uit Amerika en het is "alleen nog maar het hoognodige doen op je werk, en niks extra's".
(2) Dus "je laptop om 17.00 uur dichtklappen, alleen je toegewezen taken uitvoeren, niet meer 's avonds je mail bekijken en meer tijd doorbrengen met je familie".
(3) Experts vonden het niet verstandig om daaraan mee te doen, want zonder dat stapje extra mis je de boot in je carrière. Maar ja, het is iets "van de jonge generatie", die "door corona de verbinding met de arbeidsmarkt is kwijtgeraakt en een andere opvatting over werk heeft dan ouderen".
(4) Toen ik het las, dacht ik drie dingen. Één: ammehoela. Twee: quiet quitting is helemaal niet nieuw. Overal in het land klappen al miljoenen jaren hele volksstammen hun laptop om 17.00 uur dicht, zelfs als ze geen zak gedaan hebben. En drie: er is helemaal niks mis met het hoognodige doen. Dat is hartstikke veel! Ik wou dat ik dagelijks het hoognodige afkreeg.
(5) Want quiet quitting is niet de kantjes eraf lopen, zoals een voormalig Schiphol-topman deed, met z'n jaarsalaris van zes ton en z'n stomme praatjes op tv. Of dat hele leger in Den Haag dat al jaren het Toeslagenschandaal2) "hoog op de agenda heeft staan". Als ze daar het "hoognodige" hadden gedaan, hadden al die ouders allang hun geld gehad en waren de rijen bij de security op Schiphol allang verdwenen.
(6) Werkgevers mogen zich in hun handjes knijpen met mensen die het hoognodige doen. Ik denk dat al die jongeren die dagelijks het hoognodige doen, sowieso tien keer meer doen dan menig scrummaster3) in een jaar.
(7) Ik zou al die quiet quitters dan ook willen adviseren te stoppen met die term, en het gewoon te noemen wat het is, namelijk: je grenzen stellen — het belangrijkste wat er is op het werk.
(8) Ja, werkgevers hebben er belang bij om dat een negatieve kwalificatie te geven — alsof je daarmee stilletjes naar de achtergrond verdwijnt — maar dat is het helemaal niet. Quiet quitting is niet quitten, maar doen waar je voor betaald wordt en onbetaald overwerk weigeren.
(9) Maar het meest ben ik tegen dat "quiet"! Hoezo quiet? Je moet helemaal niks quiet doen op je werk. Juist dan verdwijn je naar de achtergrond. Je moet alles luid doen, zodat niemand meer om je heen kan.
(10) Nu zijn het vaak de mensen die het minst doen, die het meeste lawaai maken. Die amechtig door de gangen met dikke dossiers lopen te zuchten hoe druk ze het hebben. Die het geluid van hun mail zo instellen dat er steeds een harde ping klinkt als er iets binnenkomt (de nieuwsbrief van de Jumbo, mail van hun moeder, de laatste update van de game Minecraft) en luid tijdens vergaderingen hun mening verkondigen om te verhullen dat dat het enige is wat ze doen.
(11) Mensen die quiet blijven, krijgen juist het meeste werk op hun bord — wie zwijgt, stemt toe — moeten alle puinzooi opruimen, raken in een burn-out en worden het meest gemist. Het wordt hoog tijd dat we daar eens tegen in opstand komen.
(12) Vanaf nu noemen we het dus niet meer `quiet quitting', lieve jongeren, maar `loud working'4). En laten we ons niet stilletjes naar de uitgang leiden, maar verheffen we onze stem.
(13) Gaan we keihard in de vergadering roepen dat we écht niet gaan doen wat die luie collega allang had moeten doen. Wijzen we luidkeels op onze magere salarisschaal bij alles wat we doen. Protesteren we als er iets over de schutting wordt gegooid. Verkondigen we luid dat we al onze verlofdagen gaan opnemen. Zeggen we hardop dat we alleen nog ons eigen werk doen en als ze meer willen: voor jou tien andere werkgevers!
(14) Als de recessie straks weer toeslaat, is het vroeg genoeg om ons allemaal weer quiet een burn-out te werken.
Japke-d. Bouma, NRC, 20 september 2022. Japke-d. Bouma schrijft een wekelijkse column voor NRC over werk, carrière, het leven en taal.
noot 1 quiet quitting: letterlijke vertaling: stil stoppen. noot 2 toeslagenschandaal: politieke affaire rond de kinderopvangtoeslag, waarbij duizenden ouders onterecht als fraudeur werden aangemerkt. noot 3 scrummaster: iemand die projecten begeleidt op de werkvloer volgens een methode waarbij grote taken worden opgedeeld. noot 4 loud working: letterlijke vertaling: luid werken.
Bron 2: Vooroordelen over jongeren op de werkvloer
(1) Over de jongste generatie (Gen Z) op de werkvloer bestaan nogal wat vooroordelen. Zo zijn de huidige twintigers lui, veeleisend, willen ze geen kantoorbaan en hoppen ze van de ene baan naar de andere. Maar zijn die vooroordelen wel waar en zo ja, hoe erg zijn ze eigenlijk?
(2) Sommige vooroordelen zijn voor een deel van de jongeren inderdaad waar. Er is een groep die graag parttime wil werken. Niet uit luiheid: nee, ze willen daarnaast vrijwilligerswerk doen, hebben een eigen bedrijf naast hun baan in loondienst of kiezen bewust voor een specifieke werk-privébalans.
(3) Dat maakt ze niet lui. Dat maakt ze wel anders dan generaties boven hen. Daarmee zijn ze niet beter of slechter dan anderen. Bij de een past een voltijdbaan nou eenmaal beter dan bij de ander. Krijg je een sollicitant die minder dan 40 uur wil werken? Vraag diegene vanuit interesse eens waarom het de wens is parttime te werken. Zo leer je de kandidaat beter kennen. En wie weet blijkt deze in zijn vrije tijd wel iets te doen waar jij je voordeel mee kunt doen.
Willem Hop, website YoungCapital, 6 februari 2023. Willem Hop was directeur MKB bij uitzendbureau YoungCapital Nederland.
Bron 3: Werken graag, maar er is meer in het leven
(1) Over het waarom van die veranderde werkmentaliteit hoeft hoogleraar economie Robert Dur niet lang te filosoferen. Veel meer dan met de jongeren zelf heeft het te maken met de economische omstandigheden waarin zij de arbeidsmarkt betreden. Uit zijn onderzoek naar Amerikaanse data blijkt namelijk dat die bepalend zijn voor de prioriteiten die jonge werkenden stellen aan hun baan. "Als het lastig is een baan te vinden, ligt de focus heel erg op inkomen, terwijl in gunstige tijden inhoud en zingeving veel belangrijker worden gevonden", aldus Dur.
(2) Bovendien vermoedt hoogleraar arbeidsmarkt Ton Wilthagen dat de veranderde werkmentaliteit niet alleen uit luxe is geboren. Veel jongeren groeiden weliswaar op in grote welvaart met ouders die hen vooral aanmoedigen te doen wat ze leuk vinden, maar óók met werkgevers die hen behandelden als klapstoelmedewerkers (tweederde heeft een flexcontract). Voor elke jongere waren er altijd tien anderen, tot ze er plotseling niet meer waren. "Dan is het niet gek dat zij nu tegen die werkgever zeggen: zoek het uit."
(3) Deze generatie heeft bovendien de opkomst van de `burn-outpandemie' heel bewust meegemaakt, aldus de hoogleraar. Als gevolg van nieuwe technologieën die de grens tussen werk en privé vervaagden en de toegenomen werk- en regeldruk, leken mensen in sectoren als de zorg en het onderwijs afgelopen jaren bij bosjes om te vallen. Volgens onderzoek van TNO lijden inmiddels 1,2 miljoen werkenden aan burn-outklachten. "Jongeren zagen dit bij hun broers en zussen gebeuren", zegt Wilthagen. "Zij zijn daardoor soms bij voorbaat al bang om overbelast te raken."
(4) Volgens voorzitter Kimberley Snijders (21) van de Nationale Jeugdraad, een koepelorganisatie van landelijke jongerenorganisaties, is er nóg een reden dat jongeren minder bereid zijn dat stapje extra te zetten. "Dat ideaal nastreven van een huis en auto waar je status aan ontleent, speelt bij jongeren minder, want hoe hard je ook werkt: je kunt toch geen huis kopen door je studieschuld. En een auto is niet handig en slecht voor het milieu. Dus moet je aan iets anders status ontlenen." De nieuwe statussymbolen zien jongeren elke dag langskomen in hun Instagram-tijdlijn: mooie reizen, sportieve lijven, festivals. Snijders: "In ieder geval zie je nooit een story vanuit de kantoortuin."
Marieke de Ruiter, de Volkskrant, 12 november 2022. Marieke de Ruiter is economieredacteur bij de Volkskrant.
Bron 4: Quiet quitting is een gezonde reactie op werk dat ons voortdurend overvraagt
(1) Niet meer bereikbaar zijn voor je werk buiten je werkuren. Niet aanbieden om onbetaald dat extra taakje te doen. Stipt om negen uur beginnen, en om vijf uur weer weg. Niet meer als eerste je hand omhoogsteken wanneer er overuren moeten worden gedraaid, er een afscheidsborrel moet worden georganiseerd of een dienst van een collega overgenomen moet worden. Quiet quitting is niets meer of minder dan aan het werk blijven, maar mentaal al `uitchecken'. Het wordt gedaan door mensen die ontevreden zijn in hun baan. Iemand die quiet quit, neemt (verwarrend genoeg) géén ontslag, maar besluit niet meer dan het strikt noodzakelijke te doen voor het werk. Zo'n snordrukker is niet langer bereid om veel meer te doen dan de functie-eisen voorschrijven. En het fenomeen zou dan massaal spelen onder jongeren van Generatie Z — dat is namelijk een keertje op TikTok gezegd.
(2) Ik moet je zeggen dat ik het niet helemaal geloof. Er wordt veel over quiet quitting gepraat en geschreven, maar of het daadwerkelijk veel voorkomt, waag ik te betwijfelen. Nieuw is het ook al niet: ook onder de oudere generaties was niet iedereen workaholic. Sommige mensen werken om te leven, in plaats van dat ze leven om te werken. Dat is van alle tijden.
Thijs Launspach, Algemeen Dagblad, 31 oktober 2022. Thijs Launspach is als psycholoog en schrijver werkzaam op gebieden als mentale gezondheid, stress, burn-out, millennials en keuzestress.
Bron 5: De `verwende sneeuwvlokjes' van Generatie Z zoeken hun weg op de arbeidsmarkt
(1) Een nieuwe generatie werknemers betreedt de arbeidsmarkt, een generatie met een niet al te beste reputatie: Generatie Z, geboren tussen 1997 en 2015. De jongeren zouden verwend zijn en weinig weerbaar. Met spottende bijnamen als 'sneeuwvlokjes' en 'rubbertegelkinderen', grootgebracht door 'curlingouders' die hun problemen hebben weggepoetst. Trainingen leren werkgevers en Generatie Z nu met elkaar omgaan.
(2) Generatie Z — de eerste generatie die volledig is opgegroeid met alle mogelijkheden van de digitale wereld — heeft hoge verwachtingen van de arbeidsmarkt, zien werkgevers. Uitdagende functies moeten niet alleen persoonlijke groei brengen, maar ook een positieve impact hebben op mens en maatschappij. Een aantrekkelijk salaris zien de twintigers als rechtvaardig.
(3) De twintigers van Generatie Z zien niet vaak wat in fulltime werken. Het leven naast werken is minstens zo belangrijk, zo niet belangrijker. In de huidige krappe arbeidsmarkt kunnen ze dan ook eisen stellen. Generatie Z heeft een bevoorrechte positie ten opzichte van voorganger Generatie Y — de millennials — die de arbeidsmarkt betrad in een periode van hoge werkloosheid.
Mayra Pereira Furtado dos Reis, website nos.nl/nieuwsuur, 6 oktober 2023. Mayra Pereira Furtado dos Reis werkt als redacteur voor de online nieuwspagina Nieuwsuur van de NOS.
In alinea 3 lees je dat de jonge generatie "een andere opvatting over werk heeft dan ouderen".
Vraag 1 1 punt
Noteer voor zowel jongeren als ouderen welke opvatting over werk kan worden afgeleid uit alinea 1 tot en met 3. Neem de nummers uit onderstaande zinnen over en zet je antwoord daarachter. Geef geen voorbeelden.
Jongeren vinden het goed om ... (1) ... .
Ouderen vinden het goed om ... (2) ... .
Bekijk het antwoord
De kern van een goed antwoord is: Jongeren vinden het goed om 1: (op het werk) (alleen nog maar) het hoognodige/minimale te doen / niets extra's te doen / alleen (je) toegewezen taken uit te voeren / mee te doen aan quiet quitting. Ouderen vinden het goed om 2: (op het werk) iets extra's te doen / meer werk te verrichten (dan er van je wordt verwacht).
Indien twee elementen juist: 1. Indien minder dan twee elementen juist: 0.
Opmerking: antwoorden die alleen uit voorbeelden bestaan, moeten fout worden gerekend. Bijvoorbeeld bij 1: je laptop om 17.00 uur dicht te klappen. Beoordeel de spelling.
Uit alinea 1 tot en met 7 kun je drie zinsgedeeltes citeren om een definitie van quiet quitting te geven en een negatieve en een positieve invulling daarvan.
Vraag 3 2 punten
Citeer deze drie zinsgedeeltes en gebruik per citaat niet meer dan 6 woorden. Neem de nummers uit de tabel over en zet je antwoord daarachter.
| definitie van quiet quitting: | bijpassend citaat: |
|---|---|
| negatieve invulling van quiet quitting: | (1) |
| positieve invulling van quiet quitting: | (2) |
| (3) |
Bekijk het antwoord
Negatieve invulling: 1: "(alleen nog maar) het hoognodige doen".
Positieve invulling: "het hoognodige doen (op je werk)" (regels 7-8, regels 31-32, regels 49-50, regels 51-52) / "alleen je toegewezen taken uitvoeren" (regels 11-12).
2: "(de) kantjes eraf lopen" (regels 35-36). 3: "(het is, namelijk: je) grenzen stellen" (regels 58-59).
Indien drie elementen juist: 2. Indien twee elementen juist: 1. Indien minder dan twee elementen juist: 0. Opmerking: citaten die langer dan zes woorden zijn en/of niet uit aaneensluitende tekst bestaan, moeten fout worden gerekend. Bij verkort citeren dient uitgegaan te worden van het aantal woorden in de tekst en niet in het verkorte citaat.
Je wilt in je beschouwing aandacht besteden aan verschillende visies op het fenomeen `quiet quitting'. Daarom let je extra op kritische opmerkingen en de woordkeus in de tekst. Je ziet dat de term `het hoognodige' in de titel en de tekst meerdere keren voorbijkomt.
Vraag 4 1 punt
Wat is de belangrijkste boodschap van alinea 5 als het gaat om `het hoognodige'?
Bekijk het antwoord
Antwoord: B
B
De auteur bekritiseert verschillende partijen, om zo haar standpunt over de werkopvatting van jongeren kracht bij te zetten.
Vraag 5 3 punten
Leid voor alle partijen af welke kritiek zij krijgen, gelet op alinea 5 tot en met 10 van bron 1. Neem de nummers uit de tabel over en zet je antwoord daarachter. Geef geen voorbeelden. Één antwoord is al gegeven.
| partij | kritiek op deze partij |
|---|---|
| een voormalig topman van Schiphol en vele Haagse politici | (1) |
| scrummasters | (2) |
| jongeren | (3) gebruiken de verkeerde term voor wat ze bedoelen |
| werkgevers | (4) |
| werknemers die het meeste lawaai maken | (5) |
Bekijk het antwoord
| partij | kritiek op deze partij |
|---|---|
| een voormalig topman van Schiphol en vele Haagse politici | 1: een van de volgende: lopen de kantjes eraf / doen niet wat ze moeten doen / doen niet het hoognodige / lossen problemen niet op / als zij het hoognodige hadden gedaan, zouden de problemen zijn opgelost |
| scrummasters | 2: doen minder dan jongeren (die het hoognodige doen) / doen heel/te weinig |
| jongeren | 3: gebruiken de verkeerde term voor wat ze bedoelen (al gegeven) |
| werkgevers | 4: een van de volgende: waarderen mensen die het hoognodige doen / quiet quitters / quiet quitting te weinig / moeten quiet quitters / quiet quitting meer waarderen; hebben er belang bij om grenzen stellen / quiet quitting negatief te beoordelen; geven het stellen van grenzen / quiet quitting een negatieve kwalificatie; laten mensen die het hoognodige doen / quiet quitters te/onevenredig veel werk doen; zorgen voor burn-outs (bij werknemers die geen grenzen stellen / niet quiet quitten) |
| werknemers die het meeste lawaai maken | 5: een van de volgende: doen het minst / weinig; lopen te zuchten dat ze het druk hebben; doen alsof ze het druk hebben; verhullen dat ze het minst / weinig doen |
Indien vier elementen juist: 3. Indien drie elementen juist: 2. Indien twee elementen juist: 1. Indien minder dan twee elementen juist: 0. Opmerkingen: uit de antwoorden moet blijken dat er kritiek geuit wordt. Antwoordelementen die alleen uit voorbeelden bestaan, moeten fout worden gerekend. Beoordeel de spelling.
"Vanaf nu noemen we het dus niet meer `quiet quitting', lieve jongeren, maar `loud working'." (regels 96-98). Een deel van dit citaat wordt in alinea 13 nog eens benadrukt door de woordkeus.
Vraag 6 1 punt
Welk deel van het citaat is dat?
Bekijk het antwoord
Antwoord: D
D
Na het lezen van bron 1 kies je de volgende hoofdvraag voor je beschouwing: Heeft de jongere generatie inderdaad een andere werkopvatting dan de oudere generaties? Om deze vraag te beantwoorden, gebruik je naast bron 1 ook bron 2.
Lees bron 2.
Vraag 7 3 punten
Geef aan hoe er in bron 2 wordt gedacht over verschillen in werkopvatting tussen jongeren en oudere generaties. Neem de nummers uit de tabel over en zet je antwoord daarachter.
Bron 2 signaleert verschillen tussen generaties.
| Het volgende kun je volgens bron 2 echter niet zeggen: | (1) |
| Dit is wat je volgens bron 2 wel kunt zeggen: | (2) |
| Dit is een verklaring die bron 2 hiervoor geeft: | (3) |
Bekijk het antwoord
De kern van een goed antwoord is: 1: een van de volgende: jongeren/de jongste generatie (op de werkvloer)/Gen Z'ers/twintigers zijn lui. De ene generatie is beter/slechter dan de andere. Alle vooroordelen over de jongste generatie/jongeren zijn waar.
2: jongeren/ze zijn anders dan de generatie boven hen / hebben een andere werkopvatting (dan ouderen). / (sommige) jongeren/ze willen graag parttime werken.
3: een van de volgende: andere dingen willen doen naast werk / ze willen andere dingen naast hun werk doen. / ze willen (naast hun werk) vrijwilligerswerk doen / tijd voor hun eigen bedrijf (hebben). voorkeur voor een andere werk-privébalans / ze willen (liever) / kiezen bewust voor een andere werk-privébalans. Bij de een past voltijd/fulltime/deeltijd/parttime (werken) beter dan bij de ander. Voltijd/fulltime (werken) past niet bij iedereen.
Per juist benoemd element: 1. Beoordeel de spelling.
Bron 1 en bron 3 geven allebei verklaringen voor de veranderde werkmentaliteit van jongeren. Je mist in bron 3 echter een verklaring die wél wordt genoemd in alinea 1 tot met 3 van bron 1.
Vraag 9 1 punt
Noteer deze verklaring. Geef antwoord in een of meer volledige zinnen.
Bekijk het antwoord
De kern van een goed antwoord is: jongeren/ze zijn door corona de verbinding kwijtgeraakt met de arbeidsmarkt (en hebben daardoor een andere opvatting over werk). / Door corona is de verbinding kwijtgeraakt met de arbeidsmarkt.
Niet goed: dat komt door corona. Beoordeel de spelling en grammatica.
Je gaat nu de inhoud van bron 4 en 5 vergelijken met de inhoud van bron 1 en 2. In onderstaande tabel staan vier uitspraken die zijn gebaseerd op bron 4 en bron 5.
Vraag 13 3 punten
Geef bij iedere uitspraak aan of deze overeenkomt met uitspraken in bron 1, bron 2 of geen van beide bronnen. Neem de nummers van de uitspraken over en zet je antwoord daarachter. Let op: kies per uitspraak één antwoord.
| uitspraak | deze uitspraak komt overeen met uitspraken in: |
|---|---|
| 1 Quiet quitting is helemaal niet zo nieuw als wordt gezegd. | (kies uit: bron 1 / bron 2 / geen van beide bronnen) |
| 2 Quiet quitters verwachten dat een baan persoonlijke en maatschappelijke voordelen biedt. | (kies uit: bron 1 / bron 2 / geen van beide bronnen) |
| 3 Het leven naast werken is voor jongeren minstens zo belangrijk. | (kies uit: bron 1 / bron 2 / geen van beide bronnen) |
| 4 Jongeren kunnen nu veeleisend zijn dankzij de krappe arbeidsmarkt. | (kies uit: bron 1 / bron 2 / geen van beide bronnen) |
Bekijk het antwoord
1: bron 1
2: geen van beide bronnen
3: bron 2
4: bron 1 / geen van beide bronnen
Bij bron 1 tot en met bron 5 zou je van twee bronnen kunnen zeggen dat ze minder betrouwbaar zijn vanwege de subjectieve, ironische schrijfstijl.
Vraag 14 1 punt
Welke twee bronnen zijn dat? Noteer alleen de nummers van die twee bronnen.
Bekijk het antwoord
Bron 1 en bron 4.
2026, tijdvak 1: Deel 2 Doorbreek de taal-impasse
Opgavetekst
Tekst 6: Doorbreek de taal-impasse
(1) Mijnheer Van Dale zit er maar mee in zijn maag. Wat te doen met woorden voor beroepen eindigend op -man, nu het na meerdere emancipatiegolven en een #MeToo-revolutie glashelder is dat daar net zo goed een vrouw achter schuil kan gaan? Wat moeten we met alle vuilnismannen, politiemannen en topmannen die dagelijks de revue passeren? Politievrouw lijkt een logisch alternatief, maar voelt vreemd als er niet naar een specifiek persoon verwezen wordt. Zullen we dan maar gaan voor politiepersoon? Toppersoon? En wordt straks elke actrice een acteur? Een duidelijke koers bepalen voor deze en andere gendergerelateerde vraagstukken blijkt voor onze taalinstanties een ware hersenkraker.
(2) Toch is een koerswijziging hard nodig. Waar het gender betreft, is de Nederlandse taal een log, ouderwets en anachronistisch systeem, waarin de man nog altijd als ongenaakbare standaard geldt. De mannelijke norm is vanzelfsprekend: kennen we het geslacht van een woord niet, dan maken we het — zeker in Nederland — mannelijk. Verwijzen we naar een onbekende lezer, dan wordt deze steevast een `hij'. Maak je daar een `zij' van, dan klinkt de zinsconstructie afwijkend en krom.
(3) De mannelijke vorm klinkt nu eenmaal `normaler' in de oren en mijnheer Van Dale en consorten lijken vooralsnog niet van plan om daar iets aan te veranderen. Zo doen we het al eeuwen. Zo heb ik het geleerd en zo leert mijn dochter het op school. De vraag is echter: waarom? Of liever: waarom nog altijd?
(4) Deze zomer liet de Taalunie, die verantwoordelijk is voor het beleid rond de Nederlandse standaardtaal, van zich horen. Twee jaar geleden werd een werkgroep ingesteld van taalkundigen en genderdeskundigen om na te denken over zogenoemde genderbewuste taalconstructies. "Vanwege de toegenomen belangstelling voor taalgebruik waarin iedereen zich kan herkennen" werd met het oog op genderbewust taalgebruik een aantal adviezen en voorbeeldteksten gepresenteerd. Het zijn vrijblijvende suggesties en — op haar zachtst gezegd — halfslachtige maatregelen. De reden: tornen aan taal is nog altijd een taboe.
(5) "Niets moet", benadrukt taalwetenschapster Ingrid van Alphen, die deel uitmaakt van het taalteam. Politieman (grammaticaal mannelijk) en politieagente (grammaticaal vrouwelijk) `mogen' dus gewoon blijven, maar ze kunnen aangevuld worden met bijvoorbeeld het woord `politiepersoon', dat als een genderoverkoepelende term wordt gekarakteriseerd. Nu word ik nogal moe van woorden als `genderbewust', laat staan `genderoverkoepelend'. Dat soort gefoehnde woorden hebben iets betweterigs; alsof ze de taalgebruiker wijzen op wat ze eigenlijk hoort te vinden, hoe ze zich hoort te gedragen. Ik snap dan ook de irritatie over wat sommigen zullen ervaren als oppervlakkig taalgeneuzel.
(6) En toch. Niemand leeft zonder taal. Taal is geen bijzaak, maar noodzaak. Taal is een machtig, overkoepelend systeem waar we allemaal mee leven. De taal die we dagelijks bezigen, is een weerspiegeling van hoe we in de wereld staan en als die spiegel niet langer de werkelijkheid weergeeft, is er iets goed mis. Als onze taal de gelijkwaardigheid tussen vrouwen en mannen niet in zich bergt — dezelfde taal waar we in onderhandelen en overtuigen, bekvechten en liefkozen — loont het de moeite om daar, ondanks de onvermijdelijke neuzelwoorden, zorgvuldig naar te kijken. Niet alleen naar de taal zelf, maar ook naar de onderliggende processen die haar vormen.
(7) Taal is een organisch systeem en doorgaans wordt aangenomen dat een taal zich via haar gebruikers aanpast aan maatschappelijke ontwikkelingen. Kunstmatig de regels veranderen is volgens deze zienswijze overbodig en misschien zelfs kwalijk: taalvernieuwing gebeurt in de samenleving en zal uiteindelijk door instanties als de Taalunie worden opgepikt en overgenomen. Deze redenering loopt echter spaak en heeft geleid tot een paradox. Nieuwe regels maken onze taal niet kunstmatig; juist het uitblijven van die aangepaste regels zorgt voor een gekunsteld taalgebruik.
(8) Niemand wil fouten maken; we spreken en schrijven het liefst `zoals het hoort', dus volgens de grammaticale regels die onze taalvrijheid beperken. Omdat we ons binnen deze grenzen bewegen en aan deze regels houden, verandert ons taalgebruik nauwelijks. Terwijl de taalinstanties wachten op veranderingen bij de gebruikers vooraleer ze de regels aanpassen. Ziedaar: een taal-impasse.
(9) Het lijkt een kip-eiprobleem, maar de weg naar een oplossing is glashelder. De regels die onze taal zouden moeten faciliteren, hebben haar decennialang gegijzeld. Die regels moeten ingrijpend op de schop. Maar, wat doen onze taalexperts? Die hersenknarsen, bakkeleien en komen na twee jaar met adviezen en voorbeeldteksten ter inspiratie. Doeltreffende ingrepen verpak je echter niet in bubbelplastic woorden die vooral ergernis opwekken. Veranderen is uitpakken.
(10) Ergens moet de schakel om. `Hij' is eeuwenlang ingeburgerd en gedoemd de norm te blijven, tenzij de Taalunie eindelijk doorzet. In het nieuwe advies worden heel wat lastige vraagstukken aangekaart en keurig omschreven, maar het antwoord van de experts blijft bij een reeks optionele, inclusieve alternatieven. De Taalunie zegt niets te kunnen voorschrijven, maar uiteindelijk is grammatica een verzameling regels die we op school hebben geleerd en die wel degelijk voorgeschreven zijn.
(11) Ergens begrijp ik de aarzeling, misschien zelfs de angst bij de beleidsmakers: taal is een gevoelig, dierbaar iets en tornen aan taal roept felle reacties op. Nou en? Een opsomming van vrijblijvende opties om haar/hem/hen tevreden te stellen, is niet langer afdoende. Laat het maar knetteren en schuren. Geen verandering zonder wrijving.
(12) Uit de huidige taal-impasse komen we alleen als de experts het aandurven om door de zure appel heen te bijten. Hak die knopen door. Stop met halfslachtige richtlijnen en kom met nieuwe, heldere regels. Maak onze taal weer eigentijds opdat we ons allemaal kunnen gaan realiseren dat topmensen ook vrouwen zijn en dat mijnheer Van Dale misschien wel al die tijd mevrouw Van Dale is geweest.
Sarah Meuleman, NRC, 22 september 2022. Sarah Meuleman is journalist en auteur, onder meer van de roman Zie mij graag.
noot 1 mijnheer Van Dale: verwijzing naar de maker van het Van Dale-woordenboek. noot 2 #MeToo-revolutie: wereldwijde protestbeweging van mensen die zich massaal uitspraken tegen seksueel grensoverschrijdend gedrag, begonnen in 2017. noot 3 anachronistisch: niet meer passend in deze tijd.
Uit alinea 7 en 8 van tekst 6 zijn twee visies op taalverandering af te leiden: de visie van instanties en de visie van de auteur.
Vraag 22 2 punten
Vat de visie van instanties op taalverandering samen. Gebruik hiervoor de tabel hieronder. Neem de letters a, b en c over uit de linker kolom. Schrijf daarachter steeds het nummer van je keuze uit de rechter kolom.
| a) Taalverandering ... | 1 gebeurt nauwelijks via taalgebruikers. |
| 2 kan door taalgebruikers de verkeerde kant opgaan. | |
| 3 verloopt als vanzelf via taalgebruikers. | |
| 4 wordt door taalgebruikers als onnodig gezien. | |
| b) Aanpassen van regels is daarom ... | 5 geen optie. |
| 6 hoe dan ook overbodig. | |
| 7 niet meteen al nodig. | |
| 8 wel nodig. | |
| c) De Taalunie ... | 9 kan dus de taalvernieuwing volgen. |
| 10 moet dus niet wachten op taalvernieuwing. | |
| 11 wil taalvernieuwing dus snel doorvoeren. | |
| 12 zal taalvernieuwing dus niet aanmoedigen. |
Bekijk het antwoord
(instanties:) a: 3, b: 7, c: 9.
Indien drie elementen juist: 2. Indien twee elementen juist: 1. Indien minder dan twee elementen juist: 0.
Vat ook de visie van de auteur op taalverandering samen. Gebruik hiervoor nogmaals de tabel hieronder.
Vraag 23 2 punten
Neem de letters a, b en c over uit de linker kolom. Schrijf daarachter steeds het nummer van je keuze uit de rechter kolom.
| a) Taalverandering ... | 1 gebeurt nauwelijks via taalgebruikers. |
| 2 kan door taalgebruikers de verkeerde kant opgaan. | |
| 3 verloopt als vanzelf via taalgebruikers. | |
| 4 wordt door taalgebruikers als onnodig gezien. | |
| b) Aanpassen van regels is daarom ... | 5 geen optie. |
| 6 hoe dan ook overbodig. | |
| 7 niet meteen al nodig. | |
| 8 wel nodig. | |
| c) De Taalunie ... | 9 kan dus de taalvernieuwing volgen. |
| 10 moet dus niet wachten op taalvernieuwing. | |
| 11 wil taalvernieuwing dus snel doorvoeren. | |
| 12 zal taalvernieuwing dus niet aanmoedigen. |
Bekijk het antwoord
(de auteur:) a: 1, b: 8, c: 10.
Indien drie elementen juist: 2. Indien twee elementen juist: 1. Indien minder dan twee elementen juist: 0.
"en dat mijnheer Van Dale misschien wel al die tijd mevrouw Van Dale is geweest." (regels 181-183)
Vraag 27 1 punt
Wat maakt deze zin duidelijk?
Bekijk het antwoord
Antwoord: C
C
2026, tijdvak 1: Deel 3 Is alle rijkdom puur geluk?
Opgavetekst
Tekst 7: Is alle rijkdom puur geluk?
(1) De sterren op het doek en in het veld, geslaagde entrepreneurs, carrièrejagers, bestsellerschrijvers en alle anderen die met succes de maatschappelijke ladder hebben beklommen, kloppen zichzelf graag op de borst. Ze denken dat ze dit te danken hebben aan persoonlijke verdiensten, zoals werklust, talent, intelligentie of persoonlijkheid. Of aan de combinatie van die vier.
(2) En ze voelen ook weinig voor een plan van zogenoemde limitaristen1) voor een rijkdomsgrens van bijvoorbeeld 2,2 miljoen euro. Eigenlijk zou het boek Waarom succes een kwestie van geluk is van gezondheidspsycholoog Huub Buijssen verplichte lectuur voor hen moeten zijn. Succes op uiteenlopende terreinen als het zakenleven, de literatuur, de wetenschap en zelfs de sport is te danken aan toeval. "Hoe succesvoller iemand is, hoe meer geluk deze persoon had", aldus Buijssen, (co)auteur van 47 boeken.
(3) Wie als oplettende automobilist een ongeluk krijgt, zal dat meestal terecht wijten aan pech. Hij of zij was op het verkeerde moment op de verkeerde plaats. Maar wie toevallig op het goede moment op de goede plek is en daardoor bij Op12) aan tafel mag, denkt ten onrechte dat dit te danken is aan zijn of haar eigen kwaliteiten. Als het al geluk is, dan is het toch afgedwongen geluk.
(4) Dat is een illusie. Het geluk begint al bij het milieu waarin iemand wordt geboren. Aan de zeven vinkjes3) van Joris Luyendijk (hoogopgeleide ouder, in Nederland geboren, man, hetero, wit, vwo en universiteit) voegt Buijssen er nog zeven toe (lengte, niet-obees, uiterlijk, gezond, welbespraakt, zelfvertrouwen, algemeen beschaafd Nederlands) die het succes bepalen. Zelfs hard werken en risico's nemen zijn geen persoonlijke verdiensten, maar een gevolg van mazzel. Werk hebben, en zeker leuk werk hebben, plus voldoende wilskracht daarmee iets te doen, is een combinatie van geluksfactoren als genen en opvoeding.
(5) Succesvolle ondernemers die tot de rijkste mensen ter wereld behoren, zoals Bill Gates en Elon Musk, danken dat aan een opeenstapeling van geluk. Tientallen keren waren ze op het goede moment op de goede plek. Er is niets magisch aan de ondernemersfilosofie van Musk. Mogelijk is hij de volgende keer niet op het juiste moment of op de juiste plek en stort zijn imperium in. Twee jaar nadat Peters en Waterman hun beroemde bestseller over de kenmerken van excellente ondernemingen publiceerden, was een derde van de door hen genoemde bedrijven al failliet. Geluksfactoren maken bedrijfsprestaties en beurskoersen onvoorspelbaar. De correlatie tussen competentie en succes is zo gering dat die bijna niet wetenschappelijk aan te tonen is.
(6) Nobelprijzen voor wetenschappers gaan zelden naar mensen die "eureka" riepen na grondig onderzoek, maar des te vaker naar mensen die "wat grappig" riepen na een toevallige ontdekking. Ook sportieve en literaire successen zijn veelal te danken aan geluk. Wie in Nederland opgroeit, heeft een grotere kans op een carrière als topsporter dan wie in Pakistan opgroeit. Wie in de Randstad woont en werkt, heeft meer kans dat zijn boek wordt uitgegeven en gerecenseerd dan iemand van het platteland.
(7) Mensen die duizend keer zoveel vermogen hebben, hebben ook duizend keer zoveel geluk gehad. Boven het bestaansmaximum zou 100 procent mazzeltaks moeten worden geheven. In een grenzeloze wereld is dat nog een utopie.
Peter de Waard, de Volkskrant, 12 januari 2023. Peter de Waard is journalist en columnist.
noot 1 limitarist: aanhanger van de economische stroming die bepleit dat er een limiet moet worden gesteld aan individuele rijkdom. noot 2 Op1 was een Nederlands televisieprogramma waarin met meerdere gasten de actualiteiten werden besproken. noot 3 zeven vinkjes: een term die verwijst naar zeven succesfactoren die het verloop van een carrière kunnen bepalen, beschreven door onderzoeksjournalist Joris Luyendijk in het boek `De zeven vinkjes - Hoe mannen zoals ik de baas spelen'.
"Eigenlijk zou het boek Waarom succes een kwestie van geluk is van gezondheidspsycholoog Huub Buijssen verplichte lectuur voor hen moeten zijn." (regels 15-20)
Vraag 29 1 punt
Voor wie zou het boek van Huub Buijssen volgens de tekst verplichte lectuur moeten zijn en met welk doel? Neem de nummers uit onderstaande zin over en zet je antwoord daarachter.
Het boek moet verplichte lectuur zijn voor ...(1)..., want dan ...(2)... .
Bekijk het antwoord
De kern van een goed antwoord is: Het boek moet verplichte lectuur zijn voor 1: succesvolle mensen / rijke mensen / mensen die met succes de maatschappelijke ladder hebben beklommen (zoals de sterren op het doek en in het veld, geslaagde entrepreneurs, carrièrejagers, bestsellerschrijvers) / mensen die denken dat ze succes aan zichzelf te danken hebben, want dan 2: zullen ze (in)zien/lezen dat ze hun succes danken aan toeval/geluk (en niet aan persoonlijke verdiensten) / dat ze hun succes niet danken aan persoonlijke verdiensten/zichzelf / dat ze gewoon geluk hadden / dat ze hun succes aan de verkeerde factor toeschrijven.
Beoordeel de spelling.
"Dat is een illusie." (regel 38)
Vraag 31 2 punten
Noteer de illusie die wordt bedoeld en het woord uit alinea 4 dat het best de werkelijke situatie typeert. Neem de nummers uit onderstaande zinnen over en zet je antwoord daarachter.
Dit is de illusie: ...(1)... .
Dit is het woord dat de werkelijke situatie het best typeert: ...(2)... .
Bekijk het antwoord
De kern van een goed antwoord is: Dit is de illusie: 1: een van de volgende: (maatschappelijk) succes is afgedwongen geluk / is te danken aan je eigen kwaliteiten. geluk is af te dwingen / is te danken aan je eigen kwaliteiten.
Het woord dat de werkelijke situatie het best typeert, is het woord 2: mazzel/geluk/geluksfactoren. Beoordeel de spelling.
"Twee jaar nadat Peters en Waterman hun beroemde bestseller over de kenmerken van excellente ondernemingen publiceerden, was een derde van de door hen genoemde bedrijven al failliet." (regels 67-72)
Vraag 33 1 punt
Wat maakt dit citaat duidelijk over het succes van een bedrijf? Dit citaat maakt duidelijk dat
Bekijk het antwoord
Antwoord: A
A
Tekst 7 noemt allerlei factoren die wel of niet bijdragen aan het hebben van succes, zoals de negen factoren hieronder.
Vraag 34 3 punten
Noteer per factor of deze volgens de auteur van tekst 7 wel of niet bijdraagt aan het hebben van succes. Neem de nummers van alle factoren over en zet daarachter wel of niet.
- 1 werklust (regel 9)
- 2 toeval (regel 23)
- 3 afgedwongen geluk (regel 37)
- 4 geluk (regel 38)
- 5 milieu (regel 39)
- 6 zeven vinkjes (regel 40)
- 7 wilskracht (regel 53)
- 8 opvoeding (regel 55)
- 9 ondernemersfilosofie (regel 63)
Bekijk het antwoord
| factor | wel of niet |
|---|---|
| 1 werklust | niet |
| 2 toeval | wel |
| 3 afgedwongen geluk | niet |
| 4 geluk | wel |
| 5 milieu | wel |
| 6 zeven vinkjes | wel |
| 7 wilskracht | wel/niet |
| 8 opvoeding | wel |
| 9 ondernemersfilosofie | niet |
Indien negen elementen juist: 3. Indien acht of zeven elementen juist: 2. Indien zes of vijf elementen juist: 1. Indien minder dan vijf elementen juist: 0.
"Is alle rijkdom puur geluk"? (titel)
Vraag 35 3 punten
Zullen onderstaande (groepen) personen uit tekst 7 de vraag uit de titel waarschijnlijk met 'ja' of 'nee' beantwoorden, of blijft dit onduidelijk? Neem de nummers van de personen over en zet daarachter ja, nee of onduidelijk.
- 1 carrièrejagers (regel 3)
- 2 Huub Buijssen (regel 18)
- 3 Bill Gates (regel 58)
- 4 Peters en Waterman (regels 67-68)
- 5 de auteur van tekst 7
Bekijk het antwoord
1 nee. 2 ja. 3 nee / onduidelijk. 4 nee / onduidelijk. 5 ja.
Indien vijf elementen juist: 3. Indien vier elementen juist: 2. Indien drie elementen juist: 1. Indien minder dan drie elementen juist: 0.
2026, tijdvak 2: Deel 1 Gentechnologie
Opgavetekst
Lees bron 1.
Bron 1
Gentech is juist goed
(1) Onlangs mocht ik bij het Food 40 (3) Want zo'n heel grote vriezer is Film Festival praten over de docu- natuurlijk leuk, maar het belangrijkste mentaire Seeds of Time, over de wapen in de strijd voor klimaat- Amerikaanse landbouwexpert Cary bestendige landbouw blijft onbespro- Fowler, die een bibliotheek bouwt ken – en dat is gentechnologie. Die waarin hij het zaad van alle gewas- 45 enorme rijkdom aan diversiteit die sen en alle varianten in de wereld wil Fowler daar verzameld heeft, kun je verzamelen. Die gewasdiversiteit vooral fantastisch gebruiken om mee staat sterk onder druk: van elk gewas te recombineren. Daar zijn talloze cultiveren we nog maar een handvol voorbeelden van: een gen uit soorten, verkocht door een handvol zaadproducenten. Steeds grotere 50 Afrikaanse rijst kan Aziatische rijst monocultuur in tijden van klimaat- helpen om een bacterieplaag te verandering en bevolkingsgroei overleven. En een gen uit Oostbetekent volgens Fowler dat we Indiase rijst zou biologische rijstafstevenen op een ‘perfecte storm’. boeren kunnen helpen om zonder Niet voor niets is de zaadbibliotheek 55 herbiciden toch hoge opbrengsten te gevestigd op het Noorse eiland behalen. De mogelijkheden zijn legio. Spitsbergen, hoog en koud, bestand Fowlers zaadbank moet je vooral tegen de heftigste weersomstandig- zien als een heel grote collectie heden en overstromingen. Straks als verschillende legoblokjes waarmee er hongersnood dreigt omdat onze 60 we alles kunnen bouwen wat we gewassen massaal verschrompelen willen.
of verzuipen, hebben we altijd (4) En in een nog verdere toekomst Fowlers Doomsday Vault¹⁾ nog, die is die gigantische vriezer misschien als een Ark van Noach²⁾ de wereld wel helemaal overbodig. Dan kan je weer van biodiversiteit zal voorzien. 65 die legoblokjes gewoon printen, in
(2) Ik mocht de film vooraf bekijken synthetische chromosomen. Dan past en ik moet zeggen dat ik die docual die diversiteit op een usb-stickje. mentairemakers voor geen cent Last van langdurige droogte? Dan leg vertrouw. En dat is niet om wat de je de bouwtekening voor droogtefilm wél vertelt, maar om wat het 70 resistente mais op de tekentafel, verhaal achterwege laat. Als je eventueel gecombineerd met een tegenwoordig een film maakt over hoogrendementvariant, printen, gewasdiversiteit zonder het ook maar knippen en plakken en het probleem één keer over de genetica te hebben, is opgelost.
dan heb je ofwel onder een steen 75 (5) Dat ligt in de toekomst, althans, geleefd, ofwel heb je een politieke van de rest van de wereld. In Europa agenda. Ik vrees het laatste.
lopen we hopeloos achter. Momenteel zijn zelfs de meest basale huis-, wordt gerelateerd aan gentech. Op tuin- en keuken-gentechzaden 110 moderne hybride-zaden, zonder verboden in de EU³⁾. Testveldjes gentech, zit ook copyright – en worden steeds minder toegelaten of terecht. Ze zijn helemaal niet ‘van ze worden vernield door activisten. In ons allemaal’. Modern zaad is het de strijd om beter zaad moeten de eindresultaat van een uiterst Europese ingenieurs meedoen met 115 ingewikkeld ontwikkelingsproces dat, één hand op de rug. net als in de farmaceutische
(6) Er lijkt geen enkel schot in de industrie, duur, lang en risicovol is, zaak te zitten, mede dankzij een mede dankzij de strenge regelgeving. enorme hoeveelheid onzin die wordt (8) Dat is meteen ook een belangrijke verspreid. Ook nadat 400 miljoen 120 reden waarom kleine bedrijven hectare aan gentechgewas en momenteel weinig kans maken. De minstens tien jaar aan consumptie kans is groot dat je prachtige, nog nooit één ongeluk opleverde, smaakvolle, ziekte- en wordt de veiligheid van gengewassen klimaatresistente hoogrendementin Europa toch consequent als 125 tomaten verboden worden, omdat ‘omstreden’ bestempeld. Gentech een of andere EU-ambtenaar toch zou een ramp zijn voor boeren, nog een keer bevestigd wil zien dat omdat ze de zaadjes van hun eigen er na honderd jaar consumptie van planten niet meer mogen hergebrui- die tomaat nog steeds niemand ken voor de volgende ronde. Een 130 doodvalt.
heerlijk dramatisch argument. De (9) U begrijpt: zo blijft Europa in het gemiddelde politicus of consument stenen tijdperk achter. We zijn weet toch niet dat het hergebruik van gevangen door onze eigen bizarre zaden ook zonder gentech nauwelijks angsten en idealen waarin geen meer voorkomt in de moderne 135 ruimte is voor technologie. We zijn te landbouw. ontvankelijk voor het idee dat we ooit
(7) En dan het heetste hangijzer: gered moeten worden door een intellectueel eigendom. Een idealistische Amerikaan en zijn probleem dat wederom onterecht vriezer.
Rosanne Hertzberger, NRC, 10 mei 2014
Rosanne Hertzberger is microbioloog. Zij schreef jarenlang een wekelijkse column voor NRC.
noot 1 Fowlers Doomsday Vault: vrij vertaald: Fowlers kluis voor de dag waarop de aarde vergaat noot 2 De Ark van Noach is volgens de Bijbel het schip waarmee Noach, zijn gezin en steeds een mannetje en vrouwtje van de verschillende soorten landdieren en vogels de zondvloed overleefden.
noot 3 EU: Europese Unie, een economisch en politiek partnerschap van bijna 30 landen in Europa
“Ik mocht de film vooraf bekijken en ik moet zeggen dat ik die documentairemakers voor geen cent vertrouw.” (regels 28-31)
Vraag 1 1 punt
Wat is volgens bron 1 de reden dat de auteur de documentairemakers niet vertrouwt?
Geef antwoord in een of meer volledige zinnen en gebruik voor je antwoord niet meer dan 25 woorden.
Bekijk het antwoord
De kern van een goed antwoord is:
De documentairemakers (hebben het in de documentaire over problemen van gewasdiversiteit, maar) verwijzen niet één keer naar genetica/gentechnologie (als de oplossing).
Maximumlengte van het antwoord: 25 woorden. Beoordeel de spelling en grammatica.
”We zijn te ontvankelijk voor het idee dat we ooit gered moeten worden door een idealistische Amerikaan en zijn vriezer.” (regels 135-139)
Vraag 6 1 punt
Citeer uit de eerste twee alinea’s van de tekst de zin waarin dit idee het duidelijkst naar voren komt.
Bekijk het antwoord
“Straks als er hongersnood dreigt omdat onze gewassen massaal verschrompelen of verzuipen, hebben we altijd Fowlers Doomsday Vault nog(, die als een Ark van Noach de wereld weer van biodiversiteit zal voorzien.)” (regels 21-27)
Vraag 7 2 punten
Welke zin geeft de hoofdgedachte van bron 1 het best weer?
Bekijk het antwoord
Antwoord: B
B (2)
Lees bron 2.
Bron 2
Gentech is voer voor illusies
(1) Volgens voorstanders van gentech dreigt zonder gentechnologie hongersnood. Gentechnologie zou zorgen voor een hogere opbrengst en landbouw mogelijk maken op uitgedroogde steppes. Na twintig jaar gentech is daar echter nog weinig van te bespeuren. Alleen gentechgewassen die besproeiing met onkruidbestrijders overleven of die hun eigen insecticiden produceren worden op grote schaal verbouwd. Het gaat voor een groot deel om soja voor veevoer en maïs voor biobenzine.
(2) Waar blijven de gentechgewassen die bestand zijn tegen droogte en die de honger de wereld uithelpen? De Engelse expert David Lawlor heeft dat uitgezocht. Afgelopen dinsdag vertelde hij zijn bevindingen op een symposium van de Koninklijke Nederlandse Akademie voor Wetenschappen. Het resultaat viel tegen. Er zijn geen voedselproducerende gentechgewassen die tegen droogte kunnen, en ook geen gentechgewassen met verhoogde opbrengst.
(3) Dat was voor mij heel herkenbaar. In de geneeskunde hebben we hetzelfde. Toen het menselijk DNA in kaart werd gebracht waren de verwachtingen enorm: we zouden Alzheimer, Parkinson en andere ziekten kunnen begrijpen en genezen. Vijftien jaar later likken de onderzoekers en de farmaceutische industrie hun wonden: ondanks miljarden aan DNAonderzoek glipt de genezing van grote ziekten hen nog steeds door de vingers.
(4) Dat blijft niet zo; als we stug doorzetten geeft de natuur uiteindelijk haar geheimen prijs. Artsen gebruiken nu al met succes DNA-technieken voor het genezen van kanker. Ook de opsporing van zeldzame ziekten gaat vooruit, maar genezing gaat nog lang duren. Voor gentechvoedsel geldt hetzelfde. Over vijftig jaar bestaan er ongetwijfeld fantastische gentechgewassen, maar op dit moment worden de voordelen zwaar overdreven. De gevaren trouwens ook.
Martijn Katan, NRC, 19 april 2014
Martijn Katan is een emeritus hoogleraar in de Voedingsleer. Deel 2 Ontlezing
In bron 1 en bron 2 worden toepassingen van gentechnologie genoemd om hongersnood te voorkomen.
Vraag 8 2 punten
Noem twee vergelijkbare toepassingen die in beide teksten worden genoemd.
Bekijk het antwoord
De kern van een goed antwoord is:
twee van de volgende:
− droogtebestendige/klimaatbestendige gewassen − gewassen die tegen (aantasting door) insecten kunnen − gengewassen met verhoogde opbrengsten
per juiste toepassing (1)
Beoordeel de spelling.
2026, tijdvak 2: Deel 2 Ontlezing
Opgavetekst
Stel, je krijgt van je docent Nederlands de opdracht om een discussie voor te bereiden met als hoofdvraag:
Moet het lezen van boeken verplicht blijven bij het vak Nederlands? Tijdens de discussie staan de volgende twee deelvragen centraal: 1 Wat is er bekend over ontlezing?
2 In hoeverre is het belangrijk om boeken te lezen?
Ter introductie op het thema ontvang je van je docent bron 3. Om een goed beeld te krijgen van de antwoorden uit bron 3 op de discussievragen, neem je deze bron aandachtig en kritisch door.
Bron 3
Wat is er eigenlijk zo problematisch aan de ontlezing?
(1) Nederlanders, met jongeren voor- Maar ook dat zij leren om op een op, lezen massaal minder. Maar wat respectvolle manier zelf te is daar eigenlijk zo erg aan? De participeren in de maatschappij, wereld is veranderd, we hebben bijvoorbeeld door te oefenen met het andere prioriteiten en vinden andere 45 schrijven van een brief aan de activiteiten leuker. Prima, toch? gemeente, het indienen van een Waarom dan toch al die ophef? klacht bij de overheid of het opstellen
(2) Als je de berichtgeving over het van een goed opiniestuk. leesniveau van jongeren tot je (5) Het lezen van boeken kan neemt, vallen twee conclusies op. 50 hieraan bijdragen, maar is zeker niet Ten eerste dat jongeren basale essentieel. Het is veel belangrijker leeshandelingen niet goed kunnen om het vak Nederlands relevant te uitvoeren. Denk hierbij aan het lezen maken voor jongeren. En op dat vlak van een brief van de overheid of een kan veel verbetering worden medicijnbijsluiter. En ten tweede dat 55 geboekt. Op school zouden we jongeren steeds minder boeken debatten moeten voeren over lezen. Vaak staat er een mengel- onderwerpen die jongeren aangaan, moes van deze conclusies in een opinieartikelen moeten leren nieuwsbericht. De leesvaardigheid schrijven zodat jongeren zich op een holt achteruit, en vervolgens: hoe 60 volwassen manier kunnen kunnen we jongeren weer meer ontwikkelen, rechtszaken moeten boeken laten lezen? naspelen – inclusief griffier en
(3) Maar die stap is niet logisch. geschreven argumenten –, of we Leesvaardigheid gaat namelijk over moeten jongeren zelfs laten zoveel meer dan het lezen van 65 participeren in gemeentelijke boeken. Als school vervul je een discussies.
maatschappelijke plicht. Je leidt (6) Als het lezen van boeken niet van toekomstige burgers op en dus aan essentieel belang is voor het jou de taak om deze nieuwe opleiden van competente lezers en generatie te leren schrijven en lezen. 70 schrijvers, waar komt al die
(4) Dit begint al op de basisschool, verontwaardiging over het afnemend maar wordt verder uitgewerkt op de aantal lezers dan vandaan? En middelbare school. Bij het vak waarom is er zoveel aandacht voor in Nederlands gaat het erom dat de media?
iedereen op taalkundig vlak mee kan 75 (7) Het lijkt alsof het lezen van draaien in de maatschappij. Concreet boeken een uitzonderingspositie betekent dit dat jongeren leren om geniet in onze maatschappij en ons brieven van de overheid te begrijpen, onderwijs, die onterecht is. Begrijp medicijnbijsluiters te lezen en me niet verkeerd: ik ben zelf een krantenartikelen te interpreteren. 80 lezer en zie ook de vele voordelen van lezen in. Er zijn weinig andere je moet de invloedrijkste manieren waarop je zo makkelijk breakdancers van Nederland kennen. toegang krijgt tot verre oorden en Als je dat niet kan, dan krijg je je spannende werelden, en een andere 105 diploma niet. Heb je er geen talent kijk op de wereld aangeboden krijgt. voor of interesseert het je geen Zelfs films prikkelen je fantasie niet moer? Jammer voor je. Het is goed op een vergelijkbare manier. voor je fysieke gezondheid, dus je
(8) En toch sta ik niet achter de moet het gewoon ondergaan. manier waarop middelbare scholen 110 (9) We moeten af van het idee dat het lezen opdringen aan hun leesvaardigheid alleen draait om het leerlingen. Ondanks het fijne van lezen van boeken. Boeken maken lezen, blijft het gewoon een hobby. hier maar een klein deel van uit, en En dwang past niet bij het zeker jongeren hebben meer baat bij enthousiasmeren voor een hobby. 115 de ontwikkeling van andere Stel je voor dat andere hobbyisten leesvaardigheden. Dus laten we dat zouden doen, en je als jongere focussen op het echte probleem. Hoe op de middelbare school opeens een kunnen we het vak Nederlands weer uur per dag moet gaan breakdancen. relevant maken en jongeren het Daarnaast moet je de kenmerken van 120 beste voorbereiden op de minstens drie verschillende stijlen maatschappij? breakdance kunnen beschrijven. En
Iwan Raats, Het Parool, 15 juni 2024
Iwan Raats is docent Nederlands en columnist.
Lees bron 3.
“Wat is er eigenlijk zo problematisch aan de ontlezing?” (titel) Voor een goed begrip van bron 3 wil je eerst helder krijgen wat de auteur van bron 3 precies verstaat onder ontlezing.
Vraag 10 1 punt
Wat verstaat de auteur van bron 3 onder ontlezing? Ontlezing houdt in dat Nederlanders
Bekijk het antwoord
Antwoord: C
C (1)
Van je docent moet je zelf ook bronnen verzamelen voor de discussie. In bron 3 mis je informatie over de oorzaken en de gevolgen van ontlezing. Je denkt dat bron 4 en bron 5 hiervoor bruikbaar zijn.
Bron 5
Waarom somberen over het nut van meer boeken lezen, wanneer basale normen niet eens meer worden behaald?
(1) Een derde van de Nederlandse jongeren loopt inmiddels de kans als laaggeletterde volwassene te eindigen. Uit onderzoek weten we dat éérst de leesvaardigheid verhoogd moet worden voordat lezers uit zichzelf gemotiveerd zijn om te lezen. Dat niveau gaan die jongeren niet halen, en dus is de kans groot dat ze daadwerkelijk als volwassen laaggeletterden eindigen.
(2) De noodzaak om jongeren te leren lezen om zich als burgers staande te houden is er sinds 1960 niet minder op geworden. Zo biedt het internet een almaar groeiend aantal teksten dat elke lezer voor de uitdagingen stelt om te kunnen nadenken, praten en schrijven over de vragen 'wat staat daar?', 'hoe staat het daar?' en 'waarom staat het er zo?'
(3) In Nederland zijn we sinds de jaren zestig van de vorige eeuw minder in gaan zetten op het lezen van hele boeken. Leerlingen lezen voor hun eindexamen steeds minder, lezen ook minder moeilijke boeken, en hoeven sinds 1999 ook niet meer in het landelijk eindexamen te schrijven over wat het lezen van die boeken hun allemaal aan algemene ontwikkeling heeft bijgebracht. Dat is een probleem, want we weten inmiddels uit ervaring en onderzoek dat meer boeken lezen de algehele leesvaardigheid bevordert.
(4) Het effect van boeken lezen blijkt dus overdraagbaar: leerlingen gaan er álle teksten beter door lezen, omdat ze beter begrijpen in welke wereld ze leven. Een land als Ierland wist in een paar jaar tijd een negatieve curve in leesvaardigheid om te buigen door leerlingen meer boeken te laten lezen. Een groeiend aantal scholen in het primair en voortgezet onderwijs realiseert in Nederland hetzelfde.
Els Stronks, de Volkskrant, 18 maart 2025
Els Stronks is hoogleraar Vroegmoderne Nederlandse letterkunde aan de Universiteit Utrecht en projectleider bij LeesEvolutie.
Bron 4
Een blik op 21e-eeuwse geletterdheid
(1) We leven in een aandachtseconomie, waarin verschillende mediakanalen strijden om onze schaars beschikbare tijd. Door middel van meldingen, pushberichten, clickbaits¹⁾ en autoplay proberen deze kanalen onze aandacht zo lang mogelijk vast te houden. In de praktijk springen we daardoor echter vaak van het ene naar het andere medium en van het ene naar het andere kanaal. Critici maken zich zorgen over de impact die dit heeft op onze cognitieve vermogens. Zijn we nog wel in staat om informatie aandachtig en kritisch tot ons te nemen, of verwerken we die toch met name snel en oppervlakkig? Vooral over het vermogen van jongere generaties om ‘diep’ te lezen bestaan zorgen.
(2) De zorgen over het vermogen van jongeren tot diep lezen zijn niet ongegrond. De internationale leesonderzoeken PIRLS en PISA laten zien dat zowel de leesmotivatie als de leesvaardigheid van Nederlandse kinderen en jongeren in de afgelopen jaren is gedaald. Ze hebben met name moeite met complexere leesvaardigheden zoals het evalueren van en reflecteren op teksten. Daarnaast weten we dat een groot deel van de jongeren afgeleid raakt door berichtjes op hun telefoon tijdens het lezen, dat ze lezen regelmatig inspannend vinden, en dat multitasken – een handeling die met name jongeren veelvuldig uitvoeren − kan leiden tot verminderde concentratie en tekstbegrip.
(3) Diep lezen is een vorm van lezen waarbij iemand met diepe aandacht leest, dat wil zeggen met een langdurige en intensieve focus. Diep lezen kan verwijzen naar zowel lezen met ‘diep begrip’, zoals wanneer een lezer een tekst analytisch en kritisch leest, als naar ‘geabsorbeerd’ lezen, waarbij de lezer volledig ondergedompeld raakt in de verhaalwereld van een tekst. Diep lezen wordt vaak in verband gebracht met het lezen van langere en/of complexere teksten, zoals romans, non-fictieboeken, poëzie en (online) artikelen.
Stichting Lezen, 2023, Aandacht voor diep lezen, een blik op 21e-eeuwse geletterdheid
Stichting Lezen werkt aan leesbevordering. Zij genereert en verspreidt kennis over lezen en ondersteunt en verbindt de partijen die er samen voor zorgen dat kinderen en jongeren ‘goede en gretige lezers’ worden.
noot 1 clickbaits: sensationele kopjes voor artikelen, video’s en dergelijke, bedoeld om mensen tot een muisklik te verleiden (en zo meer inkomsten te genereren)
Lees bron 4 en bron 5.
“De wereld is veranderd” (bron 3, regels 3-4)
Bron 4 en bron 5 geven beide een typering van de huidige maatschappij, die ze zien als mogelijke oorzaak voor de ontlezing. Je verwacht dat deze informatie relevant is voor de eerste deelvraag: Wat is er bekend over ontlezing?
Vraag 16 2 punten
Citeer uit zowel bron 4 als bron 5 de zin waarin de typering van de huidige maatschappij als mogelijke oorzaak voor de ontlezing het duidelijkst naar voren komt. Citeer geen voorbeelden.
Noteer de nummers 4 en 5 en zet je antwoorden daarachter.
Bekijk het antwoord
(Bron) 4:
- “We leven in een aandachtseconomie, waarin verschillende mediakanalen strijden om onze schaars beschikbare tijd.” (regels 1-2) (1)
(Bron) 5:
- “In Nederland zijn we sinds de jaren zestig van de vorige eeuw minder in gaan zetten op het lezen van hele boeken.” (regels 13-14) (1)
Als laatste stap in je voorbereiding op de discussie probeer je een conclusie te trekken op basis van de inhoud van alle bronnen die je hebt gelezen.
Vraag 22 2 punten
Welke uitspraak over het lezen van boeken sluit het best aan bij het totaalbeeld dat uit alle bronnen samen naar voren komt?
Bekijk het antwoord
Antwoord: C
C (2)
2026, tijdvak 2: Deel 3 Opvoeden
Opgavetekst
Lees bron 8.
Bron 8 Opvoeden in een winstgedreven samenleving is kansloos
(1) Stel je voor: je bent 15 jaar oud, product zélf te verbieden. omringd door vrienden op het school- (5) Het vape-probleem illustreert een plein. Kies je voor de verleiding van 45 bredere kwestie in onze sameneen glanzende vape¹⁾ in je ene hand leving: het welzijn van onze jeugd of een folder vol waarschuwingen wordt ondergeschikt gemaakt aan over gezondheidsrisico’s in de economische belangen. Obesitas andere? neemt toe, maar snoep wordt
(2) Vanuit mijn werk als pedagoog 50 gepresenteerd op kinderhoogte in spreek ik regelmatig jeugd- supermarkten. Al jaren waarschuwen professionals die werken aan kinderrechtenorganisaties hoe voorlichtingsmateriaal tegen vapen schadelijk ‘kindermarketing’ is, maar voor jongeren. Doel van het voor- er verandert weinig. We oordelen niet lichtingsmateriaal is om Nederlandse 55 over het beleid van supermarkten, jongeren bewust te maken van de maar vooral over de opvoedvaardiggevaarlijke gevolgen van vapen. heden van ouders die hun kinderen Mooi dat er actie wordt ondernomen, te veel suiker geven.
maar het enige wat ik kan denken is: (6) Maatschappijcriticus Noam kansloos. 60 Chomsky legt uit dat in kapitalistische
(3) Voorlichting over risico’s op zich- samenlevingen rechten er vooral zijn zelf werkt namelijk nauwelijks bij voor de rijken en voor de machtigen. jongeren, die in deze levensfase juist Met andere woorden, geld en invloed gevoelig zijn voor kortetermijn- bepalen wie welke rechten en privibeloningen. Dat maakt hen goed in 65 leges heeft. Hierdoor heeft een kleine staat om te experimenteren en groep grootbezitters de touwtjes in creatief te zijn, maar maakt hen ook handen, ten koste van grote groepen vatbaar voor verleidingen. mensen die structureel worden
(4) Voorlichting voelt daarbij als een benadeeld.
kleine pleister op een gigantische 70 (7) Die machtsongelijkheid belooft wond. Want tegenover dit kleine weinig goeds voor de rechten van team aan jeugdprofessionals staan onze jonge medemensen. Inzetten op machtige industrieën die vapen doel- positieve en gezonde ontwikkeling bewust zo aantrekkelijk en versla- van kinderen en jongeren kost grote vend mogelijk maken. De schadelijke 75 bedrijven tijd en levert te weinig op. stoffen en hoge nicotinegehaltes in Inspelen op de kwetsbaarheden van vapes maken ze extreem verslavend. jongeren daarentegen werkt vaak erg Onderzoek van RTL Nieuws laat zien lucratief. Deze doelgroep gekluisterd dat er zelfs vapes tussen zitten met houden aan een product of dienst een hoeveelheid nicotine van twee- 80 met schadelijke gevolgen heeft honderd tot vierhonderd sigaretten. daarom prioriteit.
Desondanks proberen we jongeren (8) Zo las ik met schrik een artikel in ervan te overtuigen om niet te vapen NRC over schermtijd bij kleine in plaats van dat we proberen het kinderen en de onschuldig uitziende kinderserie Cocomelon, die ook mijn opvoeden een collectieve verantkind toen hij twee was verdacht 115 woordelijkheid is. De invloed van ons boeiend vond. Deze serie wordt handelen als volwassenen op de getest op peuters. Telkens als er ontwikkeling van jeugdigen moet eentje wegkijkt, wordt iets toege- centraal staan bij álle sectoren in voegd om de aandacht terug te onze maatschappij.
halen. Kleine kinderen blijven hier- 120 (11) Overigens ben ik geen voordoor langer kijken, ondanks de stander van alle risico’s wegnemen; negatieve gevolgen daarvan op hun zelfregulatie aanleren blijft een prikkelverwerking. belangrijk onderdeel van de ontwik-
(9) Een ander voorbeeld: keling van kinderen en jongeren. Nederlandse jongeren besteden 125 Maar tegen de grote bedrijven die gemiddeld 6,5 uur per dag aan bewust aansturen op het verslaafd sociale media, wat vaak leidt tot maken van kinderen en jongeren in slaapproblemen en verminderd onze samenleving kunnen we niet concentratievermogen. We laten op.
leerkrachten hard werken om 130 (12) Stel je een samenleving voor jongeren op een veilige manier te waarin het welzijn van onze jeugd leren omgaan met sociale media, écht vooropstaat. Waarin grote maar zij staan kansloos tegenover bedrijven innoveren voor gezondheid multinationals die apps als TikTok en in plaats van verslaving. Waarin Instagram zo verslavend mogelijk 135 beleidsmakers kiezen voor langemaken. termijnwinst in plaats van snel
(10) Kortom, we leggen complexe resultaat. Een maatschappij die pedagogische verantwoordelijkheden investeert in de gezonde ontwikkeling te makkelijk bij kinderen, jongeren en van kinderen en jongeren, zodat die (professionele) opvoeders. Ik pleit 140 de kans krijgen om op te groeien tot voor een samenleving waarin het gezonde en stabiele volwassenen. pedagogisch belang vooropstaat en Dat is pas echte winst voor iedereen.
Sophie Vermaning, NRC, 10 juli 2024
Sophie Vermaning is pedagoog en teamleider bij de opleiding Communicatie en Multimedia Design bij de Hogeschool van Amsterdam.
noot 1 Een vape of e-sigaret wordt soms gebruikt als alternatief voor het roken van tabak.
Bron 8 kun je na de inleiding met onderstaande kopjes onderverdelen in drie opeenvolgende delen.
Deel 1: Het onderliggende probleem Deel 2: Voorbeelden Deel 3: Naar een oplossing
In bron 8 spelen zes groepen een belangrijke rol. Jongeren, kinderen, jeugdprofessionals, ouders, beleidsmakers en een zesde groep.
Vraag 26 2 punten
Citeer drie duidelijk verschillende benamingen waarmee die zesde belangrijke groep in bron 8 wordt aangeduid.
Gebruik per citaat maximaal vier woorden.
Bekijk het antwoord
drie van de volgende:
− “machtige industrieën” (regel 31) − “(de) rijken” (regel 62)
− “(de) machtigen” (regel 62)
− “(een kleine groep) grootbezitters” (regels 65-66) − “(de) grote bedrijven” (regels 74-75, 125 en 132-133) − “multinationals” (regel 105)
indien drie elementen juist (2)
indien twee elementen juist (1)
indien minder dan twee elementen juist (0)
Maximumlengte per citaat: 4 woorden.
De titel van bron 8 is “Opvoeden in een winstgedreven samenleving is kansloos”.
Vraag 27 1 punt
Citeer uit alinea 1 tot en met 4 de zin die het best de oorzaak van deze kansloosheid benoemt.
Bekijk het antwoord
“Want tegenover dit kleine team aan jeugdprofessionals staan machtige industrieën die vapen doelbewust zo aantrekkelijk en verslavend mogelijk maken.” (regels 29-33)
Vraag 28 1 punt
Citeer ook uit alinea 6 tot en met 8 de zin die het best de oorzaak van deze kansloosheid benoemt.
Bekijk het antwoord
een van de volgende:
− “Inzetten op positieve en gezonde ontwikkeling van kinderen en jongeren kost grote bedrijven tijd en levert te weinig op.” (regels 72-75) − “Inspelen op de kwetsbaarheden van jongeren daarentegen werkt vaak erg lucratief.” (regels 76-78)
Met bijzonder taalgebruik kan een mening versterkt worden uitgedrukt.
Vraag 30 1 punt
Citeer uit alinea 8 twee woordgroepen die dat het duidelijkst tonen. Gebruik per citaat maximaal vijf woorden.
Bekijk het antwoord
twee van de volgende:
− “met schrik” (regel 82)
− “(de) onschuldig uitziende (kinderserie Cocomelon)” (regels 84-85) − “verdacht boeiend (vond)” (regels 86-87)
indien twee elementen juist (1)
indien minder dan twee elementen juist (0)
Maximumlengte per citaat: 5 woorden.
Bron 8 stelt dat voorlichting aan Nederlandse jongeren over gezondheidsrisico’s niet werkt. In alinea 10 tot en met 12 is een algemene oplossingsrichting voor dit probleem te vinden.
Vraag 32 1 punt
Citeer een zin uit alinea 10 tot en met 12 die het best de algemene oplossingsrichting voor dit probleem weergeeft, gelet op de strekking van bron 8.
Bekijk het antwoord
een van de volgende:
− “Ik pleit voor een samenleving waarin het pedagogisch belang vooropstaat en opvoeden een collectieve verantwoordelijkheid is.” (regels 111-115)
− “De invloed van ons handelen als volwassenen op de ontwikkeling van jeugdigen moet centraal staan bij álle sectoren in onze maatschappij.” (regels 115-119)
Vraag 33 1 punt
Welke van de onderstaande uitspraken geeft het best de strekking weer van alinea 11?
Bekijk het antwoord
Antwoord: B
B (1)
Vraag 34 2 punten
Welke formulering geeft de hoofdgedachte van bron 8 het best weer?
Bekijk het antwoord
Antwoord: A
A (2)
Hieronder staan vijf mogelijke oplossingen voor het probleem dat in bron 8 centraal staat.
Vraag 35 2 punten
Noteer de nummers van de twee oplossingen die het best aansluiten bij de strekking van bron 8.
1 Beleidsmakers moeten beter luisteren naar adviezen van pedagogen over thema’s zoals gezondheid.
2 Grote bedrijven en de overheid moeten opvoedcursussen voor ouders opzetten over het maken van gezonde keuzes.
3 Multinationals moeten de ontwikkeling en verkoop van minder schadelijke producten opnemen in hun bedrijfsstrategie.
4 Op alle maatschappelijke terreinen moet het belang van de gezondheid van jongeren vooropgesteld worden.
5 Volwassenen én jongeren moeten gaan inzien dat ze veel gezondheidsproblemen zelf kunnen oplossen.
Bekijk het antwoord
- 3 (1)
- 4 (1)
Bekijk bron 9.
Bron 9

Johan van Zanten, Trouw, 11 januari 2025
(Deze bron is bewerkt voor examendoeleinden.)
Stel, je leest een artikel over het welzijn van jongeren. In dit artikel wordt het vapegebruik onder jongeren geïllustreerd met bron 9.
Vraag 36 1 punt
Citeer uit alinea 6 en 7 van bron 8 de zin waarvan de strekking het meest overeenkomt met bron 9.
Bekijk het antwoord
“Inspelen op de kwetsbaarheden van jongeren daarentegen werkt vaak erg lucratief.” (regels 76-78)
2025, tijdvak 1: Tekst 1 Mijn ideale vriendin: de vlogger
Opgavetekst
(1) Ik weet niet meer precies wanneer Emma Chamberlain in mijn leven kwam, maar het moet ergens in de eerste coronalockdown1) zijn geweest. Ik verveelde me tijdens het lunchen. Normaal gesproken zat ik tussen de middag in mijn studio, omringd door collega-zelfstandigen, nu zat ik alleen.
(2) De eerste Emma-video die ik bekeek, had de aantrekkelijke titel What I do in a day at home.2) Vermoedelijk gaf een gevoel van herkenning de doorslag om het filmpje aan te klikken. Ik was ook de hele dag at home; benieuwd hoe iemand anders zich erdoorheen sloeg.
(3) Het is lastig te omschrijven wat ik aantrof in haar filmpjes, nog lastiger uit te leggen waarom ik steeds meer wilde zien. Hoofdactiviteit in de meeste vlogs van Emma is koffiezetten en filosoferen over de vraag hoeveel hazelnootmelk ze erbij zal doen. Verder speelt ze Fortnite in bed en denkt ze hardop na over de vraag hoe het kan dat ze acht uur per dag op TikTok zit.
(4) Ik heb ooit gelezen dat alleenstaande Koreanen tijdens het eten video’s opzetten van andere mensen die eten, zodat ze zich niet eenzaam voelen. Destijds vond ik dat een treurig idee, maar na een dag of tien lunchen met Emma kon ik het goed begrijpen. Ik kreeg een enorm veilig gevoel van het idee dat er tijdens de lunch altijd iemand tegen me zou praten, terwijl ik niets terug hoefde te zeggen en ik mijn eenzijdige gesprekspartner uit kon zetten wanneer het mij uitkwam.
(5) Ik had ook wel eens gelezen – en zelfs geschreven – over parasociale relaties. En nu was ik er ongemerkt zelf één aangegaan. De term ontstond toen sociologen in de jaren vijftig onderzoek deden naar de relatie tussen tv-persoonlijkheden en hun publiek. Door dagelijks of wekelijks naar dezelfde persoonlijkheden te kijken, ontwikkelden mensen de illusie dat ze hun tv-helden kenden. En daardoor wilden ze elke keer weer hetzelfde programma zien.
(6) Vandaag zijn we omringd door potentiële parasociale relaties: op zo’n beetje elk medium vechten vloggers, influencers en youtubers om onze eenzijdige affectie. Er wordt dan ook veel onderzoek gedaan naar de parasociale relaties die mensen aangaan met hun online idolen. Eén recente bevinding is dat mensen sneller geneigd zijn te gaan sporten als ze een parasociale relatie aangaan met een sport-influencer: een uurtje zweten met een digitale metgezel is leuker dan in je eentje, ook als diegene jou helemaal niet kent.
(7) Ook werd duidelijk dat angstig aangelegde mensen sneller parasociale relaties aangaan, wat de kans op bijvoorbeeld een YouTube-verslaving flink vergroot. En tijdens de coronalockdowns bloeiden er significant meer parasociale relaties op, ook dat blijkt uit onderzoek.
(8) “Ze voelen als mijn vriendinnen.” Ik zat in een café met een programmamaker, ter voorbereiding op een avond over sociale media en de invloed daarvan. De programmamaker had het over moedervloggers. Sinds ze kinderen had, zei ze, was ze in beslag genomen door deze jonge vrouwen. Het begon onschuldig: af en toe even kijken hoe een andere moeder het ontbijt voor de kinderen maakte, de kinderkamer inrichtte, met haar vriend kibbelde over wie er moest oppassen. Maar op zeker moment moest de programmamaker altijd meteen naar de nieuwe video’s van haar favoriete vloggers kijken. Ook als haar kinderen huilden, haar man om aandacht vroeg, het eten nog gekookt moest worden of de fles nog opgewarmd. “Het voelde als een soort ontsnapping. Alsof ik mijn hectische leven achter me kon laten, even kon verdwijnen in hun wereld”, zo legde ze me uit.
(9) Toen de pandemie ging liggen en werken op mijn studio weer mogelijk werd, merkte ik dat ik het lunchen met Emma enorm miste. Ineens moest ik me weer verhouden tot andere mensen aan een eettafel, weer meedoen met gezamenlijke boodschappen, weekendbeschouwingen aanhoren, geduldig wachten tot iedereen klaar was. Tijdens de lockdown was mijn leven ultiem productief. Het was werken, lunchen met Emma en weer doorwerken, zonder het oponthoud van sociaal wenselijk gedrag. Nu keek ik, terwijl ik mijn eten allang op had, onrustig toe hoe studiogenoten nóg een boterham smeerden, nóg een verhaal begonnen over een mislukte date.
(10) Misschien had YouTube voor mij niet zozeer een probleem opgelost, maar eerder een probleem gecreëerd. Ik was het te prettig gaan vinden om te lunchen met Emma en ervoer veel meer moeite om sociaal wenselijk gedrag te vertonen dan normaal.
(11) In haar Zelfverwoestingsboek beschrijft Marian Donner de relatie tussen Theodore Twombly en zijn AI-systeem Samantha3) uit de film Her als dystopisch toekomstscenario, waarin er “van de mens nog maar weinig over is”. De wereld om hem heen verveelt Twombly totaal, schrijft Donner, omdat niets hem nog uitdaagt. “De apparaten weten wat hij wil. Het leven is frictieloos geworden. Zelfs de liefde is frictieloos geworden.” Samantha is er altijd voor hem, ze is nooit chagrijnig, “er zijn geen hobbels of problemen, er is alleen maar positiviteit.”
(12) In zekere zin was Emma voor mij een frictieloze vorm van contact geworden. Ik wist precies hoelang haar filmpjes duurden en ik kon ze uitzetten zodra ik het wilde. Ik hoefde nooit te wachten tot ze haar boterham op had, of tot ze was uitgepraat. Net zoals YouTube voor de programmamaker een frictieloze vervanging werd van afspraken met echte vrienden: ze hoefde er geen oppas voor te regelen, en als haar kind riep, kon ze haar ‘vriendin’ gewoon uitzetten.
(13) Kan het zijn dat vloggers de rol van onze vrienden aan het overnemen zijn? Terwijl om ons heen een samenleving wordt opgetrokken waarin we steeds meer elkaars concurrent moeten zijn, waarin we allemaal constant moeten presteren en meer van onszelf eisen, is er simpelweg minder tijd om bij elkaar thuis op de bank te ploffen en eens even te bespreken hoe het nou echt met ons gaat. En zijn er wel steeds meer vloggers en influencers bij wie je in een kort, overzichtelijk moment dat gevoel van genegenheid kan scoren in digitale, on-demand-variant.4)
(14) Een paar weken geleden ging Emma Chamberlain uit de lucht. Ik had al een paar keer geïrriteerd haar YouTube-pagina ververst, toen Emma een podcast uploadde waarin ze vertelde dat ze een mentale instorting had gehad.
(15) In een interview vertelde Emma eens dat ze vaak doet alsof haar 11 miljoen volgers met haar samenwonen, “en dan is het net alsof ik wel heel veel vrienden heb.”
(16) Volgers en gevolgden: ze zitten allemaal vast in een parasociale relatie. De één kan alleen maar kijken en luisteren, de ander alleen maar praten, filmen en delen. Ze ontmoeten elkaar nergens.
(17) Aan het einde van Her wordt Theodore verlaten door zijn AI-geliefde. “Theodore is te saai voor Samantha”, schrijft Donner. “Hij daagt haar niet meer uit.” Ze vertrekt samen met andere besturingssystemen naar een volledig digitale wereld. Volgens Donner laat Theodore zien “wat er met een mens gebeurt als alles om hem heen gericht is op positiviteit en gemak.” Met zo’n houding kun je nooit duurzame relaties aangaan, denkt Donner. Immers, “wat is liefde anders dan frictie? Anders dan misverstanden en onbegrip?”
(18) Tja, wat is liefde? Je hebt van die suffe tekeningetjes die daar antwoord op geven. “Liefde is... samen groeien”, en dan twee poppetjes erbij die gezapig een plant water geven. In tijden van digitalisering kun je ook zeggen: “Liefde is... je favoriete vlog voor iemand op pauze zetten.” Of: “Liefde is... samen lunchen, zonder scherm.” Maar misschien is liefde ook: accepteren dat je vriend of vriendin af en toe liever met een vlogger afspreekt dan met jou. Dat je partner soms even aan jullie huishouden wil ontsnappen via een YouTube-filmpje. Zolang de wereld om ons heen het moeilijker maakt om echte, duurzame relaties aan te gaan, mogen we ons af en toe best troosten met een vlog.
(19) Emma maakte gelukkig onlangs haar rentree op YouTube. Ze zette weer koffie, deed er hazelnootmelk bij, ging naar de supermarkt, at sushi – alles zwijgend dit keer, zonder haar bekende sarcastische gemompel. Hoewel ik blij was dat ze een nieuwe video online had gezet, voelde het toch raar om voor mijn plezier en ontspanning te kijken naar iemand die overduidelijk mentaal niet in orde was. Moest ik me zorgen maken om Emma? Moest ik me schuldig voelen? YouTube afzetten?
(20) De titel van Emma’s video vatte perfect samen wat we op dat moment – dwars door onze digitale parasociale relatie heen – misschien wel tegelijk voelden. “It will be ok.”5)
Doortje Smithuijsen, Trouw, 29 januari 2022
Doortje Smithuijsen is filosoof en journalist.
- noot 1 periode waarin het bezoeken van zowel mensen als voorzieningen ernstig was beperkt ter bestrijding van de coronapandemie
- noot 2 What I do in a day at home: Wat ik doe tijdens een dag thuis
- noot 3 AI-systeem: een systeem gebaseerd op kunstmatige intelligentie, waarbij machines over menselijke eigenschappen of vaardigheden beschikken
- noot 4 on demand: op bestelling
- noot 5 It will be ok: Het komt goed
Tekstfragment 1
VRIEND
Je hebt iemand nodig,
stil en oprecht,
die als het erop aan komt
voor je bidt of voor je vecht.
Pas als je iemand hebt,
die met je lacht en met je grient,
dan pas kun je zeggen:
’k heb een vriend.
Toon Hermans, Groot versjesboek, 2005
Afbeelding 1 is een cartoon van Dirk van de Wiel (X-kanaal ‘van 9 tot 5’, 12 oktober 2019). Zie de figuurverwijzing bij vraag 14.
Alinea 1 tot en met 4 bevat de beschrijving van een persoonlijke ervaring van de auteur.
Vraag 1 1 punt
Welke vraag staat centraal in deze alinea’s?
Bekijk het antwoord
Antwoord: D
D
Het voorvoegsel ‘para’ suggereert een verschil tussen parasociale relaties en ‘reguliere’ sociale relaties.
Vraag 2 1 punt
Waarin verschillen parasociale relaties van reguliere sociale relaties, gelet op alinea 5 en 6?
Geef antwoord in een of meer volledige zinnen en gebruik voor je antwoord niet meer dan 20 woorden.
Bekijk het antwoord
De kern van een goed antwoord is: een van de volgende:
- Bij parasociale relaties ken je de ander/elkaar niet / kent de ander jou niet (echt, bij reguliere sociale relaties wel).
- Bij parasociale relaties is het een illusie dat je de ander (echt) kent(, bij reguliere sociale relaties ken je de ander echt).
- Bij parasociale relaties is er sprake van eenzijdige affectie. / Parasociale relaties zijn eenzijdig(, reguliere sociale relaties niet).
- Bij parasociale relaties is er geen echt contact / geen contact met een ander / geen sprake van interactie(, bij reguliere sociale relaties wel).
Opmerking: Het antwoord mag ook worden beschreven vanuit het perspectief van reguliere sociale relaties, bijvoorbeeld: Bij reguliere sociale relaties is er sprake van interactie(, bij parasociale relaties niet).
Maximumlengte van het antwoord: 20 woorden. Beoordeel de spelling en grammatica.
“Misschien had YouTube voor mij niet zozeer een probleem opgelost, maar eerder een probleem gecreëerd.” (regels 128-131)
Vraag 5 1 punt
Welk in alinea 1 tot en met 4 beschreven probleem was niet zozeer opgelost?
het probleem dat de auteur
Bekijk het antwoord
Antwoord: B
B
In alinea 11 wordt de term ‘frictieloos’ gebruikt.
Vraag 6 1 punt
Citeer uit alinea 11 een zinsgedeelte dat kan dienen als definitie van deze term.
Bekijk het antwoord
De kern van een goed antwoord is: een van de volgende:
- “(omdat) niets hem nog uitdaagt” (regels 144-145)
- “(er zijn) geen hobbels of problemen(, er is alleen maar positiviteit)” (regels 150-152)
- “(er is) alleen maar positiviteit” (regels 151-152)
De informatie in een tekst kan op verschillende manieren worden uitgewerkt.
Vraag 10 2 punten
Welke drie van de onderstaande manieren worden gebruikt in tekst 1?
Noteer de nummers van de drie juiste manieren.
- 1 aspecten van het onderwerp illustreren met persoonlijke verhalen
- 2 feitelijke uitleg en achtergrondinformatie over het onderwerp verschaffen
- 3 het centrale standpunt in de tekst beargumenteren
- 4 personen of instanties die bij het onderwerp betrokken zijn bespotten
- 5 persoonlijke reflecties en overwegingen geven ten aanzien van het onderwerp
- 6 verschillende oplossingen aandragen ten aanzien van het onderwerp
Bekijk het antwoord
1, 2, 5
Indien drie elementen juist: 2 scorepunten. Indien twee elementen juist: 1 scorepunt. Indien minder dan twee elementen juist: 0 scorepunten.
Vraag 11 2 punten
Welke zin geeft de hoofdgedachte van tekst 1 het best weer?
Bekijk het antwoord
Antwoord: D
D
Hieronder staan zeven woord(groep)en die volgens tekst 1 ofwel bij parasociale relaties, ofwel bij duurzame relaties horen.
Vraag 12 2 punten
Geef aan welke woord(groep)en bij welke soort relaties horen.
Neem de woorden ‘parasociaal’ en ‘duurzaam’ over en noteer daarachter de juiste nummers.
- 1 echte vrienden
- 2 eenzijdige affectie
- 3 frictieloos
- 4 idolen
- 5 misverstanden en onbegrip
- 6 ontmoeting
- 7 uitdagend
Bekijk het antwoord
parasociaal: 2, 3, 4
duurzaam: 1, 5, 6, 7
Indien zeven elementen juist: 2 scorepunten. Indien zes of vijf elementen juist: 1 scorepunt. Indien minder dan vijf elementen juist: 0 scorepunten.
2025, tijdvak 1: Tekst 2 De gedachteloosheid van de Gorillas-fiets
Opgavetekst
(1) Ineens zijn ze overal in de grote steden, de bezorgers van Gorillas, Getir, Flink en Zapp. Ze razen op elektrische fietsen door de straten, elke fietstocht een olympische sprint op weg naar iemand die nu-nu-nu komijnzaad moet hebben, wat flessen wijn, of alleen een pakje sigaretten.
(2) Die vergelijking met olympische sport verzin ik niet zelf. “Net als een olympisch atleet gaan we tot het uiterste”, zei Gorillas-manager Batuhan Aydin afgelopen week in NRC. In de magazijnen wordt hiphop en techno gedraaid om de werknemers energiek te houden. Aydin: “We doen bij dit bedrijf alles in een gestoord, ongelofelijk tempo.” Wonderbaarlijk genoeg leek hij dit als iets positiefs te beschouwen.
(3) “Maar… maar… staat die flitsbezorging niet haaks op trends als mindfulness en vertraging?”, vraag ik na lezing van het stuk. Mijn gesprekspartners kijken me meewarig aan. De wereld is groter dan jouw brave bubbeltje, zeggen ze; snellere service wint altijd.
(4) Waarom wind ik me zo op? Is het nostalgie naar de tijd dat verlangen kon bestaan zonder onmiddellijk bevredigd te worden? Een beetje. Is het ergernis over de bezorgers, die verwikkeld lijken in ritten op leven en dood? Ja, ook. Maar het is meer dan dat, concludeer ik uiteindelijk. Hoewel ik er zelf ook van houd, voel ik een instinctieve weerstand tegen nóg meer gemak. De vraag is namelijk: waar houdt het op?
(5) Zoals water naar het laagste punt vloeit, zo beweegt de mens naar de makkelijkste optie, oftewel: de optie met de minste frictie. ‘Frictie’ betekent zoiets als weerstand of wrijving. Filosoof Miriam Rasch geeft in haar essayboek Frictie allerlei voorbeelden van ‘frictieloos design’: apps als Uber, die je een interactie met de chauffeur besparen, en de automatische antwoordsuggesties van Gmail. Door dit soort technologie verspillen we steeds minder tijd, en dat is natuurlijk prettig. Maar is frictieloosheid altijd winst?
(6) Dat frictie ook waardevol kan zijn, erkennen we grappig genoeg wel als het gaat om kunst. Goede kunst moet ‘schuren’, onvoorspelbaar zijn, ons uit ons dagelijks stramien halen. We wantrouwen kunst die te soepel naar binnen glijdt. Ik word wel eens gepest omdat ik van Dire Straits1) hou – te makkelijk, aldus de fijnproevers.
(7) Frictie verstoort de automatische piloot; daarom is ze belangrijk voor kunst en verstorend voor commercie. Een consument moet gedachteloos kunnen scrollen, klikken en betalen. Die gedachteloosheid, het gemak waarmee we door allerlei dagelijkse handelingen bewegen, heeft iets verslavends. En precies dat is waarover ik me zorgen maak. Hoe minder frictie er is, vermoed ik, hoe lager onze tolerantie ervoor wordt. We zouden nu een woedeaanval krijgen van de tijd die het vroeger kostte om de weg te vinden in een vreemde stad. Misschien vinden we het over tien jaar wel een olympische prestatie om zelf naar de bakker te lopen.
(8) Het ene gemak lokt het andere uit. Wat nou als we door onze lage frictietolerantie dingen opgeven die we eigenlijk, als we erover nadenken, belangrijker vinden dan wat extra gemak? Neem gezichtsherkenningstechnologie: veel mensen vinden dat nu nog te ver gaan. Ondertussen wordt het in Rusland al gebruikt als betaalmiddel in de metro. “Waarom niet, het lijkt me wel handig”, aldus een laconieke Rus gisteren in NRC. In Schotland gebruiken negen schoolkantines sinds deze week gezichtsherkenning aan de kassa: alles voor de efficiëntie.
(9) In de EU zal dit niet gebeuren, zeggen deskundigen. Dat mag niet van de Europese privacywetgeving. Maar gezichtsherkenning wordt wel steeds meer ingezet als toegangscontrole bij kantoren en festivals, meldde BNR vorige week. Zal het water niet ook hier naar het laagste punt vloeien? Hoe verleidelijk is het om nog meer dingen gedachteloos te doen!
(10) Principes leggen het af tegen gemakzucht, dat zal iedereen herkennen die wel eens routineus op ‘alle cookies accepteren’ heeft geklikt. Juist omdat het zo werkt, bezie ik mijn gemakzucht met argwaan. Die moet getemd worden, niet aangemoedigd – zoals de flitsbezorgers doen.
Floor Rusman, NRC Handelsblad, 23 oktober 2021
Floor Rusman werkt als redacteur bij NRC Handelsblad.
- noot 1 Dire Straits: Britse rockband die actief was van 1977 tot en met 1995
In alinea 3 schetst de auteur een bepaald beeld van zichzelf.
Vraag 17 1 punt
Hoe schildert de auteur zichzelf af in alinea 3?
Bekijk het antwoord
Antwoord: C
C
“Waarom wind ik me zo op?” (regel 30)
Vraag 18 1 punt
Citeer drie afzonderlijke woorden uit alinea 4 die het best verklaren waarom de auteur zich zo opwindt.
Bekijk het antwoord
- “nostalgie” (regel 31)
- “ergernis” (regel 34)
- “weerstand” (regel 39)
Opmerking: Het scorepunt alleen toekennen als alle elementen juist zijn.
“Zoals water naar het laagste punt vloeit, zo beweegt de mens naar de makkelijkste optie” (regels 42-44)
Vraag 19 1 punt
Citeer uit alinea 1 tot en met 4 het zinsgedeelte waarin hetzelfde wordt uitgedrukt als in dit citaat.
Bekijk het antwoord
“snellere service wint altijd” (regel 29)
“Hoe minder frictie er is, vermoed ik, hoe lager onze tolerantie ervoor wordt.” (regels 75-77)
Vraag 22 1 punt
Leg uit wat er met deze uitspraak wordt bedoeld. Neem de nummers uit onderstaande zin over en zet je antwoord daarachter.
Maak in je antwoord geen gebruik van de woorden ‘frictie’ en ‘tolerantie’ (of woorden die daarvan zijn afgeleid).
Hoe gemakkelijker …(1)… , hoe moeilijker …(2)… .
Bekijk het antwoord
De kern van een goed antwoord is: Hoe gemakkelijker (1) ons leven (verloopt) / dingen gaan / alles wordt, hoe moeilijker (2) we het vinden als het tegenzit. / we het vinden om geduldig te zijn / om zelf moeite te doen / om iets simpels te doen. / we kunnen omgaan met weerstand.
Opmerkingen: Het scorepunt alleen toekennen als beide elementen juist zijn. Geen scorepunt toekennen aan antwoorden waarin de woorden ‘frictie’ en/of ‘tolerantie’ zijn gebruikt. Beoordeel de spelling.
Vraag 23 1 punt
Welk verwijt krijgen de flitsbezorgers in tekst 2? Baseer je antwoord op alinea 10.
Bekijk het antwoord
De kern van een goed antwoord is: (Flitsbezorgers krijgen van de auteur het verwijt) dat ze (haar) gemakzucht aanwakkeren/aanmoedigen.
Niet goed: gemakzucht. Beoordeel de spelling.
2025, tijdvak 1: Deel 3 Regels in de ruimte
Opgavetekst
Bron 1
De ruimte is van cruciaal belang voor de aarde, en daarom zijn er regels nodig
(1) Met een testvlucht van zijn Virgin Galactic-ruimtevliegtuig schoot multimiljardair Richard Branson in juli 2021 door de stratosfeer. Zijn jongensdroom kwam uit: vier minuten zweefde hij met zijn vijfkoppige crew gewichtloos boven de aarde. De bijzondere trip had hij speciaal vervroegd om Amazon-tycoon Jeff Bezos voor te zijn. Bezos stapte anderhalve week later in zijn Blue Origin-raket.
(2) De nieuwe space race1) ging niet tussen rivaliserende staten, maar tussen ijdele miljardairs. Na de aankondiging van Bransons lancering liet Bezos in een wrevelige reactie weten zijn rivaal een goede reis te wensen, ook al zou die officieel de ruimte niet ingaan. De tachtigkilometergrens die ‘SpaceShipTwo Unity 22’ aantikte, werd in de jaren vijftig door de NASA bestempeld tot begin van de ruimte, maar internationaal wordt de grens van honderd kilometer boven de aarde aangehouden.
(3) De boodschap was duidelijk: Branson mocht eerder zijn, Bezos ging hoger. Baas boven baas. En dan is er nóg een baas: Elon Musk, die met zijn bedrijf SpaceX eerder al de eerste commerciële partij was die een bemenste ruimtevlucht in een baan rond de aarde kreeg.
(4) De space barons2) worden ze wel genoemd. Kort gezegd willen Musk en Branson vooral Mars ‘koloniseren’, Jeff Bezos de ruimte rondom de aarde. Het zijn mannen die meer gemeen hebben dan hun kleur, levensfase en torenhoge ambitie. Als jongetjes lazen ze grotendeels dezelfde sciencefictionboeken. Als jongemannen waren ze stuk voor stuk buitenbeentjes; ze zijn geobsedeerd door raketten en willen, boven alles, winnen. Met miljoenen fans, miljarden dollars om te investeren en deals met grote ruimtevaartorganisaties zijn ze inmiddels beeldbepalend voor de ruimtevaart.
(5) Hun taalgebruik verraadt een wereldbeeld. De ruimte noemen ze een ‘frontier’3), een plek om te ‘koloniseren’, zoals ooit het Wilde Westen. Steeds als ik dat lees, struikel ik erover. Koloniseren. Alsof dat woord niet zucht onder de last van het verleden. Als onze taal bepaalt hoe we naar de wereld, en dus ook naar de ruimte kijken, moeten we zorgvuldig zijn met onze woorden. Waarom niet ‘bezoeken’ in plaats van ‘koloniseren’? Ook voor ‘frontier’ is vast een minder beladen term te vinden. Mijn voorstel: the unknown4), maar ik vermoed dat die term te nederig stemt.
(6) Je kunt je afvragen of wij, aardgebonden stakkers, ons hier nu druk om moeten maken. Waarom laten we een klein clubje interplanetaire adel zich niet vermaken in het heelal? Omdat de ruimte inmiddels van cruciaal belang is voor de aarde, daarom. We kunnen allang niet meer zonder al die satellieten daarboven, en er valt wat te halen. De eerste buitenaardse mijnbouwbedrijven zijn al opgericht. Lyndon B. Johnson, later president van de Verenigde Staten, voorzag het in 1958 al: “De ruimte controleren is de wereld controleren.”
(7) Volgens het Ruimteverdrag dat de basis vormt voor het internationale ruimterecht moeten we de ruimte beschouwen als een “provincie voor de hele mensheid” en dat is precies wat het zou moeten zijn en blijven.
(8) Onze sterrenhemel is de bron van onze wetenschappelijke kennis, en van de oudste verhalen van de mensheid. Cultureel en wetenschappelijk is het heelal voor ieder van ons van grote betekenis. Alles wat daar gebeurt zou in het belang moeten zijn van zo veel mogelijk aardbewoners.
(9) Het probleem is alleen dat dit idee van een gedeelde menselijke provincie zich maar moeilijk vertaalt in harde wetten. Het Ruimteverdrag stamt uit de jaren zestig, het is niet bedacht op de commerciële exploitatie van private partijen. Het zou naïef zijn te stellen dat buiten de dampkring geen geld mag worden verdiend. Maar als we de space cowboys ongemoeid hun gang laten gaan, kan de ruimte een exclusief wingewest worden voor de superrijken.
(10) Zelf koppelen ze hun interplanetaire ambities trouwens niet in de eerste plaats aan financiële winst. Rond de lancering van de Virgin Galactic noemde Branson het ‘overzichtseffect’ als motivatie om omhoog te gaan.
(11) Dit effect treedt op bij veel astronauten die vanuit de ruimte naar de aarde kijken en doordrongen raken van de kwetsbaarheid en verbluffende schoonheid van onze planeet. Door de grote afstand zien ze plotseling hoe alles hier beneden een geheel vormt. Geen boom, geen mens, geen wolk staat op zichzelf. Dit diepe besef van de aardse verwevenheid maakt dat veel ruimtevaarders zich bij terugkomst van hun missie gaan inzetten voor behoud en versterking van ons ecosysteem.
(12) Branson zegt met zijn plannen voor ruimtetoerisme zo veel mogelijk mensen deze ervaring te willen bieden. Maar het is zeer de vraag of vier minuten zweven op tachtig kilometer hoogte een overzichtseffect oplevert. Onderzoek naar het effect wijst uit dat een enkele keer kijken niet genoeg is voor een langdurige impact. Bovendien speelt niet alleen het uitzicht een rol maar ook de grote afstand en de complete afzondering. Het ligt dus wat genuanceerder dan Branson het doet voorkomen.
(13) Ook Bezos en Musk framen hun plannen graag als filantropische ondernemingen. Ze weten dondersgoed dat ruimtevaart drijft op grote verhalen. Raketbrandstof is een mengeling van kerosine en mythevorming, schreef de Deense godsdienstwetenschapper Thore Bjørnvig.
(14) Het is aan ons die verhalen door te prikken, te zien wat overblijft als de lucht is ontsnapt. Met alleen een kritische houding komen we er niet. Er is betere regelgeving nodig. Hiervoor zou de internationale gemeenschap een voorbeeld kunnen nemen aan Antarctica, qua status vergelijkbaar met de ruimte. Overheden moeten overeenkomen dat het gebied buiten de dampkring niet voor commerciële doeleinden mag worden geëxploiteerd.
(15) Het heelal heeft ons nog van alles te leren, over onze oorsprong en onze toekomst. De sterrenhemel kan ons helpen verwondering en relativering te vinden in een benauwde tijd. Maar daarvoor moet de ruimte wel de ruimte blijven. En niet het speelveld van groot geld en dito ego’s.
Marjolijn van Heemstra, NRC Handelsblad, 16 juli 2021
Marjolijn van Heemstra is schrijver en theatermaker. Ze publiceerde onlangs het boek In lichtjaren heeft niemand haast. Een pleidooi voor meer ruimte in ons leven.
- noot 1 space: (de) ruimte
- noot 2 barons: baronnen
- noot 3 frontier: grens; een term die ten tijde van de kolonisatie van Amerika werd gebruikt om de grens aan te duiden tussen het reeds door kolonisten bevolkte en het nog niet door kolonisten bevolkte deel
- noot 4 the unknown: het onbekende
Bron 2 is een cartoon met de namen JEFF BEZOS en RICHARD BRANSON. Carlos Alberto da Costa Amorim, toonpool.com, 12 juli 2021. Zie de figuurverwijzing bij vraag 36.
Bron 3
(1) Het ideaalbeeld van Musk is om Mars te koloniseren. Bezos en Branson gaan niet eens naar een andere planeet, maar schieten ieder in hun eigen raket zo’n 100 kilometer omhoog, koekeloeren daar een paar minuten in de rondte, en zijn binnen een kwartier weer terug op aarde. Het is je reinste decadentie.
(2) Maar helemaal nutteloos zijn de inspanningen van deze drie ruimtemusketiers niet. Dankzij hun ondernemersneus is het ontwikkelen van ruimteschepen stukken goedkoper geworden. Ook hebben ze in belangrijke mate bijgedragen aan het verduurzamen van de ruimtevaart, door te zorgen voor recyclebare materialen in deze industrie.
(3) Ruimtereizen voelen voor velen van ons zinloos, omdat we er het belang niet van inzien. Maar dat zagen we 100 jaar geleden ook niet van het vliegtuig, en 600 jaar geleden ook niet toen Columbus in een boot de oceaan overstak en op Amerika stuitte. Alleen door te ontdekken gaan we nieuwe mogelijkheden zien.
(4) In het dagelijks leven, tussen werkstress en sociale verplichtingen door, is het soms lastig ons te realiseren hoe wonderlijk het eigenlijk is dat we hier rond mogen lopen. Maar astronauten hebben onderweg door het kleine raampje van hun ruimteschip de bolling van de aarde mogen aanschouwen en hebben van een afstandje onze planeet bekeken. Die ervaring maakte bij hen in één klap duidelijk hoe fragiel en kwetsbaar onze aarde is, en dat er goed voor haar gezorgd moet worden.
(5) Met een beetje mazzel kickt dat besef ook in bij deze machtige miljardairs.
Barbara Noordermeer, intermediair.nl, geraadpleegd op 21 november 2022
Barbara Noordermeer is Amerika-correspondent.
Bron 4
(1) De ruimtemijnbouw, het winnen van grondstoffen in de ruimte, kan de mensheid vele voordelen brengen. Permanente bewoning in de ruimte komt dan opeens heel dichtbij. En wat dacht je van de talloze mogelijkheden voor ruimtemineralen?
(2) Aan de andere kant zijn er ook grote risico’s: een asteroïde zou ter aarde kunnen storten of het getij zou kunnen veranderen. En is de ruimtemijnbouw wel zo rechtvaardig? Elk land opereert nu voor zich, waardoor het recht van de sterkste zal regeren. Het gevolg: landen die niet meedoen, lopen de ruimterijkdommen mis. Terwijl volgens het Ruimteverdrag hemellichamen juist dienen te worden gebruikt in het belang van alle staten, ongeacht hun niveau van economische of wetenschappelijke ontwikkeling.
(3) Het is daarom de hoogste tijd voor een intergouvernementele toezichthouder. Gelukkig is er een uitstekend voorbeeld: de Internationale Zeebodemautoriteit van de VN. Net als de Internationale Zeebodemautoriteit, zou een internationale ruimte-autoriteit kunnen toezien op mijnbouwvergunning, nadere regelgeving kunnen invoeren en voor de (milieu)belangen van het gebied kunnen opkomen.
Florentine Vos, NRC Handelsblad, 2 maart 2021
Florentine Vos is advocaat internationaal publiekrecht in Londen.
De discussie zal plaatsvinden op een podium in de school. Tijdens de discussie wil je op de achtergrond een afbeelding laten zien. Hiervoor kies je bron 2 uit het setje bronnen, omdat je vindt dat deze cartoon goed past bij de inhoud van bron 1.
Bekijk bron 2.
De cartoon uit bron 2 past in meerdere opzichten bij bron 1.
Vraag 36 1 punt
Welke zin uit het begin van bron 1 wordt het best geïllustreerd door deze cartoon?
Cartoon van Carlos Alberto da Costa Amorim (toonpool.com, 12 juli 2021) met de namen Jeff Bezos en Richard Branson. Bekijk in Bijlage, pagina 11
Bekijk het antwoord
Antwoord: A
A
In alinea 4 van bron 3 wordt een fenomeen beschreven dat ook in bron 1 aan bod komt.
Vraag 38 1 punt
Met welk woord wordt dit fenomeen in bron 1 aangeduid?
Bekijk het antwoord
(het/een) overzichtseffect (regels 122 en 144-145)
Lees bron 4.
In alinea 2 van bron 4 lees je de volgende zin: “Elk land opereert nu voor zich, waardoor het recht van de sterkste zal regeren.” Je realiseert je dat bron 1 deze bewering tegenspreekt.
Vraag 39 1 punt
Citeer uit alinea 1 tot en met 3 van bron 1 de zin die het best kan worden gebruikt om bovenstaande bewering tegen te spreken.
Bekijk het antwoord
“De nieuwe space race ging niet tussen rivaliserende staten, maar tussen ijdele miljardairs.” (regels 13-15)
2025, tijdvak 2: Tekst 1 Dierenliefhebbers moeten eigenlijk geen huisdier nemen
Opgavetekst
(1) Bij ons in de buurt woonde een
oude alcoholist. In het voorbijgaan
stopte hij weleens, keek me
verwachtingsvol aan, zei iets als
5 “juu” en sjokte na een verontschuld-
digende grimas verder. In zijn
kielzog bevond zich steevast een
verkreukeld hondje, van het type
dat nooit jong was geweest, met
10 uitpuilende, troebele oogjes. Ze
waren samen alleen op de wereld.
(2) Huisdieren zijn er om het lot van
hun baas te verlichten. Daarmee
kunnen ze pech of geluk hebben.
15 Dat blijkt eens te meer nu veel
mensen de coronaverveling¹⁾
proberen te verdrijven door een
hond of kat aan te schaffen. De
dieren kunnen afkomstig zijn uit
20 Oost-Europese fokfabrieken of uit
dubieuze adoptiehandel. Maar ook
als ze eenmaal veilig hier zijn, is de
ellende niet voorbij. Want wat
gebeurt er met al die dieren als de
25 eigenaren niet langer thuiswerken,
maar weer naar kantoor moeten?
De asielen komen vast vol te zitten.
En zelfs als ze mogen blijven, is dat
geen garantie voor een aangenaam
30 bestaan. Een groot deel van de tijd
zullen ze weinig anders te doen
hebben dan wachten tot hun baas
thuiskomt en iets met ze onder-
neemt.
(3) Als je huisdieren vergelijkt met
dieren in de bio-industrie, het circus
of de dierentuin lijken ze beter af.
Ze zitten niet in ellendige hokken,
worden niet op een afschuwelijke
40 manier geslacht, lijden geen pijn en
hoeven niet op te treden. Ze mogen
bij het vrouwtje in bed slapen,
krijgen medicijnen tegen iedere
kwaal, eten peperduur voer, hebben
45 eigen speelgoed, een eigen
politieke partij en kunnen – als ze
gestoord raken – in therapie. Overal
waken deskundigen over hun
welzijn.
(4) Maar hoe je het ook wendt of
keert: huisdieren zijn gevangenen.
Zelfs als ze intens worden lief-
gehad, blijft de verhouding
vergelijkbaar met die van een
55 sultan tot zijn favoriete slavin. Een
tedere dictatuur. Welk mens zou
voor zo’n lot kiezen? Toch worden
intelligente, gevoelige wezens
gedwongen tot levenslange
60 verveling. Wellicht lijden ze er
minder onder doordat ze door
generaties opsluiting en fokkerij zijn
afgestompt. Op straat wandelen
anatomische drama’s die voor
65 honden doorgaan: met platte
neuzen, scheve pootjes, te krappe
schedels en vachten die ze zelf niet
kunnen schoonhouden. Het is bijna
onvoorstelbaar dat ze afstammen
70 van veel intelligentere voorouders,
laat staan van wolven.
(5) In het boek De ontdekking van
Frankrijk beschrijft Graham Robb
honden zoals ze bedoeld zijn. Deze
75 negentiende-eeuwse dieren waren
zo slim dat ze zelfs meehielpen bij
criminele activiteiten. Helemaal
zelfstandig smokkelden honden-
bendes ’s nachts illegale waar de
80 grens over, ondertussen controleurs
ontwijkend door zich in greppels te
verschuilen of hun route te
verleggen. Honden die werden
gepakt, kregen de kogel – zo
85 gevaarlijk was het werk. Maar als
ze slaagden, wachtte hun een
portie lekker eten. De huidige
honden zijn veel te dom voor dit
soort streken en hebben ook geen
90 ruimte de intelligentie die hun nog
rest werkelijk te gebruiken.
(6) Als kattenverslaafde vraag ik me
regelmatig af waarom ik niet zonder
huisdier kan. Omdat het tenminste
95 een overzichtelijke verhouding is?
Een laatste contact met de natuur?
Als ik de kat vruchteloos naar een
duif zie mekkeren – hij is een jager
van niets – vrees ik dat hij vaag
100 snapt hoe doelloos zijn bestaan is.
Eigenlijk zou het van dierenliefde
getuigen geen hond, kat, vogel of
konijn meer te nemen.
(7) Of de oude alcoholist ook naar
105 dit inzicht heeft gehandeld, valt te
betwijfelen, maar opeens zag ik
hem en zijn scharminkel nergens
meer wandelen. Hopelijk heeft de
hond zijn baasje nog even over-
110 leefd.
Mirjam Janssen, de Volkskrant, 10 mei 2021
Mirjam Janssen is historicus en journalist.
noot 1 Deze tekst is geschreven tijdens de coronapandemie, toen mensen bovengemiddeld vaak thuisbleven en thuiswerkten om verspreiding van het coronavirus tegen te gaan.
“Huisdieren zijn er om het lot van hun baas te verlichten.” (regels 12-13)
Vraag 1 1 punt
Welk bewijs voor deze uitspraak wordt in alinea 2 gegeven?
Bekijk het antwoord
De kern van een goed antwoord is: (het bewijs) dat mensen een hond of kat/huisdier aanschaffen om (te proberen) de coronaverveling te verdrijven
Beoordeel de spelling.
In alinea 2 klinken enkele verwijten door richting huisdierbezitters.
Vraag 2 1 punt
Welk verwijt klinkt niet door in alinea 2? Huisdierbezitters
Bekijk het antwoord
Antwoord: C
C
Volgens alinea 4 kan de verhouding tussen baasje en huisdier worden omschreven als een “tedere dictatuur” (regel 56).
Vraag 3 2 punten
Leg uit wat hier met “tedere dictatuur” wordt bedoeld.
Neem de nummers uit onderstaande zin over en zet je antwoord daarachter.
Huisdieren worden weliswaar …(1)…, maar zijn toch …(2)… .
Bekijk het antwoord
De kern van een goed antwoord is:
(1) Huisdieren worden weliswaar (intens) liefgehad / vertroeteld / goed behandeld 1
(2) maar zijn toch gevangen(en)/slaaf (gemaakt) / gedwongen tot levenslange verveling. 1
of
(1) Huisdieren worden weliswaar gevangen(en)/slaaf (gemaakt) / gedwongen tot levenslange verveling 1
(2) maar zijn toch (intens) geliefd / vertroeteld / goed behandeld. 1
Beoordeel de spelling.
“Op straat wandelen anatomische drama’s die voor honden doorgaan” (regels 63-65)
Vraag 4 1 punt
Wat wordt hier bedoeld met “anatomische drama’s”?
Geef geen voorbeelden. Baseer je antwoord op alinea 4.
Bekijk het antwoord
De kern van een goed antwoord is: (Anatomische drama’s zijn) honden met een slechte lichaamsbouw / honden die misvormd zijn.
Opmerking: uit het antwoord moet blijken dat deze honden er fysiek anders uitzien / misvormd zijn.
Niet goed: een antwoord dat enkel bestaat uit de voorbeelden uit regels 65-68 (met platte neuzen, scheve pootjes, te krappe schedels en vachten die ze zelf niet kunnen schoonhouden).
Beoordeel de spelling.
Vraag 5 1 punt
Welke van onderstaande zinnen geeft de inhoudelijke tegenstelling tussen alinea 3 en 4 het best weer?
Bekijk het antwoord
Antwoord: A
A
“De huidige honden zijn veel te dom voor dit soort streken en hebben ook geen ruimte de intelligentie die hun nog rest werkelijk te gebruiken.” (regels 87-91)
Alinea 4 noemt hiervoor twee mogelijke oorzaken.
Vraag 7 1 punt
Citeer uit alinea 4 een woordgroep van maximaal vijf woorden waarin beide mogelijke oorzaken worden genoemd.
Bekijk het antwoord
De kern van een goed antwoord is: “(door generaties) opsluiting en fokkerij” (regels 61-62)
Niet goed: “opsluiting en fokkerij zijn afgestompt” (regels 62-63)
Je bent benieuwd of de voorspellingen uit alinea 2 van tekst 1 zijn uitgekomen. Daarom lees je twee artikelen die zijn verschenen na afloop van de coronapandemie. Delen van deze artikelen staan in tekstfragment 1 en 2.
Tekstfragment 1
(1) Femke Pasquino-de Harde heeft een website die huisdieren en (nieuwe) baasjes met elkaar matcht. Ze leest de redenen voor waarom mensen hun in coronatijd aangeschafte hond of kat weer bij haar op de site zetten: “Huisdiereigenaren moeten weer naar kantoor. De honden en katten die zijn aangeschaft, zitten eenzaam thuis”.
(2) Een veelgehoorde reden waarom eigenaren afstand doen van hun viervoeter, is vanwege gedragsproblemen van de hond. “Puppy’s moeten in het eerste half jaar gesocialiseerd worden. Dit doe je vaak bij een hondenschool, maar die waren in coronatijd dicht.”
(3) Verschillende dierenwelzijnsorganisaties zien echter geen teruggave van de coronapuppy’s en honden. Toch is er wel degelijk iets aan de hand met de aangeschafte coronagezelschapsdieren, zegt Josephine Woltman Elpers, lector dierenwelzijn bij Hogeschool Van Hall Larenstein. “Veel mensen die in corona een dier hebben aangeschaft, hebben niet de juiste informatie over de verzorging of het gedrag van het dier gekregen. Bij bijvoorbeeld konijnen gaat het vaak mis. Ze lijken een hoog knuffelgehalte te hebben, maar een konijn vindt het helemaal niet leuk om opgepakt en geknuffeld te worden. Het konijn voldoet dan niet aan de verwachting van de eigenaar en wordt na een tijdje weer afgestoten.”
RTL Nieuws, 14 juni 2022
Tekstfragment 2
(1) De Stichting DierenLot vertegenwoordigt driehonderd kleine en grote dierenorganisaties door het hele land, waaronder veel asielen. “Er lijken zich inderdaad niet veel mensen met honden en volwassen katten te melden”, bevestigt woordvoerder Jane van den Berg. Zij bemerkt wel een toename van het aantal teruggebrachte knaagdieren, konijnen en kittens.
(2) De toename van ‘coronadieren’ lijkt volgens Stichting DierenLot de toestroom van kittens te verklaren. “Ongecastreerde katers gaan zich al vrij jong vermenigvuldigen. Nieuwe eigenaars zitten vaak niet te wachten op een nest vol kittens en willen daar dan vanaf.”
(3) De Dierenbescherming merkt wel op dat er elk jaar rond de zomer een piek in het aantal gedumpte kittens wordt waargenomen. “Wij durven deze trend niet per se aan corona toe te schrijven”, zegt woordvoerder Nagtegaal.
Robbert Blokland, www.nu.nl, 4 oktober 2021
Vraag 10 1 punt
Welke voorspelling uit alinea 2 van tekst 1 is volgens tekstfragment 1 uitgekomen voor honden en katten?
Bekijk het antwoord
De kern van een goed antwoord is: (de voorspelling) dat huisdieren niets anders te doen hebben dan wachten tot hun baas thuiskomt / dat huisdieren eenzaam thuiszitten (nu hun baasjes weer aan het werk zijn / niet langer thuiswerken)
Beoordeel de spelling.
Vraag 11 2 punten
In hoeverre is de voorspelling over asielen uit alinea 2 van tekst 1 uitgekomen volgens tekstfragment 2? De voorspelling uit alinea 2 is
Bekijk het antwoord
Antwoord: C
C
2025, tijdvak 2: Tekst 2 Waarom zijn juist vrouwelijke thrillerschrijvers zo succesvol?
Opgavetekst
(1) Wie kijkt naar de lijst met best-
verkochte Nederlandse thrillers van
de afgelopen tien jaar, moet conclu-
deren dat vrouwelijke schrijvers het
genre domineren. In de top 10
staan maar liefst acht vrouwen. En
Baantjer. En Suzanne Vermeer, van
wie we niet weten wie er achter het
pseudoniem schuilgaat.
(2) Uit cijfers van de CPNB bleek
vorige week dat de verkoop van
Nederlandstalige fictie in 2022
afnam, terwijl boeken in het Engels
steeds beter verkochten. De thriller
15 van eigen bodem kan redding bie-
den voor het boekenvak, want dit
jaar komen bijna alle belangrijke
Nederlandse thrillerauteurs, zoals
Esther Verhoef, Saskia Noort,
20 Marion Pauw en Loes den
Hollander, met een nieuw boek.
Goed nieuws, zou je denken.
(3) Vreemd genoeg wordt er in
Nederland door de andere schrij-
25 vers en recensenten uit de literaire
wereld nog altijd neergekeken op
de door een vrouw geschreven
psychologische thriller. Gert Jan de
Vries, thrillerrecensent voor NRC,
30 nam de term “oestrogeenthriller” in
de mond en schrijfster Connie
Palmen zei in een talkshow dat de
thriller “leeft bij de gratie van het
cliché”. Schrijver Tomas Ross liet in
35 2019 op een blog weten dat “de
hausse aan thrillerschrijfsters (...)
veel vertrutting in het genre” heeft
opgeleverd. “Ze staan niet aan de
top omdat ze de beste thrillers
40 schrijven, maar omdat ze sterke
uitgevers hebben met veel
marketingpower”, stelde Henk
Vlaming, thrillerredacteur van
De Leesclub van Alles, in 2020 in
45 de Volkskrant. “Binnen de thriller-
wereld worden vrouwelijke auteurs
die goed verkopen niet voor vol
aangezien”, zei Saskia Noort in
datzelfde jaar, ook in de Volkskrant.
50 “We zijn een bedreiging, of geen
échte thrillerschrijvers, we zijn te
soft, te commercieel.”
(4) Waarom worden deze thrillers
van vrouwelijke hand in Nederland
55 met dedain bekeken? Het is een
vraag die mij als debutant in het
genre interesseert – mijn thriller
Het perfecte zusje ligt sinds deze
week in de winkel.
60 (5) “Vertrutting van het genre? Dat
is dikke vette onzin”, reageert
Sander Verheijen, thrillerliefhebber
en hoofdredacteur van boekensite
en lezerscommunity Hebban, als ik
65 hem hierover bel. “Het zijn opmerk-
kingen geboren uit jaloezie van de
oude garde Nederlandse thriller-
schrijvers die zagen dat hun markt,
die al niet groot was, werd over-
70 genomen door vrouwen.” Volgens
Verheijen is in Nederland te lang
gedacht dat thrillers door mannen
geschreven moesten worden. Daar-
in liepen we achter op de Verenigde
75 Staten, waar een auteur als Patricia
Cornwell in de jaren negentig al
populair was.
(6) Waarom juist de vrouwelijke
thrillerschrijver het zo goed doet in
80 ons land heeft allereerst te maken
met een simpel sommetje. “Er zijn
meer vrouwelijke lezers dan man-
nelijke. En vrouwen lezen vrouwen”,
zegt Verheijen. “Iedere lezer is toch
85 op zoek naar herkenning.” Puur
kijkend naar de verkoopcijfers zou
je kunnen zeggen: als schrijver
moet je het hebben van de
45-plusvrouw.
90 (7) In de psychologische thriller is
het hoofdpersonage vaak een
zelfstandige, vrijgevochten vrouw
die te maken krijgt met problemen
in de privésfeer, waardoor de
95 onderlinge verhoudingen op scherp
komen te staan. “Domestic noir”¹⁾
wordt dit genre ook wel genoemd.
(8) De Britse auteur Julia Crouch
bedacht deze term in 2013 om haar
100 eigen werk te typeren. Volgens haar
speelt het domestic noir-genre zich
“voornamelijk af in huizen en op het
werk, houdt het zich grotendeels
(maar niet uitsluitend) bezig met de
105 vrouwelijke ervaring, is het
gebaseerd op relaties en gaat het
uit van een breed-feministische
opvatting dat de huiselijke sfeer een
uitdagende en soms gevaarlijke
110 omgeving is”. Oftewel: het is niet de
seriemoordenaar die je moet vre-
zen, maar je jaloerse echtgenoot.
(9) Is dit de vertrutting waar Tomas
Ross op doelde? Want inderdaad:
115 in deze categorie psychologische
thrillers is vaak geen sprake van
wilde achtervolgingen, politieke
vetes, drugsbaronnen en recher-
cheurs met een alcoholprobleem.
120 (10) Het is goed te verklaren
waarom juist vrouwelijke thriller-
schrijvers inspiratie putten uit huis-
tuin-en-keukensituaties: misdaad ís
ook vaker persoonlijk voor vrouwen.
125 Elk uur worden vijf vrouwen ver-
moord door een partner of een
familielid, meldde een rapport van
de Verenigde Naties. In de media is
er momenteel veel aandacht voor
130 dit gegeven. “Vrouwen zijn altijd
alert op gevaren. Daarom schrijven
zij er meer over. En misschien in-
dringender”, zei de Amerikaanse
bestsellerauteur Karin Slaughter
135 ooit in een interview.
(11) Vrouwelijke auteurs zijn beter
in staat om geloofwaardig over dit
soort angstgevoelens te schrijven,
meent de Spaanse Elena Avanzas
140 Álvarez, die aan de Universidad de
Oviedo onderzoek doet naar vrou-
wen in de misdaadliteratuur. “Alle
vrouwen kennen het gevoel dat ze
’s avonds op straat een inschatting
145 moeten maken of ze veilig zijn.
Thrillers haken in op die angsten en
spelen ermee. En dat is lekker. Als
lezer kruip je in de rol van de hoofd-
persoon, maar wel vanuit de veilig-
150 heid van je eigen huis. Elk moment
kun je het boek wegleggen en een
aflevering van de comedyserie
Friends gaan kijken.”
(12) Dat deze boeken zich niet
155 afspelen op het wereldtoneel maar
in een Vinex-wijk²⁾, betekent niet
dat we ze moeten afdoen als
onbelangrijk geneuzel. Want dat is
nogal denigrerend. “Alfred
160 Hitchcock³⁾ gebruikte ook domestic
noir-verhalen als inspiratie voor zijn
films, met het idee dat er gevaar
schuilt in het alledaagse”, zegt
Avanzas Álvarez.
165 (13) Vaak loopt het hoofdpersonage
tegen zaken aan waar vrouwen
vandaag de dag mee worstelen. Of
het nou gaat om een echtscheiding,
scheve machtsverhoudingen of alle
170 rollen die vrouwen moeten vervullen:
van succesvolle werknemer tot
zorgzame moeder. In die zin is de
betekenis van deze boeken in de
populaire cultuur van groot belang.
175 Volgens thrillerauteur en tweevou-
dig Gouden Strop-winnaar⁴⁾ Marion
Pauw zie je in een thriller boven-
dien dat de vrouwelijke hoofd-
persoon zich van dat juk bevrijdt.
180 “Ze stapt uit het stramien en moet
uit een ander vaatje tappen.”
(14) Dat thrillers minder aanzien
genieten ten opzichte van romans
komt doordat recensenten in het
185 Nederlandse taalgebied erg bezig
zijn met of iets literatuur is of niet,
meent Sander Verheijen. “Dat zie je
nergens ter wereld zo heftig als bij
ons.”
190 (15) “In Nederland wordt de thriller
door de literaire elite nog steeds
gezien als een streekromannetje”,
zegt auteur Tomas Ross. Komt dat
volgens hem door de “vertrutting”?
195 “Met die eerdere uitspraak doelde ik
op de kwaliteitsvermindering van
het genre, doordat uitgevers op-
eens massaal thrillers van vrouwen
uitbrachten na het succes van
200 Saskia Noort en Simone van der
Vlugt.” Veel ervan was “formule-
werk, zoals in een bouquetreeks”⁵⁾,
zegt de schrijver. “Maar er zijn ook
genoeg goede vrouwelijke schrij-
205 vers, zoals Marion Pauw en Anya
Niewierra.”
(16) Dat het plotgedreven verhaal
per definitie minderwaardig lijkt te
zijn is onterecht, benadrukt Marion
210 Pauw. “Eigenlijk zou ik willen be-
weren dat het schrijven van een
goede thriller lastiger is dan het
schrijven van een roman. Een actie-
scène elegant op papier krijgen is
215 verschrikkelijk lastig.” Daar sluit ik
mij volledig bij aan.
Anna van den Breemer, de Volkskrant, 4 februari 2023
Anna van den Breemer is journalist en auteur van diverse non-fictieboeken en de thriller Het perfecte zusje.
noot 1 Domestic noir: literair subgenre binnen de misdaadromans dat zijn oorsprong vindt in de ‘film noir’, een stijl van vooral misdaadfilms die in de jaren 40 van de twintigste eeuw tot ontwikkeling kwam.
noot 2 Vinex-wijk: nieuwbouwwijk, gebouwd na 1990 (door velen als saai en eenvormig gezien).
noot 3 Alfred Hitchcock: beroemde Britse filmregisseur van wie sommige films tot de ‘film noir’ kunnen worden gerekend.
noot 4 Gouden Strop: literatuurprijs voor de beste (oorspronkelijk) Nederlandstalige spannende roman.
noot 5 bouquetreeks: reeks van clichématige boekjes met zeer romantische fictie.
“Vreemd genoeg wordt er in Nederland door de andere schrijvers en recensenten uit de literaire wereld nog altijd neergekeken op de door een vrouw geschreven psychologische thriller.” (regels 23-28)
Vraag 12 1 punt
Waarom is het vreemd dat er in Nederland nog altijd wordt neergekeken op dergelijke boeken, gelet op alinea 1 en 2? Het is vreemd, omdat Nederlandse psychologische thrillers van vrouwelijke schrijvers
Bekijk het antwoord
Antwoord: B
B
In alinea 3 staan negatieve typeringen van vrouwelijke thrillerschrijvers en hun boeken.
Vraag 13 3 punten
Citeer uit alinea 3 drie negatieve typeringen van deze boeken en drie negatieve typeringen van deze schrijvers. Neem de nummers uit de tabel over en zet je antwoord daarachter. Let op: je mag ieder citaat maximaal een keer geven.
| boeken | (1a) |
| (1b) | |
| (1c) | |
| vrouwelijke thrillerschrijvers | (2a) |
| (2b) | |
| (2c) |
Bekijk het antwoord
Boeken (1a-1b-1c), drie van de volgende: “oestrogeenthriller” (regel 30); “leeft bij de gratie van het cliché” (regels 33-34); “(veel) vertrutting in het genre (heeft opgeleverd)” (regels 37-38); “(zijn) te soft” (regels 51-52); “te commercieel” (regel 52).
Schrijvers (2a-2b-2c), drie van de volgende: “(veel) vertrutting in het genre (heeft opgeleverd)” (regels 37-38); “(Ze) staan niet aan de top omdat ze de beste thrillers schrijven, maar omdat ze sterke uitgevers hebben (met veel marketingpower)” (regels 38-42); “(zijn) een bedreiging” (regel 50); “geen échte thrillerschrijvers” (regels 50-51); “(zijn) te soft” (regels 51-52); “te commercieel” (regel 52).
Indien zes elementen juist: 3 punten. Vijf of vier juist: 2 punten. Drie juist: 1 punt. Minder dan drie juist: 0 punten. Opmerking: elk citaat mag maximaal één keer genoemd worden (dus óf bij 1a-1b-1c, óf bij 2a-2b-2c).
In alinea 4 tot en met 7 staan ook neutrale omschrijvingen van boeken van vrouwelijke thrillerschrijvers.
Vraag 14 2 punten
Citeer uit alinea 4 tot en met 7 twee verschillende woord(groep)en die worden gebruikt om deze boeken op neutrale wijze te omschrijven. Gebruik per citaat maximaal vijf woorden.
Bekijk het antwoord
Twee van de volgende: “(deze) thrillers van vrouwelijke hand” (regels 53-54); “(de) psychologische thriller” (regel 90); “Domestic noir” (regel 96). Niet goed: “het genre” (regels 56-57 en 60). Per juist element 1 punt.
“Waarom worden deze thrillers van vrouwelijke hand in Nederland met dedain bekeken?” (regels 53-55)
Vraag 15 1 punt
Noteer een antwoord dat je op deze vraag kunt geven, gelet op alinea 5.
Bekijk het antwoord
De kern van een goed antwoord is: een van de volgende: (Dit komt door) jaloezie (van de oude garde Nederlandse thrillerschrijvers). Thrillers moesten door mannen geschreven worden.
Niet goed (vanwege het ontbreken van het historisch perspectief): Thrillers moeten door mannen geschreven worden. Beoordeel de spelling.
In alinea 7 tot en met 13 worden boeken uit het domestic noir-genre en de schrijvers ervan besproken. Hieronder staan vijf uitspraken over dit genre en de schrijvers ervan.
Vraag 21 2 punten
Noteer de nummers van de uitspraken en zet daarachter of de uitspraak volgens de tekst juist of onjuist is.
- 1 Boeken uit het domestic noir-genre beschrijven vaak situaties waarin vrouwen in de problemen komen door het gedrag van hun man.
- 2 Onderzoek laat zien dat vrouwen over het algemeen betere boeken schrijven dan mannen.
- 3 Juist de setting van boeken uit het domestic noir-genre is bepalend voor de impact die deze boeken op vrouwen hebben.
- 4 Het grootste verschil tussen door mannen en door vrouwen geschreven domestic noir-verhalen is de schrijfstijl ervan.
- 5 Boeken van vrouwelijke schrijvers zijn minder spannend dan boeken van mannelijke schrijvers.
Bekijk het antwoord
1 juist. 2 onjuist. 3 juist. 4 onjuist. 5 onjuist. Indien vijf elementen juist: 2 punten. Indien vier elementen juist: 1 punt. Indien minder dan vier elementen juist: 0 punten.
Vraag 22 2 punten
Welke omschrijving verwoordt het best de hoofdgedachte van tekst 2?
Bekijk het antwoord
Antwoord: A
A
2025, tijdvak 2: Tekst 3 Knoop eens een gesprek aan met iemand met wie u niets deelt
Opgavetekst
(1) Een tafel in een heel grote hal.
Twee mensen en twee koppen koffie.
Er is niet veel nodig om een wezen-
lijk menselijk fenomeen tot stand te
5 laten komen. Woorden en zinnen die
worden uitgewisseld. Er dreigt geen
gevaar en er hoeft niets te gebeuren.
Ze praten, gewoon omdat ze in
elkaar geïnteresseerd zijn. Er wordt
10 veel gezegd of weinig. Soms zijn de
woorden beladen, soms hebben ze
een cynische ondertoon. En soms is
de stilte zelfs belangrijker dan de
woorden die worden uitgesproken.
15 Het is voor mij een belangrijk onder-
deel van mijn werk, in de spreek-
kamer en daarbuiten. Het gesprek
vormt een wezenlijk onderdeel van
wie we zijn. Toch wordt ook dat met
20 uitsterven bedreigd. Nog even en het
gestotter van het ongemak in onze
conversaties is ingeruild voor soepe-
le aanvullingen van apparaten. Dit is
een pleidooi voor het behoud van het
25 gesprek.
(2) Wanneer had u voor het laatst
een spontaan gesprek met een onbe-
kende? Het was in het tijdperk vóór
de apparaten een frequente bezig-
30 heid. Wachtend op de bus, bij de
groenteboer, in een volle wacht-
kamer: de gezamenlijke verveling gaf
aanleiding tot een uitwisseling van
woorden. Lang niet altijd gewenst en
35 ook lang niet altijd onderhoudend,
maar al met al toch een erkenning
van het feit dat we voortdurend deel
uitmaken van een sociale omgeving.
(3) Die toevallige dialoog lijkt in
40 razend tempo uit ons leven te ver-
dwijnen. Elk moment van leegte of
stilte wordt ingevuld door apparaten
die een eindeloze stroom aan onge-
lezen berichten, te checken feeds,
45 vermakelijke filmpjes en ander ogen-
schijnlijk belangwekkend nieuws
tevoorschijn tovert. Wie zijn telefoon
ontgrendelt, vergrendelt nagenoeg
elk zintuiglijk contact met zijn
50 omgeving. Iedereen herkent de
irritante waas waar je doorheen lijkt
te moeten praten als je iets wilt
zeggen tegen iemand die op z’n
telefoon zit. Andersom is de wereld
55 een ver oord als je in de digitale
wereld van berichten en ‘nieuws’
bent gezogen. Het lijkt zo onschuldig,
het doden van de verveling.
(4) Niets is minder waar. Het
60 gesprek, functioneel of voor de lol,
ongemakkelijk of betekenisvol, con-
fronteert ons met een andere wereld;
die van degene met wie je spreekt.
Het ‘spreek’uur is letterlijk een einde-
65 loze parade van mensen die andere
verwachtingen hebben over wat
komen gaat, wat belangrijk is voor
een goed resultaat en welke rol ik als
arts speel in dit proces. Het is een
70 komen en gaan van mensen die ik
nog nooit eerder zag, die me voort-
durend confronteren met mijn eigen
beperkte blik. Want hoe is het leven
met een scootmobiel? Of als
75 tomatenplukker zonder verzekering,
die eigenlijk zijn arm nog niet mag
gebruiken na een operatie? Of voor
een vrouw die haar pols geen rust wil
geven, omdat anders haar demente
80 man naar een verzorgingstehuis
moet?
(5) Gesprekken voeren is moeilijk. En
je kan het alleen leren door het te
doen. Naarmate onze samenleving
85 digitaler wordt en de gesprekken
schaarser, lijken we te verleren hoe
we confrontaties met elkaar aan
moeten gaan. Als een co-assistent
met me meeloopt, moet ik een digi-
90 taal feedbackformulier invullen (geef
ons alsjeblieft gewoon twee bonnen
voor een kop koffie in het
personeelsrestaurant). Collega’s en
vrienden spreken elkaar meer in een
95 whatsappgroep (en dan nog vooral in
emoticons) dan in het echt. We blij-
ven individuen tot we zover tegen-
over elkaar komen te staan dat het
gesprek verwordt tot twee parallelle
100 monologen, waarin elk vermogen tot
luisteren de das om is gedaan. Laat
staan dat we nog in stilte (zonder
afleidende apparaten) in elkaars
aanwezigheid kunnen zijn.
105 (6) De afgelopen tijd valt me ook op
dat de afname van confrontaties ook
als een bezuinigingsmaatregel wordt
gezien. Zo zijn er veel ziekenhuizen
waar op de polikliniek geen receptie
110 meer is waar iemand een vraag kan
stellen; grote bedrijven hebben zich
volledig afgeschermd met een
klantenservice als slotgracht; de
supermarkt is een publieke ruimte
115 waar je met je zelfscanner en bij-
behorende kassa geen woord met
een medeburger hoeft te wisselen.
Praten in de publieke ruimte is iets
voor psychiatrische patiënten,
120 verwarde ouderen of spelende
kleuters.
(7) Het is aan ons om dit verschijnsel
een halt toe te roepen. Gaat u de
komende weken met vakantie? Doe
125 dan een dagje vliegtuigmodus en laat
de toevalligheid van de nabijheid van
andere sociale wezens haar gang
gaan. Zet de radio een keer uit in de
auto en zit een tijdje zwijgend naast
130 elkaar. Doe op de camping samen de
afwas en leer uw jonge puber wat het
leven is zonder een digitale dimen-
sie. Knoop een gesprek aan met
iemand van wie u zeker weet dat u
135 helemaal niets met hem of haar
gemeen hebt. Geef de ongemak-
kelijkheid een kans.
(8) Terug naar de tafel met de
koppen koffie. Wat een verademing
140 is dan de grote hal waarin Theo
Maassen in Zomergasten¹⁾ deze
weken een ode brengt aan het
gesprek. Leunend met zijn kin op een
hand lijkt hij met de gast in een kroeg
145 te zitten waar de dialoog in al haar
ongemak op gang mag komen. Het
mag stil zijn, er mogen dingen ver-
geten worden en er zijn eigenlijk
geen regels. Er is een kans dat er
150 werkelijk een gesprek ontstaat. En
dat is iets wat we moeten koesteren,
meer dan we denken.
Emma Bruns, NRC, 11 augustus 2023
Emma Bruns is arts-onderzoeker en chirurg in opleiding en schrijft geregeld voor NRC.
noot 1 Zomergasten: televisieprogramma waarin een bekende gast diepgaand geïnterviewd wordt, met in 2023 Theo Maassen als interviewer.
“Er is niet veel nodig om een wezenlijk menselijk fenomeen tot stand te laten komen.” (regels 3-5)
Vraag 27 1 punt
Citeer twee verschillende woord(groep)en uit alinea 1 die dit fenomeen beschrijven.
Bekijk het antwoord
De kern van een goed antwoord is: twee van de volgende: “Woorden en zinnen die worden uitgewisseld” (regels 5-6); “praten” (regel 8); “Het gesprek” (regel 17) / “(het) gesprek” (regels 24-25); “(onze) conversaties” (regels 21-22). Opmerking: het scorepunt alleen toekennen als beide elementen juist zijn.
“Iedereen herkent de irritante waas waar je doorheen lijkt te moeten praten” (regels 50-52)
Vraag 29 1 punt
Citeer uit alinea 3 een woordgroep van maximaal zes woorden die omschrijft welk element van het gesprek ontbreekt door deze waas.
Bekijk het antwoord
De kern van een goed antwoord is: “(elk zintuiglijk) contact met zijn omgeving” (regels 49-50)
“Gesprekken voeren is moeilijk. En je kan het alleen leren door het te doen.” (regels 82-84)
Uit alinea 5 zijn kenmerken af te leiden waaraan een goed gesprek moet voldoen.
Vraag 31 2 punten
Noem twee van deze kenmerken.
Bekijk het antwoord
De kern van een goed antwoord is: (je moet) elkaar in het echt spreken / in het echt ontmoeten (1 punt); (je moet) naar elkaar (kunnen) luisteren (1 punt). Niet goed: een antwoord waarin omgevingsvoorwaarden voor het gesprek worden genoemd en geen kenmerken van het gesprek (bijvoorbeeld een kop koffie, zonder afleidende apparaten). Beoordeel de spelling.
In tekst 3 komt twee keer de term ‘confrontaties’ voor (regels 87 en 106).
Vraag 32 1 punt
Leg uit of deze term positief of negatief wordt bedoeld en waarom. Neem de nummers uit onderstaande zin over en zet je antwoord daarachter.
De term ‘confrontaties’ wordt (1) (kies uit: positief/negatief) bedoeld, want hiermee bedoelt de auteur …(2)… .
Bekijk het antwoord
De kern van een goed antwoord is: (1) positief bedoeld, want hiermee bedoelt de auteur (2) live gesprekken / gesprekken in het echt. Opmerking: het scorepunt alleen toekennen als beide elementen juist zijn. Beoordeel de spelling.
“De afgelopen tijd valt me ook op dat de afname van confrontaties ook als een bezuinigingsmaatregel wordt gezien.” (regels 105-108)
De voorbeelden in alinea 6 illustreren deze afname.
Vraag 33 1 punt
Welk gevolg voor het gesprek blijkt uit deze voorbeelden?
Bekijk het antwoord
De kern van een goed antwoord is: er is minder/geen menselijk contact (want er is geen aanspreekpunt meer). Beoordeel de spelling.
Lees tekstfragment 3.
Voor de auteur van tekst 3 is het voeren van gesprekken een kwestie van doen. Tekstfragment 3 signaleert op dit punt een probleem waarvoor appen een oplossing kan zijn.
Tekstfragment 3
Nee, app-contact is niet oppervlakkig
(1) Appen is van wezenlijk sociaal
belang. Niet alleen omdat we even
snel kunnen afspreken wanneer we
elkaar in het echt zullen zien, maar
5 vooral ook omdat velen van ons zo
nu en dan gewoon echte gesprek-
ken voeren over de app. Gesprek-
ken die soms, waag ik te stellen,
niet eens gevoerd hadden kunnen
10 worden in het ouderwetse, zoge-
naamd echte leven. Persoonlijk kan
ik soms opener zijn via de app dan
ik in het echt durf te zijn.
(2) Als ik hier zou willen genera-
liseren, zou ik zeggen dat vluchtige,
15 luchtige appgesprekken – onder-
steund door moderne technologie –
veel familiecontacten, vriendschap-
pen en relaties heeft verdiept.
20 Bovendien moet ook niet onder-
schat worden dat voor veel mensen
(vooral voor degenen die het
genoegen en misnoegen hebben
om in familieapps te zitten) appen
25 zeer welkome, zo niet noodzake-
lijke, sociale lijm biedt. Wanneer
spanning en emoties rijzen, zoals
ze doen in families, willen echte
gesprekken soms direct stranden,
30 waar digitale communicatie juist
nog nét wel kan.
(3) Van koetjes en kalfjes moeten
we er niet te veel hebben, maar
soms zijn ze nodig om het daarna
35 over lastigere onderwerpen te
kunnen hebben. Juist daarbij
kunnen onbedoelde intonaties en
koude lichaamshoudingen ook het
probleem zijn. Ik ben soms blij dat
40 iemand niet kan zien dat ik mijn
kaken op elkaar heb geklemd. In
het echt was iemand al lang van
mijn steigerende lichaam geschrok-
ken. Real-life-communicatie is niet
45 altijd de oplossing, maar soms juist
het probleem.
(4) Laten we tot slot niet vergeten
dat appen letterlijk grenzeloos is,
hoe waardevol het is – in corona-
50 tijden al helemaal – om gesprekken
te kunnen hebben met mensen
verder weg, zonder dat je in je
vervuilende auto hoeft te stappen,
of om te video-voorlezen met
55 neefjes, nichtjes of kleinkinderen
wanneer je nog niet volledig
gevaccineerd bent. En dan heb ik
het nog niet eens gehad over
eindeloze verliefde gesprekken op
60 Tinder of appen met schoolvrienden
van lang geleden. Laat staan over
de waarde van appen voor
personen met mentale of fysieke
beperkingen of uitdagingen, voor
65 wie digitale communicatie een
verademing is, om niet te zeggen
een van de weinige mogelijkheden
tot zinnig sociaal contact.
(5) Schiet appen soms tekort? Kun
70 je sommige dingen beter niet over
de app bespreken? Is appen soms
niet te oppervlakkig? Zijn appjes en
al die notificaties niet vaak ont-
regelend? Leidt appen soms niet tot
75 eenzaamheid? Zeker. Maar daaruit
concluderen dat we het voeren van
echte gesprekken zijn verleerd, dat
alleen mensen achter geraniums
nog echt met elkaar praten,
80 inclusief de suggestie dat er geen
echte gesprekken of
vriendschappen kunnen bestaan in
het digitale domein, is de nodige
bruggen te ver.
Fleur Jongepier, NRC, 27 augustus 2021
Vraag 35 1 punt
Voor welk probleem is appen op dit punt een oplossing, gelet op alinea 1 van tekstfragment 3? Geef antwoord in een of meer volledige zinnen.
Bekijk het antwoord
De kern van een goed antwoord is: een van de volgende: je kunt niet alle gesprekken in het echt voeren; in het echt durf je niet altijd open te zijn. Beoordeel de spelling en grammatica.
“Geef de ongemakkelijkheid een kans.” (tekst 3, regels 136-137)
Vraag 37 1 punt
Wat is een vorm van ongemak van het echte gesprek die naar voren komt in tekstfragment 3? Baseer je antwoord op alinea 3 van tekstfragment 3.
Bekijk het antwoord
De kern van een goed antwoord is: onbedoelde intonaties / koude lichaamshoudingen / non-verbale communicatie / praten over koetjes en kalfjes. Beoordeel de spelling.
Volgens tekstfragment 3 gaat het te ver om te zeggen dat we het voeren van echte gesprekken zijn verleerd.
Vraag 39 1 punt
Beweert de auteur van tekst 3 juist wel dat we het voeren van echte gesprekken zijn verleerd?
Bekijk het antwoord
Antwoord: C
C
2024, tijdvak 1: Tekst 1: Concentratie graag!
Opgavetekst
Tekst 1 Concentratie graag!
(1) Onze samenleving maakt een uitzonderlijke ontwikkeling door. Door de enorm snelle digitale ontwikkelingen en de groeiende hoeveelheid beschikbare informatie bevinden we ons in een aandachtscrisis. Dit is terug te zien in de boeken en artikelen die bijna wekelijks verschijnen en waarin wordt gewaarschuwd voor de desastreuze gevolgen van sociale media en smartphonegebruik op onze creativiteit en productiviteit. Daarnaast hebben veel mensen moeite zich te concentreren. Eén moment van mentale zwakheid of verveling en de mobiele telefoon komt tevoorschijn. En als er dan eindelijk geconcentreerd gewerkt wordt, komt er een nieuw bericht binnen, waardoor de aandacht weer is afgeleid. Dit moet anders.
(2) Niet alle doemscenario’s die de media en zelfhulpboeken schetsen, zijn terecht. Er wordt veel onzin verteld: er is geen reden om aan te nemen dat we digitaal dement worden en er is geen solide wetenschappelijk bewijs voor een vermindering van onze intelligentie en creativiteit. Dit betekent echter niet dat er niets aan de hand is. Door het vele multitasken en de vele prikkels gebruiken we onze concentratie niet optimaal.
(3) Maar er is goed nieuws. Naast de opkomst van de digitale samenleving is er namelijk nog een ontwikkeling gaande: de kennis over ons gedrag en onze hersenen neemt toe. Hierdoor snappen we beter dan ooit hoe we ons optimaal kunnen concentreren. We hebben dus zelf de oplossing in handen om met de toegenomen informatie om te gaan en ons werkzame leven anders in te richten.
(4) Bij veel bedrijven wordt verwacht dat er snel op berichten gereageerd wordt en zijn medewerkers verplicht chatschermen open te hebben om snel bereikbaar te zijn. Medewerkers die snel reageren, worden gewaardeerd om hun bereikbaarheid en reactiesnelheid. Maar je kunt je afvragen of dit de medewerkers zijn die daadwerkelijk optimaal presteren. Een studie bij een Australisch telecommunicatiebedrijf liet zien dat de meeste medewerkers minder dan tien minuten aaneengesloten aan iets werkten, met een gemiddelde van drie minuten.
(5) Het regelmatig wisselen van taak zorgt ervoor dat je werk oppervlakkiger wordt omdat je nooit echt tot de kern van de zaak komt. Er moet binnen bedrijven daarom juist waardering komen voor medewerkers die meldingen over nieuwe mail uitzetten en (daardoor) niet direct op mail reageren, of die de telefoon op stil hebben staan als zij ervoor kiezen zich niet te laten afleiden en in volle concentratie te werken.
(6) En: de kantoortuinen1) moeten verdwijnen. Jarenlang onderzoek heeft uitgewezen dat het brein zeer gevoelig is voor afleiding. Elke telefoon die op de achtergrond gaat, kan je afleiden. Toch kiezen bedrijven er massaal voor om veel mensen in dezelfde ruimte te laten werken. Natuurlijk kunnen deze kantoortuinen de samenwerking verbeteren en leveren ze besparingen op qua huisvesting, maar de vraag is of deze winst opweegt tegen de kosten die gepaard gaan met de continue afleiding door gesprekken van collega’s of langslopende collega’s.
(7) Elke afleiding kan leiden tot het wisselen van taak. Dat wisselen zorgt voor stress en je gaat er fouten van maken. We hebben het niet voor niets over belangrijke ontdekkingen die ‘op zolderkamers’ worden gedaan. Die zolderkamer betekent dan: een plek zonder afleiding waar opperste concentratie nog mogelijk is.
(8) Om medewerkers weerbaarder te maken tegen de afleiding, is het belangrijk de concentratie goed te onderhouden. Concentratie is als een spier die je kunt trainen. Hoe meer je traint, hoe beter de concentratie.
(9) Aan de potentie van medewerkers om zich te concentreren is niets veranderd. De inspanning die de ‘concentratiespier’ moet leveren is echter wel veranderd: de spierkracht die geleverd moet worden om geconcentreerd te blijven neemt toe als je je omringt met afleidende prikkels en veel aan het multitasken bent. Het is zaak de spier zo sterk mogelijk te maken (en te houden), maar tegelijkertijd de benodigde spierkracht zo laag mogelijk te houden.
(10) Stop dan ook met de lunchvergaderingen en laat werknemers wandelen in de pauze om de concentratie weer op te laden (het liefst in de natuur). Verzorg concentratietrainingen, zoals meditatie, om de spier sterk te houden en zorg ervoor dat werknemers ‘s avonds echt vrij zijn. Dat betaalt zich de dag erna uit in betere concentratie.
(11) Binnen bedrijven moet een dialoog op gang komen over concentratie in deze tijden van afleiding. Het is voor een effectief arbeidsproces cruciaal dat managers en werknemers zich er bewust van worden dat we zuinig moeten zijn op onze concentratie en aandacht, omdat we er maar een beperkte hoeveelheid van hebben.
Stefan van der Stigchel is hoogleraar cognitieve psychologie aan de Universiteit Utrecht en schrijver van het boek Concentratie.
noot 1 Kantoortuinen zijn grote kantoorruimtes met meerdere bureaus en werkplekken die vaak niet van elkaar worden afgeschermd.
naar: Stefan van der Stigchel, uit: NRC Handelsblad, 9 november 2018
Vraag 2 1 punt
Volgens tekst 1 bevinden we ons in een “aandachtscrisis” (regels 6-7). Welke zin legt het best uit wat deze aandachtscrisis inhoudt? De zin begint met: “Door het toenemende gebruik van sociale media en digitale technologie”.
Bekijk het antwoord
Antwoord: B
Vraag 3 2 punten
“Eén moment van mentale zwakheid of verveling en de mobiele telefoon komt tevoorschijn.” (regels 15-18)
Naast mentale zwakheid en verveling worden nog andere oorzaken voor de aandachtscrisis genoemd in alinea 1 en 2. Noem drie van die oorzaken. Nummer je antwoorden.
Bekijk het antwoord
- Noemt drie van de volgende oorzaken: de snelle digitale ontwikkelingen; de hoeveelheid beschikbare informatie; het vele multitasken; de hoeveelheid prikkels die op ons afkomen; (gebruik van) sociale media / smartphone. (2p)
Puntentabel: drie elementen juist 2; twee elementen juist 1; minder dan twee 0. Beoordeel de spelling.
Vraag 5 2 punten
De afleiding bij het werken in een kantoortuin heeft volgens alinea 6 en 7 nadelige gevolgen, voor het bedrijf of de werknemer. Welke drie nadelige gevolgen zijn dat? Nummer je antwoorden.
Bekijk het antwoord
- Noemt drie van de volgende nadelige gevolgen: (hogere) kosten; stress; fouten. (2p)
Puntentabel: drie elementen juist 2; twee elementen juist 1; minder dan twee 0. Beoordeel de spelling.
Vraag 6 1 punt
Welk negatief gevolg hebben lunchvergaderingen voor de concentratie van werknemers, volgens alinea 8 tot en met 10?
Geef antwoord in één of meer volledige zinnen.
Bekijk het antwoord
- Noemt een van de volgende gevolgen: De concentratie (van een werknemer) kan zich (dan) niet opladen. / Een werknemer krijgt (dan) niet de rust om zich (daarna) weer of beter te kunnen concentreren. / Je kunt je daarna minder goed concentreren. / De concentratiespier kan zich niet ontspannen. (1p)
Beoordeel de spelling en grammatica.
Vraag 7 2 punten
Hieronder staan zes uitspraken over de verhouding van de mens tot digitale ontwikkelingen.
1 De mens is mentaal sterk genoeg om afleidingen in de digitale samenleving te weerstaan en ons brein heeft daarom geen training nodig.
2 De snelle digitale ontwikkelingen in onze samenleving zorgen ervoor dat ons brein oppervlakkiger gaat functioneren.
3 Mensen weten in theorie wel hoe ze met de toegenomen informatie moeten omgaan, maar zwichten in de praktijk toch steeds voor afleidende prikkels.
4 Het menselijk brein wordt in de digitale samenleving zwaarder belast, maar de werking ervan is niet veranderd.
5 Hoewel er nog geen hard bewijs voor is, zijn er sterke signalen dat de vele digitale informatietoepassingen onze creativiteit en intelligentie aantasten.
6 Ons brein is dermate gevoelig voor afleiding dat multitasken een inefficiënte manier van werken is.
Welke twee uitspraken zijn in overeenstemming met de informatie in tekst 1? Noteer alleen de nummers van die twee uitspraken.
Bekijk het antwoord
- Noemt uitspraak 4. (1p)
- Noemt uitspraak 6. (1p)
2024, tijdvak 1: Tekst 2: Lezen is cruciale oefening voor geest én lichaam
Opgavetekst
Tekst 2 Lezen is cruciale oefening voor geest én lichaam
(1) De Duitse kranten zijn de beste van Europa en misschien wel van de hele wereld. Wat een overdaad aan nieuws en commentaar, aan achtergrond, analyse, economie, sport en cultuur! Voor Nederlandse lezers is het haast te veel van het goede en de meeste jongeren hier zijn zelfs niet in staat om zo’n krant, al was die in het Nederlands, te lezen. Evenmin als literatuur of andere boeken.
(2) Niet omdat ze dom zijn, maar omdat het hun op school steeds minder wordt geleerd. Hoewel uit onderzoeken blijkt dat de leesvaardigheid afneemt en de laaggeletterdheid groeit, halen politici de schouders op. Kennelijk vinden we het niet belangrijk dat iedereen kan lezen. Maar een diepere oorzaak is natuurlijk dat we niet op kunnen tegen het (bewegende) beeld van onze schermen. Ook oudere generaties niet: we leveren allemaal leestijd in. We verliezen het simpelweg van Google, Apple, Twitter, YouTube en Facebook. En al krijgen we er veel voor terug, het is de vraag of wij kiezen voor ontlezing of dat we het sluipenderwijs laten gebeuren.
(3) Rond 1450 vond Gutenberg de boekdrukkunst uit. Vanaf dat moment worden teksten dankzij het zetten van letters in lood1) in toenemende mate verspreid. En gelezen. Aanvankelijk bestond vooral een intensieve manier van lezen. Mensen lazen, vaak hardop, steeds hetzelfde boek: de Bijbel, in Duitsland door Luther in de volkstaal vertaald, of bij ons de moralistische gedichten van Jacob Cats.
(4) In de achttiende eeuw begint men extensief te lezen: het ene boek na het andere wordt verslonden. Mensen laten zich meeslepen door de verbeelding of het betoog van de schrijver en het aantal nieuwe titels groeit spectaculair. De eerste bestsellers verschijnen: van Goethes Die Leiden des jungen Werthers (1774) tot Rousseaus Julie, ou la nouvelle Héloïse (1761). Er kwamen pockets, tijdschriften, kranten. Iedereen las. De bevoorrechte klassen beklaagden zich erover dat koetsiers en dienstmeisjes met de neus in hun boeken zaten.
(5) Lezen maakte een democratische maatschappij mogelijk; het was en is de belangrijkste motor achter de basiswaarden van vrijheid en gelijkheid. Burgers begonnen na te denken over wat een rechtvaardige samenleving was en talloze romans wierpen licht op schrijnende sociale ongelijkheid. Volgens de achttiende-eeuwse schrijver Georg Christoph Lichtenberg was de wereld meer veranderd “door het lood in zetkasten dan door lood in kogels”. Maar is dat nog altijd zo? Is lezen nog wel van deze tijd? Is het niet zoiets als de pruiken van de achttiende eeuw, of het sigaren roken van heren en borduren van dames een eeuw later: leuk, alleen volstrekt uit de tijd?
(6) Weinigen gaan zover, maar dat lezen, en al helemaal het lezen van boeken, in een neerwaartse spiraal dreigt te belanden, valt ondanks leesclubs en e-readers toch lastig te ontkennen. Willen we dat? Ik ben natuurlijk vooringenomen, want mijn leven hangt van lezen en schrijven aan elkaar. Toch worden de voordelen van lezen, van boeken en in het bijzonder van literatuur weinig betwist. Het stimuleert de verbeelding en dat levert een intense vorm van plezier op, zoals elke lezer weet. Een goed boek is doorgaans leuker dan de film omdat je de beelden zelf vormgeeft.
(7) Verder brengt literatuur ons een gevoel voor ambivalentie bij. We leren dat mensen zich anders voordoen dan ze zijn, zich anders gedragen dan ze willen (en herkennen het bij onszelf), en dat dingen vaak niet zijn wat ze zijn, net als in het echte leven. Dat gevoel, dat niet alles duidelijk is en nooit duidelijk zal zijn, is in covidtijden behulpzaam, en ook bij ander getob. Houdt die ander wel echt van ons, wil ik wel het werk dat ik doe, moet het roer niet om? Je weet het nooit, dat is niet fijn, maar literatuur leert ons met onzekerheid te leven en deze zelfs te waarderen.
(8) Boeken en goede kranten zijn onmisbaar voor onze politieke cultuur. Niet alleen als tegengif tegen de oneliners van Twitter en de emotiegolven op andere sociale media, ook omdat in de literatuur ideeën ontwikkeld worden over hoe we met elkaar om kunnen gaan, en over identiteit. Onze eigen identiteit en die van anderen. Want de verbeelding oefenen maakt empathie mogelijk en maakt begrijpelijk dat anderen anders zijn en daardoor nog niet minder. Zo brengt het lezen van boeken al eeuwen emancipatie tot stand, doordat we ons verplaatsen in arme sloebers van het interbellum uit de romans van Alfred Döblin of Hans Fallada; in de met hun seksualiteit worstelende hoofdpersonen van James Baldwin of Gerard Reve in de jaren zestig en zeventig; in de hel die Margaret Atwood voor vrouwen bekokstooft in The Handmaid’s Tale (het boek is beter) of de hartverscheurende taferelen van Charles Dickens’ kinderen in het negentiende-eeuwse Londen.
(9) Lezen helpt ons ook ons te verhouden tot ons verleden, zoals de naoorlogse literatuur heeft laten zien. Duitslands kritische omgang met de oorlog is ondenkbaar zonder de boeken van schrijvers als Heinrich Böll, Günter Grass en Martin Walser. Verder vergroot lezen onze kennis van de binnenwereld op een intensere manier dan film. Het levert munitie voor het maatschappelijk debat over de toekomst van de mens, robots, euthanasie, gender en de rol van de staat. Onze democratie is tot stand gekomen door lezen en schrijven en kan nog steeds niet zonder. Lezen heeft ons vrijheid en rechtvaardigheid gebracht. Lezen ten slotte, vergroot onze woordenschat en draagt zo bij aan het (niet altijd even grote) plezier om met andere mensen om te gaan.
(10) De desinteresse van de politiek in literatuur- en taalonderwijs en in lezen is dan ook onbegrijpelijk en schandalig. Misschien kan aan het bestrijden van die nalatigheid een wat filosofischer argument worden toegevoegd, dat ik nog niet eerder tegenkwam. In toenemende mate worden wij beheerst door de algoritmen van de grote techbedrijven en dat geldt voor jonge mensen des te meer. Hoe stellen we ons daartegen teweer, zelfs al zijn we ons daarvan bewust?
(11) Daartoe moeten we ons niet tot object van digitale technologie laten maken, een technologie die er steeds beter in slaagt ons via visuele en emotionele prikkels aan zich te binden. Het handhaven of terugwinnen van onze onafhankelijkheid vereist niet alleen bewustzijn van wat deze technologie met ons doet, maar ook oefening. Die oefening is vaak tegelijk een fysieke oefening. Namelijk stilzitten als je niet mentaal of visueel wordt geprikkeld.
(12) Iedereen kent de verleiding van de smartphone en hoe die je wegtrekt uit een tekst. Je een tijd op tekst concentreren en je dus vanuit eigen geestelijke activiteit op iets richten, is veel moeilijker geworden. Precies deze zowel geestelijke als lichamelijke oefening is nodig om niet de speelbal te worden van commerciële en politieke manipulatie die het zelfstandig denkende individu wegvaagt, en daarmee ons maatschappelijk functioneren in een levende democratie.
Maarten Doorman is filosoof en dichter.
noot 1 Vanaf het einde van de 15e eeuw werden boeken gedrukt door loden letters te plaatsen in een frame en af te drukken op papier. Zo konden snel hele pagina’s en boeken worden afgedrukt, terwijl in de periode daarvoor teksten met de hand werden overgeschreven.
Dit essay is geschreven naar aanleiding van de Dag van de Duitse taal op 14 september 2020. Naar: Maarten Doorman, uit: de Volkskrant, 11 september 2020
Vraag 10 3 punten
In alinea 1 en 2 worden een probleem en twee oorzaken van dat probleem geschetst.
Vat het probleem en de twee oorzaken uit alinea 1 en 2 samen door onderstaande tabel in te vullen. Neem de letters en nummers uit de tabel over en zet je antwoord daarachter.
Geef antwoord in één of meer volledige zinnen en gebruik voor je totale antwoord niet meer dan 60 woorden.
probleem: P
oorzaak 1: O1
oorzaak 2: O2
Bekijk het antwoord
- Noemt het probleem (P): jongeren of Nederlanders zijn niet meer in staat teksten (een krant, literatuur of andere boeken) te lezen; of de dalende leesvaardigheid van jongeren; of (de) ontlezing (in de samenleving). (1p)
- Noemt oorzaak 1 (O1): het wordt jongeren of ze op school steeds slechter of minder geleerd; of we vinden het niet belangrijk genoeg dat iedereen kan lezen. (1p)
- Noemt oorzaak 2 (O2): we of ze kunnen niet op tegen het (bewegende) beeld van schermen. (1p)
Aanvulling op het correctievoorschrift: oorzaak 1 (O1) en oorzaak 2 (O2) mogen ook in omgekeerde volgorde staan. Maximumlengte van het antwoord: 60 woorden. Beoordeel de spelling en grammatica.
Vraag 11 2 punten
In alinea 3 en 4 komen de begrippen intensief lezen en extensief lezen voorbij.
Geef per begrip aan wat ermee bedoeld wordt in tekst 2. Noteer beide begrippen en schrijf je antwoord daarachter.
Bekijk het antwoord
- Legt intensief lezen uit als: steeds (hardop) hetzelfde boek lezen. (1p)
- Legt extensief lezen uit als: het ene na het andere boek lezen, of veel verschillende boeken of teksten lezen. (1p)
Beoordeel de spelling.
Vraag 13 1 punt
“Is lezen nog wel van deze tijd?” (regel 76)
Wat is het antwoord op deze vraag, gelet op de strekking van tekst 2?
Bekijk het antwoord
Antwoord: C
Vraag 17 1 punt
In alinea 10 van tekst 2 wordt gesproken over “die nalatigheid” (regel 172).
Citeer uit alinea 10 het zinsgedeelte waaruit blijkt wat met die nalatigheid wordt bedoeld.
Bekijk het antwoord
- Citeert: (de) desinteresse van de politiek (in literatuur- en taalonderwijs en in lezen). (1p)
Beoordeel de spelling.
Vraag 20 1 punt
De titel van tekst 2 is “Lezen is cruciale oefening voor geest én lichaam”.
Wat moeten mensen oefenen voor hun geest, volgens alinea 11 en 12?
Bekijk het antwoord
- Noemt concentratie, zich concentreren op een tekst, of hun geestelijke activiteit op iets richten. (1p)
Stilzitten is niet goed. Beoordeel de spelling.
Vraag 22 1 punt
In alinea 2 wordt de vraag gesteld of “wij kiezen voor ontlezing of dat we het sluipenderwijs laten gebeuren” (regels 30-32). Uit alinea 11 en 12 kan een antwoord op deze vraag worden afgeleid.
Welke zin geeft dat antwoord het best weer? Ontlezing
Bekijk het antwoord
Antwoord: C
2024, tijdvak 1: Tekst 3: Stimuleer het lezen, maar negeer Netflix niet
Opgavetekst
Tekst 3 Stimuleer het lezen, maar negeer Netflix niet
(1) Met instemming las ik het betoog van Maarten Doorman voor het lezen van boeken (Opinie & Debat, 11 september). Doorman wijst op de neerwaartse spiraal van het lezen, met name van literatuur, bij de jongere generaties. Ook pleit hij gloedvol voor het stimuleren van lezen en wat dat jongeren te bieden heeft. Die boodschap is relevant en iedere keer weer noodzakelijk.
(2) De belangrijkste oorzaak voor de ontlezing is volgens Doorman dat mensen niet op kunnen tegen het beeldscherm en de krachten van “Google, Apple, Twitter, YouTube en Facebook”. Natuurlijk kan een auteur nooit volledig zijn in een artikel, maar ik mis toch de streamingdiensten Netflix, Videoland en HBO. Zij bieden met name de jongere generaties verhalen die veel makkelijker te consumeren zijn dan wanneer zij zelf een verhaal moeten lezen. Ik denk dat wij als oudere generaties te veel van onze eigen (lees)ervaringen uitgaan en vergeten dat wij lazen in een tijd dat het lezen van boeken bijna de enige mogelijkheid bood om je op ieder moment te kunnen verplaatsen in andere gedachte- en gevoelswerelden dan die van jezelf. Natuurlijk was er de film, maar in tegenstelling tot de literatuur kon je daarvan alleen op bepaalde momenten genieten.
(3) Wij ouderen vonden en vinden lezen niet inspannend, eerder ontspannend. Maar vergeten we daarbij niet dat de leesinspanning door jongeren anders wordt ervaren dan door ons? Ook jongeren houden van verhalen, maar ze kunnen kiezen uit twee aanbieders: het verhaal in boekvorm en het Netflixverhaal.
(4) Ter vergelijking: toen de e-bike nog niet bestond, was fietsen op eigen kracht normaal. Het was de enige mogelijkheid om je per fiets te verplaatsen. De tijden veranderen en voor veel ouderen lijkt gewoon fietsen al snel een te zware inspanning geworden. Gelukkig is er de e-bike, die ervoor zorgt dat je minder hoeft te trappen.
(5) Sinds mensen thuis op de bank een bioscoop hebben, komen jongeren al vroeg tot de ontdekking dat het kijken naar een verhaal minder energie kost dan het lezen van een verhaal. En gelijk hebben ze.
(6) Lezen vraagt nogal wat inspanning van de lezer: geconcentreerde aandacht en het transformeren van een wereld in woorden tot een verhaal. Je moet het verhaal zelf oproepen in je hoofd. Dat lukt alleen als je niet te moe bent. Zodra de concentratie wegvalt, stopt het verhaal.
(7) Een Netflix-aflevering gaat er heel wat gemakkelijker in. Een verhaal in beelden ontrolt zich vanzelf, zelfs als je moe bent. Ook ik ervaar dat verschil als hartstochtelijk lezer en Netflixkijker.
(8) Lezen vraagt om afzondering. Het is – wat klinkt dat vervelend – een letterlijk “asociale” bezigheid. Lezen doe je in je eentje, in afzondering; een ander mag je niet storen, want dan is de concentratie weg en stopt het verhaal. Lezen lukt vaak alleen in alle rust en stilte. Kom daar eens om in deze tijd. Netflixen kun je ook met zijn tweeën, gezellig “bingewatchen”, ondertussen al of niet ervaringen met elkaar delend.
(9) Misschien moeten we als bepleiters van het lezen ons niet afzetten tegen dat kijken naar verhalen, maar jongeren het verschil laten ervaren tussen het lezen en kijken. Wat heeft dat “lastige lezen” meer te bieden dan kijken?
(10) Lezen biedt nog altijd mogelijkheden die beeldverhalen missen: door te lezen kun je je verplaatsen in de voor het oog verborgen wereld van gedachten en gevoelens van anderen. Netflix en andere beelddragers kunnen schitterend het handelen van personages vastleggen. Maar wat personages echt denken en voelen, kunnen ze alleen suggereren.
(11) Alleen de roman biedt de mogelijkheid je echt te verplaatsen in de hoofden van anderen, hun gedachten en diepste gevoelens te leren kennen. Dat maakt lezen nog altijd uniek en waardevol. Alle reden dus om het literatuuronderwijs te stimuleren, maar dan is het wel zaak je niet af te zetten tegen Netflixkijken. Betrek het kijken naar verhalen veel meer bij het lezen van verhalen.
(12) Vergelijkend kijken en lezen levert mogelijk op dat jongeren tijdens het literatuuronderwijs ontdekken dat het lezen van een verhaal nog altijd iets essentieels biedt wat Netflix mist.
John Louws is oud-docent Nederlands.
Dit artikel is een reactie op tekst 2 Lezen is cruciale oefening voor geest én lichaam van Maarten Doorman. Naar: John Louws, uit: de Volkskrant, 17 september 2020
Vraag 25 3 punten
In alinea 2 tot en met 5 wordt de inspanning op het gebied van lezen vergeleken met die op het gebied van fietsen. Je kunt de ontwikkelingen in deze inspanningen weergeven met behulp van onderstaande tabel.
Vul de tabel aan met de juiste informatie uit tekst 3. Neem de nummers uit de tabel over en zorg dat er correcte zinnen ontstaan.
| lezen | fietsen |
|---|---|
| Vroeger (1) … | Vroeger (4) … |
| En toen (2) … | En toen (5) … |
| Daardoor (3) … | Daardoor (6) … |
Bekijk het antwoord
- Rij 1 (vroeger): lezen werd niet als een grote inspanning ervaren, of je kon je (bijna) alleen via boeken in een andere wereld verplaatsen (dan die van jezelf). Fietsen werd op eigen kracht niet als grote inspanning ervaren, of je fietste op eigen kracht, of op een gewone fiets. (1p)
- Rij 2 (en toen): kwamen streamingdiensten (zoals Netflix, HBO en Videoland), of kwam Netflix of de thuisbioscoop. Fietsen: kwam de e-bike. (1p)
- Rij 3 (daardoor): een verhaal volgen kost minder inspanning, of jongeren ervaren dat (een verhaal) lezen (meer) inspanning kost. Fietsen kost minder inspanning, of fietsen op een gewone fiets is een te zware inspanning (geworden), of je hoeft minder te trappen. (1p)
Aanvulling op het correctievoorschrift: bij deze vraag moeten altijd 3 scorepunten worden toegekend, ongeacht of er wel of geen antwoord is gegeven en ongeacht het gegeven antwoord. Spelling en grammatica worden niet beoordeeld.
Vraag 27 1 punt
“Lezen lukt vaak alleen in alle rust en stilte. Kom daar eens om in deze tijd.” (regels 85-87)
Welke constatering over “deze tijd” is af te leiden uit bovenstaand citaat?
Bekijk het antwoord
- Noemt dat er weinig rust en stilte is (om te lezen), of dat deze tijd niet rustig is. (1p)
Beoordeel de spelling.
Vraag 28 1 punt
“Wat heeft dat ‘lastige lezen’ meer te bieden dan kijken?” (regels 97-99)
Wat is het antwoord op deze vraag, volgens tekst 3?
Geef antwoord in één of meer volledige zinnen.
Bekijk het antwoord
- Noemt dat (het lezen van) een roman je de mogelijkheid biedt om je te verplaatsen in (de gedachten en gevoelens van, of de hoofden van) anderen of personages. (1p)
Beoordeel de spelling en grammatica.
Vraag 29 1 punt
De titel van tekst 3 kan worden gezien als een oproep.
Aan wie wordt deze oproep gedaan, gelet op de conclusie van tekst 3?
Deze oproep wordt gedaan aan
Bekijk het antwoord
Antwoord: C
Vraag 30 2 punten
Welke omschrijving verwoordt het best de hoofdgedachte van tekst 3?
Bekijk het antwoord
Antwoord: B
2024, tijdvak 1: Overkoepelende vragen bij tekst 2 en tekst 3
Vraag 31 4 punten
Hieronder staan zeven uitspraken naar aanleiding van tekst 2 en tekst 3.
1 De auteur benadert zowel beeld als schrift positief.
2 De auteur is bezorgd over de gevolgen van ontlezing voor de maatschappij.
3 De auteur presenteert zich als leesliefhebber.
4 De auteur richt zich in de tekst tot het onderwijs.
5 De auteur richt zich in de tekst tot de politiek.
6 De auteur vindt dat boeken iets unieks kunnen bewerkstelligen bij de lezer.
7 De auteur ziet een generatiekloof op het gebied van lezen.
Geef voor elke uitspraak aan of deze van toepassing is op alleen tekst 2, alleen tekst 3 of allebei. Noteer steeds het nummer van de uitspraak en zet je antwoord daarachter.
Bekijk het antwoord
- Geeft voor alle zeven uitspraken de juiste aanduiding: 1 alleen tekst 3; 2 allebei; 3 allebei; 4 alleen tekst 3; 5 alleen tekst 2; 6 allebei; 7 allebei of alleen tekst 3. (4p)
Puntentabel: zeven juist 4; zes juist 3; vijf juist 2; vier juist 1; minder dan vier 0.
2024, tijdvak 1: Stel je voor
Opgavetekst
tekstfragment 1
(1) “Je kunt beter een goede serie kijken dan een slecht boek lezen”, zegt Fleur Jongepier, docent toegepaste ethiek en onderzoeker aan de Radboud Universiteit. “Dat neemt niet weg dat er tal van redenen zijn waarom lezen waardevol is. Zo zorgen boeken ervoor dat wij andere tijden, culturen en opvattingen begrijpen; dat we kennis opdoen over onszelf, anderen en de wereld in brede zin. Maar dat kunnen series en films ook bieden. We hebben behoefte aan goede verhalen, niet per se aan boeken. De ene vorm is daarbij niet per definitie beter dan de andere vorm, het gaat om de kwaliteit van het verhaal. Neem het boek 1984 van George Orwell en de serie Black Mirror op Netflix. Is het beter als een scholier een roman over een dystopie leest dan dat hij een science-fictionserie over dystopieën kijkt? Dat lijkt mij niet; het zijn beide interessante, gelaagde verhalen.”
(2) “Er is wel degelijk een groot verschil tussen beide”, reageert filosoof en schrijver Désanne van Brederode. “Een boek lezen is een intieme aangelegenheid tussen mij en het fysieke boek. Hoewel de schrijver zo goed mogelijk een bepaalde wereld schetst, is het mijn verbeelding die aan de hand van zijn woorden de personages, kamers en landschappen oproept. Bij een serie of film krijg ik die hele wereld op een presenteerblaadje aangereikt. Dit verschil tussen actieve en passieve verbeelding is van belang: boeken dagen het verbeeldingsvermogen meer uit en bieden ruimte voor persoonlijke invullingen. Dat blijft iets magisch van het geschreven woord.”
(3) Fleur Jongepier: “In hoeverre we iets actief of passief meemaken, heeft denk ik meer te maken met de inhoud en kwaliteit van het verhaal. En ook films of series kunnen een intieme relatie teweegbrengen. Bovendien, is onszelf passief onderdompelen in verhalen altijd slechter? Als je geen energie hebt om een boek op te pakken, maar wel om een goede serie te kijken, lijkt mij dat prima. Het is beter dan eindeloos door sociale media scrollen, wat je anders misschien zou doen.”
naar: Alexandra van Ditmars, ‘Woord én beeld zijn waardevol’, uit: Trouw, 25 juni 2020
Vraag 32 1 punt
Stel je voor: op school ga je discussiëren over de volgende stelling: “Een verhaal in boekvorm heeft meerwaarde boven een Netflixverhaal.” Je leest ter voorbereiding op de discussie tekst 2, tekst 3 en tekstfragment 1.
Tijdens het lezen merk je op dat het begrip “geestelijke […] oefening” uit tekst 2 (regels 202-203) inhoudelijk overeenkomt met een zin in alinea 5 tot en met 8 van tekst 3.
Citeer deze zin uit tekst 3.
Bekijk het antwoord
- Citeert een van de volgende zinnen uit tekst 3: “Lezen vraagt nogal wat inspanning van de lezer: geconcentreerde aandacht en het transformeren van een wereld in woorden tot een verhaal.” (regels 64-68), of “Je moet het verhaal zelf oproepen in je hoofd.” (regels 68-69). (1p)
Beoordeel de spelling.
2024, tijdvak 1: Tekst 4: Hoog tijd voor verplicht vaderschapsverlof
Opgavetekst
Tekst 4 Hoog tijd voor verplicht vaderschapsverlof
(1) Nederland is naar de 38ste plaats gezakt op de ranglijst gendergelijkheid van het World Economic Forum. Met het vrouwenquotum1) wil de overheid de ongelijkheid in de bestuurskamers van bedrijven de komende jaren een halt toeroepen. Maar ook in de kinderkamers van Nederlandse gezinnen is gelijkheid ver te zoeken.
(2) Nog steeds zijn het vooral moeders die zich verplicht voelen om voor kinderen te zorgen en helpen vaders, in het gunstigste geval, een dagje mee. In de Scandinavische landen die bovenaan de ranglijst gendergelijkheid staan, zoals Noorwegen, is de laatste jaren flink geïnvesteerd in vaderschapsverlof. Onze verlofregelingen daarentegen leggen de zorg voor het jonge kind allereerst bij moeder. Dat moet anders: net als moeders zouden vaders na de geboorte verplicht verlof moeten opnemen en net zoveel doorbetaald moeten krijgen als moeders.
(3) Moeders zijn wettelijk verplicht vier weken voor en zes weken na de bevalling te stoppen met werken. Voor hun partners bestaat geen arbeidsverbod: het partnerverlof – vanaf 2020 uitgebreid naar zes weken – is een recht dat je niet hoeft op te nemen. Bij kans op een mooie promotie, of angst om stopzetten van een tijdelijk contract, kan een vader dus altijd voorrang geven aan betaald werk boven zorg.
(4) Ook de lengte en beloning van het verlof stimuleren vooral moeders om zich te wijden aan zorg. Zij krijgen zestien weken verlof volledig doorbetaald; het partnerverlof duurt (vanaf 2020) slechts zes weken, waarvan een week volledig en vijf weken 70 procent worden doorbetaald. Voor vaders kan 30 procent inkomensverlies een onoverkomelijk obstakel zijn om verlof op te nemen, zeker voor ouders met weinig reserves of een tijdelijk contract.
(5) De Nederlandse wetgever vindt de ongelijke behandeling van moeders en vaders gerechtvaardigd vanwege de fysieke verschillen tussen de biologische moeder en haar partner. De moeder moet herstellen van de zwangerschap en de bevalling. En daarom vragen de gezondheid van haarzelf en van het kind om speciale bescherming door het recht. Maar juist het fysieke herstel van de moeder is gebaat bij een betrokken partner die haar in de eerste maanden ontlast.
(6) Zo kunnen vaders weliswaar geen borstvoeding geven, maar wel: luiers verschonen, baby’s knuffelen, troosten en in slaap wiegen, badjes op temperatuur brengen, liedjes zingen, de was draaien, boodschappen doen, schoonmaken, koken, voor oudere kinderen zorgen, kraambezoek coördineren en beschuiten smeren. Bovendien zijn de lasten van het prille moederschap niet puur fysiek. Die eerste fase staat ook in het teken van leren zorgen voor je kind, en het leren verdelen van zorg.
(7) In weerwil van fabeltjes over een aangeboren moederinstinct weet de moeder niet van nature hoe ze het beste voor haar kind zorgt. Moederschap – of beter: ouderschap – leer je al doende, door goed te kijken naar je baby, er gaandeweg achter te komen of dit huiltje nu honger of vermoeidheid betekent en uit te proberen hoe je het beste op de baby reageert. Ook vaders kunnen dit prima leren. Maar net als moeders hebben ook zij tijd en rust nodig in plaats van zorgen om inkomensverlies.
(8) In Noorwegen krijgen moeders en partners sinds enkele jaren elk vijftien weken verlof dat 100 procent wordt doorbetaald. De hoge vergoeding van dit vaderschapsverlof werpt haar vruchten af: zo’n 90 procent van de Noorse vaders neemt verlof op en zorgt meer voor kinderen. Toch slaagt het Noorse model er niet volledig in zorgtaken gelijk te verdelen. Zo hebben ouders gezamenlijk ook nog recht op zestien weken volledig doorbetaald verlof. Maar vooral moeders nemen dit extra deel op en specialiseren zich verder in zorg.
(9) Ook wijst recent onderzoek uit dat het bij topfuncties in het Noorse bedrijfsleven, zoals in de commerciële advocatuur en consultancy, nog steeds niet gebruikelijk is dat mannen er lange tijd uit gaan om te zorgen. Voor vaders die uiteindelijk aan het roer van grote bedrijven willen staan is de prikkel van een volledig doorbetaald, maar nog steeds vrijwillig vaderschapsverlof kennelijk niet genoeg.
(10) Van het Noorse model kunnen we leren dat zowel de beloning als de duur van het partnerverlof gelijk moet zijn aan de beloning en de duur van het verlof van moeder. Maar om vaders te beschermen tegen een competitieve arbeidscultuur zou het partnerverlof, net als het verlof bij moeders, ook verplicht moeten worden. Alleen zo kan de werkvloer niet langer druk uitoefenen op vaders om verlofrechten op te geven. Sterker nog: een verplicht verlof zal de cultuur in traditionele bedrijven in rap tempo transformeren. De vader die langdurig verlof opneemt – ja, ook de CEO2) – is niet langer de uitzondering, maar, net als bij moeders, de norm. Hoogste tijd dus voor een ‘vaderschapsquotum’, zodat Nederland vanaf de 38ste plaats op de ranglijst gendergelijkheid omhoog kan schieten.
Irena Rosenthal is docent rechtsgeleerdheid aan de Universiteit van Amsterdam.
noot 1 vrouwenquotum: in 2019 besloot de regering een vrouwenquotum in te stellen, oftewel om wettelijk vast te leggen dat besturen van beursgenoteerde bedrijven voor minstens een derde uit vrouwen moeten bestaan.
noot 2 CEO: de chief executive officer, de eindverantwoordelijke voor het bestuur van een bedrijf
naar: Irena Rosenthal, uit: de Volkskrant, 19 december 2019
Vraag 36 1 punt
Welke term geeft het best weer hoe er in alinea 3 en 4 wordt gedacht over de regelgeving rondom ouder- en partnerschapsverlof in Nederland?
De regelgeving is
Bekijk het antwoord
Antwoord: C
Vraag 38 1 punt
Welke zin geeft de strekking van alinea 7 het best weer?
Bekijk het antwoord
Antwoord: D
2024, tijdvak 2: Denken we wel genoeg?
Opgavetekst
Tekst 1 Denken we wel genoeg?
(1) Er zijn soms dagen dat mijn gedachten me ontglippen. Ze voelen dan als rondrennende kuikens die ik met mijn handen wil vangen en die, als dat lukt, meestal teleurstellen: deze had ik net ook al vast!
(2) Op andere dagen is het kalmer. Mijn gedachten lijken dan vissen die zo nu en dan boven het water uit springen terwijl ikzelf op een campingstoel aan de kant zit, kijkend naar wat zich aandient.
(3) Denken is leuk, dat staat voor mij vast. In ons denken zijn we vrij, en het is een van de weinige activiteiten die elke dag gratis voorhanden zijn. Het is ook belangrijk: zonder na te denken zouden we niet in staat zijn tot introspectie, plannen maken, standpunten bepalen.
(4) Maar het lukt niet altijd even goed. De ene dag is het brein scherp en sneller dan de bliksem, de volgende is het een moeras waarin zelfs de meest vastberaden ontdekkingsreiziger verstrikt raakt. Van alles is daarop van invloed: weer, slaap, alcohol, humeur, omgeving.
(5) De Britse columnist James Marriott beschreef onlangs in The Times dat hij zijn “beste denken” ergens tussen acht en twaalf ’s avonds doet, liggend op de grond: dat biedt “de rust en het verhoogd bewustzijn die nodig zijn om ideeën uit de schaduw te lokken”. Zelf denk ik het beste tijdens een simpele taak, zoals wandelen of groenten snijden, of als ik kijk naar iets wat beweegt. Het kan het uitzicht uit de trein zijn, de wind op het water, of bijvoorbeeld het van kleur verschietende lichtkunstwerk in de faculteitskantine waar ik studeerde. Ik heb geprobeerd om onderzoek te vinden dat dit fenomeen verklaart, maar dat is mislukt. Misschien werkt het gewoon goed als 20 procent van je brein bezig is, zodat de rest vrijaf heeft om te spelen.
(6) Denkend aan denken dacht ik laatst: denken we wel genoeg? In het zelfzorgcircuit,1) van yoga tot psychotherapie, klinkt het dat we te veel ‘in ons hoofd’ zitten. Maar wat bedoelt men daarmee? Ik geloof best dat we te weinig aandacht besteden aan ons lichaam, maar dat betekent niet automatisch dat we onze geest gebruiken. Vaker zijn we bezig aan lichaam én geest te ontsnappen: op onze telefoon, met Netflix en podcasts. Elk vrij moment stoppen we vol met externe prikkels.
(7) Onlangs deed ik telefoonloos boodschappen, en wachtend bij de kassa greep ik drie keer onwillekeurig in mijn jaszak. Mijn hoofd voelde als een peuter die ongedurig spartelde in haar kinderstoel. Ik aarzel om dit op te schrijven, want telefoonverslaving is natuurlijk een enorm cliché. Maar het is ook gek en zonde om problemen niet te benoemen omdat ze clichés geworden zijn. En een probleem is het, want de telefoon is in de kassarij een directe concurrent van het creatieve denken. Juist daar word ik soms besprongen door interessante gedachten, net als James Marriott, die de supermarkt noemt als een van de plekken waar hij ideeën krijgt.
(8) Het moderne leven is erop ingericht om het denken onmogelijk te maken, schrijft Marriott in zijn column. We spenderen een groot deel van onze tijd zittend in rumoerige kantoorruimtes, waar een constante stroom aan mails en chatberichten verhindert dat we ooit in zoiets als een ‘flow’ kunnen komen. Marriott ziet dit als een groot probleem: hij haalt de econoom Sam Bowman aan, die laatst in de radiodocumentaire The End of Invention2) stelde dat we ondanks het gestegen opleidingsniveau minder innovatief zijn geworden.
(9) Onze geslonken denkruimte is daarnaast denk ik ook een democratisch gevaar. Wie minder de tijd neemt om te denken, is eerder geneigd zich een kant-en-klare mening aan te meten. Dat lijkt handig, maar zo’n mening biedt geen manoeuvreerruimte: je hebt haar niet zelf doordacht, en kunt er dus ook niet werkelijk over in gesprek.
(10) En dan is er nog het psychische gevaar. Techredacteur Marc Hijink beschreef een paar jaar terug in een essay hoe apps zijn leven waren gaan domineren: “Zelfs op de sportschool of in bad luisterde ik podcasts voor mijn werk.” Uiteindelijk kreeg hij een harde piep in zijn oor, waarop zijn arts overprikkeling constateerde.
(11) De hele dag door laten we onze gedachten overschreeuwen. Of dat nu door iets interessants is of iets oppervlakkigs: we betalen er een prijs voor. Creatief, economisch, politiek en persoonlijk. Dat is iets om over na te denken.
Floor Rusman werkt als redacteur bij NRC.
noot 1 zelfzorgcircuit: het geheel van cursussen, trainingen, adviesboeken en andere ondersteunende diensten om je persoonlijk welzijn te verbeteren
noot 2 The End of Invention: het einde van de uitvinding
naar: Floor Rusman
uit: NRC, 28 en 29 mei 2022
Vraag 3 1 punt
“Ik heb geprobeerd om onderzoek te vinden dat dit fenomeen verklaart, maar dat is mislukt.” (regels 44-46)
De auteur doet in alinea 7 een uitspraak over gedachten die ze krijgt in de kassarij.
Welk fenomeen wordt bedoeld in dit citaat?
Bekijk het antwoord
- Noemt een van de volgende: je denkt het beste of beter, je krijgt de beste of betere ideeën tijdens een simpele taak of als je kijkt naar iets wat beweegt; je komt op goede ideeën als 20 procent, of een klein gedeelte, van je brein bezig is. (1p)
Beoordeel de spelling.
Vraag 7 1 punt
“Elk vrij moment stoppen we vol met externe prikkels.” (regels 61-63)
Citeer uit alinea 8 tot en met 11 de zin die inhoudelijk het meest overeenkomt met bovenstaande zin.
Bekijk het antwoord
- Citeert een van de volgende zinnen: “(Techredacteur Marc Hijink beschreef een paar jaar terug in een essay hoe apps zijn leven waren gaan domineren: “)Zelfs op de sportschool of in bad luisterde ik podcasts voor mijn werk.(”)” (regels 110-115), of “De hele dag door laten we onze gedachten overschreeuwen.” (regels 118-119). (1p)
Beoordeel de spelling. De citaten zijn die uit de aanvulling op het correctievoorschrift.
Vraag 9 3 punten
“we betalen er een prijs voor. Creatief, economisch, politiek en persoonlijk.” (regels 121-123)
Geef op basis van de informatie in alinea 7 tot en met 10 aan welke prijs we op deze vier gebieden betalen. Neem de nummers uit onderstaande tabel over en zet je antwoord daarachter. Geef geen voorbeelden. Eén element is al gegeven.
| gebied | prijs die we op dat gebied betalen |
|---|---|
| creatief: | Ons creatieve denken neemt af. |
| economisch: | (1) |
| politiek: | (2) |
| persoonlijk: | (3) |
Bekijk het antwoord
- Economisch (1): we zijn minder innovatief (geworden), of we komen niet of moeilijk in een ‘flow’. (1p)
- Politiek (2): mensen nemen eerder een kant-en-klare of ondoordachte mening aan, of mensen kunnen niet werkelijk over hun mening in gesprek gaan, of het is een gevaar voor de democratie. (1p)
- Persoonlijk (3): we kunnen overprikkeld raken, of we kunnen fysieke klachten krijgen. (1p)
Beoordeel de spelling.
2024, tijdvak 2: Ook als AI onze teksten schrijft, moeten we zelf blijven leren denken
Opgavetekst
Tekst 2 Ook als AI onze teksten schrijft, moeten we zelf blijven leren denken
(1) ‘Herschrijf de grondwet als een rap’ of ‘schrijf een profetie over bitcoin in de stijl van het Bijbelboek Openbaring’. De kans is groot dat je de afgelopen tijd zulke merkwaardige opdrachten bent tegengekomen. De AI-software1) ChatGPT van technologiebedrijf OpenAI voert dit soort opdrachten succesvol uit. Binnen luttele seconden.
(2) Chatbot2) ChatGPT werd in november 2022 gelanceerd, waarna het internet explodeerde. Het programma genereert werkende computercode voor je. Het geeft je uitleg over kwantummechanica of de filosofie van Kant in de vorm van een sonnet. Het bedenkt een televisiespotje voor darmflora-vriendelijke kauwgom. Het verbetert je speeches en schrijft liefdesbrieven – in je eigen stijl, of die van Shakespeare natuurlijk. De mogelijkheden zijn onuitputtelijk.
(3) Uit de verbazing en het enthousiasme onder AI-experts en taalkundigen wereldwijd blijkt wel dat het niet zomaar de nieuwste techgimmick is. Het is een ingrijpende ontwikkeling, vergelijkbaar met de introductie van de zoekmachine. Iedereen die ChatGPT heeft uitgeprobeerd, moet zich hebben afgevraagd wat de impact zal zijn.
(4) Naar één sector ging al direct veel aandacht uit: het onderwijs. Gaan leerlingen voortaan hun huiswerkopdrachten aan ChatGPT voeren? Wat zal het betekenen voor het essay, het klassieke instrument om studenten te toetsen en te leren schrijven en argumenteren? Het blijkt voor studenten buitengewoon eenvoudig om hun essays door AI te laten genereren. Naar het oordeel van docenten schrijft ChatGPT papers van een vergelijkbaar niveau als die van een doorsnee bachelorstudent. Niet briljant, weinig origineel, maar in wezen niet anders dan wat docenten meestal te zien krijgen. Er lijkt vooralsnog geen duidelijke manier om kunstmatig auteurschap te bewijzen. Wat betekent het voor de toekomst van het onderwijs als studenten schrijfopdrachten kunnen uitbesteden aan AI?
(5) Sommigen leggen het verband met de rekenmachine of Wikipedia. Daarover ontstond immers vergelijkbare paniek. Als we iets verder teruggaan, vinden we zelfs consternatie bij Plato3) over het gebruik van het schrift en de desastreuze gevolgen voor het geheugen. Als deze analogie klopt, is er weinig reden tot fundamentele zorgen. We moeten er gewoon mee leren werken. De rekenmachine en Wikipedia hebben hoofdrekenen en parate feitenkennis inderdaad aan belang doen afnemen. Geen ramp. Des te meer aandacht voor wiskunde en het interpreteren van feiten.
(6) Moeten we tekstgenererende AI ook zo zien? Neemt die onnodige routinetaken uit handen, zoals het correct schrijven van teksten, zodat er meer tijd is voor verdieping? Kunnen we in plaats van leren schrijven, studenten vanaf nu niet beter leren ‘prompten’ (het geven van een opdracht aan AI-chatbots)?
(7) Ik denk dat we hiervoor moeten oppassen. De analogie klopt namelijk niet. Meer dan bij hoofdrekenen of feitenkennis gaat het nu over essentiële menselijke vaardigheden die we niet kunnen uitbesteden. Of liever: die we koste wat het kost moeten willen behouden. Taalvaardigheid behelst namelijk meer dan het vormen van correcte zinnen. Het omvat ook conceptueel begrip, argumenteren, verbanden leggen, creatieve expressie van complexe emoties en gedachten.
(8) Ik merk het zelf keer op keer: je denkt pas helder als je je gedachten op papier kunt zetten. Totdat ze onder woorden worden gebracht blijven het vage kluwen in je hoofd. Het schrijfambacht en goed taalgebruik zijn onlosmakelijk verbonden met het denkvermogen. Als studenten helder willen leren denken, moeten ze zelf leren schrijven. Het leren ‘prompten’ is geen vervanging daarvoor.
(9) Natuurlijk, goed met AI werken vereist óók begrip. Maar het is een passievere vorm van denken, die veel van de moeizame geestesarbeid uitbesteedt aan een systeem.
(10) Er staat veel op het spel. Onze democratie is gebaseerd op een hoogontwikkeld taal- en begripsvermogen. Het vereist begrip van moeilijke concepten als tolerantie, algemeen belang en rechtsstaat. Het veronderstelt dat burgers vertrouwd zijn met argumentatie en conceptuele verbanden.
(11) Het leren hanteren van het woord is daarom een van de moeilijkste, maar belangrijkste onderdelen van ons onderwijs. Zoiets als het essay, of in bredere zin de humaniora4) die daarop zijn gebaseerd, blijven noodzakelijk. Daar moet wel een nieuwe vorm voor worden gevonden. Bijvoorbeeld het mondeling, of het ter plekke schrijven van een essay zonder hulpmiddelen. Wat in elk geval centraal moet blijven staan, is het zélf leren denken en dus formuleren in taal.
Ariën Voogt is filosoof aan de Protestantse Theologische Universiteit en bestuurslid bij stichting Algorithm Audit.
noot 1 AI: artificiële intelligentie, de mogelijkheid van een machine om menselijke vaardigheden te vertonen
noot 2 chatbot: een geautomatiseerde gesprekspartner
noot 3 Plato: Griekse filosoof en schrijver
noot 4 humaniora: de studie van taal, geschiedenis en cultuur
naar: Ariën Voogt
uit: NRC, 15 december 2022
Vraag 17 2 punten
Welke zin geeft de hoofdgedachte van tekst 2 het best weer?
Bekijk het antwoord
Antwoord: C
Vraag 19 1 punt
In tekstfragment 2 wordt een vaardigheid genoemd die noodzakelijk is bij het werken met ChatGPT. Volgens tekst 2 leer je deze vaardigheid juist door te (leren) schrijven.
Welke vaardigheid is dat?
Bekijk het antwoord
- Noemt denken of kritisch denken. (1p)
Beoordeel de spelling.
2024, tijdvak 2: Zal de deelauto ooit de privéauto van de troon stoten?
Opgavetekst
Tekst 3 Zal de deelauto ooit de privéauto van de troon stoten?
(1) “In 2040 hebben we zelf geen auto’s meer voor de deur staan. De auto van de toekomst is de groene deelauto, die we naast een uitgebreid openbaarvervoernet kunnen gebruiken”, schreef de Jonge Klimaatbeweging1) onlangs.
(2) In ‘autopische’ bespiegelingen over de auto van de toekomst is de deelauto een vertrouwde klant. De eigen auto is een ouderwets concept, zeggen de voorstanders. In de toekomst willen mensen geen auto meer, maar kopen ze mobiliteit als een dienst: soms nemen ze een deelauto, soms de trein, soms een deelfiets.
(3) De voordelen van de deelauto zijn evident: door autodelen zijn er minder auto’s nodig, waardoor het beslag op grondstoffen en ruimte afneemt. “Bij ons wordt een auto gemiddeld door dertig klanten gebruikt. Daardoor verdwijnen elf auto’s van de straat: acht worden er weggedaan, drie niet aangeschaft”, zegt directeur Andrew Berkhout van Greenwheels, sinds 1995 aanbieder van deelauto’s in Nederland.
(4) Wie in steden als Amsterdam over straat loopt, krijgt de indruk dat het hard gaat met de deelauto. Overal zie je de auto’s van Greenwheels, MyWheels, SIXT Share, SHARE NOW en andere aanbieders. Maar vorig jaar bracht het Kennisinstituut voor Mobiliteitsbeleid (KiM), gelieerd aan het ministerie van Infrastructuur en Waterstaat, een ontnuchterend rapport uit. Slechts 2 procent van de Nederlanders maakt gebruik van een deelauto. Samen zijn ze goed voor precies 0,02 procent van het totale aantal autoritjes. Bovendien wordt de deelauto ook gebruikt als vervanging van het openbaar vervoer en de fiets. Volgens Greenwheels geldt dit vooral voor de zogeheten freefloatingauto’s, auto’s die geen vaste parkeerplaats hebben en op een willekeurige plek kunnen worden achtergelaten. Het KiM constateert ook dat het moeilijk is om winst te maken met deelauto’s, zeker met freefloatingauto’s.
(5) Een doorbraak van de deelauto vereist een breuk met een geschiedenis van anderhalve eeuw waarin de eigen auto individuele vrijheid beloofde. Volgens onderzoeker Toon Zijlstra van het KiM hechten automobilisten nog altijd veel belang aan het idee van ‘instantmobiliteit’: het idee dat die auto gewoon voor de deur staat als je dochtertje ziek wordt. De eigen auto is te goed om van zijn sokkel te stoten, zegt autoexpert Carlo van de Weijer, directeur van het AI Systems Institute van de Technische Universiteit Eindhoven. “Door de toename van de koopkracht is de auto relatief goedkoper geworden. De Golf van nu is in verhouding veel goedkoper dan de Kever uit de jaren zestig. En hij is beter dan de Rolls-Royce van 25 jaar geleden.” Je kunt nog zo’n slim systeem met apps bedenken, zegt hij, maar een deelauto is nooit zo goed als je eigen auto voor de deur.
(6) Bovendien zit de auto “diep in ons sociale weefsel gebakken”, zegt Zijlstra. Veel mensen wonen en werken op verschillende plaatsen, hun familie en vrienden zitten door heel Nederland. Dit netwerk wordt door de auto bij elkaar gehouden. Zo blijven velen gehecht aan hun eigen auto, het liefst voor de deur geparkeerd. Zijlstra: “Een huis met een carport is 21 duizend euro meer waard dan een vergelijkbaar huis zonder carport of garage.”
(7) Toch is directeur Andrew Berkhout van Greenwheels hoopvol. De afgelopen jaren is het klantenbestand van Greenwheels met 20 tot 30 procent per jaar gestegen, ook omdat veel mensen tijdens de coronapandemie het openbaar vervoer meden. Vooral in de stad ziet hij mogelijkheden voor verdere groei. “Steden zien steeds meer in hoe schaars de ruimte is. Ze kunnen de groei van het wagenpark niet meer aan en zijn steeds meer aan het reguleren”, zegt hij. Parkeertarieven gaan omhoog, parkeerplaatsen worden opgeheven en straten worden afgesloten voor auto’s. Daardoor wordt de eigen auto in de stad duurder en minder aantrekkelijk.
(8) In Amsterdam beschikt een huishouden gemiddeld over 0,5 auto, in Staphorst over 1,5. “In Amsterdam, Den Haag en het centrum van Utrecht is het aantal auto’s afgenomen. In de Achterhoek zie je juist een stevige groei van het autobezit. Het contrast tussen stad en platteland wordt groter. In Amsterdam kun je prima zonder auto, maar op het platteland verschraalt het aanbod aan voorzieningen en ben je juist meer aangewezen op de auto”, zegt onderzoeker Peter Jorritsma van het KiM.
(9) Zal een nieuwe generatie de auto van zijn sokkel stoten? Jongeren zijn opgegroeid in een digitale cultuur, waarin de auto als toppunt van moderniteit is verdrongen door de smartphone. Ze maken iets minder gebruik van de auto dan aan het eind van de vorige eeuw. Volgens Jorritsma is er sprake van uitstelgedrag: “Tussen studie en gezinsvorming is een nieuwe levensfase ontstaan. Een lang-leve-de-lolfase waarin je de wereld ontdekt, naar Australië gaat om jezelf uit te vinden, nog veel uit eten gaat. Veel mensen schaffen toch weer een auto aan als ze een relatie krijgen en de gezinsvorming begint. Vaak trekken ze dan ook weer weg uit de stad.”
(10) Zo blijft de eigen auto op zijn voetstuk staan, als koning van de consumptiemaatschappij. Hoe moeten bedrijven als Greenwheels daartegen opboksen? Enerzijds door autodelen steeds gemakkelijker te maken met goede apps, zegt directeur Berkhout. Anderzijds zal de auto steeds meer tegen zijn ecologische grenzen aanlopen, vooral in de stad. Mensen gaan anders naar hun auto kijken als de kosten hoger worden, een parkeerplaats moeilijker te vinden is en de straten verstopt raken.
(11) Daarom gelooft hij in de groei van het autodelen: “Het zal nooit voor iedereen zijn. Als je tien- tot vijftienduizend kilometer per jaar rijdt, of meer, is een eigen auto goedkoper. Maar volgens een onderzoek van TNO staat ruim twintig procent van de Nederlanders open voor autodelen. Dan hebben we nog best een eind te gaan.”
Peter Giesen is redacteur Europa en commentator bij de Volkskrant.
noot 1 Jonge Klimaatbeweging: een Nederlandse jongerenorganisatie, bestaande uit vrijwilligers die zich inzetten voor een duurzame wereld
naar: Peter Giesen
uit: de Volkskrant, 16 augustus 2022
Vraag 24 3 punten
Stel, jouw school gaat meedoen aan een debatwedstrijd over de stelling ‘De eigen auto moet plaatsmaken voor de deelauto’. Jij zit met enkele medeleerlingen in een team dat voorstander is van deze stelling. Samen bereiden jullie het debat voor. Als hulpmiddel bij de voorbereiding krijgen jullie tekst 3 van de docent Nederlands.
Uit tekst 3 kunnen voordelen van de eigen auto worden afgeleid. Je verwacht dat een tegenstander deze voordelen zal inbrengen als argument tegen de stelling.
Noem drie voordelen van de eigen auto. Baseer je antwoord op alinea 5 en 6. Nummer je antwoorden.
Bekijk het antwoord
- Noemt drie van de volgende voordelen: individuele vrijheid, instantmobiliteit of dat de eigen auto altijd voor de deur staat; de eigen auto is (relatief) goedkoop of goedkoper geworden; de eigen auto is beter (dan vroeger); de eigen auto houdt het netwerk van familie en vrienden bij elkaar of zit in ons sociale weefsel gebakken. (3p)
Per juist benoemd voordeel 1 punt, drie in totaal. Niet goed: “De eigen auto is te goed.” Beoordeel de spelling.
Vraag 25 1 punt
Stel, jouw school gaat meedoen aan een debatwedstrijd over de stelling ‘De eigen auto moet plaatsmaken voor de deelauto’. Jij zit met enkele medeleerlingen in een team dat voorstander is van deze stelling. Samen bereiden jullie het debat voor. Als hulpmiddel bij de voorbereiding krijgen jullie tekst 3 van de docent Nederlands.
“Zal een nieuwe generatie de auto van zijn sokkel stoten?” (regels 127-128)
Je verwacht dat het antwoord op deze vraag in het debat als argument genoemd zal worden.
Wat is het beste antwoord op deze vraag, gelet op alinea 7 tot en met 10?
Bekijk het antwoord
Antwoord: D
Vraag 26 4 punten
Stel, jouw school gaat meedoen aan een debatwedstrijd over de stelling ‘De eigen auto moet plaatsmaken voor de deelauto’. Jij zit met enkele medeleerlingen in een team dat voorstander is van deze stelling. Samen bereiden jullie het debat voor. Als hulpmiddel bij de voorbereiding krijgen jullie tekst 3 van de docent Nederlands.
Je wilt voor het debat een goed overzicht hebben van de verschillende gevolgen van de deelauto voor het milieu, de gebruiker en de stad.
Beschrijf deze gevolgen. Neem de letters over uit onderstaande tabel en zet je antwoord daarachter. Baseer je antwoorden op tekst 3. Zorg ervoor dat er correcte Nederlandse zinnen ontstaan. Eén element is al gegeven.
De deelauto is goed voor het milieu, want … (a)
Een mogelijk negatief gevolg voor het milieu kan optreden wanneer men de deelauto … (b)
De gebruiker van de deelauto verliest … (c)
De deelauto biedt de stad een oplossing voor … (d)
en kan uitkomst bieden wanneer de eigen auto … (e) zijn ecologische grens heeft bereikt.
Bekijk het antwoord
- (a): het beslag op grondstoffen (en ruimte) neemt af, doordat door autodelen minder auto’s nodig zijn. (1p)
- (b): de deelauto wordt gebruikt als vervanging van het openbaar vervoer of de fiets, of wordt op een willekeurige plek achtergelaten. (1p)
- (c): individuele vrijheid of instantmobiliteit, of het gemak van een auto voor de deur. (1p)
- (d): de groei van het wagenpark, de schaarse ruimte of parkeerproblemen. (1p)
Beoordeel de spelling en grammatica. Het (onjuiste) gebruik van hoofdletters aan het begin van een antwoord telt niet mee.
Vraag 28 2 punten
Stel, jouw school gaat meedoen aan een debatwedstrijd over de stelling ‘De eigen auto moet plaatsmaken voor de deelauto’. Jij zit met enkele medeleerlingen in een team dat voorstander is van deze stelling. Samen bereiden jullie het debat voor. Als hulpmiddel bij de voorbereiding krijgen jullie tekst 3 van de docent Nederlands.
In de tekst doen verschillende mensen uitspraken over de toekomst van de deelauto:
a Andrew Berkhout
b Carlo van de Weijer
c een vertegenwoordiger van de Jonge Klimaatbeweging
d Peter Jorritsma
e Toon Zijlstra
Om goed overzicht te krijgen, maak je twee groepen: personen die optimistisch zijn over de toekomst van deelauto’s en personen die daar pessimistisch over zijn.
Geef aan welke persoon tot welke groep behoort. Noteer de termen ‘optimistisch’ en ‘pessimistisch’ en zet de letter van de persoon achter de juiste term. Let op: je houdt één letter over.
Bekijk het antwoord
- Zet bij optimistisch de letters a en c, en bij pessimistisch de letters b en e. (2p)
Vier juiste elementen geven 2 punten, drie juiste 1 punt, minder dan drie 0 punten. Optimistisch: a en c. Pessimistisch: b en e.
Bron 1

Lijndiagram. Horizontale as: jaartallen 2012 tot en met 2020. Verticale as: aantal aanwezige deelauto’s, van 0 tot 35.000. Vijf lijnen naar mate van stedelijkheid: zeer sterk stedelijk (doorgetrokken lijn), sterk stedelijk (gestreepte lijn), matig stedelijk (stippellijn), weinig stedelijk (doorgetrokken dunne lijn) en niet stedelijk (streep-stippellijn). Afleesbaar, bij benadering: de lijn zeer sterk stedelijk begint in 2012 op ongeveer 1.000 en stijgt naar bijna 35.000 in 2020, daarmee de bovenste lijn. Sterk stedelijk stijgt van ongeveer 1.000 naar ruim 16.000. De lijnen matig en weinig stedelijk blijven onder de 6.000. De onderste lijn, niet stedelijk, blijft het hele tijdvak rond de 1.000 of lager.
Vraag 29 1 punt
Je wilt een feitencheck doen op een deel van de informatie uit tekst 3. Je gebruikt hiervoor bron 1 en bron 2.
Uit de bovenste en de onderste lijn in bron 1 blijkt een verschil tussen het aantal deelauto’s in zeer sterk stedelijke gebieden en niet-stedelijke gebieden.
Citeer de zin uit alinea 7 tot en met 10 die het best een verklaring geeft voor het verschil tussen deze twee lijnen.
Bekijk het antwoord
- Citeert: “In Amsterdam kun je prima zonder auto, maar op het platteland verschraalt het aanbod aan voorzieningen en ben je juist meer aangewezen op de auto” (regels 120-124). Het deel na ‘auto’ (zegt onderzoeker Peter Jorritsma van het KiM) mag ontbreken. (1p)
Beoordeel de spelling.
2024, tijdvak 2: Zou ons nieuws er anders uit kunnen zien?
Opgavetekst
Tekst 4 Zou ons nieuws er anders uit kunnen zien?
(1) Ik kan het me amper nog voorstellen, maar er was een tijd dat ik een heel belangrijk ochtendritueel had. Ik maakte lekkere koffie voor mezelf, zocht een fijn plekje in huis uit en sloeg de krant open. Als die eens niet was bezorgd, was ik in een slechte humeur. Ik las de krant zowat van a tot z, en als ik hem uit had, kon de dag beginnen. Op zaterdag duurde dit ritueel langer, want de kranten waren veel dikker en ik had ook meer tijd.
(2) Dat ritueel heeft lang geduurd, maar het is voorbij en niet alleen omdat ik, uit bekommernis om het milieu, de papieren krant heb opgezegd en digitaal doorga. Ook omdat de hoeveelheid verschrikkelijk nieuws niet meer te verwerken is. Ik schreef er een jaar geleden over, omdat ik toen ook somber werd door de ellende die over ons wordt uitgestort, onophoudelijk en met bakken vol. Toen dacht ik nog dat het genoeg zou zijn om je voor dat nieuws af te sluiten en een zogeheten nieuwsmijder te worden. Daar zijn er veel van: 38 procent van de Nederlandse volwassenen mijdt actief het nieuws en dat aantal groeit gestaag. Zeker onder jongere mensen.
(3) Maar dat is niet zo makkelijk: er is toch een bijna onbedwingbare nieuwsgierigheid naar de wereld en wat daar allemaal gebeurt. Het is heel moeilijk om je terug te trekken uit de maatschappij en als kluizenaar te leven. Met enige moeite kan ik de krant laten voor wat hij is, anderen doen dat niet en vertellen maar al te graag wat er nu weer allemaal mis is.
(4) En als de narigheid niet via de krant of via vrienden en collega’s tot je komt, dan zijn de sociale media er wel als de kippen bij om je op de hoogte te houden. Sinds het fenomeen breaking news – zoals meer narigheid uit Amerika – ook hier bestaat, is de nieuwsangst alleen maar erger geworden. Net ben je bekomen van de ene ramp, of – breaking!!! – daar heb je nummer twee al.
(5) Wat moet ik met nieuws over verschrikkelijke oorlogen, misdaden, ongelukken, hongersnood, klimaatrampen, armoede, smeltende gletsjers, stijgende zeespiegels? Ik kan er niets aan doen en begin toch elke dag met een somber en moedeloos gevoel. Zelfs alleen koppen lezen kan al leiden tot een ellendig gevoel, de zogeheten headline stress disorder, een kwaal waar ik vroeger hard om zou hebben gelachen, maar die me nu totaal voorstelbaar voorkomt. Zo neerdrukkend is het allemaal wel.
(6) Wat te doen? De Amerikaanse columnist Amanda Ripley stelde zich onlangs ook die vraag. “Ik lees het nieuws niet meer – ligt dat aan mij of aan het nieuws?” Zij deelt mijn mening dat de mens niet gemaakt is om 24/7 een stortvloed aan gruwelijkheden over zich heen te krijgen. Dat kunnen we niet aan, dus de berichtgeving over al die gebeurtenissen moet anders, de menselijke maat moet terug.
(7) Dat doe je niet door weg te kijken en ook niet door wanhopig op zoek te gaan naar leuk en opbeurend nieuws, maar dat doe je volgens Ripley door in de berichtgeving op drie aspecten te letten: dat geldt voor de schrijver én voor de lezer.
(8) Lukraak ellende doorgeven is niet genoeg, al is het wel zo makkelijk. In elk bericht moet hoop zitten, want zonder dat gevoel is het leven leeg en zinloos, en voelen mensen zich machteloos. Daarnaast is handelingsperspectief nodig. Neem het verhaal dat ik onlangs schreef in dit blad, over burgers die landbouwgrond kopen om te verduurzamen. Eén van de geïnterviewden zegt dat juist dat zo mooi is aan die projecten: ze bieden handelingsperspectief. We kunnen óók wat doen aan het klimaat, al is het nog zo bescheiden. En ten slotte noemt Amanda Ripley het begrip ‘waardigheid’. Laat anderen in hun waarde, ook als je vindt dat ze onzinnige ideeën hebben.
(9) Die drie punten zorgen voor berichtgeving waardoor boosheid en wanhoop kunnen leiden tot actie, waardoor het gevoel van verlammende angst gepaard gaat met optimisme, van hoe het óók kan. Ripley noemt hoop, handelingsperspectief en waardigheid als de voorwaarden om van afschuwelijk nieuws iets menselijks te maken. Je kunt ook zeggen: geloof, hoop en liefde.
Liesbeth Wytzes werkt als redacteur Economie bij Elseviers Weekblad.
naar: Liesbeth Wytzes
uit: Elseviers Weekblad, 3 september 2022
Vraag 31 1 punt
“Dat ritueel heeft lang geduurd, maar het is voorbij” (regels 14-15)
Noem twee redenen waarom dit ritueel nu voorbij is. Baseer je antwoord op alinea 2.
Bekijk het antwoord
- Noemt beide redenen: (1) de auteur heeft de papieren krant opgezegd, leest de krant nu digitaal of heeft bekommernis om het milieu; en (2) de hoeveelheid verschrikkelijk nieuws is niet meer te verwerken. (1p)
Alleen een scorepunt toekennen als beide antwoordelementen juist zijn. Beoordeel de spelling.
Vraag 32 4 punten
In alinea 2 tot en met 4 beschrijft de auteur een mislukte poging om een probleem op te lossen.
Noteer het probleem, de oplossing en de redenen voor het mislukken. Neem de nummers uit onderstaande tabel over en zet je antwoord daarachter. Zorg dat er volledige zinnen ontstaan.
Dit is het probleem dat de auteur (1) ervoer:
Dit is de manier waarop zij dit (2) probeerde op te lossen:
Deze oplossing mislukte, omdat (3) het moeilijk blijkt om je terug te trekken uit de maatschappij.
Hier noemt de auteur drie verschillende redenen voor: (4a) (4b) (4c)
Bekijk het antwoord
- Noemt (1) het probleem: ze werd somber van (alle ellende in) het nieuws of kon de hoeveelheid slecht nieuws niet meer verwerken; (2) de oplossing: ze ging zich voor het nieuws afsluiten of besloot een nieuwsmijder te worden; (4a) er blijft altijd nieuwsgierigheid naar wat er gebeurt in de wereld; (4b) vrienden en collega’s of anderen vertellen je wat er mis is in de wereld of houden je op de hoogte van het nieuws; (4c) sociale media houden je op de hoogte met breaking news of komen met breaking news. (4p)
Vijf juiste elementen geven 4 punten, vier 3, drie 2, twee 1, minder dan twee 0. Element (3) is al gegeven. De antwoorden bij 4a, 4b en 4c mogen in een andere volgorde worden genoemd. Beoordeel de spelling en grammatica.
Vraag 33 1 punt
Auteurs kunnen de interpretatie van de tekst beïnvloeden door op bepaalde zaken extra nadruk te leggen.
Op welk aspect van negatieve mediaberichtgeving wordt zowel in alinea 3 als in alinea 4 extra nadruk gelegd?
Het aspect dat negatieve mediaberichtgeving:
Bekijk het antwoord
Antwoord: B
Vraag 34 1 punt
In alinea 5 wordt duidelijk gemaakt dat de huidige nieuwsberichtgeving negatieve gevoelens veroorzaakt.
Welke van onderstaande combinaties geeft het best weer hoe de auteur zich voelt?
Bekijk het antwoord
Antwoord: B
Vraag 36 1 punt
De titel van tekst 4 luidt: “Zou ons nieuws er anders uit kunnen zien?”
Hoe kijkt de auteur van de tekst hier tegenaan?
Bekijk het antwoord
Antwoord: D
2023, tijdvak 1: Altijd een oogje in het zeil
Opgavetekst
Tekst 1 Altijd een oogje in het zeil
(1) Mijn ouders waren er heel duidelijk over: je blijft binnen het rondje van straten direct rondom het huis. Op roepafstand. En daar trok ik me dan natuurlijk niks van aan. Ik ging rondhangen op de skatebaan, die ver buiten het rondje lag. Ik ging fikkie stoken, schoot met blaaspijpen vol besjes op rijdende auto’s, bouwde stiekem een hut naast de spoorbaan, raakte regelmatig verdwaald in andere buurten. Jatte weleens snoep uit de Jamin.
(2) Dat was in de jaren negentig. Als ik in deze tijd was opgegroeid, was dat een stuk ingewikkelder geweest. Uit onderzoek onder ruim duizend ouders van het Nederlandse kennisplatform ECP1) bleek afgelopen week dat twee van de tien ouders de gps-functie van de smartphone van hun kinderen actief gebruiken om ze te volgen. Nog eens een kwart overweegt om dat te doen. En naast de gps-functie van smartphones zijn er volop gps-tags en -horloges te koop voor kinderen, soms zelfs met meegluurcamera’s, microfoons en luidsprekers zodat de ouders op elk moment kunnen meeluisteren en hun kind kunnen toespreken.
(3) “Nederlandse ouders worden steeds beter in internetopvoeding”, concludeerde het ECP uit het onderzoek, waaruit ook naar voren kwam dat steeds meer ouders meekijken op de telefoon en sociale media, om zaken als internetpesten en grooming2) te signaleren.
(4) Maar wordt de opvoeding echt beter? Of vooral strenger en meer gecontroleerd? En is ongecontroleerd op je bek gaan en weer opstaan niet een essentieel onderdeel van opgroeien?
(5) Het recht om te verdwalen leerde mij juist om de weg terug te vinden – nog steeds weleens trouwens. Maar die mogelijkheid is snel aan het verdwijnen en wordt steeds meer vervangen door algoritmes, controle en constante surveillance.
(6) De mogelijkheden om kinderen te volgen zijn er volop. Via de familie-WhatsApp kunnen ouders sowieso de hele tijd vragen waar hun kroost is. De blauwe vinkjes die verraden dat een bericht is gelezen, zijn genadeloos. En zelfs als ze op school zijn, buiten het zicht van hun ouders, is er altijd nog het digitale systeem Magister, dat ouders pushberichten stuurt als hun kinderen onvoldoendes halen of spijbelen.
(7) “Door al deze nieuwe technologieën dreigen we controle te verwarren met zorg”, zegt techniekfilosoof Katleen Gabriels. Zij doet onderzoek naar de ethische aspecten van surveillancetechnologie aan Maastricht University. “Controle is bepaald niet hetzelfde als liefdevol opvoeden natuurlijk”, vindt ze. “Verdwalen en jezelf daaruit halen, is ook een ervaring om van te leren en zelfstandiger te worden.”
(8) Ook Kinderombudsman Margrite Kalverboer plaatste vorig jaar kanttekeningen bij al te strikte controle van kinderen met behulp van digitale systemen. “Ouders mogen ook niet zomaar in het dagboek van hun kinderen kijken of de slaapkamer binnenlopen. Dat is een kinderrecht”, zei ze in een interview met Trouw. Bovendien: een dagboek kun je nog verscheuren of weggooien, digitale sporen zijn vaak onuitwisbaar.
(9) Dat constante surveillance implicaties heeft voor de morele ontwikkeling van kinderen wordt al langer vastgesteld. De Canadese filosoof Ian Kerr vergelijkt het in zijn betoog Digital Locks and the Automation of Virtue3) uit 2010 met winkelwagentjes die automatisch blokkeren als je te ver wegrijdt bij de supermarkt. Dan kún je niet eens besluiten dat je het boodschappenkarretje netjes terugbrengt, of juist niet.
(10) Die keuze wordt voor je gemaakt, waardoor je nooit leert dat goed gedrag een keuze is. Datzelfde gebeurt wanneer ouders in apps van gps-horloges en -trackers gebieden instellen die verboden toegang zijn (dat kan bij sommige). Dat ding was dus gaan piepen elke keer als ik buiten het rondje straten rond ons huis zou komen. Dan zou ik niet eens zelfstandig kúnnen kiezen voor gehoorzaamheid. Of juist voor ongehoorzaamheid en fikkie stoken.
(11) Natuurlijk: op een druk strand kan het handig zijn om kinderen goed in de gaten te houden en daar kan een gps-horloge uitkomst bieden. Net zoals wanneer ze in het donker alleen naar huis fietsen. Een kind van drie vereist meer monitoring dan een puber van vijftien.
(12) En de grens tussen kattenkwaad en kleine criminaliteit is niet altijd even duidelijk. Ik heb ook wel eens een papierbak in de hens gezet op een van mijn struintochten; dat was misschien niet per se nodig voor mijn ontwikkeling tot autonome volwassene. Maar een straf bij Bureau Halt4) leerde mij meer dan een vermanend piepje of een blikkerige stem van mijn moeder uit een gps-horloge ooit had kunnen doen.
(13) Uiteindelijk is het doel van opvoeden toch enige mate van zelfstandigheid en autonomie. En juist die zelfstandigheid en autonomie staan de laatste jaren sowieso al onder druk. Studenten blijven bijvoorbeeld vaker thuis wonen dan vroeger. In 2010 ging het om 14 procent van de gevallen, nu om 18 procent, bleek onlangs uit cijfers van het Centraal Bureau voor de Statistiek.
(14) Dat heeft allerlei verschillende oorzaken, waaronder ook zeker economische. Maar de stijging van het aantal thuiswoners loopt parallel aan de opkomst van nieuwe technologische mogelijkheden om altijd een oogje in het zeil te houden. Die gloednieuwe digitale leiband staat misschien wel te strak afgesteld.
(15) We zitten dankzij nieuwe technologie in elk geval steeds langer en dichter op elkaars lip, volgens techniekfilosoof Katleen Gabriels. En dat kan een gezonde ouderkindrelatie dwarsbomen, denkt zij: “Om tot een betekenisvolle en ethische relatie te komen, moet er sprake zijn van voldoende afstand tussen het ‘zelf’ en de ander”, zegt ze. “Volgtechnieken kunnen die grens overschrijden, waardoor je in een situatie komt van te grote nabijheid, aangejaagd door overdreven angsten en verkeerde aannames over wat het betekent om een goede ouder te zijn.”
(16) Wat is het effect op de ontwikkeling van kinderen op lange termijn? Daarnaar is nog maar weinig grootschalig onderzoek gedaan. Er zijn ook wetenschappers die denken dat het wel mee zal vallen. Hoogleraar neuropsychologie Jelle Jolles van de VU, die veel publiceert over het puberbrein, wijst er in zijn werk juist op dat kinderen óók controle nodig hebben. Ze hebben volgens hem “structuur, sturing en gerichte inspiratie” vanuit hun omgeving nodig. Bij te veel vrijheid wordt het kind te weinig geïnspireerd en doet het “onvoldoende brede ervaringen” op. De perfecte mate van vrijheid en controle verschilt nogal per kind.
(17) En misschien lossen kinderen het zelf op. Nieuwe technieken zorgen ook voor nieuwe creativiteit in kattenkwaad. Je geeft je gps-horloge aan een vriendje dat in de buurt blijft, of zegt gewoon dat de batterij van je smartphone leeg is. Er zijn nog steeds manieren om te ontsnappen aan ouderlijk toezicht, al wordt dat wel moeilijker.
(18) Zeker is dat ik daar zelf vroeger veel minder moeite voor hoefde te doen. Verdwalen en stout zijn zorgden voor mijn levendigste herinneringen, én de pijnlijkste leermomenten. Als ik wel constant digitaal gemonitord was, had het de Jamin best wat omzet gescheeld, de gemeente een zwartgeblakerde papierbak en mijn ouders flink wat kopzorgen. Maar opgroeien met vallen en opstaan, verdwalen en de weg weer terugvinden, is nou eenmaal niet te vatten in een algoritme.
noot 1 ECP: Platform voor de InformatieSamenleving, een onafhankelijk en neutraal platform waar overheid, wetenschap, bedrijfsleven, onderwijs en maatschappelijke organisaties samenwerken aan en kennis uitwisselen over een verantwoorde vormgeving van de digitaliserende samenleving
noot 2 grooming: digitaal kinderlokken
noot 3 Vertaling: Digitale sloten en de automatisering van deugd
noot 4 Bureau Halt richt zich op het voorkomen, bestrijden en bestraffen van jeugdcriminaliteit.
naar: Wouter van Noort
in: NRC Handelsblad, 11 februari 2019
Vraag 1 2 punten
In alinea 1 tot en met 4 van tekst 1 zijn drie van deze manieren te herkennen.
1 de aanleiding schetsen
2 de centrale vraagstelling formuleren
3 een afweging maken
4 een persoonlijke ervaring vertellen
5 het belang voor de lezer benadrukken
6 het centrale standpunt benoemen
Noteer de nummers van die drie manieren.
Bekijk het antwoord
- Noemt de drie juiste nummers: 1, 2 en 4. (2p)
Indien drie elementen juist: 2 punten. Indien twee elementen juist: 1 punt. Indien minder dan twee elementen juist: 0 punten.
Vraag 2 1 punt
“Het recht om te verdwalen leerde mij juist om de weg terug te vinden” (regels 47-49)
Waar leidt ‘verdwalen’ uiteindelijk toe volgens zowel Gabriels (alinea 7) als de auteur van tekst 1 (alinea 12-13)?
Bekijk het antwoord
- Noemt dat verdwalen leidt tot (leren en) zelfstandigheid of autonomie. (1p)
Beoordeel de spelling.
Vraag 3 1 punt
“‘Door al deze nieuwe technologieën dreigen we controle te verwarren met zorg’, zegt techniekfilosoof Katleen Gabriels.” (regels 67-70)
Wat heeft die controle tot gevolg, volgens tekst 1? Doordat kinderen constant in de gaten gehouden worden,
Bekijk het antwoord
Antwoord: B
Vraag 4 1 punt
“‘Door al deze nieuwe technologieën dreigen we controle te verwarren met zorg’, zegt techniekfilosoof Katleen Gabriels.” (regels 67-70)
Citeer de woordgroep waarmee zorg ook wordt aangeduid in tekst 1.
Bekijk het antwoord
- Citeert de woordgroep “liefdevol opvoeden” (regels 74-75). (1p)
Beoordeel de spelling.
Vraag 5 1 punt
Uit alinea 9 en 10 wordt duidelijk welk gevolg constante surveillance heeft voor de morele ontwikkeling van kinderen.
Welk gevolg is dat?
Bekijk het antwoord
- Noemt dat kinderen niet (meer) leren dat goed of slecht gedrag een (eigen) keuze is; of dat ze ervaren dat morele keuzes voor hen gemaakt worden (door apparaten); of dat de morele ontwikkeling onvoldoende wordt gestimuleerd; of dat ze niet meer zelf(standig) kunnen kiezen voor (on)gehoorzaamheid. (1p)
Beoordeel de spelling.
Vraag 10 1 punt
In alinea 4 worden drie vragen gesteld.
Welke omschrijving vat het best samen welk antwoord tekst 1 geeft op die vragen?
Bekijk het antwoord
Antwoord: C
2023, tijdvak 1: Vereng internationalisering niet tot verengelsing
Opgavetekst
Tekst 2 Vereng internationalisering niet tot verengelsing
(1) “Buitenlandse student heerst”, “Stop Engelse gekte”, “Universiteit wil minder buitenlandse studenten” – de koppenmakers konden zich de afgelopen maanden uitleven. In het publieke debat ging het over problemen die zouden zijn veroorzaakt door internationalisering van het hoger onderwijs, zoals een tekort aan studentenhuisvesting en de dreigende teloorgang van het Nederlands.
(2) Voor het gemak werd ‘internationalisering’ steeds gereduceerd tot de komst van internationale studenten naar het hoger onderwijs in Nederland. Dat is jammer, want internationalisering is zoveel meer dan dat. En: essentieel voor de toekomst van ons land.
(3) Internationalisering is in drie opzichten breder en belangrijker. Om te beginnen gaat het niet alleen om studenten die naar Nederland komen (‘inkomende mobiliteit’), maar ook om Nederlanders die in het buitenland kunnen studeren (‘uitgaande mobiliteit’). Studeren in het buitenland verdiept en verbreedt niet alleen de studie, maar levert ook een onvergetelijke leer- en levenservaring op. Hier kunnen studenten en ook de samenleving geweldig van profiteren. Mede door de Erasmusbeurzen1) lopen bijvoorbeeld duizenden Nederlandse studenten stage of volgen zij een deel van hun opleiding in het buitenland.
(4) Ten tweede is het heel goed mogelijk om internationale ervaring op te doen zonder daadwerkelijk te reizen. Denk aan online onderwijs: colleges of werkgroepen in de Verenigde Staten volgen, terwijl je zelf achter de laptop zit. Of een stage op een Nederlandse vestiging van een Koreaans bedrijf. Ook internationale studenten zelf zijn van meerwaarde. Mits zij goed begeleid worden, ontstaat zo een international classroom2) waardoor studenten worden uitgedaagd en leren omgaan met diversiteit.
(5) In de derde plaats beperkt internationalisering zich allang niet meer tot het hoger onderwijs. Ook in het beroepsonderwijs worden internationale vaardigheden steeds belangrijker. Inmiddels doet 7 procent van de mbo-studenten een buitenlandse studie- of stage-ervaring op. In het voortgezet onderwijs wordt tweetalig onderwijs (tto) verzorgd op meer dan 130 scholen, waarvan ruim 30 vmbo-scholen, waarbij minimaal de helft van de vakken in het Engels wordt gegeven. Zelfs op heel veel basisscholen is internationalisering normaal: al in groep 3 kunnen kinderen skypen met leeftijdgenoten in Polen of Italië via programma’s die door Europa gefinancierd zijn.
(6) Internationalisering is dus meer dan vaak wordt voorgesteld. Het is geen doel op zich, maar juist een middel om hogere doelen te verwezenlijken. Het is goed voor het onderwijs als dit zorgvuldig wordt verrijkt met internationale en interculturele ervaringen. Internationalisering kan ten slotte ook bijdragen aan de economie. Studenten zijn beter voorbereid op de arbeidsmarkt, en uitwisseling kan leiden tot nieuwe handelscontacten.
(7) Mensen die hier hebben gestudeerd, onze internationale alumni, houden een blijvende band met Nederland. Dat zijn onze economische, culturele en diplomatieke contacten van de toekomst. Mede hierdoor kan internationalisering bijdragen aan vreedzame internationale betrekkingen. Ook met landen waarmee de relatie gespannen is, kan op onderwijsgebied worden samengewerkt.
(8) Natuurlijk kunnen we niet de ogen sluiten voor de vraagstukken die de komst van internationale studenten naar Nederland met zich meebrengt. Voldoende aanbod van studentenhuisvesting vereist samenwerking op lokaal en nationaal niveau. Het is belangrijk vast te leggen wanneer een opleiding in het Engels meerwaarde heeft, en er moet ook voldoende Nederlandstalig aanbod blijven. De integratie van internationale studenten kan sterker. Dat maakt het ook makkelijker om talent te behouden voor onze arbeidsmarkt en dat is hard nodig gezien het tekort aan bijvoorbeeld technici.
(9) Het zou ook goed zijn als meer Nederlandse studenten een volledige opleiding over de grens volgen. Dat helpt in de financiële balans tussen inkomende internationale en uitgaande Nederlandse studenten. Op dit moment volgt slechts 2 procent van alle Nederlandse studenten de gehele opleiding in het buitenland. Daarmee scoort Nederland ver onder het Europees gemiddelde. Ook op het terrein van kansengelijkheid ligt een mooie uitdaging. Uit onderzoek blijkt dat studenten met hoogopgeleide ouders veel meer kans maken op een internationale ervaring; veel andere Europese landen doen dat beter.
(10) Over al deze onderwerpen hebben de Nederlandse universiteiten en hogescholen recentelijk goede voorstellen gedaan in hun internationaliseringsagenda.
(11) In tegenstelling tot wat soms wordt beweerd, is internationalisering geen gevaar voor onze Nederlandse identiteit. Een van de definiërende elementen van onze identiteit is juist onze internationale oriëntatie, die ons veel heeft gebracht. Juist daarom moeten we eraan vasthouden, zeker in het onderwijs.
(12) De minister van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap, Van Engelshoven, geeft één dezer dagen in een Kamerbrief haar visie op de uitdagingen van de internationalisering in het onderwijs. Het zou mooi zijn als het debat in de Kamer niet alleen op de schaduwzijden is gericht, want dat kan ertoe leiden dat het kind met het badwater wordt weggegooid.
Freddy Weima was ten tijde van de publicatie van het artikel directeur-bestuurder van Nuffic, de organisatie voor internationalisering in het onderwijs.
noot 1 Een Erasmusbeurs is een subsidie waarmee EU-landen studenten stimuleren om werk- en studie-ervaring op te doen in het buitenland.
noot 2 international classroom: een klas waarin verschillende nationaliteiten vertegenwoordigd zijn en waar de instructietaal niet van alle studenten de moedertaal is
naar: Freddy Weima
in: NRC Handelsblad, 4 juni 2018
Vraag 12 3 punten
“Internationalisering is in drie opzichten breder en belangrijker.” (regels 21-22)
Noteer onder elkaar in welke drie opzichten internationalisering volgens tekst 2 breder is.
Geef antwoord in een of meer volledige zinnen.
Bekijk het antwoord
- Het gaat niet alleen om studenten die naar Nederland komen, maar ook om Nederlandse studenten die in het buitenland kunnen studeren (inkomende en uitgaande mobiliteit). (1p)
- Het is (ook) mogelijk om internationale ervaring op te doen zonder te reizen, bijvoorbeeld in een international classroom of via online onderwijs. (1p)
- Internationalisering beperkt zich (allang) niet meer tot het hoger onderwijs, maar komt ook voor in het (middelbaar) beroepsonderwijs, voortgezet onderwijs of basisonderwijs. (1p)
Bij deelscorebolletje 1 en 3 moet het duidelijk zijn dat het om een uitbreiding van de huidige situatie gaat. Beoordeel de spelling en grammatica.
Vraag 13 2 punten
In alinea 6 worden verschillende hogere doelen genoemd die met internationalisering als middel kunnen worden bereikt. Die doelen hebben elk betrekking op een bepaalde sector in de samenleving.
Welk hoger doel kan in welke sector worden bereikt? Noteer de sector en geef voor elke sector een hoger doel uit de tekst.
Neem de nummers uit de tabel over en zet daarachter steeds je antwoord.
| sector | hoger doel |
|---|---|
| 1a) | 1b) |
| 2a) | 2b) |
Bekijk het antwoord
- Rij met de sector onderwijs (1a) en een juist hoger doel (1b): betere voorbereiding van studenten op de arbeidsmarkt, of verrijking met internationale of interculturele ervaringen. (1p)
- Rij met de sector economie (2a) en een juist hoger doel (2b): ontstaan van nieuwe handelscontacten door uitwisseling, of betere voorbereiding op de arbeidsmarkt. (1p)
De rijen mogen in een andere volgorde staan. Per goede rij 1 punt. Beoordeel de spelling.
Vraag 14 1 punt
“veel andere Europese landen doen dat beter” (regels 133-135)
Wat doen veel andere Europese landen beter? Veel andere Europese landen
Bekijk het antwoord
Antwoord: B
Vraag 15 2 punten
“Natuurlijk kunnen we niet de ogen sluiten voor de vraagstukken die de komst van internationale studenten naar Nederland met zich meebrengt.” (regels 99-103)
Hieronder staan zes voorstellen die mogelijk een oplossing vormen voor een aantal van deze vraagstukken.
1 De integratie van buitenlandse studenten moet bevorderd worden zodat talent voor onze samenleving behouden kan blijven.
2 Er moeten meer internationale studenten voor technische vakken komen.
3 Gemeenten en de Rijksoverheid moeten samen zorgen voor voldoende woonruimte voor studenten.
4 Het aantal Nederlandse studenten dat hun volledige opleiding in het buitenland volgt, moet omhoog, zodat de kosten evenwichtiger worden verdeeld.
5 Het Engelstalig aanbod van onderwijs moet verder uitgebreid worden.
6 Talentvolle studenten moeten meer gestimuleerd worden internationale ervaring op te doen.
Welke drie van deze voorstellen worden in tekst 2 genoemd?
Noteer de nummers van je antwoord.
Bekijk het antwoord
- Noemt de drie juiste nummers: 1, 3 en 4. (2p)
Indien drie elementen juist: 2 punten. Indien twee elementen juist: 1 punt. Indien minder dan twee elementen juist: 0 punten.
Vraag 16 2 punten
Welke uitspraak geeft de hoofdgedachte van tekst 2 het best weer?
Bekijk het antwoord
Antwoord: B
2023, tijdvak 1: Stop met lokken buitenlandse studenten
Opgavetekst
Tekst 3 Stop met lokken buitenlandse studenten
(1) Wie dacht dat bestuurders van universiteiten en hogescholen zouden voorstellen de intussen zwaar bekritiseerde instroom van buitenlandse studenten terug te dringen, komt bedrogen uit. Volgens hun recente Internationaliseringsagenda mikken ze doodleuk op het “doortrekken (van de) huidige trends”. De minister van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap, Van Engelshoven, ondersteunt dit van harte, zo blijkt uit haar vorige week verschenen Kamerbrief. Dat is niet goed voor Nederland.
(2) ‘Hoe meer, hoe beter’ is al jaren een vuistregel in het hoger onderwijs, dat immers voor een relatief groot deel wordt bekostigd met variabele inkomsten. Naast het collegegeld, momenteel 2006 euro per jaar, gaat het per student om een rijksbijdrage van gemiddeld 6800 euro. Omdat de instroom van Nederlandse studenten al enkele jaren stabiel is, kunnen universiteiten en hogescholen hun inkomsten alleen aanvullen door buitenlandse studenten aan te trekken.
(3) Inmiddels komt gemiddeld een kwart van de masterstudenten uit het buitenland, zijn vrijwel alle universitaire masteropleidingen Engelstalig geworden, en worden bachelorstudies steeds vaker in het Engels aangeboden. Dit leidt tot hogere werkdruk voor het onderwijzend personeel – wat in de vorige week afgesloten cao nog niet is verholpen. Het tast bovendien de kwaliteit van het onderwijs aan, mede doordat bij Nederlandse studenten een goede beheersing van hun moedertaal minder telt.
(4) Ook buiten de muren van universiteiten en hogescholen zijn de gevolgen van de internationalisering voelbaar. De woningmarkt staat al zwaar onder druk, zeker in universiteitssteden, en dan moet jaarlijks ook nog aan circa 125.000 buitenlandse studenten huisvesting worden geboden. Voor projectontwikkelaars, studentenhuisvesters en woningcorporaties is bouwen voor buitenlandse studenten dan ook een aantrekkelijke groeimarkt geworden. Als het aan hen ligt, moeten Nederlandse jongeren desnoods maar wat langer wachten op een betaalbare woning.
(5) En wat te denken van het effect op de overheidsuitgaven? Zolang onderwijsinstellingen zich niet eindverantwoordelijk voelen voor de huisvesting van hun buitenlandse studenten, krijgt de samenleving indirect de rekening gepresenteerd, door extra uitgaven voor huurtoeslag. Wie een zelfstandige woonruimte huurt en minder dan 22.200 euro op jaarbasis verdient, heeft er recht op. Dat geldt ook voor buitenlandse studenten. De huiseigenaar informeert hen graag over deze typisch Nederlandse sociale voorziening, want dankzij de toeslag kan hij hogere huurprijzen vragen. Het kan geen toeval zijn dat de uitgaven voor huurtoeslag flink zijn gestegen sinds 2013, toen de instroom van buitenlandse studenten sterk ging groeien.
(6) Talrijk zijn de oplossingen die worden aangedragen om die instroom te beperken, maar het zal allemaal niet helpen, althans niet bij het huidige bekostigingssysteem. De onderwijsinstellingen trekken namelijk bij voorkeur studenten aan van buiten de EU, want die betalen het ‘instellingscollegegeld’. Dat ligt veel hoger dan de combinatie van wettelijk collegegeld en de rijksbijdrage die ze bij Nederlandse en Europese studenten ontvangen. Het compenseert ook ruimschoots de extra kosten die iedere (buitenlandse) student met zich meebrengt. Want heb je eenmaal een onderwijsapparaat beschikbaar, dan kan een extra student meestal gewoon aanschuiven in de collegebanken, zeker als de opleiding al Engelstalig is.
(7) Dat het instellingscollegegeld is gebaseerd op de kostprijs, zoals universiteiten voortdurend stellen, geldt alleen voor nieuwe opleidingen met uitsluitend buitenlandse studenten. Nu is het simpelweg een winstmaker die uitnodigt tot nog meer groei.
(8) Een ander, degressief bekostigingssysteem lijkt mij de enige uitweg, nu internationalisering een vlucht naar voren is geworden. Zo'n systeem houdt in dat een onderwijsinstelling voor, zeg, de eerste 10.000 studenten een hogere rijksbijdrage krijgt dan voor de volgende 10.000, waarna de bijdrage per student nog verder afneemt. Op deze manier is groei financieel minder aantrekkelijk en kunnen de instellingen eindelijk inzetten op ‘selectieve kwaliteit’: alleen die opleidingen verzorgen waar je goed in bent. Dan heb je inderdaad meer universiteiten nodig om al die studenten te kunnen bedienen. En dat is juist goed. Ook in het hoger onderwijs komt innovatie eerder tot stand bij nieuwe organisaties die met een schone lei kunnen beginnen. Onze jongste universiteit staat in Maastricht en is al 42 jaar oud. Het is tijd voor een nieuwe generatie universiteiten, op kleine leest geschoeid.
(9) Dat je daarmee nog niet af bent van buitenlandse studenten klopt. EU-studenten mag je niet weigeren en de overige buitenlandse studenten wil je niet weren, omdat ze het hoge instellingscollegegeld betalen. Het hoeft ook geen probleem te zijn. Bied om te beginnen gewoon minder Engelstalige opleidingen en cursussen aan; dan wordt de toestroom vanuit de EU vanzelf minder. Het is geen wettelijke verplichting om alle masters in het Engels aan te bieden.
(10) De overige buitenlandse studenten mogen rustig blijven komen, maar de onderwijsinstellingen zouden verplicht moeten worden om het verschil tussen het instellingscollegegeld en het wettelijke collegegeld in een fonds te storten. Daaruit kunnen beurzen worden verstrekt aan buitenlandse studenten die niet genoeg geld hebben om een studie in Nederland te volgen.
(11) Want dat is een ander probleem: vanwege het hoge collegegeld komen nu overwegend studenten met rijke ouders naar Nederland. Kijk maar naar de 100 procent-bezettingsgraad van het peperdure Student Hotel. Een ander teken aan de wand: in de periode 2006-2017 was het percentage studenten uit het arme Sub-Sahara-Afrika gedaald van 7 procent naar een schamele 3 procent.
(12) Ben benieuwd of bij mijn voorstel de universitaire bestuurders nog steeds de zegeningen van internationalisering blijven prediken.
Hein Vrolijk is econoom, onderzoeker en blogger.
naar: Hein Vrolijk
in: Trouw, 13 juli 2018
Vraag 17 1 punt
Welk probleem wordt geschetst in alinea 1 en verder uitgewerkt in de rest van de tekst?
Het is niet goed voor Nederland
Bekijk het antwoord
Antwoord: D
Vraag 19 2 punten
“Volgens hun recente Internationaliseringsagenda mikken ze doodleuk op het ‘doortrekken (van de) huidige trends’.” (regels 6-9)
Uit alinea 2 en 3 kan worden afgeleid wat met de “huidige trends” wordt bedoeld.
Om welke twee trends gaat het?
Bekijk het antwoord
- Er komen steeds meer buitenlandse studenten. (1p)
- Er wordt steeds meer Engels gebruikt in het (hoger) onderwijs. (1p)
Uit het antwoord moet een ontwikkeling blijken. Beoordeel de spelling.
Vraag 22 3 punten
In alinea 3 tot en met 5 komen vier groepen aan bod die elk een bepaald nadeel ondervinden van de toenemende stroom buitenlandse studenten. Deze informatie over de groepen kan worden weergegeven in de onderstaande tabel.
Benoem steeds de groep en het bijbehorende nadeel. Neem de nummers uit de tabel over en zet daarachter je antwoord. Eén groep is al gegeven.
| groep | nadeel |
|---|---|
| 1a) | 1b) |
| 2a) studenten | 2b) |
| 3a) | 3b) |
| 4a) | 4b) |
Bekijk het antwoord
- Benoemt de vier groepen met hun nadeel: 1a) docenten van hogescholen en universiteiten (onderwijzend personeel) met 1b) hogere werkdruk; 2a) studenten met 2b) lagere onderwijskwaliteit, of (een goede) beheersing van de moedertaal telt minder, of minder woonruimte; 3a) (Nederlandse) jongeren of woningzoekenden met 3b) minder betaalbare woningen, of langer wachten op een woning; 4a) burgers, inwoners of samenleving met 4b) extra uitgaven voor huurtoeslag, meer belasting betalen (door extra huurtoeslag), of krijgen (indirect) de rekening gepresenteerd. (3p)
Indien vier rijen juist: 3 punten. Indien drie rijen juist: 2 punten. Indien twee rijen juist: 1 punt. Indien minder dan twee rijen juist: 0 punten. De rijen mogen in een andere volgorde staan. Beoordeel de spelling.
Vraag 24 2 punten
In alinea 8 noemt de auteur twee positieve effecten die een degressief bekostigingssysteem zal hebben voor het hoger onderwijs.
Welke twee positieve effecten zijn dat?
Bekijk het antwoord
- Noemt twee van de volgende effecten (elk juist antwoord telt 1 punt): groei is financieel minder aantrekkelijk; onderwijsinstellingen zetten in op selectieve kwaliteit, of verzorgen alleen opleidingen waar ze goed in zijn; er zijn meer of nieuwe universiteiten of onderwijsinstellingen nodig, of er is meer kans op innovatie. (2p)
Per juist antwoord 1 punt, maximaal 2. Beoordeel de spelling.
Vraag 26 1 punt
In alinea 11 wordt een probleem geschetst waarvoor in alinea 10 een oplossing wordt voorgesteld.
Wat is dat probleem?
Geef antwoord in een of meer volledige zinnen.
Bekijk het antwoord
- Noemt dat er weinig arme (buitenlandse) studenten naar Nederland komen, of dat er vooral (buitenlandse) studenten van rijke ouders naar Nederland komen. (1p)
Beoordeel de spelling en grammatica.
2023, tijdvak 1: Tekstfragment 1
Opgavetekst
tekstfragment 1
Voor instellingen draagt internationalisering in de kern bij aan de kwaliteit van onderwijs en onderzoek. Het maakt een betere aansluiting op de internationale omgeving mogelijk, bijvoorbeeld in het beroepsonderwijs in de groene sector, in de kunsten en in de toerismebranche. Dit versterkt het onderwijs.
naar: Kamerbrief over internationalisering mbo en ho
in: www.rijksoverheid.nl, 4 juni 2018
Vraag 28 1 punt
“Voor instellingen draagt internationalisering in de kern bij aan de kwaliteit van onderwijs en onderzoek.” (tekstfragment 1)
Citeer uit tekst 3 het zinsgedeelte dat het tegenovergestelde beweert.
Bekijk het antwoord
- Citeert “Het tast bovendien de kwaliteit van het onderwijs aan” (regels 40-41). (1p)
Beoordeel de spelling.
2023, tijdvak 1: Overkoepelende vragen bij tekst 2 en tekst 3
Vraag 29 2 punten
Overkoepelende vragen bij tekst 2 (Vereng internationalisering niet tot verengelsing) en tekst 3 (Stop met lokken buitenlandse studenten)
In zowel tekst 2 als tekst 3 komen negatieve gevolgen van internationalisering aan bod.
Noem de twee negatieve gevolgen van internationalisering die in beide teksten aan bod komen.
Bekijk het antwoord
- De woningmarkt komt onder druk te staan, of het levert problemen op in de huisvesting van (buitenlandse) studenten. (1p)
- Er worden te veel opleidingen in het Engels gegeven, of er wordt minder onderwijs in het Nederlands gegeven, of het Nederlands verslechtert (de teloorgang van het Nederlands). (1p)
Niet goed: kansenongelijkheid. Beoordeel de spelling.
2023, tijdvak 1: Waarom moet lezen per se leuk zijn?
Opgavetekst
Tekst 4 Waarom moet lezen per se leuk zijn?
(1) Ik weet niet wat voorspelbaarder is: de bezorgde constatering dat jongeren niet meer lezen, of de beoogde oplossing. Docenten moeten hun leerlingen bijbrengen hoe leuk lezen eigenlijk is. Onlangs publiceerde de Raad voor Cultuur (RvC) De daad bij het woord: ruim 100 pagina’s aan noodklokgeluid. “Het aantal leesuren onder Nederlanders neemt al jaren af. (...) In 1975 lazen we nog gemiddeld 6,5 uur boeken per week, in 2011 was dat gedaald naar 2,5 uur.” Vooral millennials lezen minder.
(2) Allicht hebben de letteren er met Facebook en WhatsApp concurrenten bij gekregen. Maar zelf zijn ze ook schuldig. “Het is onaanvaardbaar”, staat berispend in het rapport, “dat een steeds groter deel van de Nederlandse bevolking zich niet kan herkennen in de literaire producten die er in het eigen taalgebied worden gemaakt.” De RvC heeft het diversiteitsbeleid inmiddels ook omarmd.
(3) Minder modieus was de volgende analyse: “Het belang van boeken lezen kan niet genoeg worden onderstreept.” Eens. Maar dan: “Het begint allemaal met het kweken van leesplezier.” Dat moet “speerpunt” worden. De inbreng van een bevlogen docent is cruciaal, weten de auteurs.
(4) Dat hebben we eerder gehoord. In 2016 woedde er een polemiekje in nrc.next. Schrijver Christiaan Weijts had de leeslijst gezien van een gymnasiumleerling. “Ik schrok me kapot. Tachtig procent van wat op die vier kantjes stond, was in z’n eentje in staat om je voorgoed bij de boekenkasten weg te jagen. Karel ende Elegast1), Vondel, Hooft, Bilderdijk, Rhijnvis Feith2)…” Geen wonder dat jongeren geen lange teksten meer lezen.
(5) Ergo: literatuuronderwijs moet leuker. Maak gebruik van games, suggereerde de RvC, of speel in op populaire series zoals Game of Thrones. Een truc moet het onverteerbare verteerbaar maken. Maar waarom moet literatuuronderwijs lezen leuker maken? Dat eisen we ook niet van de wiskundedocent. Zijn klas hoort de stelling van Pythagoras te kunnen toepassen. Alleen: hier ook nog eens enthousiast over raken? Als een leerling enthousiast wordt, valt het in de categorie mooi meegenomen.
(6) Rekenplezier staat – in tegenstelling tot leesplezier – niet eens in Van Dale. Gelukkig maar dat ‘Leuk!’ geen leidraad is, want vermoedelijk moest Pythagoras dan vrezen voor zijn plek in het curriculum. Hooguit een enkeling kan er de schoonheid van inzien, schouderophalend nemen de meeste leerlingen de lesstof tot zich.
(7) Eerst komt het leesplezier, vervolgens de leesvaardigheid, is de populaire aanname. Vaak gaat het andersom: er is leesvaardigheid nodig om het gelezene te kunnen waarderen. Wijn moet je ook leren drinken. Het is niet de schuld van Vondel, Hooft en Bilderdijk dat jongeren geen lange teksten meer verwerken. Het gaat mis als onderwijskundigen ervoor pleiten jongeren daarmee niet meer lastig te vallen omdat ze de concentratie hebben van een goudvis.
(8) De aanbeveling van de RvC is: “Onderzoek hoe het onderwijs effectiever methoden kan ontwikkelen om leesvaardigheid en leesplezier te bevorderen.” Ik zou zeggen: bevorder de leesvaardigheid en het leesplezier volgt later. Niet noodzakelijkerwijs, maar wellicht.
noot 1 Karel ende Elegast: Middelnederlandse literaire tekst
noot 2 Vondel, Hooft, Bilderdijk, Rhijnvis Feith: auteurs uit de Nederlandse literaire geschiedenis
naar: Sebastien Valkenberg
in: de Volkskrant, 26 april 2018
Vraag 35 1 punt
“Schrijver Christiaan Weijts had de leeslijst gezien van een gymnasiumleerling. ‘Ik schrok me kapot.” (regels 37-40)
Leg uit wat maakte dat Weijts zich kapotschrok van de leeslijst.
Geef antwoord in een of meer volledige zinnen en gebruik voor je antwoord niet meer dan 25 woorden.
Bekijk het antwoord
- Noemt dat op de leeslijst boeken staan die leerlingen niet leuk vinden (of die hun leesplezier vergallen, of die je voorgoed bij de boekenkast wegjagen), of dat er alleen oude of dikke boeken op staan, of dat de tekstlengte niet bevorderlijk werkt. (1p)
Maximaal 25 woorden. Beoordeel de spelling en grammatica. Weliswaar zijn de genoemde werken niet allemaal bijzonder dik, maar leerlingen zouden dit wel zo kunnen afleiden uit regel 45-47.
Vraag 36 1 punt
“Het is niet de schuld van Vondel, Hooft en Bilderdijk dat jongeren geen lange teksten meer verwerken.” (regels 78-81)
Hoe komt het volgens de auteur van tekst 4 wel dat jongeren geen lange teksten meer verwerken?
Geef antwoord in een of meer volledige zinnen.
Bekijk het antwoord
- Noemt dat onderwijskundigen ervoor pleiten jongeren geen langere teksten meer voor te leggen (omdat ze de concentratie hebben van een goudvis), of dat het onderwijs de leesvaardigheid onvoldoende bevordert. (1p)
Niet goed: 'Jongeren hebben de concentratie van een goudvis.' en 'Jongeren hebben geen concentratie meer.' Beoordeel de spelling en grammatica.
2023, tijdvak 2: Tekst 1
Opgavetekst
Tekst 1 Maar ik bén gelukkig en ik bén productief
(1) “Het is geen afgunst, maar ik ga toch sommigen ontvolgen om niet elke keer geconfronteerd te worden met wat ik niet heb.” Dit bericht stuurde een vriendin van bijna dertig mij. Voor haar is het tijd om afstand te nemen van sociale media, en vooral van het succes dat daar ongebreideld wordt gedeeld. Mijn vriendin wil trots zijn op haar leven, maar dagelijks posts zien van anderen die carrière maken en een mooi leven leiden, geeft haar toch het gevoel dat ze het niet goed doet. Of in elk geval niet goed genoeg.
(2) En inderdaad, een uurtje scrollen en klikken op Instagram, Twitter en LinkedIn is niets anders dan kijken naar een successhow. Een oud-klasgenoot deelt een foto van sleutels in haar hand. Ze heeft net een huis gekocht met haar vriend. Een kennis is van baan gewisseld en is nu directeur van een groeiend creatief bedrijf. Een oud-studiegenoot plaatst elke dag een foto of video van hoe ze vroeg uit bed gaat om buiten te sporten, voor zij en haar strakke lichaam aan het werk gaan bij haar eigen bedrijf dat al sinds haar afstuderen een succes is.
(3) Nederlanders zitten gemiddeld anderhalf uur per dag op sociale media, blijkt uit recent onderzoek van marktonderzoeksbureau Newcom. Jongvolwassenen tussen de 20 en 39 jaar zitten er met zo’n 111 minuten per dag het meest op, na jongeren tussen de 15 en 19 jaar (160 minuten). Post na post beklijft het idee: het leven is maakbaar en succes een keuze.
(4) Een van mijn vrienden vraagt tijdens een brunch of hij niet een online lessenpakket moet kopen om te leren meer uit zijn dag te halen. Hij heeft een eigen onderneming, een vol sociaal leven en traint voor een triatlon. “Iets met beter plannen of productiviteit. Of juist mindfulness, zodat ik gelukkiger word?” Hij was een aanbieding tegengekomen: de cursus was afgeprijsd voor early birds.1)
(5) Ik snap zijn behoefte. Als ik internet en sociale media afstruin, stuit ik op online cursussen, workshops en lezingen om beter te werken of gelukkiger te worden en elke keer slaat de twijfel even toe. Zal ik? De Instagramcursus Leer productief werken à 49 euro kan uitstelgedrag en perfectionisme wegnemen en helpen “intuïtief productief” te zijn – wat dat dan ook mag zijn. Het online programma Vandaag gelukkig, morgen succesvol belooft me inzichten en technieken te geven voor een “mooier, positiever en gelukkiger” leven. “Al 1500 mensen” gingen me voor. Met een paar klikken maak ik mezelf een paar honderd, zo niet vele honderden euro’s afhandig, terwijl: ik bén gelukkig en ik bén productief. Maar kan ik niet nog gelukkiger worden? Hoe kan het allemaal nóg beter?
(6) Richard Layard, emeritus hoogleraar arbeidseconomie, noemt dit de happiness paradox. In zijn onderzoek naar geluk analyseerde hij de relatie tussen inkomen en geluk en concludeerde hij dat individuen nooit echt gelukkig kunnen zijn wanneer ze hun eigen geluk vergelijken met wat anderen hebben. Door het maken van een vergelijking hebben ze onvoldoende aandacht voor wat henzelf gelukkig maakt.
(7) De vergelijkcultuur verklaart deels ook de continue honger naar meer. Er zal immers áltijd iemand beter zijn of in ieder geval de beste. Het vergelijken met anderen is iets van alle tijden, zegt prestatie- en sportpsycholoog Kelly Dekker. “Het lastige nu is dat we ons met iedereen kunnen vergelijken. Vroeger keek je naar je leeftijdsgenoten in hetzelfde dorp of uit dezelfde buurt. Die stonden niet heel ver van je af. Nu zie je door het internet continu hoe iemand uit een heel ander milieu en heel andere omgeving presteert. Dat kan voor onrust zorgen.”
(8) Online zien we louter de uitkomst, benadrukt Dekker. “Je ziet zelden de weg die iemand aflegt om bij een punt te komen. We zien bijvoorbeeld niet dat mensen supergestrest zijn of uitgeput. We plaatsen trots de resultaten, maar de weg ernaartoe ontbreekt.”
(9) Ergens weten we dat sociale media lang niet alles laten zien; toch helpt dat maar weinig. “Als je continu succesvolle mensen ziet, wordt het steeds lastiger dat beeld te relativeren”, zegt Dekker. “We kunnen het idee krijgen dat het leven draait om resultaten behalen en doelen afvinken. Maar voor je iets gaat nastreven, is het goed om je af te vragen wat je zelf wilt in het leven.”
(10) Een oudere vriend adviseerde me ooit het leven te zien als één dag: tot 06.00 uur ben je kind. Vanaf dan tot ongeveer 15.00 uur heb je de tijd om veertig te worden. Om 18.00 uur ga je met pensioen en de avond is voor de laatste levensfase. “Hoe laat op de dag is het dan nu bij jou? Zie je wel dat je niet hoeft te haasten.”
(11) De 27-jarige freelancer Maaike Schneiders, die als ‘manusje-van-alles’ in de media werkt, ziet zichzelf ook ‘ingehaald’ worden door leeftijdsgenoten. “Ik heb precies dezelfde stage gelopen als een leeftijdsgenoot. Zij heeft nu succes, zie ik op Instagram. Ze heeft een vaste baan en doet er dingen naast. Ik zie dat ze superlekker gaat en ik weet natuurlijk ook dat ze er hard voor werkt. Toch denk ik vaak: waarom ben ik daar niet?”
(12) Schneiders noemt online ‘grootheden’ als videomaker en tekenaar Lize Korpershoek en Yara Michels, oud-hoofdredacteur van Linda Meiden en oprichter van blog Chapter Friday. “Zij zijn ouder en toch denk ik: wauw, dat wil ik ook. Dan ga ik harder en meer werken, terwijl ik al hard werk. En de druk om te presteren neemt almaar toe. Als ik eerlijk ben, voel ik me daar soms wel ongelukkig door. Het lijkt alsof ik links en rechts word ingehaald.”
(13) Wie denkt dezelfde weg te willen volgen, moet dus mee, ook als dat wringt met iemands capaciteiten of portemonnee. Schneiders zou graag een cursus volgen om efficiënter te leren werken. “Als ik meer geld had, zou ik zo’n cursus serieus overwegen. Nu lukt het gewoon niet. Soms zijn die dingen wel 1000 euro...”
(14) Alles lijkt te koop, stelt psycholoog Dekker. “Mensen houden van controle. Als zo’n cursus belooft dat je in honderd dagen gelukkiger wordt, denk je dat je dat nodig hebt. Bedrijven maken slim gebruik van onze hang naar controle en ons streven naar zelfvertrouwen.”
(15) Toch wil Dekker benadrukken: er is nu eenmaal geen recept voor succes en vooral niet voor geluk. “Als je eenmaal die carrière, dat koophuis of dat getrainde lichaam hebt, wil dat niet zeggen dat je je altijd beter voelt. Zelfvertrouwen en trots zijn gevoelens. Gevoelens komen en gaan. Het is heel normaal dat je het ene moment denkt: ik voel me goed, en het andere moment: wat ben ik aan het doen?”
(16) Dat zoekende gevoel ontbreekt op sociale media. En hoe leg je écht geluk eigenlijk vast? Moet je dat wel willen vastleggen?
(17) Volgens de eerdergenoemde Layard, tevens een autoriteit op het gebied van onderzoek naar geluk, is een groot deel van de mensen verkeerd bezig in de zoektocht naar geluk. Nog altijd wordt te vaak gefocust op individuele successen die gericht zijn op winnen, op beter zijn dan een ander en op vrijheid, stelt hij. In zijn boek Can we be happier? Evidence and ethics2) zet hij een andere definitie uiteen. Volgens Layard zitten de mensen die zich toeleggen op samenwerken met anderen, vertrouwensbanden opbouwen en onderdeel uitmaken van een groter geheel daadwerkelijk op de route naar geluk. Kwalitatieve banden met anderen leveren meer levensvreugde op dan het nastreven van kwantitatieve successen zoals veel volgers op sociale media.
(18) De afgelopen jaren is de mentale druk bij jongvolwassenen alleen maar toegenomen, ziet Jet Bussemaker, voorzitter van de Raad voor Volksgezondheid en Samenleving. In 2018 publiceerde de Raad al een essay waarin werd gepleit voor een maatschappelijke aanpak om die druk te verminderen. “Dat stuk heeft alleen maar aan urgentie gewonnen”, zegt Bussemaker nu. “Jongvolwassenen vergelijken zichzelf met elkaar, maar ook wij als maatschappij hebben nog altijd starre en knellende verwachtingen van de nieuwe lichtingen. We gebruiken te eenzijdige maatstaven: studiecijfers moeten hoog zijn, cv’s moeten volstaan met allerlei bijbanen, vrijwilligerswerk en stages. Het is alsof we in een ratrace zitten: alles moet snel, nu en perfect. De druk van buitenaf is groot en leidt behalve tot stress ook tot onrechtvaardigheid: de ene jongere kan bijvoorbeeld bewust allerlei extra functies op het cv zetten, terwijl de ander voor een ziek familielid zorgt. Als je mantelzorger bent, krijg je daar dan ook waardering voor? De levens van mensen zijn pluriform en die van jongvolwassenen ook.”
(19) Er is nadrukkelijk ook een rol weggelegd voor werkgevers, organisaties en onderwijsinstellingen, zegt Bussemaker. “We kunnen jongeren niet oproepen hun eigen pad te tekenen, terwijl de maatschappij op dezelfde manier blijft opereren.” Jongeren zou ze vooral willen zeggen: stop met vergelijken. “We moeten niet vergeten dat je op latere leeftijd ook nog kunt leren en carrière kunt maken. Laten we iets meer ruimte nemen met z’n allen. Je hoeft niet op je twintigste of dertigste al je hele leven te hebben uitgestippeld. Je kan nog een leven lang leren en jezelf ontwikkelen.”
noot 1 early birds: klanten die heel vroeg bestellen en daarom korting krijgen
noot 2 Can we be happier? Evidence and ethics: Kunnen we gelukkiger zijn? Bewijs en ethiek
naar: Raounak Khaddari
uit: Het Parool, 19 juni 2021
Raounak Khaddari werkt als journalist voor Het Parool.
Vraag 1 1 punt
“Het is geen afgunst, maar ik ga toch sommigen ontvolgen om niet elke keer geconfronteerd te worden met wat ik niet heb.” (regels 1-4)
Wat wil deze persoon volgens alinea 1 uiteindelijk bereiken met het mijden van de confrontatie?
Bekijk het antwoord
- Noemt een van de volgende doelen: (ze wil) het gevoel hebben het goed (genoeg) te doen / (ze wil) niet (voortdurend) het gevoel hebben het niet goed (genoeg) te doen / (ze wil) afstand nemen/hebben van het succes van anderen / (ze wil) trots zijn op haar leven. (1p)
Beoordeel de spelling.
Vraag 2 1 punt
Uit alinea 1 tot en met 5 blijkt wat de heersende gedachte is in de samenleving over een succesvol en gelukkig leven.
Welke zin geeft die heersende gedachte het best weer?
Bekijk het antwoord
Antwoord: D
Vraag 4 2 punten
Richard Layard en Kelly Dekker benoemen in alinea 6 en 7 ieder een gevolg van het vergelijken van jezelf met anderen.
Waar leidt het vergelijken met anderen toe volgens Layard en waar leidt het toe volgens Dekker?
Bekijk het antwoord
- Volgens Layard leidt vergelijken ertoe dat mensen nooit echt gelukkig zijn / onvoldoende aandacht hebben voor wat henzelf gelukkig maakt. (1p)
- Volgens Dekker leidt vergelijken ertoe dat mensen (voortdurend) onrust / honger naar meer ervaren. (1p)
Beoordeel de spelling.
Vraag 5 2 punten
Volgens alinea 7 en 8 heeft de komst van internet aspecten van het onderling vergelijken veranderd.
Wat is er veranderd volgens alinea 7 en wat is er veranderd volgens alinea 8?
Neem de alineanummers 7 en 8 over en schrijf je bijbehorende antwoord erachter. Gebruik voor je totale antwoord niet meer dan 25 woorden.
Bekijk het antwoord
- Alinea 7: de grootte/samenstelling van de groep waarmee je jezelf vergelijkt. Je kunt jezelf vergelijken met iedereen / meer(dere) mensen / mensen uit een heel ander milieu/een heel andere omgeving / mensen die je niet kent. (1p)
- Alinea 8: meer focus op het resultaat dan op het proces. Je ziet alleen de uitkomst / zelden de weg die iemand aflegt (naar resultaten/succes). (1p)
Maximaal 25 woorden voor het hele antwoord; woorden daarna tellen niet mee. Beoordeel de spelling.
Vraag 9 1 punt
“Volgens de eerdergenoemde Layard, tevens een autoriteit op het gebied van onderzoek naar geluk, is een groot deel van de mensen verkeerd bezig in de zoektocht naar geluk.” (regels 194-199)
In alinea 17 geeft Layard aan wat mensen wel en wat mensen niet moeten doen in de zoektocht naar geluk.
Citeer de zin waarin deze beide elementen voorkomen.
Bekijk het antwoord
- Citeert: “Kwalitatieve banden met anderen leveren meer levensvreugde op dan het nastreven van kwantitatieve successen zoals veel volgers op sociale media.” (regels 211-215) (1p)
Beoordeel de spelling.
Vraag 10 1 punt
“Er is nadrukkelijk ook een rol weggelegd voor werkgevers, organisaties en onderwijsinstellingen, zegt Bussemaker.” (regels 248-251)
Hoe moeten werkgevers, organisaties en onderwijsinstellingen de druk bij jongvolwassenen verminderen volgens alinea 18?
Zij moeten
Bekijk het antwoord
Antwoord: A
Vraag 11 1 punt
Zowel in alinea 10 als in alinea 19 worden adviezen gegeven.
Welk advies blijkt uit beide alinea’s?
Bekijk het antwoord
- Noemt het advies dat je je niet hoeft te haasten / dat niet alles nu/meteen hoeft te gebeuren / dat je op latere leeftijd ook nog kunt leren en carrière kunt maken / dat je jezelf nog een leven lang kunt ontwikkelen. (1p)
Beoordeel de spelling. Niet goed: dat je het leven moet zien als één dag.
Tekstfragment 1
(1) Sociale vergelijkingen kunnen twee kanten op: omhoog en omlaag. We vergelijken onszelf in neerwaartse richting door te kijken naar mensen die er slechter voorstaan dan wijzelf.
(2) Dat is een manier om onszelf gerust te stellen. “Het is niet voor niks dat de programma’s van bijvoorbeeld Dr. Phil1) en Oprah Winfrey2) zo populair zijn”, zegt sociaal psycholoog Paul van Lange, hoogleraar aan de Vrije Universiteit Amsterdam. In feite verzekeren we onszelf ervan dat het allemaal nog veel erger kan als we de misère bij Dr. Phil zien.
(3) “Door onszelf te vergelijken met mensen die slechter af zijn, voelen we ons korte tijd beter”, zegt Van Lange. Het is een handige truc die we inzetten om te kunnen omgaan met teleurstellende gebeurtenissen in ons eigen leven, zoals ontslag of ziekte.
(4) Neerwaartse vergelijkingen gebruiken we dus om ons beter te voelen. Daartegenover staan de ‘opwaartse vergelijkingen’ die we maken als we iemand zien die beter presteert dan wijzelf. Vaak gebeurt dat onbewust: wanneer een collega vertelt dat hij gisteren twintig kilometer heeft hardgelopen ga je automatisch bij jezelf na wanneer je zelf voor het laatst sportte. Dat kan een stimulans zijn om zelf ook aan je conditie te gaan werken. Goed voorbeeld doet immers goed volgen: van kijken naar iemand die beter presteert of het beter heeft, kun je leren wat je eigen zwakke plekken zijn en hoe je kunt groeien.
noot 1 Dr. Phil McGraw gaat in zijn talkshow met mensen in gesprek over hun dagelijkse problemen.
noot 2 Oprah Winfrey sprak in haar talkshows over uiteenlopende onderwerpen met uiteenlopende (beroemde) gasten.
uit: Eva Gabeler, ‘Dag perfectie! Hoog tijd voor wat online eerlijkheid’
in: www.psychologiemagazine.nl
Vraag 12 1 punt
Zowel in tekstfragment 1 als in tekst 1 komt het vergelijken met anderen aan bod.
In welk opzicht verschillen tekstfragment 1 en tekst 1 als het gaat om het effect van vergelijken?
Geef antwoord in één of meer volledige zinnen en gebruik voor je antwoord niet meer dan 25 woorden.
Bekijk het antwoord
- Een van de volgende: volgens tekstfragment 1 kan vergelijken ook een positief effect hebben / wordt vergelijken niet alleen als negatief gezien. / Uit tekst 1 blijkt niet dat vergelijken ook een positief effect kan hebben. / In tekstfragment 1 wordt gesteld dat vergelijken wel goed kan zijn. / In tekst 1 wordt vergelijken niet als iets goeds gezien. (1p)
Maximaal 25 woorden; woorden daarna tellen niet mee. Beoordeel de spelling en grammatica. Uit het antwoord moet het contrast blijken dat tekstfragment 1, in tegenstelling tot de hoofdtekst, wél aangeeft dat het goed kan zijn jezelf met anderen te vergelijken.
Vraag 13 1 punt
In alinea 11 en 12 van tekst 1 vergelijkt Maaike Schneiders zichzelf met anderen.
Geef op basis van de informatie in tekstfragment 1 aan of hier sprake is van een neerwaartse of een opwaartse vergelijking. Leg je antwoord uit.
Geef antwoord in één of meer volledige zinnen en gebruik voor je antwoord niet meer dan 25 woorden.
Bekijk het antwoord
- Er is sprake van een opwaartse vergelijking, omdat Schneiders zichzelf vergelijkt met iemand die beter presteert dan zij. (1p)
Maximaal 25 woorden; woorden daarna tellen niet mee. Beoordeel de spelling en grammatica. Het scorepunt alleen toekennen als de juiste vergelijking is genoemd en de juiste uitleg is gegeven.
Vraag 15 2 punten
Welke zin geeft de hoofdgedachte van tekst 1 het best weer?
Bekijk het antwoord
Antwoord: C
2023, tijdvak 2: Tekst 2
Opgavetekst
Tekst 2 Politiek debat hoort juist in de schoolbank
(1) “Nee, bij ons op school hebben we het niet over de verkiezingen gehad”, zo vertelde mijn zoon. Zijn docenten in 3 vwo gaven aan dat het lastig is om over politiek te praten zonder je eigen mening te delen. Daarom hadden ze besloten om het er niet over te hebben. Politieke socialisatie vonden zij iets voor thuis, niet voor school.
(2) Uit mijn onderzoek naar scholierenverkiezingen weet ik dat aandacht voor de verkiezingen enorm verschilt. Bij de ene school organiseren leerlingen en docenten samen scholierenverkiezingen, bij de andere beperken docenten zich tot het uitdelen van een link naar een stemwijzer. Bij de ene school praten leerlingen en docenten uitgebreid over hun politieke zorgen, vragen en ervaringen, bij de andere worden gesprekken over controversiële (politieke) kwesties vermeden.
(3) Hoezo dit verschil? In Nederland is politieke vorming in het voortgezet onderwijs primair belegd bij het vak maatschappijleer. Dit vak richt zich op het bevorderen van kennis en denkvaardigheden. Veel docenten maatschappijleer zullen leerlingen wel ondersteunen bij het vormen en bevragen van een mening over politieke kwesties. Het ondersteunen van leerlingen bij het leren vormen en geven van hun mening over, bijvoorbeeld, de zin(loosheid) van stemmen valt alleen niet onder hun formele taak.
(4) De wet burgerschapsvorming uit 2006 bood weinig houvast. Deze wet verplichtte scholen om actieve participatie van leerlingen te bevorderen, maar bood verder geen criteria. Als een school plastic ging prikken met leerlingen, voldeed zij formeel aan deze eis. De huidige burgerschapswet, die in 2020 door de Tweede Kamer is goedgekeurd, zet gelukkig steviger in op het bevorderen van democratische participatieve vaardigheden. Aandacht voor politieke meningsvorming die verder gaat dan ‘wat vind je van standpunt x’ is echter nog geen gemeengoed in politiek onderwijs.
(5) Nu begrijp ik heel goed dat docenten in onze afrekencultuur niet staan te popelen om hun mening te delen over politieke kwesties. Ook ben ik – net als de docenten van mijn zoon – van mening dat socialisatie in het gedachtegoed van een bepaalde politieke partij niet thuishoort in het onderwijs.
(6) Toch vind ik het, met veel internationale collega-onderzoekers op het gebied van burgerschapsonderwijs, enorm belangrijk dat er op scholen aandacht is voor politieke meningsvorming.
(7) Ten eerste hoort aandacht voor politieke meningsvorming bij de kwalificerende taak van het onderwijs: elke docent is expert in een specifiek onderwerp. Met die expertise kan de docent maatschappijleer bijvoorbeeld leerlingen helpen om zich een geïnformeerde mening te vormen over de (on)zin, (on)haalbaarheid en (on)rechtsstatelijkheid van voorgenomen beleid van politieke partijen over onderwerpen die hen bezighouden.
(8) Ten tweede hoort het bij de socialiserende taak van het onderwijs. Veel mensen bevinden zich in hun eigen politieke bubbel. Respect voor het feit dat mensen een andere mening hebben dan jij, en op respectvolle wijze jouw mening uiten (zonder doodsbedreigingen) krijgt niet iedereen van huis uit mee. Bescheidenheid over wat je niet weet en de moed om je mening bij te stellen ook niet. Juist op school kunnen leerlingen (ouders met) verschillende politieke kleuren gezamenlijk stilstaan bij huidige en wenselijke waarden en normen op het gebied van vrijheid van meningsuiting.
(9) Ten derde hoort het bij de persoonsvormende taak van het onderwijs. Leerlingen en docenten maken zich allemaal zorgen over bepaalde maatschappelijke kwesties. Ze hebben allemaal een mening over hoe (weinig) zinvol het is om je stem uit te brengen, en over wat er (minder) goed geregeld is in Nederland. Met een beetje geluk durven zij in onze meningensamenleving ook af en toe aan te geven dat ze ergens te weinig over weten om ergens iets van te vinden.
(10) Door in gesprek te gaan over deze zorgen, meningen, twijfels en vragen kunnen docenten leerlingen ondersteunen bij het vinden van hun eigen stem. Laten we jongeren in het onderwijs dus blijven ondersteunen bij hun politieke meningsvorming, en leren hoe zij respectvol met politieke meningen van anderen kunnen omgaan.
naar: Isolde de Groot
uit: Trouw, 17 maart 2021
Isolde de Groot is universitair docent burgerschapseducatie en betekenisvol onderwijs aan de Universiteit voor Humanistiek.
Vraag 17 1 punt
“Zijn docenten in 3 vwo gaven aan dat het lastig is om over politiek te praten zonder je eigen mening te delen.” (regels 3-6)
Hieruit blijkt terughoudendheid bij docenten om hun eigen mening te geven.
Welke woordgroep uit de tekst geeft een directe verklaring voor deze terughoudendheid?
Bekijk het antwoord
Antwoord: D
Vraag 18 1 punt
Welke verklaring geeft alinea 3 voor het verschil in aandacht voor de verkiezingen op middelbare scholen?
Geef antwoord in één of meer volledige zinnen.
Bekijk het antwoord
- Noemt dat het ondersteunen van leerlingen bij het leren vormen en geven van hun mening over de politiek niet onder de formele taak van docenten/scholen valt. (1p)
Beoordeel de spelling en grammatica.
Vraag 19 2 punten
De auteur van tekst 2 laat merken dat zij een autoriteit is op het gebied van het onderwerp van de tekst.
Citeer de twee zinsgedeelten uit tekst 2 waarin dit het duidelijkst tot uitdrukking komt.
Bekijk het antwoord
- Citeert: “(Uit) mijn onderzoek naar scholierenverkiezingen (weet ik dat)” (regels 11-12). (1p)
- Citeert: “(Toch vind ik het,) met veel internationale collega-onderzoekers op het gebied van burgerschapsonderwijs” (regels 66-69). (1p)
Beoordeel de spelling.
2023, tijdvak 2: Tekst 3
Opgavetekst
Tekst 3 Laat jongeren eerder meedoen
Tekst 3 is een reactie uit 2020 op uitspraken van minister-president Rutte over manieren waarop jongeren kunnen meepraten over de coronamaatregelen van het kabinet.
(1) Toen minister-president Rutte ons als jongeren vorige week opriep om in actie te komen, moest ik direct denken aan de titel van het regeerakkoord van zijn derde kabinet: Vertrouwen in de toekomst. De revolutie moet volgens Rutte vanuit de nieuwe generatie komen, doordat wij met nieuwe plannen komen en deze ook uitvoeren. Maar als jongeren verantwoordelijk zijn voor de toekomst van ons land, hoe kunnen we er dan voor zorgen dat er ook naar onze ideeën geluisterd wordt? De eerste stap die de regering moet zetten is het voor jongeren mogelijk maken om burgerinitiatieven in te dienen en te ondertekenen.
(2) Sommige zaken kunnen jongeren natuurlijk lokaal aankaarten, maar veel beleid wordt gemaakt op landelijk niveau. Sinds de afschaffing van het referendum is het burgerinitiatief een van de laatste middelen waarmee individuele burgers zaken kunnen aankaarten in de Tweede Kamer. Een burgerinitiatief wordt behandeld in de Kamer als aan een aantal voorwaarden is voldaan, zoals de drempel van 40.000 handtekeningen. Niet iedereen kan een burgerinitiatief indienen en een handtekening zetten: personen onder de achttien jaar zijn uitgesloten van dit recht. Zeker nu de wil om jongeren te betrekken bij de democratie groter is dan ooit, is het tijd om die grens te verleggen naar zestien jaar.
(3) Jongeren hebben belang bij een groot deel van het beleid. De scholierenstaking in 2019 liet zien dat jongeren betrokken willen worden bij klimaatbeleid, maar ook op thema’s zoals onderwijs is de stem van jongeren onmisbaar. Zo was er in 2013 een burgerinitiatief dat een einde wilde maken aan overvolle schoolklassen, waarvoor maar net de drempel van 40.000 handtekeningen werd bereikt. Het is gek dat dit initiatief alleen ondertekend kon worden door mensen die hun schooltijd al achter de rug hadden.
(4) De meest voor de hand liggende manier om jongeren te betrekken bij democratie is om de stemgerechtigde leeftijd te verlagen, bijvoorbeeld naar zestien jaar. Omdat de stemgerechtigde leeftijd vastgelegd is in de grondwet, zou er een tweederdemeerderheid voor nodig zijn. Ook duurt het vaak jaren voordat een grondwetswijziging aangenomen is en in werking treedt. Voor het ondertekenen van burgerinitiatieven door zestien- en zeventienjarigen geldt dit gelukkig niet. Het enige wat nodig is, is een wijziging van het reglement verzoekschriften en burgerinitiatieven, en dat kan met een gewone meerderheid van stemmen. Het bizarre is dat jongeren die nog geen achttien jaar zijn, wél gewone petities mogen ondertekenen en indienen. Dat is dan wel weer vastgelegd in de grondwet. Het zou logisch zijn om de regels voor burgerinitiatieven gelijk te trekken met die van andere petities.
(5) Het kabinet is zelf al eerder op zoek gegaan naar manieren om jongeren te betrekken bij de democratie. Vorige zomer begon de minister van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties met de opzet van een ‘jongerenparlement’. Ironisch genoeg was de verschillende politieke jongerenorganisaties niet om advies gevraagd. Er volgde een storm aan kritiek, waardoor het ministerie nu op zoek is naar nieuwe plannen om de nieuwe generatie meer te laten participeren. Door de oproep van de premier is deze zoektocht in een stroomversnelling gekomen.
(6) Rutte noemt het cruciaal dat jongeren nu met oplossingen komen om sterker uit de crisis te komen. Als we willen dat er ook echt geluisterd wordt naar hun ideeën, moeten we het indienen en ondertekenen van burgerinitiatieven openstellen voor zestien- en zeventienjarigen. Deze simpele en snelle wijziging kan leiden tot een overvloed aan verfrissende voorstellen. Sterker nog: voor een premier die jongeren de ‘revolutie’ wil laten uitroepen is dit een buitenkansje. Met dit plan voegt Rutte de daad bij het woord en heeft hij pas echt ‘Vertrouwen in de toekomst’.
naar: Wouter Ubbink
uit: Trouw, 30 mei 2020
Wouter Ubbink was van juni 2019 tot juni 2020 voorzitter van DWARS, de onafhankelijke jongerenorganisatie van GroenLinks.
Vraag 23 3 punten
In alinea 3 en 4 worden drie verschillende vormen van politieke participatie door jongeren genoemd, waarbij wordt aangegeven hoe snel of op welke termijn deze vormen kunnen worden ingevoerd.
Neem de nummers uit onderstaande tabel over op je antwoordblad en vul het gevraagde aan.
| Vorm van politieke participatie | Hoe snel / op welke termijn |
|---|---|
| 1a | 1b is al ingevoerd |
| 2a | 2b |
| 3a | 3b |
Bekijk het antwoord
- Vult in: 1a: (het ondertekenen en/of indienen van) petities (door jongeren onder 18 jaar); 2a: (het indienen en ondertekenen van) burgerinitiatieven (door zestien- en zeventienjarigen); 2b: op korte termijn / kan snel; 3a: het verlagen van de stemgerechtigde leeftijd (naar 16 jaar); 3b: op lange termijn / duurt jaren / is niet direct haalbaar (omdat er een grondwetswijziging voor nodig is). (3p)
Vijf in te vullen onderdelen (1a, 2a, 2b, 3a, 3b); 1b staat al in de tabel. Vijf juist 3 punten; vier of drie juist 2; twee juist 1; minder dan twee 0. Beoordeel de spelling.
Vraag 24 1 punt
In alinea 3 en 4 wordt op twee verschillende plekken kritiek gegeven op het huidige beleid rondom politieke participatie door jongeren.
Citeer twee zinnen uit alinea 3 en 4 waarin kritiek staat op dat beleid.
Bekijk het antwoord
- Citeert twee van deze zinnen: (a) “Het is gek dat dit initiatief alleen ondertekend kon worden door mensen die hun schooltijd al achter de rug hadden.” (regels 51-54); (b) “Het bizarre is dat jongeren die nog geen achttien jaar zijn, wél gewone petities mogen ondertekenen en indienen.” (regels 72-75); (c) “Het zou logisch zijn om de regels voor burgerinitiatieven gelijk te trekken met die van andere petities.” (regels 77-79). (1p)
Beoordeel de spelling. Niet goed: “Dat is dan wel weer vastgelegd in de grondwet.” (regels 76-77).
2023, tijdvak 2: Overkoepelende vragen
Vraag 28 2 punten
Zowel in tekst 2 als in tekst 3 wordt gepleit voor een verandering op het gebied van het betrekken van jongeren bij de democratie.
Wie of wat moet deze verandering in gang zetten volgens tekst 2 enerzijds en tekst 3 anderzijds?
Geef antwoord door uit onderstaande zinnen de nummers over te nemen en daarachter de juiste aanvulling te noteren.
Volgens tekst 2 moet deze verandering komen vanuit ... (2)
Volgens tekst 3 moet deze verandering komen vanuit ... (3)
Bekijk het antwoord
- Bij (2), volgens tekst 2: het onderwijs / scholen / docenten. (1p)
- Bij (3), volgens tekst 3: de politiek / politici. (1p)
Beoordeel de spelling.
Vraag 29 2 punten
Stel, je overweegt als zestien- of zeventienjarige om een burgerinitiatief in te dienen, iets wat de auteur van tekst 3 zal aanmoedigen. Je moet dan twee stappen zetten: de eerste stap is weloverwogen besluiten of je dit wel of niet gaat doen, de tweede stap is het burgerinitiatief op een goede manier indienen.
Welke twee vaardigheden heb je volgens tekst 2 nodig voor de eerste stap?
Noteer deze twee vaardigheden. Baseer je antwoord op alinea 7 tot en met 9 van tekst 2.
Gebruik voor je antwoord niet meer dan 50 woorden.
Bekijk het antwoord
- Een geïnformeerde mening kunnen vormen (over de (on)zin, (on)haalbaarheid en (on)rechtsstatelijkheid van het voorgenomen beleid van politieke partijen over onderwerpen die hen bezighouden). (1p)
- Durven/kunnen aangeven dat je ergens te weinig over weet (om er iets van te vinden). (1p)
Maximaal 50 woorden; woorden daarna tellen niet mee. Beoordeel de spelling. Uit het antwoord bij de eerste vaardigheid moet blijken dat het gaat om het kunnen vormen van een mening, en niet om het kunnen geven van een mening. Niet goed: op een respectvolle manier je mening kunnen uiten.
2023, tijdvak 2: Tekst 4
Opgavetekst
Tekst 4 Ga loten als je iets wil doen aan ongelijkheid
(1) Discriminatie speelt een rol in basisschooladviezen, stagetoewijzingen, sollicitaties, toelating tot nachtclubs en in etnische profilering door de politie en Belastingdienst, zoals blijkt uit een overzichtsartikel in de Volkskrant (Ten eerste, 6 juni 2020). Deze lijst is niet compleet. Ook op de woningmarkt en bij de toekenning van beurzen en prijzen is sprake van bevooroordeling.
(2) Alle bovengenoemde praktijken zijn expliciet verboden in de Algemene wet gelijke behandeling. Maar als zo vaak biedt een verbod geen oplossing. In dit geval is dat omdat mensen die selectiebeslissingen nemen, hun oordeelsvermogen over andere mensen schromelijk overschatten. Vrijwel iedereen heeft hier last van, zo blijkt keer op keer uit psychologisch onderzoek.
(3) Het is wetenschappelijk gezien vrijwel onmogelijk te voorspellen wie het goed gaat doen in een opleiding of in een baan. Alleen verschillen in expertise, zoals vast te stellen met objectieve testen, hebben enige voorspellende waarde. Persoonlijkheid bijvoorbeeld, gemeten in tests of interviews, draagt niet bij. Ook inschattingen van motivatie hebben geen toegevoegde waarde. Het is welbekend dat ‘zachte’ selectiemethoden, zoals interviews en brieven, riskanter zijn dan ‘harde’ methoden, zoals toelatingstesten en examens. De vaak verafschuwde eindtoets basisonderwijs blijkt keer op keer minder te discrimineren dan de basisschoolleerkracht. Bijkomend probleem is dat in de meeste gevallen vele kandidaten gewoonweg geschikt zijn. Juist in dit soort gevallen spelen vooroordelen een grote rol en kiezen mensen kandidaten die het meest op henzelf lijken.
(4) Een manier om deze menselijke fout te compenseren is positieve discriminatie. Daar heb ik zo mijn twijfels bij. In de eerste plaats is positieve discriminatie in strijd met de grondwet. Een man die jarenlang keihard heeft gewerkt en gestudeerd enkel vanwege zijn sekse uitsluiten voor een bepaalde baan is discriminatie.
(5) In de tweede plaats werkt positieve discriminatie vaak averechts. Ze veroorzaakt polarisatie tussen groepen, die versterkt wordt door de keren dat positieve discriminatie verkeerd uitwerkt, bijvoorbeeld door hoge uitval onder groepen die dankzij quota tot opleidingen zijn toegelaten.
(6) In de derde plaats zijn quota vaak onwerkbaar. Stel dat een gehandicapte witte man, een zwangere vrouw en een Surinaamse man solliciteren naar een baan. Hoe wegen we deze achtergronden dan mee? Aan de universiteiten worden op dit moment alleen voor sekse quota gehanteerd. Dit leidt logischerwijs tot extra discriminatie van andere benadeelde groepen.
(7) Een betere methode is gewogen loting, waarbij de weging zoveel mogelijk op objectieve criteria is gebaseerd. Als het gaat om gelijkschakeling van groepen in de samenleving is deze methode op de lange termijn effectiever en eerlijker, en bovendien goed uitvoerbaar. Neem de selectie voor een opleiding als geneeskunde. Op basis van objectieve gegevens, de resultaten op de middelbare school en eventueel aanvullende testen, maken we bijvoorbeeld drie groepen: zeer geschikte, geschikte en ongeschikte kandidaten. We loten eerst in de zeer geschikte groep, en bij voldoende plaats ook in de geschikte groep. In veel gevallen kunnen we ook kiezen voor maar twee groepen; dan loten we alleen uit geschikte kandidaten.
(8) In allerlei selectieprocessen in de samenleving passen we dit al toe, onder andere in het onderwijs en op de woningmarkt. Maar ook op de arbeidsmarkt zouden we dit vaker moeten doen. Sollicitatiecommissies delen kandidaten in geschiktheidsgroepen in, bij voorkeur zonder het zwaar overschatte sollicitatiegesprek, waarna via loting de toewijzing volgt. Een afwijzing via loting is natuurlijk zeer vervelend, zeker als dit vaker gebeurt. Maar toch is dit beter uit te leggen dan een afwijzing om levensovertuiging, geslacht, afkomst of ras.
(9) Gewogen loting is eerlijker, meer in overeenstemming met de grondwet en leidt op langere termijn tot gelijkere uitkomsten in de samenleving.
naar: Han van der Maas
uit: de Volkskrant, 9 juni 2020
Han van der Maas is hoogleraar psychologie aan de Universiteit van Amsterdam.
Vraag 34 1 punt
“Een manier om deze menselijke fout te compenseren is positieve discriminatie.” (regels 48-50)
Citeer uit alinea 1 of 2 het woord waarmee deze “menselijke fout” ook wordt aangeduid.
Bekijk het antwoord
- Citeert het woord “bevooroordeling” (regel 11). (1p)
Beoordeel de spelling.
Vraag 35 2 punten
In alinea 4 tot en met 6 is sprake van een standpunt met drie bijbehorende argumenten. Deze argumentatiestructuur kan in onderstaande tabel worden samengevat.
| Onderdeel | Antwoord |
|---|---|
| standpunt | |
| argument 1 | |
| argument 2 | |
| argument 3 |
Neem de tabel over en vul het gevraagde aan. Geef steeds antwoord in één of meer volledige zinnen.
Bekijk het antwoord
- Vult de tabel in. Standpunt: positieve discriminatie is een twijfelachtige oplossing / is niet de ideale oplossing voor discriminatie / is geen geschikte manier om discriminatie tegen te gaan. Argument 1: het is in strijd met de grondwet. Argument 2: het werkt (vaak) averechts. Argument 3: quota (om bepaalde groepen positief te discrimineren) zijn (vaak) onwerkbaar. (2p)
Vier juist 2 punten; drie juist 1 punt; minder dan drie 0. Beoordeel de spelling en grammatica.
Vraag 39 2 punten
Wat is de hoofdgedachte van tekst 4? Geef antwoord door onderstaande zin over te nemen en aan te vullen tot een correcte en volledige zin.
De best mogelijke oplossing om … in … tegen te gaan, is het toepassen van ….
Bekijk het antwoord
- De best mogelijke oplossing om bevooroordeling / discriminatie / ongelijkheid in selectieprocessen (in de samenleving) / sollicitatiecommissies tegen te gaan, is het toepassen van gewogen loting. (2p)
Drie elementen juist 2 punten; twee juist 1 punt; minder dan twee 0. Beoordeel de spelling en grammatica.
2022, tijdvak 1: Tekst 1
Opgavetekst
Tekst 1 Fantaseren is overleven
(1) Als rechtgeaarde feministe kon filosofe Marjan Slob wegzwijmelen bij de romantische fictie van de bouquetreeks¹. De vaste rolverdeling in deze verhalen: een jonge vrouw, wat naïef en onervaren, valt voor de charmes van een oudere, wereldwijze man. Vastgeroeste stereotypen die niet passen bij de denkbeelden van een vooruitstrevende vrouw als Slob, zou je zeggen. Dat besefte ze zelf ook wel.
(2) Toch sloten deze genderverhoudingen aan bij Slobs romantische fantasieën. Dat zette haar aan tot het schrijven van het boek Foute fantasieën, dat nu na tien jaar opnieuw wordt uitgegeven. Daarin zegt Slob dat zo’n heimelijke verbeelding verre van onschuldig is. Die zet volgens haar de toon voor de omgang tussen de seksen. “Maar let wel, iedere fantasie heeft een bepaald effect”, zegt Slob. “Verbeelding doet iets met je, die beïnvloedt hoe je naar de wereld kijkt. Fantasie is zelfs nodig om die wereld te begrijpen en heeft daarmee een duidelijke en vrij praktische functie voor de mens.”
(3) In een lunchroom op het vernieuwde Utrecht Centraal, een plek die tot voor kort maar weinig tot de verbeelding sprak, legt de filosofe uit wat die functie volgens haar is. “Toen ik nog een klein meisje was, fantaseerde ik vaak over hoe het leven zou zijn als volwassene. Ik deed dan hoge hakken aan en ging voor de spiegel staan.” Die exercitie verschafte Slob een kijkje in de toekomst. Precies zo werkt het in ons hoofd, denkt ze. “We verbeelden ons van alles en maken een voorstelling van hoe iets zou zijn wat in de werkelijkheid niet zo is.”
(4) Een van de grote vragen waar filosofen zich op richten, is of je de wereld kunt kennen, volgens Slob. “Ze gaan daarbij uit van een binaire tegenstelling tussen dat wat waar en dat wat onwaar is. Fantasie zou in die opvatting onwaar zijn; ze is immers geen realiteit.” Toch klopt dat niet helemaal, aldus de filosofe. “Fantasie is misschien niet echt, maar wel degelijk reëel. Voel je het verschil tussen die twee? Fantasie hoort tot een verbeeldingswereld waarvan we vooraf accepteren dat die niet echt is. Maar toch heeft die verbeeldingswereld een duidelijke invloed op onze materiële werkelijkheid. Waar of onwaar zijn in dit geval moeilijk toepasbare begrippen.”
(5) Volgens Slob moeten we fantasie zien als een mentale proeftuin, waarin ieder individu zich een verscheidenheid aan situaties voorstelt en in gedachten beleeft. Bevalt die verbeelde situatie je of juist niet? Wat zou je anders willen? “Je creëert in je hoofd zo een parallelle wereld waarin je alternatieven kunt bedenken die fijner of effectiever zijn. Zo kun je een stappenplan maken en verder komen in die reële wereld, zonder eerst talloze fouten te begaan.”
(6) Filosoof en psychiater Damiaan Denys spreekt in vergelijkbare termen over fantasie als Slob. “Fantaseren is een van onze belangrijkste capaciteiten. Zonder zouden we niet kunnen overleven”, zegt hij stellig. “Door fantasie zijn wij in staat tot anticipatie, zoals dit verschijnsel in de neurowetenschappen genoemd wordt. In de laatste jaren is daar steeds meer aandacht voor, omdat anticipatie mentale stoornissen beïnvloedt. Het gaat hierbij om het vermogen van de hersenen om zich in te beelden wat er in bepaalde situaties zou kunnen gebeuren.”
(7) Denys geeft een eenvoudig maar herkenbaar voorbeeld. “Veel mensen zijn angstig als ze naar een sollicitatiegesprek moeten. Als ze zich inbeelden hoe zo’n gesprek gaat verlopen, worden ze rustiger. Dat gebeurt vaak onbewust. Sommige mensen fantaseren daarbij tot in het uiterste detail over zo’n situatie. Ze maken een beeld van de kamer, de dikte van het tapijt, de lichtinval, hoe het er zal ruiken. Dat vermogen maakt dat ze als het ware al tientallen malen dat gesprek gevoerd hebben. Die voorbereiding tempert de angstgevoelens.”
(8) “Cultuur speelt een bepalende rol bij fantaseren”, zegt Slob. “Je gebruikt concepten uit de wereld om je heen om die simultane werkelijkheid in elkaar te knutselen.” Dat verklaart ook waarom vrouwen zich kunnen verliezen in romantische verhalen uit de bouquetreeks. “Politiek gezien hebben we sterke bedenkingen bij die genderverhoudingen. Maar hoe afgekloven ook, toch zijn veel vrouwen er ontvankelijk voor.” Dat komt doordat die rolpatronen koninklijk uitgerold zijn in onze westerse cultuur, legt Slob uit. “Dat zit al in sprookjes. Daarin zie je passieve prinsessen die gered moeten worden door heroïsche prinsen – dezelfde patronen als in die bouquetreeks. Zo leren vrouwen van jongs af aan zich te vormen naar bestaande beelden. Er bestaat dus een wisselwerking tussen jou, je fantasie en onze samenleving. Erg kritisch is dit type verbeelding inderdaad niet.”
(9) Slob is ervan overtuigd dat al die fantasieën, hoe wild of gedwee ook, nuttig zijn voor de mens. “Voor mijn boek Hersenbeest heb ik mij verdiept in de evolutiebiologie. Sindsdien geloof ik sterk in een theorie die de ‘economie van de biologie’ heet. Die zegt dat we blijven doen wat nuttig is. Met activiteiten die dat niet zijn, stopt onze soort vroeg of laat. Volg je deze wetmatigheid, dan moet fantaseren wel zinnig zijn. Waarom laten we die energieslurpende hersenen van ons anders nog steeds zoveel overuren draaien?”
(10) Maar volgens Denys is het juist onmogelijk om in dergelijke termen te spreken over fantasie. “Verbeeldingskracht heeft volgens mij geen moraliteit: die is er gewoonweg. Er zijn daarbij talloze fantasten die allerlei beelden en ideeën voortbrengen die nergens op slaan. Handopleggers en genezers, mensen die denken de toekomst te kunnen zien in dierentekens – dat alles is ook volstrekte fantasie. Of dat nuttig is? Voor sommigen geeft dat betekenis aan het leven, dan is er misschien sprake van een bepaald nut. Maar heel productief is het niet.”
(11) Denys beschrijft daarnaast nog een ander type fantasie, dat niet beperkt wordt door iemands culturele context. “Want je kunt daar ook compleet aan voorbij fantaseren, in tegenstelling tot wat gebeurt bij die weinig kritische verbeelding. Dat is juist het mooie aan onze fantasie. Die is grenzeloos. Je kunt je hele samenlevingen voorstellen aan het uiterste einde van het heelal of de gedaante aannemen van een platvis van een onbestaande soort. Je fantasie is onbeperkt. Bij sommige creatievelingen wordt die fantasie wel zo bizar, dat niemand die meer begrijpt.”
(12) “Het is wel belangrijk om duidelijk te maken dat fantasie zeker wel ongezonde situaties kan voortbrengen”, benadrukt Denys. “Je kunt een teveel aan fantasie hebben, waarbij een mens geen onderscheid meer kan maken tussen de fantasie en realiteit. Het is duidelijk dat dit onwenselijke toestanden met zich meebrengt. Maar ook een tekort aan fantasie kan ongezond zijn. Mensen die in een depressie geraken, komen daar sneller uit door hun voorstellingsvermogen. Met een beperkte fantasie is dat een stuk moeilijker.”
(13) Wat dat betreft is Denys niet positief over onze tijd. “Fantaseren is een kunst. Je moet ermee oefenen, anders raak je het kwijt. Dat is nu precies het euvel. Wij leven steeds meer in een saaie, dode maatschappij die almaar fantasieloozer wordt. Zo lezen we steeds minder, een activiteit waarbij fantasie een grote rol speelt. Daarnaast hebben we mobiele apparaten die aan het organiseren slaan als we bijvoorbeeld op reis willen. Vroeger had je daar fantasie voor nodig. Verder zijn er overal schermen die non-stop beelden produceren die onze fantasie compleet platslaan. We worden zo nauwelijks nog uitgedaagd om fantasierijk op te treden.”
(14) Die fantasieloosheid is problematisch, beaamt ook Slob, maar niet alleen voor een individu. “Ook idealen zijn gebaseerd op verbeeldingskracht. Echt grote politici en activisten kunnen hun fantasieën bijna belichamen. Martin Luther King² is daar misschien wel het bekendste voorbeeld van. Hij liet zijn fantasie spreken en schetste een ideale wereld waarin alle rassen harmonieus naast elkaar leefden. Fantasie is dus niet alleen van levensbelang voor de mens, ze is ook onontbeerlijk voor een gezonde samenleving.”
noot 1 In de bouquetreeks worden romantische verhalen verteld waarin een man en een vrouw verliefd op elkaar worden, maar eerst enkele hindernissen moeten overwinnen voordat ze voor altijd samen kunnen zijn.
noot 2 Martin Luther King (1929-1968) is bekend door zijn geweldloze verzet tegen de rassenscheiding in de Verenigde Staten.
naar: Niels Mathijssen in: Trouw, 25 september 2017
Vraag 1 1 punt
“Dat zette haar [Marjan Slob] aan tot het schrijven van het boek Foute fantasieën” (regels 14-16)
Welke tegenstelling vormde de aanleiding voor Marjan Slob om haar boek Foute fantasieën te schrijven?
Bekijk het antwoord
- De tegenstelling tussen Slob als feministe/vooruitstrevende vrouw en de romantische ideeën die ze had over man en vrouw / over vastgeroeste stereotypen van man en vrouw / over ouderwetse rolpatronen voor man en vrouw (1p)
Beoordeel de spelling. Ook goed: haar eigen overtuigingen tegenover haar romantische fantasieën.
Vraag 2 1 punt
“Dat zette haar [Marjan Slob] aan tot het schrijven van het boek Foute fantasieën” (regels 14-16)
Leg uit wat er volgens Slob problematisch is aan de ‘foute fantasieën’.
Geef antwoord in een of meer volledige zinnen en gebruik voor je antwoord niet meer dan 20 woorden.
Bekijk het antwoord
- Deze fantasieën beïnvloeden op negatieve wijze de omgang tussen de seksen / tussen mannen en vrouwen. / Deze fantasieën bevestigen traditionele rollen tussen man en vrouw. / Vrouwen leren zich van jongs af aan te vormen naar (bedenkelijke) bestaande beelden. (1p)
Maximumlengte van het antwoord: 20 woorden. Beoordeel de spelling en grammatica. Niet goed: De heimelijke fantasieën zijn niet onschuldig.
Vraag 3 1 punt
Wat is uiteindelijk het doel van fantasie volgens Marjan Slob, gelet op alinea 3 tot en met 5?
Bekijk het antwoord
Antwoord: D
Vraag 4 1 punt
Damiaan Denys stelt: “Door fantasie zijn wij in staat tot anticipatie, zoals dit verschijnsel in de neurowetenschappen genoemd wordt.” (regels 79-82)
Welk woord of welke woordgroep gebruikt Marjan Slob voor dit verschijnsel?
Bekijk het antwoord
- (Mentale) proeftuin (regel 63), of (een) parallelle wereld waarin je alternatieven kunt bedenken die fijner of effectiever zijn (regels 68-70) (1p)
Beoordeel de spelling. Alleen ‘parallelle wereld’ zonder de rest van de omschrijving is niet goed.
Vraag 7 2 punten
In zowel alinea 6 als alinea 10 komen uitspraken van Denys over fantasie aan bod. Enkele uitspraken van Denys lijken tegenstrijdig met elkaar.
Wat houdt deze tegenstrijdigheid in?
Geef antwoord in een of meer volledige zinnen.
Bekijk het antwoord
- Volgens alinea 6 helpt fantaseren ons te overleven / in te beelden wat er in bepaalde situaties zou kunnen gebeuren (1p)
- Volgens alinea 10 heeft fantasie eigenlijk geen/weinig nut (ook al ontlenen sommigen er betekenis aan) (1p)
Beoordeel de spelling en grammatica.
Vraag 8 2 punten
Denys noemt twee ongezonde situaties met betrekking tot fantasie.
Leg per situatie uit wat er ongezond aan is.
Schrijf hiertoe steeds op om welke situatie het gaat en zet daarachter wat er ongezond aan is.
Geef antwoord in een of meer volledige zinnen en gebruik per situatie niet meer dan 20 woorden.
Bekijk het antwoord
- Een teveel aan fantasie: mensen kunnen geen onderscheid maken tussen fantasie en realiteit (1p)
- Een tekort aan fantasie: mensen kunnen moeilijker uit een depressie komen (1p)
Maximumlengte per situatie: 20 woorden. Beoordeel de spelling en grammatica.
2022, tijdvak 1: Tekst 2
Opgavetekst
Tekst 2 Ga toch eens een weekendje spelen
(1) Een man (stoppelbaardje, lang donker haar en een T-shirt van de band Haevn) staat in een bos. Hij zet zijn zonnebril af en trekt een gewaad, gemaakt van bruin leer en met grote schubachtige schouderstukken, over zijn hoofd. Hij gespt een zwaard om zijn middel, schminkt met een kwast zwart rondom zijn ogen, gekleurde strepen op zijn wangen en kroont zich tot slot met een gehoornde bruine helm. Zo kalm als hij nu de laatste hand legt aan zijn uitdossing, zo ongeremd zal hij zich straks in het strijdgewoel storten van een fictieve oorlog tussen mensen die allemaal in hun rol opgaan, in een wereld die niet echt bestaat, maar waar hij een weekend lang vol overgave in zal geloven. Samen met honderden anderen.
(2) Erik d’Aes (40) is ‘larper’ (naar live action role-playing¹) en een van de gezichten uit de korte documentaire De Spelende Mens van Sanne Rovers, die donderdagavond bij NPO3 te zien is. In hetzelfde jaar dat het klassieke historische boek Homo Ludens² van de Leidse historicus Johan Huizinga zijn tachtigste verjaardag viert, brengt Rovers met haar film een ode aan de kunst van het spelen. In de documentaire volgt ze spelende volwassenen – van vrouwen die zeemeermin spelen tot mannen die vliegtuigjes besturen en van voetballers tot sjoelers – in de voorbereiding, de climax en de ontlading van hun spel. Gesproken wordt er in de zevenentwintig minuten durende film nauwelijks, de zintuiglijke beleving van het spelen staat centraal.
(3) Lara Aerts kwam met het idee voor de film en deed de research. Ze deelde haar fascinatie voor de selectieve manier waarop spelen voor volwassenen wordt geaccepteerd met Sanne Rovers. “Live action role-players zoals Erik d’Aes die in bossen fictieve oorlogen uitvechten, worden door buitenstaanders nogal vreemd gevonden”, zegt ze. “Maar voetballers die elke zaterdag met een groepje achter een bal aan rennen, vinden we heel normaal. Wat ik met mijn film wil laten zien, is dat de essentie van het spelen bij al die verschillende vormen dezelfde is.” Of je nu een vrouw bent die in een zwembad voor zeemeermin speelt of een man die een modelvliegtuigje bestuurt, iedereen die speelt, raakt “even in betovering”, zegt ze. “Iedereen die speelt, verliest zich even in een activiteit die geen enkel ander doel dient dan het vrijblijvende plezier van de activiteit zelf.”
(4) Maar volgens filosoof Coen Simon is het juist die vrijblijvende essentie van spel die we in onze doelgerichte maatschappij steeds meer dreigen te verliezen. “We leven in een samenleving die geobsedeerd is door nut en productiviteit. Dat sijpelt ook door in onze vrijetijdsbesteding. Wat we voor ons plezier doen, staat minder op zichzelf, maar moet tegenwoordig steeds vaker een doel dienen. Elke handwerkhobby krijgt tegenwoordig een Instagram-pagina. Elk dagboek wordt een blog. Sporten draait steeds meer om een fit lijf krijgen en steeds minder alleen om het plezier. Door ons spel een hoger doel te geven, voelen we ons ook in onze vrije tijd nog nuttig productief”, zegt hij. “Maar zo ontnemen we onszelf ook de adempauze van het vrijblijvende spelen.”
(5) En dat terwijl juist in dat vrijblijvende volgens experts het biologisch nut van spelen schuilt. Louk Vanderschuren, hoogleraar neurobiologie aan de Universiteit Utrecht, doet al meer dan twintig jaar onderzoek naar het belang van spelen bij jonge ratten. “Ratten die niet of onvoldoende hebben kunnen spelen, kunnen simpele taken op het eerste gezicht prima uitvoeren, maar als de regels plotseling veranderen, kunnen ze daar niet goed mee omgaan”, vertelt Vanderschuren. “Ook zijn ze minder goed in het inschatten van onbekende sociale situaties. Ratten die wel hebben kunnen spelen, zijn flexibeler en voelen beter aan welk gedrag in welke situatie gepast is.”
(6) Dat komt volgens Vanderschuren doordat spel een context biedt waarbinnen sociaal en fysiek gedrag vrijuit kan worden uitgeprobeerd, zonder dat het consequenties heeft in de realiteit. Vanderschuren vertelt: “Juist omdat er tijdens het spelen niets op het spel staat wat in het echte leven gevolgen heeft, is het de ideale context om verder te gaan dan je anders zou durven, en de grenzen van je eigen kunnen op te rekken.”
(7) Voor Erik d’Aes, de larper uit de documentaire, is dat herkenbaar. “Tijdens het larpen kan ik dingen doen die ik anders nooit zou doen en kanten van mezelf verkennen die ik anders nooit zou verkennen. Tijdens het spelen kan ik me out of the box gedragen. Ik merk dat ik daardoor in het echte leven ook creatiever en flexibeler ben. Dat ik door alle onverwachte dingen die ik tijdens het spelen meemaak, me ook in het echte leven gemakkelijker aanpas.”
(8) Maar net als filosoof Coen Simon wijst neurobioloog Vanderschuren erop dat spel om die functie van proeftuin te kunnen vervullen, aan een belangrijke voorwaarde moet voldoen: het moet leuk zijn. “Spelen triggert net als eten en seks het beloningscentrum in de hersenen. We hebben het nodig om te overleven, maar we doen het in de eerste plaats omdat we er plezier aan beleven. Voor kinderen is dat vanzelfsprekend, maar volwassenen verliezen dat gaandeweg vaak uit het oog. De competitie, het doel of de sociale context van het spel wordt belangrijker dan de beleving. Terwijl in die beleving juist de essentie van het spelen schuilt.”
(9) En het is die beleving die Sanne Rovers met haar korte film De Spelende Mens feilloos voor het voetlicht brengt: de betovering van iets doen, puur om het plezier van het doen.
noot 1 live action role-playing: rollenspel waarin mensen live verhalen naspelen
noot 2 Homo Ludens: de spelende mens
naar: Floor Bakhuys Roozeboom in: NRC Handelsblad, 30 mei 2018
Vraag 12 1 punt
“Elke handwerkhobby krijgt tegenwoordig een Instagram-pagina. Elk dagboek wordt een blog.” (regels 79-81)
Deze voorbeelden uit alinea 4 zijn uitingen van een verschijnsel.
Welk verschijnsel is dit?
Bekijk het antwoord
- Wat we voor ons plezier doen, moet steeds vaker een doel dienen. (1p)
Beoordeel de spelling. Ook goed: “De competitie, het doel of de sociale context van het spel wordt belangrijker dan de beleving.” (regels 147-150)
Vraag 15 2 punten
Louk Vanderschuren noemt op grond van zijn onderzoek twee positieve effecten van spelen.
Welke twee effecten zijn dat?
Geef antwoord in een of meer volledige zinnen en gebruik voor je antwoord niet meer dan 30 woorden.
Bekijk het antwoord
- Mensen/ratten die voldoende hebben kunnen spelen zijn flexibeler (1p)
- Mensen/ratten die voldoende hebben kunnen spelen kunnen onbekende sociale situaties beter inschatten / voelen beter aan welk gedrag in welke situatie gewenst is (1p)
Maximumlengte van het antwoord: 30 woorden. Beoordeel de spelling en grammatica.
Vraag 16 4 punten
In tekst 2 hebben meerdere personen meningen over spelen. Hieronder staan vier personen en vier meningen.
Personen: Erik d’Aes, Lara Aerts, Coen Simon, Louk Vanderschuren
Meningen:
1 De ervaring met spelen maakt flexibeler.
2 Door spelen leer je de grenzen van je eigen kunnen op te rekken.
3 Spelen draait alleen om het vrijblijvende plezier van het spelen zelf.
4 Spelen moet leuk zijn om nuttige functies te kunnen vervullen.
Geef voor iedere persoon aan welke mening of meningen hij of zij heeft over spelen. Neem de namen van de personen over en noteer achter elke naam het nummer van de mening of de nummers van de meningen van die persoon. Let op: een persoon kan meerdere meningen hebben en een mening kan door meerdere personen aangehangen worden.
Bekijk het antwoord
- Erik d’Aes: 1 en 2 (1p)
- Lara Aerts: 3 (1p)
- Coen Simon: 4 (het nummer 3 mag erbij, maar hoeft niet) (1p)
- Louk Vanderschuren: 1, 2 en 4 (1p)
Per juist ingevulde regel 1 punt. Het volstaat om alleen de voornaam of achternaam van de persoon te noteren om duidelijk te maken om wie het gaat.
Vraag 18 1 punt
In tekst 2 wordt de documentaire De Spelende Mens besproken.
Citeer het woord waaruit het oordeel over deze documentaire blijkt.
Bekijk het antwoord
- Citeert het woord ‘feilloos’ (regel 155) (1p)
Beoordeel de spelling.
Vraag 19 1 punt
Welke opvatting over spelen klinkt door in tekst 2?
Spelen is een
Bekijk het antwoord
Antwoord: D
Vraag 20 1 punt
“Voor kinderen is dat vanzelfsprekend, maar volwassenen verliezen dat gaandeweg vaak uit het oog.” (regels 145-147)
Wat is volgens tekst 2 vanzelfsprekend voor kinderen, maar niet voor volwassenen?
Bekijk het antwoord
- Spelen om het plezier / We spelen in de eerste plaats omdat we er plezier aan beleven. (1p)
Beoordeel de spelling.
2022, tijdvak 1: Overkoepelende vragen bij tekst 1 en 2
Vraag 22 1 punt
Zowel in alinea 5 van tekst 1 als in alinea 8 van tekst 2 valt de term ‘proeftuin’. Tussen beide soorten proeftuinen is zowel een overeenkomst als een verschil te ontdekken.
Wat is de overeenkomst tussen de beide soorten proeftuinen?
Geef antwoord in een of meer volledige zinnen.
Bekijk het antwoord
- Beide (soorten) proeftuinen dienen als oefening voor gedrag in het echte leven / Beide (soorten) proeftuinen leren je dingen voor het echte leven / In beide (soorten) proeftuinen kun je dingen uitproberen. (1p)
Beoordeel de spelling en grammatica.
Vraag 23 2 punten
Tussen beide soorten proeftuinen is zowel een overeenkomst als een verschil te ontdekken.
Leg uit welk verschil er bestaat tussen de beide soorten proeftuinen.
Geef antwoord in een of meer volledige zinnen en gebruik voor je antwoord niet meer dan 30 woorden.
Bekijk het antwoord
- In tekst 1 is de proeftuin mentaal / kun je (alleen) over het gedrag nadenken/fantaseren (1p)
- In tekst 2 is de proeftuin fysiek / kun je het gedrag fysiek/via spel uitproberen (1p)
Maximumlengte van het antwoord: 30 woorden. Beoordeel de spelling en grammatica.
Vraag 24 2 punten
In zowel tekst 1 als tekst 2 wordt een negatieve ontwikkeling geschetst met betrekking tot het onderwerp.
Leg die negatieve ontwikkeling en de oorzaak ervan uit voor ‘fantaseren’ in tekst 1.
Geef antwoord in een of meer volledige zinnen en gebruik voor je antwoord niet meer dan 40 woorden.
Bekijk het antwoord
- In tekst 1 is de negatieve ontwikkeling dat we steeds fantasieloozer worden (1p)
- Dat komt doordat de mens steeds minder hoeft te fantaseren / doordat de functie van de fantasie wordt overgenomen (door schermen en mobiele apparaten) (1p)
Maximumlengte van het antwoord: 40 woorden. Beoordeel de spelling en grammatica.
Vraag 25 2 punten
In zowel tekst 1 als tekst 2 wordt een negatieve ontwikkeling geschetst met betrekking tot het onderwerp.
Leg die negatieve ontwikkeling en de oorzaak ervan uit voor ‘spelen’ in tekst 2.
Geef antwoord in een of meer volledige zinnen en gebruik voor je antwoord niet meer dan 40 woorden.
Bekijk het antwoord
- In tekst 2 is de negatieve ontwikkeling dat we steeds minder vrijblijvend kunnen spelen / dat we steeds doelgerichter gaan spelen (1p)
- Dat komt doordat de mens overal nut en productiviteit aan wil koppelen (1p)
Maximumlengte van het antwoord: 40 woorden. Beoordeel de spelling en grammatica.
Vraag 26 3 punten
Hieronder staan vier beweringen naar aanleiding van tekst 1 en tekst 2.
Geef bij iedere bewering aan of die overeenstemt met de informatie in tekst 1 (fantaseren), tekst 2 (spelen) of tekst 1 én 2. Noteer het nummer van de bewering en noteer daarachter of die geldt voor tekst 1, tekst 2 of tekst 1 én 2.
| bewering | tekst 1 | tekst 2 |
|---|---|---|
| 1 Spelen en/of fantaseren moet in eerste instantie leuk zijn. | ||
| 2 Spelen en/of fantaseren kan nuttig zijn voor ons alledaagse leven. | ||
| 3 Volwassenen en kinderen vullen spelen en/of fantaseren verschillend in. | ||
| 4 Spelen en/of fantaseren staat in onze maatschappij onder druk. |
Bekijk het antwoord
- Vult alle vier rijen juist in: 1 tekst 2 / 2 tekst 1 én 2 / 3 tekst 2 / 4 tekst 1 én 2 (3p)
Indien vier rijen juist ingevuld: 3 punten. Indien drie rijen juist ingevuld: 2 punten. Indien twee rijen juist ingevuld: 1 punt. Indien minder dan twee rijen juist ingevuld: 0 punten.
2022, tijdvak 1: Tekst 3
Opgavetekst
Tekst 3 Dienstplicht voor vrouwen is geen emancipatie
(1) De Tweede Kamer stemde vorige week in met het wetsvoorstel om ook voor vrouwen de dienstplicht in te voeren. Dit houdt in dat in de toekomst ook alle meisjes van 17 jaar een brief ontvangen over de dienstplicht. Omdat de opkomstplicht in Nederland sinds 1995 is opgeschort, zal de wijziging geen grote praktische gevolgen hebben. Het voorstel is vooral symbolisch. Toch is het belangrijk stil te staan bij de betekenis van deze wijziging, met name omdat Defensie middels het motto ‘gelijke rechten, gelijke plichten’ pretendeert de emancipatie van vrouwen een dienst te bewijzen. Het invoegen van vrouwen in een verouderd systeem dat ooit door mannen voor mannen is ontworpen, zou echter niet als een mijlpaal in de emancipatie van vrouwen moeten worden gezien.
(2) Militaire dienstplicht voor vrouwen staat niet voor het eerst op de politieke agenda. Sinds 1811, toen de dienstplicht voor mannen in Nederland werd ingevoerd, heeft men meerdere malen overwogen om ook vrouwen dienstplichtig te maken. Tijdens de Tweede Wereldoorlog maakte de Nederlandse regering in Londen plannen om alle Nederlandse vrouwen die zich op dat moment in Groot-Brittannië bevonden, te verplichten tot ‘non-combattante dienst’¹ in militair verband. Ook in de jaren zeventig en tachtig van de twintigste eeuw, toen een begin werd gemaakt met de integratie van vrouwen in allerlei eenheden die tot dan toe alleen voor mannen openstonden, heeft de invoering van een dienstplicht voor vrouwen ter discussie gestaan. Toch is er nooit tot een daadwerkelijke invoering ervan overgegaan. De achterstand van vrouwen op de arbeidsmarkt en hun ongelijke maatschappelijke positie ten opzichte van mannen voor wat betreft inkomen, status en macht vormde voor de regering een reden om vrouwen te ontzien. Militaire dienstplicht bleef hierdoor een mannenaangelegenheid.
(3) Inmiddels is de situatie veranderd. Steeds meer vrouwen studeren af en vinden een baan, waardoor de verschillen tussen vrouwen en mannen op de arbeidsmarkt zijn afgenomen. Deze situatie zorgt er volgens het ministerie van Defensie voor dat gelijke behandeling van mannen en vrouwen nu zwaarder weegt dan een eventuele achterstand op de arbeidsmarkt. Gelijke rechten betekent gelijke plichten, de landsverdediging zou daarbij geen uitzondering moeten zijn. Volgens de minister van Defensie kan een gedeelde verantwoordelijkheid voor de landsverdediging “een belangrijke concrete bijdrage leveren aan de gelijkwaardigheid van man en vrouw”.
(4) Hoewel deze redenering op het eerste gezicht aannemelijk lijkt, valt er wel het een en ander op af te dingen. Zo kun je je afvragen of het invoeren van een dienstplicht voor vrouwen (gelijke plichten) wel het juiste middel is om gelijkwaardigheid tussen vrouwen en mannen (gelijke rechten) te bewerkstelligen. Gelijkwaardigheid betekent namelijk niet dat mannen en vrouwen hetzelfde moeten doen, maar vooral dat zij op gelijke wijze toegang moeten hebben tot macht en het vermogen om invloed uit te oefenen op politieke besluiten. En dat is juist waar het in deze tijd nog aan ontbreekt. Zo zijn vrouwen nog steeds sterk ondervertegenwoordigd in de politieke en militaire top, daar waar de besluiten omtrent militaire operaties en missies worden genomen. Een ‘symbolische’ wetswijziging verandert daar niets aan.
(5) Het is op zich nastrevenswaardig dat de minister iets probeert te doen aan de vreemde situatie waarin de ene helft van de bevolking kan worden opgeroepen tot militaire dienst en de andere niet. Maar zou het niet beter zijn om, juist andersom, de situatie van mannen aan die van vrouwen aan te passen en de dienstplicht in zijn algemeenheid af te schaffen? Zoals de regering in een toelichting bij het wetsvoorstel al aangeeft, is het maar “de vraag of Defensie behoefte heeft aan en ooit toegerust kan zijn op het oproepen van grotere bevolkingsgroepen”. De moderne oorlogsvoering, die gekenmerkt wordt door geavanceerde technologie en wapensystemen, vraagt om een grote mate van expertise en niet om grote groepen onervaren dienstplichtigen, die eerst van begin af aan opgeleid en getraind moeten worden. Bovendien kunnen dienstplichtigen binnen de huidige wetgeving alleen maar op vrijwillige basis buiten NAVO-gebied² worden ingezet. Dit maakt dat een reactivering van de dienstplicht in tijden van conflict waarschijnlijk meer tijd, geld en energie kost dan zij voordelen oplevert.
(6) Waarom dan toch deze maatregel? Het lijkt erop dat Defensie met het uitbreiden van de dienstplicht vooral wil investeren in de betrokkenheid van burgers bij de krijgsmacht. Want hoewel de waardering voor de Nederlandse soldaat hoog is, zijn het maatschappelijk draagvlak voor Defensie en de politieke wil om overheidsgeld vrij te maken niet altijd vanzelfsprekend. Dat het invoeren van een dienstplicht voor vrouwen hiervoor gebruikt wordt, is een politieke keuze. De manier waarop deze keuze echter wordt gerechtvaardigd – alsof het een bijdrage levert aan de emancipatie van vrouwen – is niet alleen onjuist, maar ook enigszins gevaarlijk. Het gesuggereerde verband tussen militaire dienstplicht en een ‘gelijkwaardige’ plaats in de samenleving (gelijke rechten, gelijke plichten) doet denken aan het negentiende-eeuwse, masculiene model van burgerschap, waarin burgerschap pas echt betekenis krijgt via militaire dienst. Omdat vrouwen decennialang zijn uitgesloten van politieke macht op basis van het feit dat zij geen militaire dienst vervulden – en dus niet aan hun nationale plichten zouden voldoen – lijkt mij dit niet een vorm van retoriek waar we naar terug zouden moeten willen.
noot 1 ‘non-combattante dienst’: militaire dienst die geen betrekking heeft op gevechtshandelingen
noot 2 NAVO-gebied: gebied dat behoort tot het militair bondgenootschap van landen die het Noord-Atlantische verdrag uit 1949 hebben ondertekend. Tot de NAVO behoren de meeste Europese landen en de Verenigde Staten en Canada.
Kim Bootsma deed ten tijde van het schrijven van de tekst historisch onderzoek naar de integratie van vrouwen in de Nederlandse krijgsmacht (1968-1997), aan de Rijksuniversiteit Groningen.
naar: Kim Bootsma in: NRC Handelsblad, 12 februari 2018
Vraag 27 1 punt
De eerste alinea van een tekst kan verschillende onderdelen bevatten, zoals:
1 de aanleiding voor het schrijven van de tekst;
2 een anekdote om de belangstelling te wekken;
3 een constatering die in de tekst uitgewerkt wordt;
4 een overzicht van historische ontwikkelingen;
5 het standpunt dat in de tekst centraal staat.
Welke twee van de bovengenoemde onderdelen zijn terug te vinden in alinea 1 van tekst 3?
Noteer alléén de nummers.
Bekijk het antwoord
- De nummers 1 en 5 (1p)
Vraag 32 1 punt
“De manier waarop deze keuze echter wordt gerechtvaardigd – alsof het een bijdrage levert aan de emancipatie van vrouwen – is niet alleen onjuist, maar ook enigszins gevaarlijk.” (regels 142-147)
In alinea 6 wordt verondersteld dat het invoeren van een algemene militaire dienstplicht een enigszins gevaarlijke consequentie zou kunnen hebben.
Welke omschrijving verwoordt het best op welke consequentie in alinea 6 wordt gedoeld?
Er wordt gedoeld op de consequentie dat vrouwen
Bekijk het antwoord
Antwoord: A
2022, tijdvak 1: Tekst 4
Opgavetekst
Tekst 4 Stervende talen
(1) Bij een Franse dorpsbakker moet je nog altijd niet aankomen met Engels. Dus zie je daar ’s zomers regelmatig een Nederlander zwetend een brood bestellen: “Moi, eh... je... suis un pain!”¹ Oef, dat is eruit. Besmuikt lachend reikt de bakkersvrouw het brood aan. Als er op een camping of in een hotel een dokter moet komen, wordt er één stokoude Nederlander uit zijn hol gesleept, die weet wat een gorge (keel) is, of fièvre (koorts). Vaak ben ik dat, of mijn man of vrienden. Wij spreken niet geweldig Frans, maar goed genoeg. Dat is geen verdienste: we hebben het gewoon op school geleerd.
(2) Het zou best kunnen dat die Nederlander bij de Franse bakker waterbouwkundige is, of hoogleraar duurzaamheid. Hoogopgeleid zijn is in Nederland geen garantie meer voor de beheersing van vreemde talen. Ook met het Duits is het droevig gesteld, maar met een komisch Duits accent lijkt het nog wat.
(3) De tijd dat wij als dwergland-bewoners zo goed ‘onze talen’ spraken, is voorbij. Nederlanders spreken nog maar één vreemde taal: Engels. Frans en Duits, de talen van onze buurlanden, tot ver in de vorige eeuw hoofdvakken op school, zakken snel weg. Als examenvak in het voortgezet onderwijs is Engels verplicht; Frans en Duits zijn facultatief. Nog maar 17 procent doet eindexamen Frans en 32 procent Duits. In 1980 was dat 28 procent en 59 procent. Op de in 1968 afgeschafte hbs² deed iedereen examen in drie moderne talen. Nu doet 26 procent van de vwo’ers wél eindexamen Latijn, een dode taal. Ze moeten wel, om te kunnen zeggen dat ze gymnasium doen.
(4) Als minder scholieren Duits en Frans kiezen, gaan minder jongeren die talen studeren. Er komen minder vertalers en leraren in die talen, minder mensen die boeken, films en kunst uit die culturen kennen. Zo verdwijnen ze vanzelf.
(5) Deze week kwam er een tegengeluid. Een noodkreet. Terwijl de discussie over Engels in het hoger onderwijs doorzeurt, laten docenten en wetenschappers in Duitse en Franse taal en cultuur zich horen. Hun hartstochtelijke pleidooi op buurtaalonderwijs.nl/manifest om de positie van Frans en Duits te herwinnen, is ondertekend door onder anderen de oud-politici Ben Bot, Hedy d’Ancona en Bram Peper. In het manifest wordt gepleit voor meer lesuren voor deze vakken, een verplichte kennismaking in de onderbouw, en eindexamens die ook de actieve taalbeheersing toetsen, zoals spreken en luisteren.
(6) De argumenten zijn bekend en overtuigend: Frans en Duits zijn onze buurtalen, Duitsland is onze belangrijkste handelspartner. We kweken sympathie door die talen te spreken; veel Duitse en Franse ondernemers spreken geen Engels. We lopen veel geld mis – “miljarden”, zegt het manifest; ik weet niet hoe je dat uitzoekt – door onze botheid om overal in het Engels te beginnen. En is het niet armoedig dat studenten in de humaniora³ belangrijke teksten niet in de oorspronkelijke taal kunnen lezen?
(7) Het is welbewust beleid geweest. Stelselmatig werd ‘kies exact’ gepromoot, alfa-richtingen waren pretpakketten, voor de kneusjes. Voor de diep gewenste internationalisering was Engels wel goed genoeg. De overheid liet het aan de scholen zelf over of ze de afstervende talen nog wilden geven. Paul Schnabel, van #onderwijs2032⁴, vond dat ze best weg konden: wie Frans of Duits wilde leren moest maar een cursus volgen bij ‘de nonnen in Vught’⁵.
(8) Ze hebben gelijk, de manifestschrijvers. Maar dat gelijk krijgen ze pas als de noodzaak zich aandient. Waarom zou het Engels, met het oog op de brexit⁶, altijd EU-voertaal blijven? Frankrijk en Duitsland zijn de grootste landen van de unie. Misschien is het Amerika van Donald Trump⁷ de komende jaren geen bewonderd gidsland meer. Scholen: spring in dat gat in de markt.
Aleid Truijens is columnist en schrijft vaak over het Nederlandse onderwijs.
noot 1 “Moi, eh... je... suis un pain!”: letterlijk “Ik, eh.. ik… ben een brood!”
noot 2 hbs: hogere burgerschool, de voorloper van het huidige vwo
noot 3 humaniora: de studie van taal, geschiedenis en cultuur
noot 4 #onderwijs2032: voormalige denktank die in opdracht van de overheid adviezen ontwikkelde voor de toekomst van het onderwijs
noot 5 ‘de nonnen in Vught’: verwijst naar een bekende taalschool
noot 6 brexit: het vertrek van het Verenigd Koninkrijk uit de Europese Unie
noot 7 Donald Trump: 45e president van de Verenigde Staten van Amerika (2017-2021)
naar: Aleid Truijens in: de Volkskrant, 3 februari 2018
Vraag 36 1 punt
“Deze week kwam er een tegengeluid. Een noodkreet.” (regels 53-54)
Geef aan waarop het manifest van docenten en wetenschappers in Duitse en Franse taal en cultuur een reactie is.
Bekijk het antwoord
- (Het manifest is een reactie op) de verzwakte positie van het Frans en Duits als schoolvak / het verdwijnen van het Frans en Duits in het Nederlandse onderwijs. (1p)
Beoordeel de spelling.
Vraag 38 3 punten
In tekst 4 worden bij verschillende groepen negatieve opmerkingen met betrekking tot taal gemaakt.
Geef van de drie groepen in de tabel aan wat die negatieve opmerkingen met betrekking tot taal inhouden. Noteer het nummer van elke groep en noteer daarachter steeds wat de negatieve opmerking inhoudt. Geef geen citaten.
| groep | negatieve opmerking |
|---|---|
| 1 Nederlanders | |
| 2 Gymnasiumleerlingen | |
| 3 Beleidsmakers |
Bekijk het antwoord
- Groep 1 (Nederlanders): ze spreken als vreemde taal alleen nog maar Engels / ze spreken als vreemde taal geen Duits of Frans meer / de tijd dat ze hun talen goed spraken is voorbij (1p)
- Groep 2 (Gymnasiumleerlingen): ze leren een dode taal (maar niet meer drie moderne talen) / ze leren alleen maar Latijn om een gymnasiumdiploma te krijgen (1p)
- Groep 3 (Beleidsmakers): het is welbewust beleid geweest om Duits en Frans (op scholen) minder belangrijk te maken / om alleen Engels (op school) te onderwijzen (1p)
Per juist antwoord 1 punt. Beoordeel de spelling.
Vraag 40 1 punt
“Scholen: spring in dat gat in de markt.” (regels 108-109)
In welk opzicht is er sprake van een ‘gat in de markt’ voor de scholen?
Bekijk het antwoord
Antwoord: C
2022, tijdvak 2: Wie durft nog zorgeloos door het bos te banjeren?
Opgavetekst
Tekst 1 Wie durft nog zorgeloos door het bos te banjeren?
(1) In het gras liggen teken op de loer om ons te besmetten met de ziekte van Lyme. Vanuit de bomen belagen eikenprocessierupsen argeloze passanten met hun brandharen. En onder de grond bereidt het mediterraan draaigatje, een bijtgrage en nauwelijks uit te roeien mier (al omgedoopt tot ‘dracula’), zich in miljoenenkolonies voor op een invasie.
(2) En dan hebben we het nog niet eens over de ‘horrorteek’ die deze week in Nederland opdook. De grote broer van de toch al doodenge huis-tuin-en-keukenteek gaat actief op zoek naar slachtoffers die hij rennend tot wel 100 meter kan achtervolgen. Lekker dan. Waren we net bekomen van de terrorbuizerd. En kun je eigenlijk nog wel veilig wandelen op de Veluwe? Het is vast een kwestie van tijd voor het eerste kind wordt verorberd door de grote boze wolf.
(3) Oké, dat laatste is natuurlijk schromelijk overdreven. Maar uw verslaggever bespeurt de laatste tijd een licht aanwakkerende natuurangst. Leidt de fietsroute door een eikenbos? Liever eromheen. Een wandelpaadje met hoog gras? Dan toch maar die saaie asfaltweg. Picknicken aan de slootkant? Mwah, waarom geen terrasje?
(4) Waar is de tijd gebleven dat je nog zorgeloos door de bossen kon banjeren? Tegenwoordig voelt dat toch een beetje als spelen met je leven. Wie zijn gezondheid liefheeft, blijft beter op de gebaande paden. Toch?
(5) “Die angst is herkenbaar”, zegt ecoloog en natuurfilosoof Matthijs Schouten. “Ik zie het ook bij mensen om me heen: vrienden die afzien van hun geplande kampeervakantie in de natuur, bosuitjes voor kinderen die worden afgeblazen. Er is meer onrust over ongemakken en onveiligheid.”
(6) Vergeleken met zo’n beetje de hele rest van de wereld schuilen in de Nederlandse natuur bijzonder weinig gevaren – voor zover je in ons dichtbevolkte landje al van echte natuur kunt spreken. Er sluipen hier geen beren, schorpioenen of wurgslangen rond. Maar de Nederlandse natuur is wel gevaarlijker aan het worden, erkennen biologen. Niet vanwege de anderhalve wolf die hier rondbanjert: wolven eten geen mensen. “Maar door klimaatverandering komen wel meer soorten onze kant op die ongemakken veroorzaken en ziektes kunnen overbrengen”, zegt Schouten, die in dienst is van Staatsbosbeheer en Wageningen Universiteit. “Denk aan de eikenprocessierups, maar ook aan muggen.”
(7) “Naarmate het warmer wordt, neemt niet alleen de kans toe dat exoten als de tijgermug zich in Nederland vestigen. Ook groeit bijvoorbeeld het risico dat onze doodgewone huissteekmug enge tropische ziektes als het westnijlvirus gaat verspreiden”, zegt bioloog Arnold van Vliet (Wageningen Universiteit). “In Zuid-Europa was vorig jaar een grote uitbraak. In Italië, Griekenland en Roemenië heeft het westnijlvirus vorig jaar 181 levens geëist.”
(8) De bioloog en oprichter van de Tekenradar wijst erop dat bij teken in Nederland al een vervelend virus is aangetroffen dat tot voor kort alleen in zuidelijkere landen als Oostenrijk voorkwam: het teken-encefalitisvirus (TBE-virus), dat hersenvliesontsteking kan veroorzaken. “Sorry, ik besef dat ik met zulke verhalen mensen het bos uit jaag. Maar er ontstaat nu eenmaal een nieuwe werkelijkheid. Daar zullen we rekening mee moeten houden.” Dat is goed dat er aandacht is voor de veranderingen die door klimaatverandering gaande zijn in ons landschap. Maar van de 39.730 soorten die in Nederland voorkomen, kan slechts een handjevol echt voor problemen zorgen. Helaas zit de angst voor keukentrapjes niet evolutionair bij ons ingebakken, want daar gebeuren veel meer ongelukken mee.
(9) “We hebben zelf schuld aan de plagen die onze kant op komen. Dat schuldbesef versterkt onze angst”, zegt natuurfilosoof Martin Drenthen van de Radboud Universiteit in Nijmegen. “Klimaatverandering hebben we zelf veroorzaakt. Maar denk ook aan het grootschalige pesticidegebruik en andere manieren waarop we het landschap onleefbaar hebben gemaakt voor veel soorten, waardoor er nu bijvoorbeeld te weinig roofinsecten en vogels zijn om de eikenprocessierups onder controle te houden. Het veroorzaakt een apocalyptisch gevoel, dat ik bij mezelf ook regelmatig bespeur: we hebben het natuurlijk evenwicht verstoord, nu gaat alles mis. Van ons veilige, aangename huis op aarde zijn we een onaangename plek aan het maken.”
(10) “Angst voor enge beesten zit bij mensen sowieso diep ingebakken”, verklaart bioloog Kees Moeliker, directeur van het Natuurhistorisch Museum in Rotterdam. “Ooit leefden we op een ongerepte planeet met alleen maar dieren en planten om ons heen. Dat we op onze hoede zijn voor gevaarlijke dieren, zit in onze evolutionaire bagage. Daarom slaan we sterk aan op berichten over nieuwe vervelende beestjes. Zeker als de media er nog een schepje bovenop doen over hoe gevaarlijk die zijn.”
(11) De gevaren worden volgens Moeliker nogal eens overdreven. “Het is goed dat er aandacht is voor de veranderingen die door klimaatverandering gaande zijn in ons landschap. Maar van de 39.730 soorten die in Nederland voorkomen, kan slechts een handjevol echt voor problemen zorgen. Helaas zit de angst voor keukentrapjes niet evolutionair bij ons ingebakken, want daar gebeuren veel meer ongelukken mee.”
(12) “De mens heeft altijd behoefte aan nieuwe angsten”, stelt bioloog Midas Dekkers. “Het is de reden dat we kaartjes kopen voor griezelfilms. Daarom wordt de angstwekkendheid van nieuwe dieren die door klimaatverandering hierheen komen schilderachtig overdreven. Dat de Fransen of Portugezen al eeuwenlang met diezelfde dieren samenleven, kan ons blijkbaar niet schelen. Als je bang wilt zijn in het bos, kun je beter bang zijn voor honden: die bijten elk jaar 20.000 mensen het ziekenhuis in.”
(13) Onze angst voor nieuwe beesten wordt volgens de biologen ook veroorzaakt doordat we zo weinig meer van de natuur weten. “We zien de natuur tegenwoordig vooral als mooi, nuttig en harmonieus. Dat is een te romantisch beeld”, zegt natuurfilosoof Drenthen. “Vroeger beseften mensen veel beter dat de natuur soms ook lelijk of gevaarlijk kan zijn.”
(14) “Vroeger haalde niemand het in zijn hoofd om in korte broek en sandalen het bos in te gaan”, zegt Midas Dekkers. “Een teek kon lang wachten op zijn grasspriet. Maar nu kunnen ze hun lol op met alle stadse bleekneusjes die door Natuurmonumenten, Staatsbosbeheer en het IVN (Instituut voor Natuureducatie) de natuur in worden gejaagd. Stadsmensen zien de natuur als recreatieobject. Zodra ze dat pretpark betreden, weten ze niet hoe snel ze in het dichtstbijzijnde pannenkoekenhuis moeten komen. Maar de enige juiste houding om de natuur in te gaan, is met ontzag. Met een lange broek, en stop die in je sokken.”
(15) In landen met meer natuur heerst veel minder angst voor beesten die wij eng vinden. Neem de wolf. “In gebieden waar die nooit is weggeweest, beschouwen mensen hem als normaal onderdeel van het leven. Ze zetten hun schapen achter schrikdraad of stellen een herder aan”, zegt natuurfilosoof Drenthen. “In Nederland is de wereld te klein als één schaap door een wolf wordt gegrepen, terwijl hier jaarlijks honderden schapen worden aangevallen door honden, maar daar hoor je nooit wat van. Net zomin als we ons druk maken over de honderden doden per jaar door fijnstof: die horen kennelijk bij het leven in Nederland.”
(16) “Nieuwe problemen met oprukkende dieren lijken al snel onbeheersbaar omdat we niet meer weten hoe we ermee om moeten gaan,” zegt Drenthen, “terwijl er meestal gewoon praktische oplossingen voor zijn. Zoals niet onder een eik gaan zitten in de periode dat eikenprocessierupsen actief zijn.”
(17) “Een deel van de overlast van nieuwe plaagdieren zal door de natuur zelf worden opgelost”, zegt Midas Dekkers. “Vogels vinden het heerlijk dat er ineens zoveel eikenprocessierupsen te eten zijn. Over vijf jaar is het evenwicht hersteld, dan zijn wij over de schrik heen.”
(18) “Ander goed nieuws: we zullen met onze nieuwe plaagdieren leren leven”, zegt ecoloog-filosoof Schouten. “Ik moet toegeven dat ik aanvankelijk zelf ook behoorlijk paniekerig was over teken. Mijn jonge studenten niet: die hebben standaard een tekentang of tekenkaart op zak. Als je je lichaam na een wandeling goed controleert en teken meteen verwijdert, is er niks aan de hand.”
(19) “Sterker: binnenblijven uit angst voor een horrorteekaanval is ongezonder”, zegt Moeliker. “Het is bewezen dat de natuur mensen gezonder en gelukkiger maakt. Je kunt dus beter gewoon naar buiten gaan en genieten van al het moois om je heen. Controleer jezelf alleen achteraf wel op teken.”
naar: Annemieke van Dongen
uit: Algemeen Dagblad, 22 juli 2019
Annemieke van Dongen is verslaggever en schrijft onder meer over voedsel, landbouw en toerisme.
Vraag 1 1 punt
De voorbeelden in alinea 1 en 2 illustreren een verschijnsel dat benoemd wordt in alinea 3 tot en met 5.
Welk verschijnsel is dat?
Het verschijnsel dat:
Bekijk het antwoord
Antwoord: A
Vraag 7 3 punten
“Maar uw verslaggever bespeurt de laatste tijd een licht aanwakkerende natuurangst.” (regels 25-28)
Noem drie verschillende verklaringen uit alinea 10 tot en met 13 voor de toenemende natuurangst.
Bekijk het antwoord
- Noemt drie van de volgende verklaringen voor de toenemende natuurangst: (1) angst voor enge beestjes zit in onze evolutionaire bagage (is aangeboren / zit ingebakken); (2) er is (in de media) overdreven veel aandacht voor de gevaren van nieuwe beestjes (de gevaren worden overdreven); (3) de mens heeft altijd behoefte aan nieuwe angsten; (4) we weten (tegenwoordig) weinig van de natuur (we hebben een te romantisch beeld van de natuur; we beseffen niet dat natuur ook lelijk of gevaarlijk kan zijn). (3p)
Per juist element 1 punt, maximaal 3 punten. Een element telt één keer, ook als het in meerdere formuleringen wordt gegeven. Beoordeel de spelling.
Vraag 8 1 punt
“Helaas zit de angst voor keukentrapjes niet evolutionair bij ons ingebakken, want daar gebeuren veel meer ongelukken mee.” (regels 138-141)
Leg uit wat bioloog Kees Moeliker met deze uitspraak bedoelt te zeggen over ons beeld van de natuur.
Geef antwoord in één of meer volledige zinnen en gebruik voor je antwoord niet meer dan 15 woorden.
Bekijk het antwoord
- Legt uit dat we de natuur (of de dieren) ten onrechte als gevaarlijk zien: de natuur is minder gevaarlijk dan een keukentrapje, dan onze (huiselijke) leefomgeving. (1p)
Maximaal 15 woorden; alleen de woorden tot het maximum tellen mee. Beoordeel de spelling en grammatica.
Vraag 9 1 punt
Welke zin verwoordt de hoofdvraag van tekst 1 het best?
Bekijk het antwoord
Antwoord: B
Vraag 11 2 punten
Welke omschrijving verwoordt de hoofdgedachte van tekst 1 het best?
Bekijk het antwoord
Antwoord: B
Tekstfragment 1
(1) Om de alledaagse ‘gevaren’ van de Hollandse wildernis het hoofd te bieden is ‘meebewegen’, volgens buitenpsycholoog Irina Poleacov, de beste strategie. “Teken bijvoorbeeld, die moet je serieus nemen. De ziekte van Lyme is geen grapje. Kleed je dus goed aan als je gaat wandelen (geen blote benen) en check bij terugkomst of je geen teek hebt opgelopen. Bereid je voor. En beweeg mee. Als het stormt, ga ik het bos niet in, maar loop ik over de hei. Als het regent of koud is, kleed ik me daarop. De natuur kan onvoorspelbaar zijn, maar als je samenwerkt, dan wordt diezelfde natuur minder bedreigend.”
(2) “Zaak is wel dat je ook leert dat de natuur niet eng of vervelend is”, vult omgevingspsycholoog Agnes van den Berg aan. “En dat is iets wat je kinderen ontneemt als je ze overal met de auto naartoe brengt.” “Wanneer je opgroeit in de natuur en elke dag aan de weerselementen blootgesteld wordt, maakt dat je in elk opzicht weerbaarder”, bevestigt Poleacov. “Kinderen die zeven kilometer naar school moeten fietsen door wind, regen en sneeuw worden daar niet alleen lichamelijk sterker van, maar ook geestelijk. Dat je ondanks alles toch weer veilig thuiskomt en je weg weet te vinden, versterkt je zelfvertrouwen. Het vergroot je stevigheid en daarmee je natuurlijke evenwicht.” Veel ouders durven hun kind echter niet goed los te laten en zeker niet in de natuur. Dat voelt onverantwoord.
naar: Gebke Verhoeven, ‘Hup, naar buiten!’
uit: gezondNU.nl 5, mei 2019
Vraag 12 2 punten
In alinea 1 van tekstfragment 1 wordt ‘meebewegen’ een strategie genoemd.
Noem uit alinea 14, 15, 16 en 18 van tekst 1 steeds een voorbeeld van een dergelijk meebewegen.
Noteer dus in totaal vier voorbeelden.
Bekijk het antwoord
- Noemt uit alinea 14, 15, 16 en 18 van tekst 1 per alinea een voorbeeld van meebewegen: (alinea 14) een lange broek dragen, stop die in je sokken, als je het bos in gaat; (alinea 15) schrikdraad plaatsen of een herder aanstellen ter bescherming van schapen (tegen wolven); (alinea 16) niet onder een eik gaan zitten als er eikenprocessierupsen actief zijn; (alinea 18) een tekentang of tekenkaart bij je hebben, controleren op teken en teken meteen verwijderen. (2p)
Vier juiste voorbeelden 2 punten; drie juiste voorbeelden 1 punt; minder dan drie 0 punten. Beoordeel de spelling.
Vraag 13 1 punt
In tekstfragment 1 komt een ‘gevaar’ van de natuur aan bod dat in tekst 1 niet voorkomt.
Welk gevaar is dat?
Bekijk het antwoord
- Noemt het weer (slecht weer, de elementen) als gevaar. (1p)
Beoordeel de spelling.
Vraag 14 1 punt
Uit zowel tekst 1 als tekstfragment 1 komt naar voren dat je moet ‘meebewegen’ met de natuur.
Welke andere boodschap komt uit zowel tekst 1 als tekstfragment 1 naar voren?
Geef antwoord in één of meer volledige zinnen.
Bekijk het antwoord
- Noemt dat het gezonder of beter is om de natuur in te gaan (dan binnen te blijven), ondanks de eventuele gevaren van de natuur. (1p)
Beoordeel de spelling en grammatica.
Vraag 16 1 punt
Tekstfragment 2 noemt het opstellen van protocollen en beleidsvisies als oplossing voor problemen door oprukkende dieren.
Wat vindt de auteur van tekstfragment 2 van die oplossing?
Hij vindt de oplossing een
Bekijk het antwoord
Antwoord: C
Vraag 17 1 punt
De provincie Limburg komt met een protocol en een visie als oplossing voor problemen met de gere-integreerde bever (alinea 4, tekstfragment 2). Uit alinea 15 van tekst 1 kan een verklaring worden afgeleid voor deze reactie.
Welke verklaring is dat?
Bekijk het antwoord
- Noemt dat de bever in Nederland niet als normaal onderdeel van het leven wordt gezien, of dat we doordat we relatief weinig natuur hebben al snel bang zijn voor enge of overlast gevende dieren. (1p)
Beoordeel de spelling.
2022, tijdvak 2: Vrouwenquotum? Neem een voorbeeld aan de topsport
Opgavetekst
Tekst 3 Vrouwenquotum? Neem een voorbeeld aan de topsport
(1) De vrouwen waren in het nieuws deze week. Niet zozeer in de sport, maar in het algemeen. De SER1) adviseert grote bedrijven een vrouwenquotum in te voeren, om er eindelijk eens in te slagen dertig procent vrouwen in topfuncties te krijgen. Zachte maatregelen hebben niet geholpen, dus is het tijd voor harde, is de redenatie.
(2) De bokaal voor de meest stuitende reactie hierop gaat zonder twijfel naar Gerard van Vliet, directeur van de Nederlandse vereniging van Commissarissen en Directeuren. Hij vindt een vrouwenquotum “ontzettend gevaarlijk”. Vrouwen die automatisch in topposities komen, kunnen niet altijd op draagvlak rekenen, wat hun positie ondermijnt, vindt hij. Puntje waar ik in kan komen.
(3) Nee, de crux zit ’m in het vervolg. Vrouwen moeten thuis wel goede afspraken kunnen maken, zodat ze voldoende ruimte hebben voor een uitdagende baan. “Een topfunctie kun je niet zomaar erbij doen. Het gaat om veeleisende, stressvolle, moeilijke banen. Je moet 24 uur per dag aanspreekbaar zijn.” Iets met stoom en oren, toen ik dit las.
(4) Ga eens kijken in de sector waar Nederlandse vrouwen het beter doen in topfuncties dan mannen, zou ik zeggen, meneer Van Vliet. Bestaat die sector? Jazeker. Het is de topsport. Het aantal vrouwen in de topsport is ongeveer gelijk aan het aantal mannen, en kwalitatief steken de Nederlandse atletes al jaren boven hun mannelijke collega’s uit.
(5) Topsport is geen topfunctie, zegt u? Dat waag ik te betwisten. Topsport is compromisloos: als je íets niet zomaar even erbij doet, is het dat. Zeker als je een wereldtopper bent, is de stress bijzonder hoog. De druk, altijd in elk detail door de media beoordeeld worden: daar kan de zwaarte van geen enkele topfunctie tegenop. En dan heb ik het nog niet eens over de lange periodes van huis zijn. Ja maar, atletes combineren hun werk niet met een gezin, meent u? Zeker wel. Het zijn er niet veel, maar wel steeds meer. Het bekendste voorbeeld is ongetwijfeld tennisgrootheid Serena Williams.
(6) Natuurlijk krijgen ook zij te maken met de middeleeuwse meningenmachine. Kijk alleen maar naar de reacties op tennisster Kim Clijsters, die wil terugkeren op topniveau. Wat zou dat wel niet met haar gezin doen? En: stel je voor dat er nanny’s op de tribune verschijnen om de kids koest te houden. Nanny’s! Vaders kunnen niet voor kinderen zorgen, immers.
(7) Laat dat nou net datgene zijn wat in zulke gezinnen wél gebeurt. De vaders in deze relaties hebben geconstateerd dat hun vrouw bijzonder succesvol is in wat ze doet, en zoals het een gelijkwaardige relatie betaamt, kijken beide partners samen hoe ze daar het beste invulling aan kunnen geven.
(8) De man van oud-wereldkampioene wielrennen Lizzie Deignan stopte met koersen toen zijn vrouw zwanger bleek. Philip Deignan was bepaald geen pannenkoek, reed voor Team Ineos, maar kon niet ontkennen dat zijn vrouw succesvoller was. Dus koos hij voor de zorgrol.
(9) Zo radicaal hoeft het natuurlijk niet: met goede afspraken (hallo meneer Van Vliet) en goede opvang (hallo nanny’s) kan de man er prima een eigen carrière op nahouden. Zoals andersom al decennia gebeurt, en waarvan niemand zich ooit afvroeg waarom de vrouw zich schikt. Ik hoor meneer Van Vliet namelijk alweer: waarom zou een man zich hierin schikken?
(10) Ja, waarom? Moeten we het wel schikken noemen? Ik denk het niet. Je eigen unieke gezinssituatie creëren die aansluit op beider carrières is geen schikken, dat is gewoon wat moderne mensen doen. En heus, ik verzeker u: niet alleen in de topsport.
noot 1 SER: Sociaal-Economische Raad: de belangrijkste adviesraad voor regering en parlement over sociaal-economische vraagstukken
naar: Marijn de Vries
uit: Trouw, 23 september 2019
Marijn de Vries is journalist en voormalig profwielrenner.
Vraag 26 2 punten
Welke twee factoren zijn kenmerkend voor zowel topsport als topfuncties in het bedrijfsleven, volgens alinea 5 van tekst 3?
Bekijk het antwoord
- Noemt dat je het er in de topsport (en bij een topfunctie) niet zomaar even naast kunt doen: je moet er 24 uur per dag mee bezig zijn. (1p)
- Noemt dat het stressvol is. (1p)
Beoordeel de spelling.
Vraag 29 1 punt
“Moeten we het wel schikken noemen? Ik denk het niet.” (regels 97-98)
Welke zin geeft het best weer waarom er hier geen sprake is van schikken, volgens tekst 3?
Bekijk het antwoord
Antwoord: B
Vraag 30 2 punten
Welke zin geeft de hoofdgedachte van tekst 3 het best weer?
Bekijk het antwoord
Antwoord: B
2022, tijdvak 2: Overkoepelende vragen bij tekst 2 en tekst 3
Vraag 31 1 punt
In alinea 3 en 4 van tekst 2 staat een redenering over vrouwen en werk. In één van de eerste alinea’s van tekst 3 wordt een vergelijkbare redenering in één zin weergegeven.
Citeer die zin uit tekst 3.
Bekijk het antwoord
- Citeert: “Vrouwen die automatisch in topposities komen, kunnen niet altijd op draagvlak rekenen, wat hun positie ondermijnt” (regels 17-20, tekst 3). (1p)
Het deel tussen haakjes hoeft niet in het antwoord voor te komen.
2022, tijdvak 3: Tijd om digitaal te ontspullen
Opgavetekst
Tekst 1 Tijd om digitaal te ontspullen: maak je smartphone eens leeg
(1) Voor het eerst in de geschiedenis verdwijnt de mogelijkheid om alleen te zijn, schrijft de Amerikaanse informaticus Cal Newport in zijn boek Digitaal minimalisme. De smartphone zorgt ervoor dat we elk moment dat verveling dreigt, direct naar die onuitputtelijke bron van afleiding en vermaak grijpen. Er is geen enkel moment meer dat we ons niet met andere mensen omringen, fysiek of virtueel.
(2) Het is nogal een boude bewering in een tijd waarin eenzaamheid steeds hoger op de politieke agenda komt – en uit de statistieken juist precies die gevoelens van alleen-zijn een hoogtepunt bereiken. Kranten staan vol met verhalen over vereenzaamde ouderen, het Sociaal en Cultureel Planbureau1) constateerde onlangs dat meer ouderen eenzaam zijn. Ja, als je net als Newport onderscheid maakt tussen ‘alleen-zijn’ en ‘eenzaamheid’, zie je Newports gelijk plots overal. ‘Alleen-zijn’ gedefinieerd als ‘het vrij zijn van andermans aanwezigheid of ideeën’, is nogal wat anders dan eenzaamheid in de zin van ‘sociale isolatie’.
(3) Je kunt eenzaam zijn en toch nooit alleen. En terwijl eenzaamheid schadelijk en soms zelfs dodelijk kan zijn, is alleen-zijn juist nogal belangrijk voor het gezond functioneren van mensen. Alleen-zijn is wat er in je brein gebeurt, niet in je omgeving.
(4) Digitaal minimalisme, dat in februari verscheen, haalt allerlei studies aan waaruit blijkt dat tijd met je eigen gedachten doorbrengen cruciaal is voor zelfreflectie, contemplatie, de vorming van je normen en waarden. En voor creativiteit. Niet voor niets sluiten veel schrijvers zich wekenlang op in prikkelarme en wifiloze schrijvershuisjes. “Als je echt wilt begrijpen wat er in je leven gebeurt, heb je zelfreflectie in stilte nodig”, schrijft Newport. Er is tijd nodig om alle input die je op een dag binnenkrijgt, te verwerken. En dat doen we nu te weinig: “Je kunt moeilijk overdrijven hoe radicaal de recente omslag is geweest.” Alleen-zijn is een standaardstand van het brein, en het is ook nodig voor een gezonde geest, zegt hij.
(5) Wat merken we ervan, nu we door de massale smartphoneverslaving het vermogen verliezen om onszelf echt af te zonderen en om te reflecteren? Newport noemt de huidige generatie tieners ‘de kanarie in de kolenmijn’: de vogel die gebruikt werd om te kijken of de lucht in mijnschachten giftig was. Jongeren brengen volgens alle statistieken met afstand de meeste tijd door op hun smartphone, volgens sommige onderzoeken tot gemiddeld ruim vier uur per dag.
(6) Hij haalt studies aan die een sterke stijging laten zien van het aantal angststoornissen en depressies bij tieners. Andere onderzoeken wijzen op afnemende empathie, verminderde concentratie en toenemende stress als gevolg van overmatig smartphonegebruik.
(7) Én eenzaamheid. Als je dan een keer alleen bent, schreeuwt Instagram naar je: “Kijk! Al je vrienden zijn wel allemaal leuke dingen aan het doen met elkaar!” Dat kan een gevoel van isolatie opwekken.
(8) Dit soort onderzoeken stuit op veel kritiek van andere wetenschappers. Het is namelijk de vraag of je bij studies die de psychische gesteldheid van grote groepen jongeren meten, alleen de invloed van de smartphone meet, of ook andere grote trends die invloed hebben. Bijvoorbeeld de laatste economische recessie. Experts op het gebied van het puberbrein waarschuwen consequent voor al te grote conclusies over wat smartphones met de hersenen doen, vooral omdat de hersenen nogal flexibel zijn.
(9) Maar dat de digitale revolutie soms doorslaat en dat er sprake is van massale smartphoneverslaving, moge duidelijk zijn voor iedereen die weleens met het openbaar vervoer reist.
(10) De oplossing van Cal Newport: digitaal minimalisme, virtueel ontspullen. Hij raadt mensen aan om hun digitale kast leeg te ruimen. Socialemedia-apps verwijderen, alle pushberichten uitzetten, je beginscherm zo clean en saai mogelijk maken, extreem selectief zijn in welke apps je gebruikt en die in mapjes stoppen, zodat de snoepkleurige icoontjes je niet zo toeschreeuwen.
(11) Newports pleidooi voor digitaal ontspullen is zinnig, aanstekelijk geschreven en past perfect in het minimalisme dat opruimgoeroes als Marie Kondō2) prediken. Newport schrijft het niet met zoveel woorden, maar hij roept op om je af te vragen welke apps een spark of joy3) geven – en apps die dat niet doen weg te gooien. Dat opruimen slaat enorm aan, zowel in huis als op de smartphone.
(12) Als reactie op de overdaad en overconsumptie van de laatste decennia snakken mensen blijkbaar naar het afslanken van bezittingen, keuzeopties en afleidingen. Het minimaliseren van overbodige digitale prikkels kan mensen een groot gevoel van bevrijding geven – en weer wat meer broodnodige alone time4) scheppen. Voor iedereen die het gevoel heeft dat de smartphone de baas is over hem in plaats van andersom, biedt Digitaal minimalisme nuttige tips en inzichten.
(13) Maar hoe hip ook, Newport biedt een individuele oplossing voor een collectief probleem. Het is alsof je in je eentje op een motorfiets langs een file zoeft: dat werkt prima voor jezelf, maar de file blijft staan. Je kunt nog zo rigoureus digitaal ontspullen, de standaardwerkplek in de moderne economie is nog altijd een flexbureau in een open kantoor5), waar prikkels en impulsen van anderen constant binnenkomen. Mail checken buiten werktijd blijft de norm. Klaslokalen en studieruimtes hangen, staan en zitten vol digitale schermen, waardoor multitasken het daar telkens wint van concentratie en contemplatie. In sommige beroepen lijk je soms niet zonder sociale media te kunnen functioneren. De sociale druk om actief te zijn op Instagram, WhatsApp of Snapchat kan enorm zijn.
(14) Achter de smartphone en socialemedia-apps zit bovendien een miljardenindustrie die drijft op het mensen zo verslaafd mogelijk maken aan hun schermen, zodat ze maximaal data kan oogsten. Die industrie is er puur op gericht om “menselijke zwaktes uit te buiten”, aldus Sean Parker, nota bene medeoprichter van Facebook.
(15) Daar lost een data cleanse6) of een andere individuele digitale ontspulactie weinig aan op. Zijn gezamenlijke afspraken, acties en misschien zelfs strengere wetten daarvoor niet geschiktere middelen? Te beginnen met het vaststellen van een nieuwe digitale etiquette om níet van elkaar te eisen om constant op alles direct te reageren en permanent aan te staan. Of om het alleen-zijn zonder afleiding van andermans likes en retweets weer sociaal acceptabel te maken. Het moet toch gewoon oké zijn om een weekend lang onbereikbaar te zijn? Of om op vakanties helemaal offline te gaan? Digitaal ontspullen kan een mooi begin zijn, maar is zeker niet de definitieve oplossing.
(16) Naast het digitale minimalisme van Newport zijn er ook recente ideeën over digital pollution7), een concept dat ervan uitgaat dat de digitale revolutie op dezelfde manier maatschappelijk ongewenste effecten veroorzaakt als indertijd de industriële revolutie. En net als luchtvervuiling en kinderarbeid zijn schermverslaving, gebrek aan alleen-zijn en andere negatieve gevolgen van de smartphone problemen die behalve individuele actie ook een gezamenlijke aanpak vereisen.
(17) ‘Een beter milieu begint bij jezelf’ bleek niet het sluitende antwoord op milieuvervuiling en klimaatverandering. ‘Ruim je digitale kast op’ is dat net zomin voor de collectieve digitale vervuiling van de menselijke geest.
noot 1 Het Sociaal en Cultureel Planbureau (SCP) is een wetenschappelijk instituut dat onderzoek verricht naar sociale en culturele verschijnselen in Nederland.
noot 2 Marie Kondō is een Japanse adviseur en bestsellerauteur. Ze geeft cursussen en seminars in het weggooien en ordenen van spullen, wat zij als uitgangspunt ziet voor ‘innerlijke ordening’.
noot 3 spark of joy, letterlijk vreugdevonk: een begrip uit de filosofie van Marie Kondō, dat erop neerkomt dat je alleen die spullen moet houden die je een gevoel van vreugde bezorgen.
noot 4 alone time: tijd alleen, tijd voor jezelf.
noot 5 Dit was de situatie zoals dat voor maart 2020, toen de coronapandemie begon, gebruikelijk was.
noot 6 data cleanse: het opschonen van (digitale) gegevens.
noot 7 digital pollution: digitale vervuiling.
naar: Wouter van Noort, uit: NRC-Handelsblad, 1 maart 2019
Vraag 1 1 punt
“Voor het eerst in de geschiedenis verdwijnt de mogelijkheid om alleen te zijn” (regels 1-3)
Waardoor verdwijnt volgens Cal Newport de mogelijkheid om alleen te zijn? Die verdwijnt doordat we
Bekijk het antwoord
Antwoord: B
Vraag 2 1 punt
“Voor het eerst in de geschiedenis verdwijnt de mogelijkheid om alleen te zijn” (regels 1-3)
Wat is de reactie van de auteur van tekst 1 op deze bewering van Cal Newport? De auteur
Bekijk het antwoord
Antwoord: C
Vraag 4 3 punten
Cal Newport maakt in zijn boek Digitaal minimalisme een onderscheid tussen ‘eenzaamheid’ en ‘alleen-zijn’. Hieronder staan vijf fictieve situaties.
1 Alwin zit in een verzorgingstehuis. Hij krijgt tot zijn verdriet bijna nooit bezoek.
2 Fay woont in de buurt van haar kinderen. Ze komen vaak langs. Ze mist het gezelschap van haar overleden man.
3 Jeroen heeft een drukke baan. Hij gaat regelmatig in zijn eentje een weekendje kamperen om zijn hoofd leeg te krijgen.
4 Munir is pas verhuisd naar een andere stad. Hij heeft via zijn smartphone veel contact met zijn oude vrienden, maar wil graag met iemand naar de film.
5 Oleta gaat graag met haar vriendinnen shoppen, maar ze vindt het wel fijn om eerst rustig online kleding te bekijken en te vergelijken.
Geef van elke situatie aan of er sprake is van ‘eenzaamheid’ of ‘alleen-zijn’ volgens de omschrijving van Newport. Noteer steeds het nummer van de situatie en zet daarachter: ‘eenzaamheid’ of ‘alleen-zijn’.
Bekijk het antwoord
- Noemt per situatie de juiste omschrijving: 1 eenzaamheid; 2 eenzaamheid; 3 alleen-zijn; 4 eenzaamheid; 5 alleen-zijn. (3p)
Vijf juiste antwoorden geven 3 punten, vier juiste antwoorden 2 punten, drie juiste antwoorden 1 punt, minder dan drie juiste antwoorden 0 punten.
Vraag 7 1 punt
Op een aantal plekken in tekst 1 geeft de auteur zijn oordeel over het boek Digitaal minimalisme.
Citeer twee zinnen uit alinea 10 tot en met 13 waarin dat oordeel uitsluitend positief is.
Bekijk het antwoord
- Citeert beide zinnen: “Newports pleidooi voor digitaal ontspullen is zinnig, aanstekelijk geschreven en past perfect in het minimalisme dat opruimgoeroes als Marie Kondō prediken.” (regels 118-122) en “Voor iedereen die het gevoel heeft dat de smartphone de baas is over hem in plaats van andersom, biedt Digitaal minimalisme nuttige tips en inzichten.” (regels 138-142). (1p)
Het punt alleen toekennen als beide citaten zijn genoemd. Beoordeel de spelling.
Vraag 8 2 punten
In alinea 11 en 12 behandelt de auteur het minimalisme van “opruimgoeroes als Marie Kondō”, waar het pleidooi van Newport ook bij zou passen.
Welke twee algemene voordelen van digitaal minimalisme worden in dit tekstgedeelte onderscheiden?
Bekijk het antwoord
- (Het geven van) een groot gevoel van bevrijding. (1p)
- (Het scheppen van) alone time. (1p)
Beoordeel de spelling.
Vraag 11 2 punten
In alinea 16 vergelijkt de auteur de digitale revolutie met de industriële revolutie.
Welke twee overeenkomsten tussen beide revoluties komen uit die vergelijking naar voren? Geef antwoord in één of meer volledige zinnen.
Bekijk het antwoord
- Beide revoluties veroorzaken (maatschappelijk) ongewenste effecten. (1p)
- (De problemen van) beide revoluties vereisen (behalve individuele actie ook) een gezamenlijke aanpak. (1p)
Beoordeel de spelling en grammatica.
Vraag 13 2 punten
Welke omschrijving verwoordt het best de hoofdgedachte van tekst 1?
Bekijk het antwoord
Antwoord: C
2022, tijdvak 3: Vliegschaamte: niks mis mee
Opgavetekst
Tekst 2 Vliegschaamte: niks mis mee
(1) De bijdrage van de luchtvaart aan de totale CO2-uitstoot in Nederland ligt op 6,5 procent. Omdat het aantal reizigers naar verwachting fors blijft groeien, zal deze bijdrage flink toenemen.
(2) Dat deze uitstoot door de aanplant van bomen geheel kan worden gecompenseerd, is een illusie. Het duurt zeker tien jaar voordat bomen groot genoeg zijn om zoveel CO2 te kunnen opnemen, wat overigens niet wegneemt dat het planten van bomen altijd zinvol is. Ook een volledige overstap naar biobrandstoffen is onrealistisch, omdat daar te veel landbouwgrond voor nodig is.
(3) Elektrisch vliegen lijkt het toverwoord. De ontwikkeling van goede en vooral lichte accu’s vraagt echter nog veel tijd. Bovendien blijft een nu nieuw opgeleverd vliegtuig de komende 25 jaar vliegen. Zo kan het dus gebeuren dat in vrijwel alle sectoren de uitstoot van broeikasgassen afneemt, maar die van het vliegverkeer toeneemt.
(4) Dit roept weinig protest op, omdat de meeste mensen maar wat graag gebruikmaken van de goedkope vluchten. Maar we zullen het onder ogen moeten zien: de enige manier om de uitstoot terug te dringen, is simpelweg minder vliegen.
(5) Vaak zoeken mensen naar argumenten om hun vlieggedrag goed te praten. Denk aan: “Ik ga op de fiets naar mijn werk, dus ik mag in de zomer wel een lange vliegreis maken.” Of: “Ik eet nog maar drie keer per week vlees, dus kan ik best vliegen.” Als mensen echt zouden uitrekenen hoeveel CO2-uitstoot hun vliegreis tot gevolg heeft, zouden ze zien dat ze, om een vliegreis naar Azië te kunnen compenseren, vijf jaar vegetarisch moeten eten.
(6) Het is echter de vraag of je zo moet rekenen. Deze gedachte gaat ervan uit dat je net zoveel CO2 mag uitstoten als je buurman of collega. Maar dit idee van ‘uitstootrecht’ of ‘CO2-footprint’1) moet je per wereldburger berekenen. Ik vermoed dat de vliegreis naar Azië dan een once-in-a-life-time-gebeurtenis2) gaat worden.
(7) Het is zo vanzelfsprekend geworden om een vliegreis te boeken, dat mensen me vaak verdwaasd aankijken als ik hun vraag waarom ze vliegen. Het antwoord is namelijk vaak: omdat het kan. De nadelige gevolgen voor het milieu worden niet of nauwelijks meegenomen in de keuze van de reisbestemming. Ver weg lijkt altijd goed. Maar als het doel van de reis is om gezellig met de familie een weekend bij elkaar te zijn, hoef je daarvoor toch niet naar een ver land te vliegen?
(8) Ik snap heel goed dat mensen reizen voor het avontuur en nieuwe culturen willen leren kennen. De vraag is alleen of dat altijd ver weg moet en zo vaak. Avontuur zit in het zelf ontdekken en dat kan ook dichterbij. Het lijkt soms wel alsof we tegen elkaar opbieden. Wie gaat het verst met vakantie? En wie heeft de meest exotische bestemming uitgekozen?
(9) Het is belangrijk dat we ons bewust zijn van de impact van een vliegreis en dat we de consequenties voor het klimaat serieus afwegen tegen het doel van de reis. Je hoeft niet met je vriendinnen naar Barcelona. Een weekendje Haarlem of Nijmegen is ook heel leuk.
(10) Het gemak waarmee we nu in het vliegtuig stappen, laat een gebrek aan verantwoordelijkheid zien. Gelukkig lijkt het besef dat vliegen schadelijk is voor het milieu toe te nemen. Sinds 2018 kennen we daarvoor het woord ‘vliegschaamte’. Als vliegschaamte leidt tot een betere afweging van de milieu-impact bij de keuze van de reisbestemming, lijkt me dat heel goed. Soms rechtvaardigt het doel van de reis het vliegen, maar even zo vaak zal de uitkomst zijn dat de impact van de vliegreis te groot is. Dan is het zoeken naar een andere bestemming of naar een andere manier van reizen.
(11) Steeds meer mensen ontdekken de trein, die zeker voor Europese vakantiebestemmingen een goed alternatief is. Ook daar is trouwens een nieuw woord voor uitgevonden: ‘treintrots’.
(12) Vliegschaamte is prima als die leidt tot meer bezinning en minder vliegreizen. Vliegen is echt niet altijd fout, maar de vanzelfsprekendheid waarmee we nu vliegen, is niet meer te verantwoorden.
De auteur (1974-2019) schreef en sprak over duurzaamheid.
noot 1 CO2-footprint: CO2-voetafdruk.
noot 2 once-in-a-life-time-gebeurtenis: gebeurtenis die slechts eenmaal in je leven voorkomt.
naar: dr. Martine Vonk, uit: Reformatorisch Dagblad, zaterdag 20 juli 2019
Vraag 17 1 punt
“Gelukkig lijkt het besef dat vliegen schadelijk is voor het milieu toe te nemen.” (regels 91-93). Dit besef lijkt al te leven.
Leg uit hoe je dit uit de voorbeelden in alinea 5 kunt opmaken. Geef antwoord in één of meer volledige zinnen en gebruik voor je antwoord niet meer dan 25 woorden.
Bekijk het antwoord
- In de voorbeelden proberen mensen hun vlieggedrag goed te praten (wat betekent dat ze beseffen dat vliegen schadelijk is) / in de voorbeelden geven mensen aan dat ze zich milieubewust gedragen. (1p)
Maximumlengte van het antwoord: 25 woorden. Beoordeel de spelling en grammatica.
Vraag 18 1 punt
“Ook daar is trouwens een nieuw woord voor uitgevonden: ‘treintrots’.” (regels 109-111)
Leg uit waarop treinreizigers trots zijn, gelet op tekst 2. Geef antwoord in één of meer volledige zinnen en gebruik voor je antwoord niet meer dan 20 woorden.
Bekijk het antwoord
- Ze zijn er trots op dat ze voor een milieuvriendelijk vervoermiddel kiezen. (1p)
Maximumlengte van het antwoord: 20 woorden. Beoordeel de spelling en grammatica.
2022, tijdvak 3: Iederéén denkt in hokjes
Opgavetekst
Tekst 3 Iederéén denkt in hokjes
(1) Wat zou het mooi zijn: een samenleving waarin we ieder mens zien als uniek individu, zonder vooroordelen; niet als lid van de groep waar iemand toevallig bij hoort, maar als medemens. Wat waren velen het uit de grond van hun hart eens met Arnon Grunberg, toen hij op 4 mei 2020 bij de Nationale Dodenherdenking in de Nieuwe Kerk Primo Levi1) aanhaalde: “Ik kan niet begrijpen, niet verdragen dat men een mens beoordeelt niet naar wat hij is, maar naar de groep waar hij toevallig toe behoort.”
(2) Toch zal het nooit gebeuren. Zelfs al zouden we willen, we kunnen het niet. Alles wat we waarnemen, wordt door ons brein gecategoriseerd: voedsel, meubilair, muziek, dieren. En mensen. Categorieën ordenen onze waarnemingen, geven betekenis. Ook Grunberg gebruikt ze, bijvoorbeeld in deze tweet: “De zes miljoen vermoorde Joden waren slachtoffer van witte, christelijke Europeanen.”
(3) Een categorielabel (‘bètastudent’, ‘Brabander’, ‘boekhouder’, ‘NRC-lezer’) helpt een persoon te plaatsen en maakt ook onze aandacht vrij voor andere taken. Deelnemers aan een onderzoek die bij een persoon zowel een label kregen als een reeks beschrijvingen, bleken beter te scoren op een andere taak die ze tegelijkertijd moesten uitvoeren dan degenen die zonder dit label naar de persoon keken – de indrukvorming kostte hun meer aandacht.
(4) De keerzijde: categorieën simplificeren de wereld. We zien de onderlinge verschillen binnen een categorie als kleiner dan ze feitelijk zijn. En we vullen ontbrekende informatie in op basis van stereotypen. Zo hebben veel vrouwelijke hoogleraren weleens post ontvangen voor ‘de heer…’ De verzender neemt aan dat een hoogleraar wel een man zal zijn.
(5) Het categoriseren en stereotyperen verloopt automatisch: snel, moeiteloos, onbewust, dus zonder het zelf te beseffen. Dat betekent dat we allemaal – ook mensen die dat ongewenst vinden – geregeld gedachteloos kenmerken aan een persoon toeschrijven, puur en alleen op grond van diens categorie. Het lijkt voor onszelf alsof onze indrukken gebaseerd zijn op informatie over een persoon, maar ongemerkt wordt alles gekleurd door stereotypen.
(6) Als je bijvoorbeeld leest dat de nonnen klaagden over de drank op het feest, neem je aan dat er te veel gedronken werd. Maar zijn het studenten die klaagden over de drank, dan denk je eerder aan te wéinig drank. Wordt een politicus agressief genoemd, dan denk je waarschijnlijk aan verbale agressie: anderen onderbreken, snel kwaad worden, scherpe woorden gebruiken. Bij een voetbalsupporter die agressief is, denk je eerder aan fysieke agressie. Zou iemand dan opperen dat je stereotypeert, dan denk je in alle oprechtheid: echt niet, er werd toch zeker gezégd dat ’ie agressief was. Niemand hoort ooit in het brein een belletje rinkelen dat zegt: pas op, nu ben je zelf aan het invullen.
(7) We kúnnen het wel: mensen als individu bekijken, op basis van hun persoonlijke eigenschappen en gedragingen. De beoordeling van een persoon is dan gebaseerd op alle stukjes informatie die we combineren tot een uniek totaalbeeld. Dat vergt meer aandacht. We moeten gevolgtrekkingen maken van de betekenis van iemands gedrag, soms nadenken over de oorzaken van het gedrag en alles samenvoegen tot een samenhangende indruk.
(8) Bijvoorbeeld: ik hoor op de radio een FNV-vrouw2) in wanhoop over het gebrek aan beschermingsmiddelen voor zorgpersoneel tijdens de coronacrisis. Ik overweeg: heeft ze gelijk, is de minister aan het klungelen? Of is ze een paniekerig type? Of overdrijft ze omdat ze iets voor elkaar wil krijgen? Ze maakt zich druk, leeft mee met de zorgmedewerkers en is zwaar gefrustreerd (mijn gevolgtrekkingen). Ze lijkt de feiten goed te kennen, haar toon is kalm en beheerst, ze houdt haar emotie goed in bedwang (nog meer gevolgtrekkingen). Ik verbind mijn gevolgtrekkingen aan elkaar: ze is betrokken. Zo ontstaat een heel ander beeld dan als ik categorieën en daaraan gekoppelde associaties zou gebruiken, bijvoorbeeld vrouw (emotioneel) of vakbond (fanatiek).
(9) Ik had tijd voor mijn overdenkingen, want ik zat in de auto en had niets anders te doen. Onderzoek wijst erop dat we anderen alleen als uniek individu bekijken wanneer het kan (als we voldoende cognitieve capaciteit hebben, dus bijvoorbeeld niet tegelijkertijd met iets anders bezig zijn) en we het willen (gemotiveerd zijn om tot een realistisch en compleet beeld te komen, bijvoorbeeld wanneer we van iemand afhankelijk zijn, zoals een leidinggevende).
(10) In het dagelijks leven is dit ondoenlijk bij iedere persoon die ons pad kruist: de bakker, pakketbezorger, medepassagier in de trein – en maken we gebruik van quick-and-dirty-verwerking3) met behulp van categorieën. Stereotypen worden in ons brein direct en automatisch geactiveerd. Als we een bejaarde zien, worden eigenschappen als ‘vergeetachtig’ en ‘traag’ getriggerd. Susan Fiske, stereotype-onderzoeker aan de universiteit van Princeton, trad diverse malen op als getuigedeskundige in rechtszaken, onder meer tegen bedrijven die vrouwen benadeelden. Ze vertelde ooit dat ze weleens nachtmerries had waarin de rechter haar vroeg: “Uw eigen onderzoek laat zien dat stereotypen automatisch worden geactiveerd. Moet ik iemand straffen voor iets waar hij geen controle over heeft?”
(11) Het is onvermijdelijk dat categorieën ons beeld van een persoon beïnvloeden. Iemands etniciteit, leeftijd, sekse en uiterlijke kenmerken zien we als eerste en dat kleurt alle verdere informatie. Het is als het zout in de soep: het beïnvloedt de smaak van alle ingrediënten en je kunt het er niet meer uit halen.
(12) Willen we die invloed reduceren, zoals Grunberg bepleitte, dan begint dat met het erkennen dát we categorieën en vooroordelen hanteren. Dit ontkennen heeft alleen maar tot gevolg dat onze stereotypen ondergronds een andere weg vinden. Dat helpt dus niet. Blij en tevreden zijn met zo’n speech ook niet: dat vind ik nou ook, mensen moeten stoppen met die vooroordelen. Want wie zijn die mensen? ‘Witte christenen’, PVV’ers, FvD’ers? Kijk, daar zijn de categorieën en vooroordelen alweer. Zeg daarom niet: “Als ze het over Marokkanen hebben, dan hebben ze het over mij”, zoals Grunberg deed. Maar zeg: “Als we het hebben over mensen die in hokjes en vakjes en vooroordelen denken, dan hebben we het ook over mij.” Alleen met dat inzicht komen we verder.
Roos Vonk is hoogleraar sociale psychologie aan Radboud Universiteit in Nijmegen en schreef onder meer De eerste indruk.
noot 1 Primo Levi was een Joods-Italiaans schrijver van korte verhalen, romans, essays en gedichten. Hij overleefde concentratiekamp Auschwitz.
noot 2 FNV: Nederlandse vakbond; deze komt op voor de belangen van werknemers.
noot 3 quick-and-dirty-verwerking: snelle, oppervlakkige verwerking.
naar: Roos Vonk, uit: NRC Handelsblad, zaterdag 23 mei en zondag 24 mei 2020
Vraag 23 1 punt
De inleiding van tekst 3 bevat een verschijnsel dat in de tekst nader wordt toegelicht.
Welk verschijnsel wordt beschreven?
Bekijk het antwoord
- Het verschijnsel hokjesdenken / we beoordelen iemand naar de groep waartoe hij behoort / alles wat we waarnemen, wordt gecategoriseerd door ons brein. (1p)
Beoordeel de spelling.
Vraag 25 1 punt
“Toch zal het nooit gebeuren.” (regel 16)
Waarnaar verwijst het woord ‘het’?
Bekijk het antwoord
- Een mens beoordelen naar wie hij is in plaats van naar de groep waar hij toevallig toe behoort / (een samenleving waarin we) ieder mens zien als uniek individu. (1p)
Beoordeel de spelling.
Vraag 27 2 punten
“Zelfs al zouden we willen, we kunnen het niet.” (regels 16-18)
Deze bewering is in tegenspraak met twee andere beweringen uit de tekst.
Citeer deze twee beweringen. Baseer je antwoord op twee verschillende alinea’s uit alinea 5 tot en met 11.
Bekijk het antwoord
- “We kúnnen het wel: mensen als individu bekijken, op basis van hun persoonlijke eigenschappen en gedragingen.” (regels 84-87) (1p)
- “Onderzoek wijst erop dat we anderen alleen als uniek individu bekijken wanneer het kan (…) en we het willen (…).” (regels 121-127/121-131) (1p)
Beoordeel de spelling.
Vraag 28 2 punten
Noteer twee voordelen van categoriseren die in tekst 3 worden genoemd.
Bekijk het antwoord
- Noemt twee van de volgende voordelen van een categorielabel of categorie: het ordent onze waarnemingen; het geeft betekenis; het helpt om een persoon te plaatsen; het maakt onze aandacht vrij voor andere taken. (2p)
Per juist antwoord 1 punt, met een maximum van 2 punten. Beoordeel de spelling.
Vraag 29 1 punt
In alinea 6 worden twee voorbeelden gegeven.
Welk nadeel van hokjesdenken wordt met deze voorbeelden geïllustreerd?
Bekijk het antwoord
- Het nadeel dat alles ongemerkt gekleurd wordt door stereotypen / dat categorieën de wereld simplificeren. (1p)
Beoordeel de spelling.
tekstfragment 4
(1) […] In het boek De zijkant van de macht schetst Julia Wouters, politicoloog en voormalig politiek assistent van Lodewijk Asscher1), welke patronen vrouwen in de politiek tegenwerken. “Omdat verreweg de meeste beelden van professionals in ons hoofd die van een man zijn, geloven we eerder dat een man professioneel en competent zal zijn. Een vrouw moet dat keer op keer bewijzen”, schrijft Wouters. “Vrouwen worden eerder als risico gezien. Daardoor is het ‘enger’ ze een kans te geven.”
(2) Het tweede patroon: de koorddans. Voor vrouwen in de politiek is het vrijwel onmogelijk de juiste balans te vinden tussen het beeld dat we hebben van een leider (assertief, ambitieus, competitief, eigenschappen die we veelal toeschrijven aan mannen) en de verwachtingen die we hebben van vrouwen (zorgzaam, bescheiden, gericht op samenwerking). Het idee van een vrouwelijke leider is bijna intrinsiek tegenstrijdig, het verwart ons. En dus zoeken we naar redenen voor die verwarring: in haar stijl, persoonlijkheid, uitstraling.
noot 1 Lodewijk Asscher: partijleider van de politieke partij Partij van de Arbeid.
naar: Loes Reijmer, uit: de Volkskrant, zaterdag 19 maart 2021
Vraag 30 1 punt
“Zo hebben veel vrouwelijke hoogleraren wel eens post ontvangen voor ‘de heer…’” (regels 46-48 van tekst 3). In alinea 1 van tekstfragment 4 is een verklaring te vinden voor dit stereotiepe beeld van hoogleraar als man.
Welke verklaring is dat? Geef antwoord in één of meer volledige zinnen.
Bekijk het antwoord
- De meeste beelden van professionals (in ons hoofd) zijn die van een man. (1p)
Beoordeel de spelling en grammatica.
Vraag 31 1 punt
“Het idee van een vrouwelijke leider is bijna intrinsiek tegenstrijdig, het verwart ons.” (regels 13-14 van tekstfragment 4)
Door welke werkwijze zou deze intrinsieke tegenstrijdigheid kunnen worden vermeden volgens tekst 3? Baseer je antwoord op alinea 5 tot en met 9. Geef antwoord in één of meer volledige zinnen.
Bekijk het antwoord
- (Deze intrinsieke tegenstrijdigheid kan worden voorkomen) door vrouwen (in de politiek) te beoordelen als uniek persoon op basis van persoonlijke eigenschappen en gedragingen / door gevolgtrekkingen te maken op basis van gedrag en niet op basis van categorieën of vooroordelen. (1p)
Beoordeel de spelling en grammatica.
Vraag 32 3 punten
In de tabel hieronder staat een onvolledige samenvatting van alinea 7 tot en met 11 van tekst 3.
We zijn wel in staat om 1… maar 2… Daarom 3… en 4… In het dagelijks leven is dit niet te doen, dus 5…
Vul de tabel aan. Neem de nummers over en noteer je antwoorden achter de nummers. Zorg ervoor dat er correcte zinnen ontstaan.
Bekijk het antwoord
- Vult de samenvatting aan met: 1 mensen als individu te bekijken; 2 dat vergt meer aandacht; 3 doen we dit alleen wanneer het kan; 4 wanneer we het willen; 5 is het onvermijdelijk dat categorieën ons beeld van een persoon beïnvloeden / maken we gebruik van categorieën. (3p)
Vijf juiste antwoorden geven 3 punten, vier juiste antwoorden 2 punten, drie juiste antwoorden 1 punt, minder dan drie juiste antwoorden 0 punten. Laat het hoofdlettergebruik aan het begin van de antwoorden buiten beschouwing. Beoordeel de spelling en grammatica.
2022, tijdvak 3: Ridder
Opgavetekst
Tekst 4 Ridder
Tekst 4 is een aflevering van de krantenrubriek De bewust digibete burger, waarin de auteur vertelt over zijn ervaringen als digibeet met de digitale wereld.
(1) Los het volgende raadsel op: het zit veilig in zijn eigen ruimte en uit zich onbeschoft en obsceen. U antwoordt: dat is makkelijk, dat is de reaguurder1) of de internettrol. Dat digitale tijdperk faciliteert forse hoeveelheden onbeschoftheid. Vroeger, toen mensen nog niet vanachter schermpjes op elkaar reageerden, moesten ze elkaar in de ogen kijken en durfden ze niet half zo barbaars te zijn. Utopische whizzkids die de digitale revolutie in gang zetten, dachten dat ze de wereld beter zouden maken: mooi niet.
(2) U als lezer van deze rubriek weet dat vooruitgangsdenken in deze stukjes wordt bestreden. Toch ben ik geen adept van het ‘achteruitgangsdenken’, oftewel dat geloof dat mensen vroeger wél aardig waren. Alles wijst er volgens mij op dat je minder leuke menselijke neigingen in alle tijden en culturen tegenkomt.
(3) Een gevolgtrekking daaruit is dat er ook analoge reaguurders moeten hebben bestaan. Digitale reaguurders worden wel vergeleken met belletjetrekkers, wat niet aardig is voor leuke analoge kinderen die een middagje plezier hebben. Vorige maand voegde een VW Golf met een spoilertje met 140 km/h in op de A2. De bestuurder – geslacht: m – gebruikte eerst de claxon, toonde daarna de rechtermiddelvinger en hield toen nog even de rechterwijsvinger tegen zijn slaap. Ineens besefte ik: daar heb je hem, de analoge reaguurder! Veilig in zijn eigen ruimte, onbeschoft en obsceen. Elke agent kan je vertellen dat bestuurders van reaguurauto’s verschrompelen zodra ze uit hun cocon worden gehaald. Internettrollen die in levenden lijve met hun proza werden geconfronteerd, bleken evenmin heldhaftig.
(4) Maar bestonden reaguurders óók voor je auto’s had? Ik heb de middeleeuwen niet meer meegemaakt, maar ik beweer dat ridders destijds éérst in hun veilige harnas kropen voor ze onbeschoft om zich heen sloegen.
noot 1 reaguurder: iemand die online op ongenuanceerde wijze reageert op internetberichten.
naar: Olaf Tempelman, uit: de Volkskrant, dinsdag 11 december 2018
Vraag 37 2 punten
Noem op basis van tekst 4 drie overeenkomsten tussen analoge en digitale reaguurders.
Bekijk het antwoord
- Noemt drie van de volgende overeenkomsten: ze opereren vanuit een eigen/veilige ruimte / vanuit een cocon; ze geven commentaar op anderen; ze zijn onbeschoft/obsceen; ze zijn laf/niet heldhaftig. (2p)
Drie juiste antwoorden geven 2 punten, twee juiste antwoorden 1 punt, minder dan twee juiste antwoorden 0 punten. Beoordeel de spelling.
Vraag 39 2 punten
“Ineens besefte ik: daar heb je hem, de analoge reaguurder!” (regels 38-40)
Een oplettende lezer zou kunnen opmerken dat de auteur in de formulering “analoge reaguurder” gebruikmaakt van een paradox, een schijnbare tegenstelling.
Leg uit waarom de formulering “analoge reaguurder” volgens de definitie van de auteur van tekst 4 toch kloppend is. Geef antwoord in één of meer volledige zinnen en gebruik voor je antwoord niet meer dan 35 woorden.
Bekijk het antwoord
- Een van de twee uitleggen is volledig goed: de auteur ziet reaguurders als mensen die zich onbeschoft uiten, en dat kan zowel in de digitale/online als in de reële/offline wereld; of: de reaguurder zit in een eigen ruimte (analoog of digitaal) en geeft een onbeschofte reactie vanuit die ruimte. (2p)
Maximumlengte van het antwoord: 35 woorden. Beoordeel de spelling en grammatica.
Vraag 40 1 punt
“U als lezer van deze rubriek weet dat vooruitgangsdenken in deze stukjes wordt bestreden.” (regels 16-18)
Welke bewering sluit het best aan bij de visie van de auteur op voor- en achteruitgangsdenken?
Bekijk het antwoord
Antwoord: A
2021, tijdvak 1: Tekst 1
Opgavetekst
Tekst 1 Leve de vleesetende vegetariër – Wantrouw de rechtlijnigen
(1) “Diervriendelijk vlees bestaat niet”, scandeerden fanatieke vegetariërs voor de deur van de biologische slager bij mij in de buurt. Strikt genomen hadden ze een punt, maar een beetje vreemd vond ik het wel. Ik had sterk de indruk dat ze hun pijlen beter hadden kunnen richten op een kiloknaller of een megastal.
(2) Hoe zouden deze vegetariërs tot hun besluit zijn gekomen om juist bij een biologische slager te gaan demonstreren? Ze zullen ooit besloten hebben geen dierlijk voedsel meer tot zich te nemen. Een nobel streven: daarmee voorkomen ze dierenleed, dragen ze aanzienlijk minder bij aan de CO2-uitstoot en verkleinen ze hun ecologische voetstap onmiddellijk. Maar goed, als je consequent bent, kun je het daar niet bij laten. Want als je echt overtuigd bent van je mening, moet je proberen anderen daarvan te overtuigen. Eigenlijk is het moreel verwerpelijk dat niet te doen. En zo kan het dus gebeuren dat je op een dag besluit vegetariër te worden en je jezelf niet veel later al demonstrerend aantreft bij een biologische slager. Als je niet oppast, streef je heel consequent je doel voorbij.
(3) En denk nu niet dat alleen vegetariërs dit zo doen, het consequente denken van niet-vegetariërs is vaak nog erger. Als je zegt dat je vegetariër bent, grijpen veel niet-vegetariërs elke kans aan om je op inconsequenties te wijzen. “Ja, maar je draagt wel leren schoenen.” En als ze je een keer betrappen op het eten van vlees, dan is het hek echt van de dam. Terwijl de vegetariër, die toch al nooit vlees eet, juist het recht heeft om zo heel af en toe een stukje dierlijk voedsel te eten. Als het gaat om het verminderen van dierenleed en CO2-uitstoot zou het veel effectiever zijn als al die vleeseters nu eens een stuk minder vlees eten.
(4) Het komt allemaal doordat we consequent zijn hoog waarderen en inconsequentie zien als een doodzonde. Kijk maar naar de politiek. Wanneer je als politicus wordt beticht van draaien, raak je beschadigd. Het beroemdste voorbeeld uit de recente Nederlandse geschiedenis is ongetwijfeld dat van Wouter Bos. “U draait en u bent niet eerlijk”, zei Balkenende (CDA) tegen hem tijdens een radiodebat. Vervolgens bleef het CDA Bos als inconsequente draaikont afschilderen, met succes: Bos’ Partij van de Arbeid lag een straatlengte voor in de peilingen, maar uiteindelijk werd het CDA de grootste partij. En er zijn meer politici die proberen zichzelf neer te zetten als de enige consequente te midden van inconsequenten, vaak met succes. Fijn voor hen, maar als samenleving schieten we er weinig mee op. We zouden inconsequentie veel meer moeten waarderen.
(5) Het is natuurlijk prettig om een helder en consequent wereldbeeld te hebben. Dat geeft duidelijke richtlijnen voor je handelen en een gevoel van rust. Maar het is lastig vol te houden: de wereld verandert voortdurend en je hebt nu eenmaal ook te maken met anderen die anders over dingen kunnen denken. Bovendien is volledige consequentie onmogelijk. Vroeg of laat ontdek je dat elke ordening, elk verhaal, elk systeem ‘tekortschiet’, dat wil zeggen: niet helemaal consequent is. Er zijn altijd losse eindjes en restcategorieën.
(6) Dat merk je al bij iets simpels als het opruimen van je bureau. Als je een indeling hebt bedacht voor de stapel papieren, zit je uiteindelijk altijd met een rest, de dingen die niet in een van de hokjes passen. Wat doe je daarmee? Je kunt die genadeloos door de papierversnipperaar halen, ze wegmoffelen in een verborgen laatje of ze een beetje op je bureau laten slingeren. Natuurlijk is het ook mogelijk om voor een andere ordening te kiezen die deze dingen wel een belangrijkere plek geeft, het probleem is alleen dat je dan weer andere restcategorieën overhoudt. Hoe fijnmaziger je ordening, hoe minder restcategorieën, maar hoe ingewikkelder en onhandiger in het gebruik. Het zal nooit lukken een ordening te bedenken die alles een gelijke plek geeft, want dan kom je uit bij chaos.
(7) Zo kent ook de maatschappij losse eindjes en restcategorieën, zoals mensen die niet in het systeem passen: vluchtelingen, andersdenkenden, verstandelijk beperkten, ouden van dagen. Wat doe je met hen? In de versnipperaar? Of wegstoppen in een laatje? In Nederland kiezen we meestal voor de laatste oplossing: we stoppen ze in inrichtingen of vluchtelingenkampen, bij voorkeur buiten de bewoonde wereld.
(8) En dan zijn er nog mensen die een ander consequent systeem voorstaan en dat van jou betwisten. Wat moet je met hen? Verdelgen? Negeren? Overreden? De wang toekeren? Op kleine schaal is het probleem misschien nog redelijk overzichtelijk, maar in de geschiedenis zijn voorbeelden te vinden waarbij het desastreus uit de hand liep.
(9) Onze democratie is in dit licht een prachtig systeem. Meerdere partijen met verschillende wereldbeelden moeten er samen zien uit te komen. Het is de ultieme manier om desastreuze gevolgen van consequent denken te voorkomen. Des te gekker is het dat we onze politici juist genadeloos afrekenen op de inconsequenties van hun standpunten. Wat hebben we liever: politici die het beste besluit nemen, die er met andersdenkenden proberen uit te komen, of politici die koste wat kost vasthouden aan een standpunt, om de enige reden dat dat nou eenmaal hun standpunt was? In een klimaat waar alles om consequentie draait, wordt het erg lastig om eens iets uit te proberen, want voor je het weet, word je beticht van inconsequentie. Politici die beweren dat ze, in tegenstelling tot de anderen, nu eindelijk eens consequent zullen zijn en echt de waarheid zullen spreken, moet je dus juist wantrouwen. Want of ze liegen of ze zijn uit op een dictatuur.
(10) Maar kunnen wij dan zomaar helemaal zonder die ordeningen? Hebben wij niet een minimale vorm van consequentie nodig om ons handelen op te baseren? Volgens de Duitse denker Friedrich Nietzsche zou het moment ooit komen dat we werkelijk zonder consequentie kunnen, alleen moest daarvoor wel eerst een nieuwe mens opstaan: de übermensch. Bij deze übermensch moet je niet denken aan de karikatuur die Adolf Hitler ervan maakte – een zuivere ariër die volgens de nazistische vastomlijnde ideologie denkt en handelt – maar juist aan iemand die zonder ideologie kan leven: een wezen dat geen wereldbeeld nodig heeft, niet streeft naar enige vorm van consequentie, die zich kan redden in de chaos. De mens is een “brug”, een “overgang”, een “koord, geknoopt tussen het dier en übermensch”, schrijft Nietzsche in Aldus sprak Zarathoestra. Wij naar consequentie strevende mensen zijn volgens Nietzsche dus van voorbijgaande aard.
(11) Net als Nietzsche denk ik dat leven zonder wereldbeeld te hoog gegrepen is voor de huidige mens, maar ik vraag me wel af of die übermensch er ooit zal komen. In ieder geval kunnen we in afwachting van deze supermens voorlopig maar beter leren leven met wereldbeelden die weliswaar een zwakke vorm van consistentie kennen, maar uiteindelijk toch inconsequent blijken. Als we onze irritaties daarover wat kunnen onderdrukken zijn we al een heel eind. Want een inconsequenter leven is geen gemakkelijk leven – het vereist zelfbeheersing en een bijzonder flexibele geest. Je moet wel iets van richtlijnen hebben, maar die ook weer niet al te serieus nemen.
(12) De verleiding om te denken dat je eindelijk het consequente systeem hebt gevonden, ligt altijd op de loer. Inconsequentie blijft nu eenmaal irriteren. Juist daarom heb ik zo’n waardering voor de flexitariër, de levensminnende doodgraver, de fietsende autobezitter, de varende landrot, de niet-stemmende politicus, de dronken geheelonthouder en de rokende arts.
naar: Frank Meester
uit: de Volkskrant, 30 april 2016
Frank Meester is filosoof en publicist.
Vraag 1 1 punt
“Strikt genomen hadden ze een punt” (regels 4-5)
Citeer het zinsgedeelte uit alinea 1 dat verwoordt welk punt ‘ze’ volgens de tekst hadden.
Bekijk het antwoord
- Citeert: “Diervriendelijk vlees bestaat niet” (regels 1-2) (1p)
Beoordeel de spelling.
Vraag 2 1 punt
Na de inleiding is tekst 1 onder te verdelen in drie delen. Deze achtereenvolgende delen kunnen van de volgende kopjes worden voorzien:
deel 1: De onmogelijkheid van een consequent wereldbeeld
deel 2: Het dilemma van consequentie in de politiek
deel 3: De inconsequente mens als ideaal?
Bij welke alinea begint deel 1?
Bekijk het antwoord
- Noemt alinea 5 (1p)
Vraag 3 1 punt
Na de inleiding is tekst 1 onder te verdelen in drie delen. Deze achtereenvolgende delen kunnen van de volgende kopjes worden voorzien:
deel 1: De onmogelijkheid van een consequent wereldbeeld
deel 2: Het dilemma van consequentie in de politiek
deel 3: De inconsequente mens als ideaal?
Bij welke alinea begint deel 3?
Bekijk het antwoord
- Noemt alinea 10 (1p)
Vraag 5 1 punt
In de titel van tekst 1, ‘Leve de vleesetende vegetariër – Wantrouw de rechtlijnigen’ duidt het woord ‘rechtlijnigen’ een kenmerk aan van een bepaalde groep mensen.
Met welk woord wordt dat kenmerk in tekst 1 zelf aangeduid?
Bekijk het antwoord
- Noemt consequent (zijn) of consequentie (1p)
Beoordeel de spelling.
Vraag 11 1 punt
Met welke omschrijvingen is de toon in de alinea’s 7 en 8 het best te typeren?
Bekijk het antwoord
Antwoord: B
Vraag 12 1 punt
“Het is de ultieme manier om desastreuze gevolgen van consequent denken te voorkomen.” (regels 139-141)
Wat is ‘de ultieme manier’, volgens tekst 1?
Bekijk het antwoord
- Noemt de Nederlandse/onze democratie, of dat meerdere partijen, met verschillende wereldbeelden, er samen uitkomen (1p)
Beoordeel de spelling.
Vraag 13 1 punt
“Want of ze liegen of ze zijn uit op een dictatuur.” (regels 160-161)
Waarom zou er sprake zijn van liegen, volgens de tekst?
Geef antwoord in een of meer volledige zinnen.
Bekijk het antwoord
- Legt uit dat het niet mogelijk is om echt consequent te zijn (1p)
Beoordeel de spelling en grammatica.
Vraag 14 1 punt
“Maar kunnen wij dan zomaar helemaal zonder die ordeningen? Hebben wij niet een minimale vorm van consequentie nodig om ons handelen op te baseren?” (regels 162-166)
Welke van de onderstaande formuleringen vat het best samen welke antwoorden de filosoof Nietzsche en de auteur op die vragen geven?
Bekijk het antwoord
Antwoord: B
Vraag 16 1 punt
In alinea 11 wordt een advies aan de lezer geformuleerd.
Citeer de zin waarin dit advies het duidelijkst wordt geformuleerd.
Bekijk het antwoord
- Citeert een van de volgende zinnen: “In ieder geval kunnen we in afwachting van deze supermens voorlopig maar beter leren leven met wereldbeelden die weliswaar een zwakke vorm van consistentie kennen, maar uiteindelijk toch inconsequent blijken.” (regels 194-200) of “Je moet wel iets van richtlijnen hebben, maar die ook weer niet al te serieus nemen.” (regels 206-208) (1p)
Beoordeel de spelling.
Vraag 18 2 punten
De titel van tekst 1 is ‘Leve de vleesetende vegetariër – Wantrouw de rechtlijnigen’.
In deze titel worden door ‘Leve’ en ‘Wantrouw’ tegengestelde waarderingen uitgesproken voor de twee genoemde groepen.
Leg uit waarom de vleesetende vegetariër positief gewaardeerd wordt en de rechtlijnigen negatief gewaardeerd worden.
Geef antwoord in een of meer volledige zinnen en gebruik voor je antwoord niet meer dan 25 woorden.
Bekijk het antwoord
- Noemt dat de vleesetende vegetariër positief gewaardeerd wordt omdat deze inconsequent is / omdat deze durft inconsequent te zijn (1p)
- Noemt dat de rechtlijnigen negatief gewaardeerd worden omdat deze (te) consequent zijn / omdat zij (te) consequent zijn (1p)
Maximumlengte van het antwoord: 25 woorden. Beoordeel de spelling en grammatica.
2021, tijdvak 1: Tekst 2
Opgavetekst
Tekst 2 De vlogger is de toekomst van de journalistiek
(1) Zullen mijn kinderen nog weten wat een journalist is? Over de toekomst van de journalistiek wordt veel gedebatteerd, en steevast valt het woord digitalisering. Die toekomst lijkt niet zo gewis te zijn.
(2) In de vorige eeuw leerde de Franse socioloog en denker Pierre Bourdieu ons dat de maatschappij uit velden bestaat: het culturele veld, het economische veld, het wetenschappelijke veld, het politieke veld en ook het journalistieke veld. Elk veld kent overheersers en onderdrukten, bijvoorbeeld zij die de thema’s van een verkiezingscampagne bepalen versus zij die daarop moeten reageren in het politieke veld, of hoofdredacteuren versus freelancers in het journalistieke veld. Elk veld is een krachtenveld, een strijdperk.
(3) In zijn tekst Sur la télévision (1996) beschrijft Bourdieu hoe de opkomst van de televisie de verhoudingen in het journalistieke veld veranderde. Televisie kon de massa op een heel andere manier bespelen dan radio en printmedia gewend waren. Om de aandacht van het publiek moest opnieuw worden gestreden. Maar waar de televisie een verandering bracht in het journalistieke veld, zorgt de digitalisering voor een verandering van het journalistieke veld. De overheersers van weleer staren hulpeloos naar hun verdienmodellen, terwijl de onderdrukten van toen aan status en invloed winnen met hun eigen YouTube-kanaal. Het is niet langer duidelijk of er nog wel een journalistiek veld bestaat, en hoe we dat moeten afbakenen.
(4) Terwijl de gebruikers van de oude infrastructuur (verkopers en consumenten van journalistieke verhalen) elkaar in alle digitale commotie niet meer kunnen vinden, wordt de journalistiek bovendien bedreigd door vier apocalyptische ruiters, aldus Emily Bell, oud-journalist van The Guardian en aan de prestigieuze Columbia School of Journalism verantwoordelijk voor de afdeling digitaal.
(5) Die vier ruiters zijn: Facebook, Apple, Google en Amazon. Vooral de eerste twee willen zich volgens Bell meester maken van de journalistiek. Facebooks instant articles (de mogelijkheid om nieuwsberichten van derden in de tijdlijn te lezen zonder Facebook te verlaten) en Apple News (een iTunes-achtige app voor nieuwsartikelen) zijn er in haar perceptie voortekenen van dat voor de journalistiek de jongste dag nakende is1). We leggen immers het lot van onze informatievoorziening – dat is: het lot van onze samenleving – in handen van de Mark Zuckerbergs2) van deze wereld, van een kleine groep individuen die door geld worden gedreven en niet te controleren zijn. Het ergste is natuurlijk dat, als Bell gelijk heeft, er straks geen degelijk journalistiek medium meer over zal zijn om van die spectaculaire dag des oordeels verslag te doen.
(6) Maar er is hoop, want de journalistiek lijkt plots terug van weggeweest. Nee, het lijfblad dat op gezette tijden in de bus viel en een NOS Journaal dat nog viel te onderscheiden van de pastiche die LuckyTV erop maakt, komen niet weerom. En nee, die digitalisering gaat nooit meer weg. Sterker, in navolging van computers die romans kunnen schrijven en schilderijen van Rembrandt kunnen produceren, zullen er computers komen die journalistieke verhalen kunnen maken. Net als de verblufte toeschouwer die zo’n Rembrandt uit de printer zag rollen, zullen we die stukken lezen en stamelen: “De handtekening ontbreekt, maar de signatuur is onmiskenbaar.” In sportverslagen en filmrecensies komen ze al een heel eind, onze elektronische collega’s.
(7) Dat mag in de oren van Emily Bell en anderen apocalyptisch klinken, ik denk dat er sprake is van een nieuwe dageraad. Die gloort niet zozeer in de voortrazende technologische ontwikkelingen of de aansluiting die wij, journalisten, mediabedrijven en mediaconsumenten, daarmee vast ooit zullen weten te vinden. Het nieuwe licht komt van ontmoetingen tussen journalisten en niet-journalisten die er beiden een even grote behoefte aan blijken te hebben om de wereld te vertellen wat de wereld moet weten over de wereld.
(8) Een prachtig voorbeeld van zo’n ontmoeting was die tussen presentator Matthijs van Nieuwkerk en hood3)vlogger Ismail Ilgun, live op de oldskool televisie. Op de tafel van De Wereld Draait Door (DWDD) lag het cameraatje waarmee Ilgun zichzelf en zijn hood in korte tijd beroemd had gefilmd. “Dus jij bent een journalist in Zaandam?” vroeg de presentator. Van Nieuwkerk is journalist: hij heeft een krant geleid, een televisiestation en hij presenteert al elf jaar DWDD. Maar nu was hij in verwarring over wie zijn vakbroeder is en wie niet. Het antwoord van Ilgun maakte die verwarring alleen maar groter, en interessanter: “Zo is het. Ik ben gewoon een jongen met een camera, that’s it, ik ben in de groep, ik zeg tegen niemand wat ze moeten doen en ik forceer ook niks, ik trek gewoon die camera en ik film gewoon, dat is gewoon puur realiteit.” Ondertussen hield hij met gestrekte arm zijn hand hoog in de lucht, de palm naar zich toegekeerd, alsof hij een selfie maakte. Ilgun beschouwt zichzelf namelijk als journalist (‘Zo is het’), maar tegelijkertijd is hij zijn eigen onderwerp.
(9) Ook het verhaal, eerder deze week in NRC, over de makers van het YouTube-kanaal Supergaande, getuigt van zo’n ontmoeting. “Ik moet heel nodig naar het toilet, al een halfuur, maar ik durf het interview niet te verlaten. Kan ik even snel naar het toilet?” vraagt een van hen aan de NRC-journalist. Terwijl Supergaande zo’n succes is dat ze niet meer met de metro konden zonder aangesproken te worden door fans, iets wat de gemiddelde NRC-journalist toch niet snel zal overkomen.
(10) Maar nogmaals, er is hoop. Misschien kunnen er nu meer bruggen worden geslagen tussen de volstrekt gescheiden werelden van bijvoorbeeld de DWDD-kijkers en de vlogfans. Ik heb de journalistiek, behalve als mooiste vak, altijd gezien als een belangrijke schakel in de maatschappelijke conversatie: de uitwisseling van nieuws, meningen en verhalen die maakt dat wij mensen een samenleving kunnen vormen. Spat die conversatie uiteen en sluit elk van ons zich op in z’n eigen waarheidsbubbel, dan heb je al snel geen samenleving meer.
(11) Iemand die bereid is een half uur lang zijn plas op te houden om de kennismaking te laten slagen, verdient het om met open armen te worden verwelkomd. Ik wil hiermee zeggen dat op die brug die nu hopelijk wordt gebouwd, de conversatie tussen de waarheidsbubbels kan worden hervat.
(12) De verwarring over wie wel journalist is en wie niet, moet echter niet te lang aanhouden. Een duidelijk afgebakend journalistiek veld zoals Bourdieu voor zich zag, is er niet meer en zal ook niet terugkeren. Maar als sommigen van ons het instrumentarium hebben om journalistieke verhalen te maken (feit en fictie niet mengen, zorgvuldigheid betrachten, hoor en wederhoor toepassen, je bronnen beschermen, enzovoort) en anderen de weg kennen naar de plaatsen in de samenleving waar die verhalen over moeten gaan, dan moeten wij samenwerken. In die samenwerking zal nieuwe, krachtige journalistiek ontstaan.
noot 1 de jongste dag nakende is: de dag des oordeels dichterbij komt, vrij vertaald: het einde nabij is
noot 2 Mark Zuckerbergs: Mark Zuckerberg is medeoprichter en algemeen directeur van Facebook.
noot 3 hood: hier gebruikt in de betekenis van ‘buurt’ (van het Engelse neighbourhood)
naar: Pieter van den Blink
uit: NRC Handelsblad, 15 & 16 oktober 2016
Pieter van den Blink is journalist.
Vraag 20 1 punt
In de regels 31 tot en met 35 lijkt sprake te zijn van een bewuste woordkeuze: een verandering in het journalistieke veld wordt geplaatst naast een verandering van het journalistieke veld.
Leg uit in welk opzicht de journalistiek is veranderd door de verandering in het journalistieke veld, volgens alinea 3.
Geef antwoord in een of meer volledige zinnen en gebruik voor je antwoord niet meer dan 25 woorden.
Bekijk het antwoord
- Noemt dat er met de televisie een ander medium kwam dat het publiek anders bespeelde, waardoor opnieuw om de aandacht van het publiek gestreden moest worden / dat het veld hetzelfde bleef, maar de invulling anders werd (1p)
Maximumlengte van het antwoord: 25 woorden. Beoordeel de spelling en grammatica.
Vraag 21 1 punt
In de regels 31 tot en met 35 lijkt sprake te zijn van een bewuste woordkeuze: een verandering in het journalistieke veld wordt geplaatst naast een verandering van het journalistieke veld.
Leg uit in welk opzicht de journalistiek is veranderd door de verandering van het journalistieke veld, volgens alinea 3.
Geef antwoord in een of meer volledige zinnen en gebruik voor je antwoord niet meer dan 20 woorden.
Bekijk het antwoord
- Noemt dat het niet duidelijk is hoe het journalistieke veld eruitziet of of het nog bestaat / dat nieuwsbrengers onafhankelijk zijn van de gevestigde media / dat de groep die vroeger het voor het zeggen had minder macht heeft gekregen (1p)
Maximumlengte van het antwoord: 20 woorden. Beoordeel de spelling en grammatica.
Vraag 22 2 punten
In de alinea’s 4 en 5 worden negatieve gevolgen van digitalisering voor de journalistiek beschreven. Hieronder staan vijf omschrijvingen.
1 De verdringing van de traditionele media zal de samenleving ernstige schade toebrengen.
2 Het aantal traditionele media neemt af doordat consumenten kiezen voor nieuwe media.
3 Het nieuws op digitale media valt nauwelijks meer te controleren door de monopoliepositie van een kleine groep.
4 Omdat nieuwe media commerciële ondernemingen zijn, zal de kwaliteit van de journalistiek afnemen.
5 Voor traditionele media en hun consumenten wordt het moeilijker om elkaar te bereiken.
Welke twee van de bovenstaande omschrijvingen geven het best de negatieve gevolgen weer die in de alinea’s 4 en 5 beschreven worden?
Noteer alleen de nummers van je antwoord.
Bekijk het antwoord
- Noemt omschrijving 3 (het nieuws op digitale media valt nauwelijks meer te controleren door de monopoliepositie van een kleine groep) (1p)
- Noemt omschrijving 5 (voor traditionele media en hun consumenten wordt het moeilijker om elkaar te bereiken) (1p)
Vraag 23 1 punt
In tekst 2 worden “journalisten en niet-journalisten” met elkaar vergeleken (regels 111-112).
Wie worden in tekst 2 bedoeld met de journalisten en wie met de niet-journalisten?
Geef antwoord in een of meer volledige zinnen.
Bekijk het antwoord
- Noemt dat met de journalisten de traditionele journalisten worden bedoeld, die een journalistieke opleiding hebben gehad, en met de niet-journalisten de moderne journalisten of vloggers, die geen journalistieke opleiding hebben gehad / journalisten van traditionele media tegenover journalisten van nieuwe media (1p)
Beoordeel de spelling en grammatica.
Vraag 24 1 punt
In tekst 2 worden “journalisten en niet-journalisten” met elkaar vergeleken (regels 111-112).
Welk kenmerk delen deze journalisten en niet-journalisten, volgens tekst 2?
Geef antwoord in een of meer volledige zinnen.
Bekijk het antwoord
- Noemt dat ze beiden de behoefte hebben om de wereld te vertellen wat de wereld moet weten over de wereld / om de werkelijkheid te verslaan / om nieuws, meningen en verhalen uit te wisselen (1p)
Beoordeel de spelling en grammatica.
Vraag 25 1 punt
“In die samenwerking zal nieuwe, krachtige journalistiek ontstaan.” (regels 201-203)
Leg uit wat die samenwerking concreet zal inhouden.
Geef antwoord in een of meer volledige zinnen en gebruik voor je antwoord niet meer dan 25 woorden.
Bekijk het antwoord
- Noemt dat de traditionele journalist zorgt voor een ‘gedegen’/professionele/zorgvuldige benadering en de moderne journalist voor het onderwerp van de journalistiek / dat sommigen zorgen voor de verhalen (1p)
Maximumlengte van het antwoord: 25 woorden. Beoordeel de spelling en grammatica.
Vraag 26 1 punt
De tekst begint met de vraag: “Zullen mijn kinderen nog weten wat een journalist is?” (regels 1-2)
Welk antwoord op die vraag kan uit tekst 2 afgeleid worden?
Bekijk het antwoord
Antwoord: A
Vraag 27 2 punten
Welke omschrijving verwoordt het best wat de hoofdgedachte is van tekst 2?
Bekijk het antwoord
Antwoord: C
Vraag 28 1 punt
Hoe is de toon van tekst 2 ten opzichte van de toekomst van de journalistiek het best te omschrijven?
De toon is over het algemeen
Bekijk het antwoord
Antwoord: D
2021, tijdvak 1: Tekst 3
Opgavetekst
Tekst 3 Wat als werken niet meer móet, maar mág?
(1) Zwitserland wees het twee weken geleden massaal af in een referendum: het basisinkomen, een onvoorwaardelijk inkomen voor elke burger, hoog genoeg om een bestaansminimum te garanderen. Het is een radicaal idee maar vooral een pleidooi tegen de gevestigde orde. Het adagium ‘werken voor je geld’ is niet meer voor iedereen heilig. Het basisinkomen introduceert een nieuwe manier van denken waarbij werken niet langer noodzaak is, maar een keuze.
(2) Bijna honderd jaar geleden voorspelde John Maynard Keynes1) een zonnige toekomst: technologische vooruitgang zou de productie verviervoudigen, zodat we in 2030 nog maar vijftien uur per week zouden hoeven werken. Zijn eerste voorspelling kwam uit, maar die vijftienurige werkweek lijkt ver te zoeken. In Nederland, dat tot de landen met de kortste werkweek ter wereld behoort, werken mensen gemiddeld nog steeds dertig uur per week. Waarom blijven we toch zo hard werken?
(3) We werken in de eerste plaats omdat het moet: om eten te kopen, huizen te huren, rekeningen te betalen. Het moet van de overheid, het moet van onze ouders. Toch hoeft dat allang niet meer zo te zijn. De collectieve rijkdom in het Westen is enorm. Ondanks de recente economische crisis leven we, historisch gezien, in tijden van overvloed. De moderne westerse mens werkt in – en dus ook aan – een consumptiemaatschappij. Hoe rijker we worden, hoe meer we willen hebben: een vorm van materialisme die Karl Marx2) ‘warenfetisjisme’ noemde. Geld is uitgegroeid tot doel op zich in plaats van een middel tot het verwezenlijken van een ander doel.
(4) Een andere verklaring is dat we werken uit plichtsgevoel. Een arbeidsloos inkomen druist tegen ons calvinistische werkethos in. Sinds Adam en Eva uit het paradijs werden gegooid, is ledigheid des duivels oorkussen. Arbeid is niet alleen noodzaak maar ook de goedheid zelve, de hoeksteen van de christelijke samenleving. Ongeacht het inkomen worden we opgevoed met het idee dat werken een nuttige tijdsbesteding is. Gratis geld verdienen we niet. Voor wat, hoort wat.
(5) Daarnaast telt ook mee dat mensen gewoonte- en kuddedieren zijn. Als iedereen in de sloot springt, doen wij het ook. Het begint al vroeg met de vraag wat je later wilt worden. Zo wordt gehamerd op het belang van een goede baan, en zo hameren we verder, want wie alleen een hamer krijgt, ziet overal spijkers.
(6) Maar belangrijker nog dan hárd te werken, is het gegeven dát we werken. Ons werk bepaalt in hoge mate onze status in de samenleving. Sterker nog, werk vervult een existentiële rol: het rechtvaardigt ons bestaan en geeft ons nut. Vraag iemand wie hij of zij is en je krijgt na een naam een beroep als antwoord. Het is geen toeval dat in een maatschappij waar werk centraal staat, de ongelukkigste en ongezondste mensen werkloos zijn en het is ook geen toeval dat er enorme taboes rusten op werkloosheidsverzekeringen en -uitkeringen.
(7) Mensen die hun baan verliezen, raken tegelijkertijd een groot deel van hun identiteit kwijt. Voordat beleidsmakers en economen op zoek gaan naar financieringsmodellen voor het basisinkomen, moeten ze dus een fundamentelere vraag beantwoorden: wie zijn wij in een wereld waarin we mógen werken? Hoe vullen we ons leven in als we minder – of helemaal niet meer – hoeven te werken?
(8) Of het basisinkomen economisch, politiek of juridisch haalbaar is, is onderwerp van een eindeloze welles-nietesdiscussie. Dat is een discussie die óók gevoerd moet worden. Maar voorafgaand zouden we moeten vragen waarom wij over werken denken zoals we dat doen. Of ons idee over werken nu voortkomt uit noodzaak, plicht, gewoonte of uit identiteit, het gedachte-experiment van een basisinkomen trekt onze vastgeroeste ideeën in twijfel. De centrale rol van werken wordt van het voetstuk gestoten. Wat we doen is níét wie we zijn. Werken móét, kan veranderen in: werken mág. Doorbreek dit taboe en je boekt maatschappelijke vooruitgang. Kansarm of kansrijk, er valt veel meer te kiezen.
noot 1 John Maynard Keynes (1883-1946) was een invloedrijk, Brits econoom.
noot 2 Karl Marx (1818-1883) was een Duits filosoof. Zijn boek Das Kapital vormde de basis voor de ideologie van de arbeidersbeweging waaruit het socialisme en het communisme zijn voortgekomen.
naar: Lily Schim van der Loeff en Kyrill Hartog
uit: Het Parool, 23 juni 2016
Lily Schim van der Loeff en Kyrill Hartog waren op het moment van schrijven programmamakers in opleiding bij debatcentrum De Balie.
Vraag 29 1 punt
In alinea 2 van tekst 3 wordt een toekomstbeeld gegeven. Een gedeelte daarvan wordt betwijfeld in het vervolg van tekst 3.
Geef aan welk gedeelte van dat toekomstbeeld dat is.
Geef antwoord in een of meer volledige zinnen.
Bekijk het antwoord
- Noemt dat we in de toekomst nog maar vijftien uur per week zouden hoeven te werken (1p)
Opmerking uit het correctievoorschrift: de hele zin over Keynes (regels 15-21) niet goed rekenen. Beoordeel de spelling en grammatica.
Vraag 31 2 punten
“Ons werk bepaalt in hoge mate onze status in de samenleving.” (regels 73-74)
In het vervolg van tekst 3 worden drie voor het individu nadelige aspecten van deze denkwijze over werk genoemd.
Welke drie aspecten zijn dat?
Geef antwoord in een of meer volledige zinnen.
Bekijk het antwoord
- Noemt drie van de volgende aspecten: van niet werken word je ongelukkig; van niet werken word je ongezond; er rusten taboes op werkloosheidsverzekeringen of werkloosheidsuitkeringen; mensen verliezen een groot deel van hun identiteit als ze niet werken (2p)
Drie juiste antwoorden: 2 punten; twee juiste antwoorden: 1 punt; minder dan twee juiste antwoorden: 0 punten. Aanvulling op het correctievoorschrift: de eerste twee aspecten mogen ook worden geformuleerd als ‘Mensen die niet werken zijn (vaak) ongelukkig’ respectievelijk ‘Mensen die niet werken zijn (vaak) ongezond’. Kandidaten hoeven de eerste twee aspecten niet per se als oorzaak-gevolgrelatie te verwoorden. Beoordeel de spelling en grammatica.
Vraag 32 1 punt
“Doorbreek dit taboe en je boekt maatschappelijke vooruitgang.” (regels 113-115)
Leg uit welke maatschappelijke vooruitgang er volgens tekst 3 wordt geboekt als het taboe van ‘werken mág’ doorbroken wordt.
Geef antwoord in een of meer volledige zinnen en gebruik voor je antwoord niet meer dan 35 woorden.
Bekijk het antwoord
- Noemt dat werk het doen niet langer bepaalt als identiteit / dat ook zonder werk volwaardig kan worden deelgenomen aan de samenleving (1p)
Maximumlengte van het antwoord: 35 woorden. Beoordeel de spelling en grammatica.
2021, tijdvak 1: Tekst 4
Opgavetekst
Tekst 4 Basisinkomen aantasting van autonomie
(1) Als je je afvraagt welk dier je wilt zijn, dan zie je jezelf als een sterke tijger op een schaduwrijke savanne, of als kapucijneraapje in de oerwouden van Suriname. Dichter bij huis zie je een merel in een nestje in het Euromastpark op zoek naar voedsel voor de kleintjes.
(2) Als je jezelf verbeeldt als dier, droom je niet over het leven in een gerenoveerde tijgerkooi van Artis, een tralieloos verblijf in de Apenheul, of een jarendertigvolière in je achtertuin. Het is wel praktischer, leven als dier in Artis, Apenheul of volière: je eten wordt gebracht en je hoeft niet op je hoede te zijn voor andere dieren. Met deze praktische oplossing verdwijnt echter de lol van het leven.
(3) Dat is bij een basisinkomen hetzelfde. Dat gaat uit van het idee dat iedereen dan altijd genoeg heeft, een heel grote mensentuin, waarin beleidsmakers en veelverdieners de verzorgers zijn.
(4) Als argumenten voor het basisinkomen worden genoemd dat er onvoldoende werk is, dat automatisering steeds meer banen laat verdwijnen, dat er veel regels zijn en dat het arbeidsintensief is om de sociale verzekeringswet goed uit te voeren.
(5) Het zou uiteraard fijn zijn als iedereen zijn ideale baan heeft, als 63-jarigen geen sollicitatieplicht meer zouden hebben en als er nooit fouten gemaakt worden bij het uitbetalen van de uitkering. En sommigen vinden het oneerlijk dat je eerst je spaargeld moet gebruiken om in eigen levensonderhoud te voorzien, voordat je in aanmerking komt voor een uitkering.
(6) Zo bezien lijkt het handiger om alles bij elkaar te vegen, een mooie berekening te maken en te stellen dat met het budget dat hiermee gemoeid is iedereen een basisinkomen kan ontvangen. Alle problemen opgelost!
(7) Maar een basisinkomen is geen oplossing. Allereerst haalt het basisinkomen de eigen ‘zin van het bestaan’ weg: mensen willen werken en in hun eigen levensonderhoud voorzien. Dat is leven.
(8) Voor de vele mensen die het vervelend vinden dat zij nu geen werk hebben, lost een basisinkomen bovendien niets op: ze hebben dan nog steeds geen werk. Ook heeft een basisinkomen een aanzuigende werking op mensen met verkeerde intenties. En dat heeft ontwrichtende gevolgen voor de economie. Ter illustratie: als ik hoor dat in Zwitserland na wordt gedacht over een basisinkomen, droom ik over geld en gemak voor mijzelf. Ik droom niet over ouderen helpen of bergen schoonmaken.
(9) Je hebt ook mensen die zich inspannen om naast hun uitkering bij te verdienen zonder dit te melden. Hier is veel inventiviteit in het ontduiken van regels, terwijl op ander gebied – cultuur, sport of zorg – weinig wordt toegevoegd aan de samenleving. Een basisinkomen verandert dit niet.
(10) Een basisinkomen is een slecht plan. Het tast de autonomie van mensen ernstig aan, lost het probleem van werkloosheid niet op, is economisch niet haalbaar en heeft aantrekkingskracht op mensen die weinig ambitie hebben om het land vooruit te helpen.
(11) Ook al is er een basisinkomen, dan is het nog steeds fijner om te horen bij de mensen die het vlees verstoppen voor de tijger, en ben je liever niet de tijger in de mooie kooi.
naar: Esther Schulte
uit: Trouw, 9 juni 2016
Esther Schulte is financieel adviseur bij Ocean Finance.
Vraag 35 1 punt
Op wat voor toon wordt er in de alinea’s 5 en 6 geschreven over het basisinkomen?
Op een:
Bekijk het antwoord
Antwoord: C
2021, tijdvak 1: Overkoepelende vragen tekst 3 en tekst 4
Vraag 41 2 punten
In zowel tekst 3 als tekst 4 worden mogelijke effecten beschreven van de invoering van het basisinkomen voor mensen die ongewild werkloos zijn.
Leg uit wat het verschil is tussen beide teksten met betrekking tot die effecten.
Geef antwoord in een of meer volledige zinnen en gebruik voor je antwoord niet meer dan 40 woorden.
Bekijk het antwoord
- Noemt dat in tekst 3 een oplossing wordt geschetst voor mensen die ongewild werkloos zijn: het effect dat zij hun (maatschappelijke) status behouden of terugkrijgen en weer volwaardig deel van de samenleving worden (1p)
- Noemt dat in tekst 4 het effect wordt beschreven dat er niets verandert: mensen die ongewild werkloos zijn, hebben nog steeds geen werk (1p)
Maximumlengte van het antwoord: 40 woorden. Beoordeel de spelling en grammatica.
Vraag 42 1 punt
Mevrouw Van Dongen heeft een goedlopend bedrijf dat veel winst maakt. Er zijn verschillende partijen die een bod op haar bedrijf hebben gedaan. Als ze het hoogste bod accepteert, hoeft ze nooit meer te werken voor haar geld. Toch besluit ze niet op het bod in te gaan en blijft ze als eigenaar dagelijks meewerken in het bedrijf.
Met informatie uit welke tekst zou dit gedrag verklaard kunnen worden?
Met informatie uit:
Bekijk het antwoord
Antwoord: C
2021, tijdvak 2: Tekst 1
Opgavetekst
Tekst 1 Dit artikel gaat over uitstelgedrag. Je zou het ook later kunnen lezen (maar doe het toch maar nu)
(1) Heeft u uw belastingaangifte nog niet gedaan? U bent niet alleen. Jaarlijks doen 300 duizend mensen aangifte op de aller-, allerlaatste dag van april. Nog eens 300 duizend halen zelfs de laatste dag van april niet. Ze zijn te laat met de aangifte, zonder netjes uitstel te vragen. Psychologen noemen dat ‘irrationeel’ gedrag. Want klusjes voor je uitschuiven heeft louter nadelen. Denk aan de boete van de fiscus. Denk ook aan de psychische tol: zolang de aangifte niet is verstuurd, blijft die tot vervelens toe in je hoofd rondspoken.
(2) Van uitstelgedrag is nog nooit iemand gelukkig geworden. Toch maken we ons er massaal aan schuldig. Studies in verscheidene landen, zoals Japan, Duitsland en Canada leveren hetzelfde beeld op. Pakweg 95 procent van de volwassenen zegt vervelende klusjes soms voor zich uit te schuiven. Een kwart gaat eronder gebukt, bleek vorig jaar op het tiende internationale congres over uitstelgedrag in Chicago. Het hoger onderwijs spant de kroon. Welk onderzoek je er ook op naslaat, vrijwel alle studenten doen aan irrationeel uitstelgedrag. De helft van hen heeft er ernstig last van, naar eigen zeggen.
(3) Elke student kent dan ook de vakterm: procrastinatie. Dat is Latijn voor ‘vooruit’ (pro) en ‘morgen’ (crastinus): iets voor je uitschuiven tegen beter weten in. We hebben het dus niet over doelbewust iets verzetten om je tijd zo efficiënt mogelijk in te delen. De essentie van procrastinatie is iets niet doen, terwijl je weet dat je het beter wel kunt doen, zoals te lang wachten met geld opzij te zetten voor de oude dag.
(4) Een kleine troost: procrastinatie is heel menselijk. Het is van alle tijden en in alle culturen. De eerste geschriften erover gaan terug tot de oudheid. Het belandde ten tijde van de industriële revolutie, toen arbeiders alleen naar de fabriek kwamen als ze geld nodig hadden, voor het eerst in het Britse woordenboek. Ook hogeropgeleiden hadden er last van. Over de Franse schrijver Victor Hugo gaat het verhaal dat hij zijn bediende zijn kleren liet verstoppen, waarna hij naakt achter de schrijftafel plaatsnam. Zo kon hij niet in de verleiding komen de deur uit te gaan.
(5) Nog een troost: procrastinatie heeft niets te maken met luiheid. Wie lui is, wil niets doen. Wie procrastineert wil juist wel wat doen, maar is geblokkeerd, met als gevolg dat onbetaalde rekeningen, onbeantwoorde mails en niet gelezen studieboeken een donkere schaduw over je dagen leggen.
(6) Waarom lijden we aan irrationeel uitstelgedrag? Wat is het nut van zo’n destructieve menselijke eigenschap? Dé expert op dit terrein, de Canadese hoogleraar Piers Steel van de Haskayne School of Business van de University van Calgary, gooit het op ons brein. In zijn boek Uitstelgedrag schrijft hij dat ons brein nog steeds is ingesteld op de oude wereld waarin we dronken als we dorstig waren, aten als we honger hadden, en werkten als we zin hadden of als het echt moest. “Onze driften spoorden met wat urgent was. Toen we rekening gingen houden met de toekomst en plannende wezens werden, raakten we uit de pas met ons eigen temperament en begonnen we ons te gedragen zoals de natuur dat niet had bedoeld.” Een voorbeeld is het reeds genoemde uitstellen van de belastingaangifte: er is geen drift die je aanzet tot het invullen van je belastingformulier. Daarvoor laat de beloning (geen boete of een flinke teruggaaf) te lang op zich wachten.
(7) Om toch in actie te komen moet je een beroep doen op je langetermijnplanning, een kunstje dat wij nog niet zo lang beheersen. Het wordt gereguleerd in een relatief jong hersengebied: de prefrontale cortex. Hoe actiever die is, hoe beter we kunnen plannen, hoe geduldiger we zijn en des te makkelijker het is om te accepteren dat de beloning in de toekomst ligt. Omdat de prefrontale kwabben veel tijd nodig hebben om te rijpen, zijn jongeren impulsiever en minder goed in langetermijnplanning. Het omgekeerde is ook waar, schrijft Steel. “Naarmate de deadline van het leven nadert, schuiven we steeds minder op de lange baan.”
(8) In Nederland doet de Groningse econoom Bernard Nijstad onderzoek naar het effect van procrastinatie op tentamencijfers. Al drie jaar achtereen brengt hij het uitstelgedrag in kaart van nieuwe lichtingen eerstejaarsstudenten, op een schaal van 1 tot 5. Na afloop van de eerste studieperiode kijkt hij naar de tentamencijfers. En wat blijkt? Wie veel uitstelt, haalt lagere tentamencijfers. Met elk punt hoger op de uitstelschaal van Nijstad, duikelt het gemiddelde tentamencijfer met 0,76 punt.
(9) Uit onderzoek onder studenten van zowel Nijstad als Steel blijkt dat impulsiviteit de achilleshiel is van degenen die geneigd zijn tot procrastinatie. Mensen die ongeduldig zijn, alles meteen willen en makkelijk afgeleid raken, laten het vaakst irrationeel uitstelgedrag zien. En helaas voor hen: er is steeds meer afleiding. Steel beschrijft de studentenhuizen van de 21ste eeuw met tv, internet, games, studentenfeestjes en de kratten bier op het balkon als heuse ‘poelen van procrastinatie’. Zelfs in de bibliotheek kun je met een druk op de knop de tentamenstof wegtoveren om een nieuwe liefde te gaan zoeken op internet.
(10) Het effect op de studievoortgang wordt in Nederland niet wetenschappelijk onderzocht, maar studiebegeleider Kinge Siljee durft zonder aarzelen de stelling aan dat studieontwijkend gedrag de belangrijkste oorzaak is van studievertraging en studie-uitval. Zeven jaar geleden richtte Siljee het instituut Studiemeesters op, dat studenten niet louter inhoudelijk helpt, maar ze vooral helpt bij het structureren van het studieproces. Het helpt studenten te stoppen met ‘soggen’: de werkwoordsvorm voor studieontwijkend gedrag. Inmiddels zijn er drie vestigingen van Studiemeesters.
(11) “Studenten zelf hebben geen idéé waarom ze soggen”, is de ervaring van Siljee. “Ze denken dat ze lui zijn, of van nature ongedisciplineerd. Maar dat is het allemaal niet. Want iemand die studietaken verslonst, kan reuze gedisciplineerd zijn als het om sport gaat. En kijk naar mensen die een scriptie schrijven in combinatie met betaald werk. Ze komen geen minuut te laat op hun werk, maar aan die scriptie beginnen is telkens een marteling.”
(12) Daar komt nog bij dat de ene procrastinator de andere niet is, destilleert Siljee uit het observeren van duizenden soggers. “Heel intelligente studenten bij wie het op de middelbare school van een leien dakje ging, vertonen vaak aangeleerd uitstelgedrag. Ze weten niet beter dan dat een korte eindsprint een voldoende oplevert. Maar daar komen ze in het hoger onderwijs niet meer mee weg.”
(13) Jezelf te hoog inschatten werkt uitstelgedrag in de hand, jezelf te laag inschatten (op de voorliggende taak) ook. De angst dat iets te moeilijk is, werkt verlammend. “Liever een dag gedraald, dan een dag gefaald. Dit zijn studenten die er soms niet eens aan beginnen – niet op komen dagen bij een tentamen bijvoorbeeld, uit angst voor een onvoldoende. Deze studenten leven constant in stress.” Ten slotte ziet Siljee veel studieontwijkend gedrag als gevolg van allesoverheersende twijfel. “Huizenhoog tegen elke keuze opzien, bang dat je er spijt van krijgt, je telkens afvragen: doe ik wel de goede studie en moet ik mijn scriptie niet over een ander thema schrijven?”
(14) Voor de ontkenners onder ons – die denken dat je creatiever en beter gaat produceren door uitstellen – heeft de wetenschap slecht nieuws. Daar is geen enkel bewijs voor. De uitstelperiode zou als een incubatietijd fungeren zodat creatieve ideeën tot rijping kunnen komen. Niets van waar, benadrukt Steel in interviews. “Creativiteit vereist enorm veel kennis, werk en toewijding. Dat komt niet even aanwaaien in een mysterieuze incubatietijd.”
(15) Het goede nieuws is dat procrastinatie – al is het nog zo menselijk – af te leren is. Een prikkelarme omgeving helpt. De telefoon wegleggen dus en Cold Turkey op je laptop installeren: software die alle websites blokkeert die je voor je studie niet nodig hebt. Een streng onderscheid maken tussen de plek waar je werkt en waar je ontspant, is verder essentieel. “Anders kun je je thuis niet meer lekker ontspannen. Dan blijf je altijd maar denken dat je eigenlijk aan het werk zou moeten. Heel vermoeiend”, aldus Siljee. Routines opbouwen helpt ook. “Tandenpoetsen vinden we niet echt leuk, maar het is een gewoonte. We doen het zonder erover na te denken”, schrijft Steel. “Het vergt geen wilskracht meer.” Door routines op te bouwen, kunnen studenten het soggen afleren of beperken, is ook de ervaring van Siljee.
(16) Het slechte nieuws is dat irrationeel uitstelgedrag toeneemt. In de jaren zeventig van de vorige eeuw zei 4 tot 5 procent van de mensen dat uitstelgedrag een belangrijk kenmerk van hun persoonlijkheid is. Tegenwoordig is dat volgens Steel tussen de 20 en 25 procent. Het kan ook niet anders, meent Steel. “Adam en Eva1) hadden alleen te maken met een sappige appel, geleverd door een slang. Vandaag de dag is die appel voorzien van een caramellaagje, gedompeld in chocolade en gepromoot door een miljoenen kostende reclamecampagne.”
noot 1 Adam en Eva: volgens de Bijbel de eerste mensen op aarde, die door een slang werden verleid tot het eten van een verboden vrucht
naar: Margreet Vermeulen
uit: de Volkskrant, 13 april 2018
Margreet Vermeulen is verslaggeefster wetenschap.
Vraag 2 1 punt
Welk kopje past het best boven de alinea’s 6 en 7?
Bekijk het antwoord
Antwoord: D
Vraag 3 1 punt
Welk kopje past het best boven de alinea’s 8 tot en met 10?
Bekijk het antwoord
Antwoord: A
Vraag 4 1 punt
Welk kopje past het best boven de alinea’s 11 tot en met 13?
Bekijk het antwoord
Antwoord: C
Vraag 5 1 punt
“Waarom lijden we aan irrationeel uitstelgedrag?” (regels 70-71) In het vervolg van alinea 6 en in alinea 7 geeft de Canadese hoogleraar Piers Steel antwoord op die vraag. Welke formulering vat het best samen hoe het antwoord van Steel op die vraag luidt?
Bekijk het antwoord
Antwoord: A
Vraag 6 1 punt
“Naarmate de deadline van het leven nadert, schuiven we steeds minder op de lange baan.” (regels 112-114) Welke anatomische verklaring wordt daarvoor gesuggereerd in tekst 1? Geef antwoord in een of meer volledige zinnen.
Bekijk het antwoord
- Noemt dat als we ouder zijn de prefrontale kwabben / de prefrontale cortex (beter) ontwikkeld of (meer) gerijpt zijn. (1p)
Beoordeel de spelling en grammatica.
Vraag 8 1 punt
“Inmiddels zijn er drie vestigingen van Studiemeesters.” (regels 161-163) Wat suggereert deze uitspraak met betrekking tot het onderwerp van tekst 1? Geef antwoord in een of meer volledige zinnen.
Bekijk het antwoord
- Noemt dat er steeds meer studenten zijn die een beroep doen op hulp bij studieontwijkend gedrag / hulp bij het vermijden van uitstelgedrag. (1p)
Beoordeel de spelling en grammatica.
Vraag 9 2 punten
“‘Studenten zelf hebben geen idéé waarom ze soggen’, is de ervaring van Siljee.” (regels 164-166) Siljee constateert dat studenten verschillende redenen hebben om te soggen. Noem drie van die redenen.
Bekijk het antwoord
- Noemt drie van de volgende redenen: aangeleerd (uitstel)gedrag (want een korte eindsprint levert altijd een voldoende op); jezelf te hoog inschatten (denken dat je het wel redt in de tijd); jezelf te laag inschatten / faalangst; (allesoverheersende) twijfel (over je keuzes). (2p)
Drie juist: 2 punten. Twee juist: 1 punt. Een of geen juist: 0 punten. Beoordeel de spelling.
Vraag 10 2 punten
Het onderwerp procrastinatie wordt in tekst 1 regelmatig omschreven als iets waaraan men kan “lijden” (regel 70). Citeer vier andere woorden of woordgroepen uit de alinea’s 2 tot en met 6 waaruit dit blijkt.
Bekijk het antwoord
- Citeert vier van de volgende woorden of woordgroepen: nog nooit iemand gelukkig geworden (regels 16-17); gaat eronder gebukt (regels 24-25); (ernstig) last (regels 31, 54); Een kleine troost (regel 45) / Nog een troost (regel 61); geblokkeerd (regel 65); donkere schaduw (over je dagen) (regels 68-69); destructieve menselijke eigenschap (regels 72-73); uit de pas (regel 87). (2p)
Vier juist: 2 punten. Drie juist: 1 punt. Minder dan drie juist: 0 punten. Beoordeel de spelling.
Vraag 11 1 punt
“Heeft de wetenschap slecht nieuws.” (regel 210) Leg uit wat dat slechte nieuws inhoudt. Geef antwoord in een of meer volledige zinnen en gebruik voor je antwoord niet meer dan 25 woorden.
Bekijk het antwoord
- Noemt dat er geen enkel bewijs is / dat het niet waar is dat je creatiever of productiever wordt door uitstellen / dat de uitstelperiode als incubatietijd zou fungeren zodat creatieve ideeën tot rijping kunnen komen. (1p)
Maximumlengte van het antwoord: 25 woorden. Beoordeel de spelling en grammatica.
Vraag 12 2 punten
In alinea 15 worden drie adviezen gegeven om procrastinatie af te leren. Welke drie adviezen zijn dat? Geef antwoord in een of meer volledige zinnen.
Bekijk het antwoord
- Noemt drie van de volgende adviezen: zorg voor een prikkelarme omgeving; maak een streng onderscheid tussen je werk- en ontspanplek; bouw routines op. (2p)
Drie juist: 2 punten. Twee juist: 1 punt. Minder dan twee juist: 0 punten. Beoordeel de spelling en grammatica.
Vraag 13 1 punt
“Het kan ook niet anders, meent Steel.” (regels 250-251) Leg in eigen woorden uit waarom het volgens Steel niet anders kan dan dat irrationeel uitstelgedrag toeneemt in onze huidige samenleving. Geef antwoord in een of meer volledige zinnen en gebruik voor je antwoord niet meer dan 15 woorden.
Bekijk het antwoord
- Noemt dat er steeds meer afleiding is / dat er steeds meer verleidingen zijn (in onze omgeving). (1p)
Maximumlengte van het antwoord: 15 woorden. Beoordeel de spelling en grammatica.
Vraag 15 2 punten
Welke van de onderstaande uitspraken geeft de hoofdgedachte van tekst 1 het best weer?
Bekijk het antwoord
Antwoord: B
2021, tijdvak 2: Tekst 2
Opgavetekst
Tekst 2 Voor de experimenten van dr. He is eerst zicht op de veiligheid nodig
(1) Niet elke wetenschappelijke doorbraak is een feestje waard. Terecht ondertekenden meer dan honderd Chinese academici een open brief waarin zij het experiment veroordeelden van hun collega Jiankui He, die twee genetisch veranderde meisjes ter wereld zou hebben laten komen. Door de ingreep zou de tweeling beschermd zijn tegen een aids veroorzakende hiv-infectie.
(2) Rond de experimenten van He hangt nog de nodige onduidelijkheid. Zo is hij verbonden aan de Southern University of Science and Technology of China, maar zouden zijn proeven volgens zijn werkgever buiten de universiteit plaatsgevonden hebben. De resultaten van He’s experimenten zijn nog niet bevestigd door onafhankelijke bronnen en staan evenmin beschreven in een wetenschappelijke publicatie.
(3) Of He de waarheid spreekt over zijn resultaten of niet, het is zaak zijn genetische geknutsel ernstig te nemen – en te ontmoedigen. Niet voor niets hebben de meeste landen, waaronder Nederland, het genetisch manipuleren van embryo’s verboden.
(4) Wat de experimenten van He zo onverstandig maakt, is dat er grote twijfels zijn over de precisie van de bestaande techniek. Niet zeker is of er bij dat knippen en plakken geen DNA terechtkomt op andere plekken dan de bedoeling is.
(5) Het is bovendien onethisch dat de rest van de wereld er pas van hoort nadat het gebeurd is. He ging zijn gang zonder zich iets aan de medisch-ethische consensus gelegen te laten liggen. De resultaten van dit type cowboys boezemen doorgaans weinig vertrouwen in. He’s werk doorkruist de langzame en tamelijk welovergewogen route die bijvoorbeeld in het Verenigd Koninkrijk gevolgd wordt.
(6) Zelf benoemt He zijn experimenten als “genetische chirurgie”. Hij wijst op de medische toepassingen van zijn werk: wie kan er wat op tegen hebben wanneer via knip-en-plakwerk aan het DNA de kans op aids nihil wordt? In 2017 verklaarde de Amerikaanse Academie van Wetenschappen nog dat het voorkomen van infectieziekten “een ethische toepassing van gene editing1)” is.
(7) Op zichzelf klinkt het tegengaan van erfelijke ziektes als een nobel streven. De techniek van CRISPR-Cas – het ‘knippen’ in DNA om een verkeerd stukje gen te vervangen – kan ook nuttige doelen dienen. Voor zover de veiligheid gegarandeerd kan worden, is het op zichzelf niet bezwaarlijk dat erfelijke aandoeningen gerepareerd worden.
(8) Er zijn ook andere methoden om erfelijke ziektes te omzeilen. Te denken valt aan de selectie van gezonde embryo’s, wat nu al best gangbaar is. Maar ook dit heeft mogelijk nadelen. Misschien werkt genetische manipulatie op de lange termijn wel beter. Alleen: we weten het nog niet. Niet voor niets maken collega’s van He zich zorgen: de gevolgen van de genetische ingreep voor de tweeling zijn onduidelijk. Laat staan dat we weten wat de gevolgen voor hun kinderen zullen zijn.
(9) He kondigde woensdag aan dat het onderzoek naar genetische aanpassing van embryo’s stilgelegd is. Dat is een goede zaak. Zolang de veiligheid niet gegarandeerd is, zijn experimenten ongewenst. Toch is de tijd van morele paniek nog niet aangebroken: bij het klonen van het schaap Dolly, in 1996, werd ook verwacht dat het klonen van mensen een kwestie van tijd was. Maar zo makkelijk is het niet.
noot 1 gene editing: de mogelijkheid om heel specifieke veranderingen aan te brengen in het DNA van een levend organisme
naar: Derk Walters
in: NRC Handelsblad, 29 november 2018
Derk Walters is waarnemend adjunct-hoofdredacteur en commentator bij NRC Media.
Vraag 17 2 punten
In een tekst kan een oordeel versterkt doorklinken in de woordkeuze. Citeer drie woorden of woordgroepen uit de alinea’s 3 tot en met 5 waarin afkeuring van de handelswijze van dr. He doorklinkt.
Bekijk het antwoord
- Citeert drie van de volgende woorden of woordgroepen: “(genetische) geknutsel” (regel 26); “onverstandig” (regel 32); “(dat) knippen en plakken” (regel 35); “onethisch” (regel 38); “zonder zich iets aan de medisch-ethische consensus gelegen te laten liggen” (regels 41-43); “(dit type) cowboys” (regels 43-44); “boezemen doorgaans weinig vertrouwen in” (regels 44-45). (2p)
Drie juist: 2 punten. Twee juist: 1 punt. Minder dan twee juist: 0 punten. Beoordeel de spelling.
Vraag 22 2 punten
Tekstfragment 1 schetst een ander toekomstbeeld van genetische manipulatie dan tekst 2, als het betreffende beleid ongewijzigd blijft. Wat is het verschil tussen het toekomstbeeld van genetische manipulatie in tekstfragment 1 en tekst 2? Geef antwoord in een of meer volledige zinnen.
Bekijk het antwoord
- Noemt dat tekstfragment 1 een negatief toekomstbeeld schetst / een doemscenario (met ‘supermensen’). (1p)
- Noemt dat tekst 2 een positiever toekomstbeeld schetst (waarbij het klonen van mensen nog lang niet aan de orde is) / dat het volgens tekst 2 zo’n vaart niet zal lopen (met genetische manipulatie om mensen te verbeteren). (1p)
Beoordeel de spelling en grammatica.
Tekstfragment 2
Raar maar waar: ’s werelds eerste genetisch gemanipuleerde baby, Abrahim Hassan, werd intussen twee jaar geleden al in relatieve stilte geboren. In Groot-Brittannië ging men er via de geduldige weg van publiek debat, inspraak en wetswijzigingen toe over om ‘mitochondriale genoverdracht’ toe te staan, een techniek waarbij men bij bepaalde ernstige erfelijke stofwisselingsziektes het zogeheten ‘mitochondriale’ DNA vervangt door dat van een donormoeder. Lang verhaal kort: de baby werd geboren met in zijn cellen een beetje DNA dat hij van nature nooit zou krijgen.
naar: Maarten Keulemans
uit: de Volkskrant, 30 november 2018
Vraag 23 2 punten
Op grond van tekst 2 en tekstfragment 2 is een verklaring te geven voor het feit dat er bij de geboorte van die baby niet zoveel ophef was als bij de geboorte van de tweeling uit het experiment van dr. He uit tekst 2. “’s werelds eerste genetisch gemanipuleerde baby, Abrahim Hassan, werd intussen twee jaar geleden al in relatieve stilte geboren.” (tekstfragment 2) Verklaar dat verschil in ophef. Geef antwoord in een of meer volledige zinnen.
Bekijk het antwoord
- Noemt dat aan de geboorte van die eerste genetisch gemanipuleerde baby (uit Groot-Brittannië) veel overleg, (politiek) debat en inspraak vooraf ging. (1p)
- Noemt dat He zijn experiment deed zonder dat iemand ervan op de hoogte was. (1p)
Ook goed voor 2 punten: “In Groot-Brittannië was er wél openheid in het debat (over genetische manipulatie).” Beoordeel de spelling en grammatica.
2021, tijdvak 2: Tekst 3
Opgavetekst
Tekst 3 Kindermarketing in vlogs
(1) Op Showbytes – een rubriek van het AD waar Instagramkiekjes van min of meer bekende Nederlanders met het grote publiek worden gedeeld – zag ik de foto van ene Gabi Blaaser die in een sporthansopje zwoel de camera in kijkt. Naast haar ligt het boek Mindgym en voor haar staat een ongezellig bordje pap. De tekst die Gabi bij de foto heeft geplaatst: “Iedereen is weleens onzeker over zijn of haar lichaam, ik ook. Ik sport 4/5 keer per week en zie al veel verandering, maar nu moet ik nog proberen mijn eetgewoontes aan te passen.”
(2) Nou ja zeg… Als je de overige foto’s van haar Insta bekijkt (ik neem de research voor deze column heel serieus) dan zie je dat zij hartstikke dun is. Dit zegt natuurlijk niets over haar onzekerheid – de mooiste mensen zijn onzeker en dat is verdrietig genoeg – en als Gabi vier tot vijf keer per week wil sporten én ongezellige pap wil eten, dan moet ze het zelf weten.
(3) Maar mij lijkt het niet gezond. Niet voor haar en niet voor haar volgers. Je moet er niet aan denken dat bij jonge meisjes die haar adoreren het mallotige idee postvat dat ze bijna dagelijks moeten sporten en een strafdieet moeten volgen om er acceptabel uit te zien. Dáár word je onzeker van. Je kunt beter leren je onvolkomenheden te accepteren. Als het al onvolkomenheden zijn.
(4) Influencers, er zijn mensen die zichzelf zonder ironie zo noemen, moeten zich bewust zijn van, nou ja, hun invloed dus. Onlangs verscheen een onderzoek van Wijzer in geldzaken1), waaruit bleek dat die enorm is: de helft van de basisschoolkinderen in groep vijf tot en met acht wordt bij het doen van aankopen beïnvloed door vlogs waarin ze het product hebben gezien. En dat zijn alleen nog maar de kinderen die zich daarvan bewust zijn.
(5) Vloggers lopen te pas en te onpas met producten voor hun camera te zwaaien. Dit gezwaai is vaak zo vernuftig verweven in hun verhaal dat het, zeker voor kinderen, moeilijk als reclame is te herkennen. Het Commissariaat voor de Media heeft daarom samen met YouTubers een richtlijn opgesteld: zij moeten duidelijk maken wanneer ze betaald zijn om een bepaald artikel te laten zien en ook vermelden wanneer ze een product gratis van een fabrikant hebben gekregen. Omdat inmiddels is gebleken dat meer dan de helft van de vloggers zich niet aan de richtlijnen houdt, gaat het Commissariaat er nog eens naar kijken.
(6) Vlogger Thomas van Grinsven – fervent productzwaaier – baalt ervan dat vloggers hiermee negatief in het nieuws komen, want: “We hebben het ook heel vaak over maatschappelijke thema’s.” Wie regelmatig geld overmaakt aan het Rode Kruis, mag daarom nog geen bank overvallen.
(7) Als het om voedsel gaat, begint de lobby tegen kindermarketing langzamerhand (met de nadruk op langzaam) succes te boeken. Het is verboden reclame te maken gericht op kinderen onder de zeven jaar, en voor kinderen onder de dertien mag geen reclame gemaakt worden voor producten die te zoet, te zout of te vet zijn.
(8) Nu de invloed van de televisie op kinderen afneemt en die van influencers toeneemt, wordt het zaak net zulke strenge regels voor YouTubers op te stellen.
noot 1 Wijzer in geldzaken is een website van het ministerie van Financiën.
naar: Teun van de Keuken
uit: de Volkskrant, 26 maart 2018
Teun van de Keuken is journalist, columnist en programmamaker.
Vraag 25 1 punt
“Nou ja zeg… Als je de overige foto’s van haar Insta bekijkt […] dan zie je dat zij hartstikke dun is.” (regels 17-21) Met deze opmerking reageert de auteur op de woorden die Gabi Blaaser bij een van haar eigen Instagramfoto’s heeft geplaatst. Welke emotie van de auteur blijkt uit deze opmerking, gezien het vervolg van de tekst?
Bekijk het antwoord
Antwoord: D
2021, tijdvak 2: Tekst 4
Opgavetekst
Tekst 4 Stop nou toch eens met kinderidolen op junkfood
Sinds 4 februari 2019 is er een verbod op het gebruik van auteursrechtelijk beschermde kinderidolen, zoals Nijntje, op verpakkingen en in reclames gericht op peuters en kleuters. Voorafgaand aan het ingaan van dit verbod, verscheen onder meer onderstaande tekst.
(1) Nijntje staart dagelijks aanlokkelijk naar tienduizenden kinderen vanuit het supermarktschap. “Psst, koop mij, ik ben dat aardige konijntje waarover je moeder en vader zo vaak vertellen voor het slapen gaan.” Nijntje staat afgebeeld op pakjes koekjes voor baby’s vanaf acht maanden. Na de babyleeftijd nemen Dora, de Smurfen en consorten het stokje van Nijntje over: zij staan op koekjes die populair zijn onder kleuters en jonge kinderen.
(2) Als producent van junkfood probeer je het product de ‘jengelfactor’ te geven: ouders via het laten jengelen van kinderen maximaal onder druk proberen te zetten om het junkfood te kopen voor hun kinderen. In de ideale wereld houdt een ouder stoïcijns voet bij stuk, maar in de echte wereld vol verleidingen is opvoeden al moeilijk genoeg en is het continu balanceren. Dan helpt het niet als Mega Mindy, K3 en nog veel meer andere kinderidolen je tegenwerken in de opvoeding.
(3) De opvoeding makkelijker maken met marketing kan ook. Een Belgische supermarkt verkoopt sinds kort ‘kikkerski’s’ (sperziebonen), ‘oranje raketten’ (wortels) en ‘clownsneuzen’ (kerstomaatjes). Het is een simpele manier om groenten aantrekkelijker te maken. Gezonde kindermarketing is in Nederland amper te vinden. Kinderidolen staan vaak op koekjes, hagelslag of ander junkfood.
(4) In 2016 kondigde de staatssecretaris van Volksgezondheid, Welzijn en Sport trots aan dat de koepelorganisatie van de voedingsfabrikanten hem had toegezegd dat de kinderidolen op een deel van het junkfood in de loop van 2017 zouden verdwijnen. Een bewindspersoon die een belofte van de voedingsindustrie presenteert; opmerkelijk en veelbelovend. Sindsdien is het stil. Een jaar na de belofte begon foodwatch1) een actie richting fabrikanten waarbij we ze herinnerden aan hun belofte. Veel fabrikanten reageerden niet of gaven aan de regeling van de koepelorganisatie af te wachten. Eigen verantwoordelijkheid? Nagenoeg nul.
(5) Daar komt nog bij dat áls de voedingsfabrikanten hun belofte nakomen, de kinderidolen alleen van het allerergste junkfood verdwijnen. Daarvoor zijn ‘voedingskundige criteria’ opgesteld. Die criteria zijn echter zo slap dat zelfs diverse soorten chips, koekjes, frisdrank en ijsjes als ‘niet ongezond’ worden beschouwd.
(6) Een koekje mag dan bijvoorbeeld tot meer dan een derde (35 procent) uit suiker bestaan. Zo lijkt zelfs een Nijntje-koekje met pakweg een kwart (23 procent) suiker ineens gezond. Het blijven natuurlijk junkfoodbedrijven die je vraagt te bepalen wat gezond is voor kinderen. Ze willen het liefst dat het kabinet, jij en je kind alles slikken voor zoete koek.
(7) Hoe kan het dat een kabinet zich laat gebruiken als spreekbuis door de voedingsindustrie door mooie beloften de wereld in te slingeren en vervolgens niet keihard met de vuist op de tafel slaat als die belofte niet wordt waargemaakt? Nu heeft feitelijk de staatssecretaris zelfs meegewerkt aan het misleiden van consumenten door de voedingsindustrie.
(8) Het past in het huidige voedselbeleid, of beter gezegd: het ontbreken van voedselbeleid. Zelfregulering van de voedingsindustrie is het toverwoord, ook al werkt het al jaren niet, waarschuwen wetenschappers.
(9) Het meest ingrijpende voedselbeleid dat we vooralsnog van dit kabinet hebben mogen zien, was het verhogen van het lage btw-tarief, waardoor groente en fruit duurder worden voor iedereen.
(10) Komende weken komen er belangrijke voedseldebatten aan in de Tweede Kamer. Het is dé kans voor onze politici om te laten zien dat zij zich niet zomaar laten beetnemen.
noot 1 foodwatch: een kritische, maatschappelijke organisatie zonder winstoogmerk, die opkomt voor het recht op eerlijk, veilig en gezond eten
naar: Sjoerd van de Wouw
in: Trouw, 19 april 2018
Sjoerd van de Wouw is campagneleider bij foodwatch.
Vraag 32 1 punt
Het gebruik van Nijntje en andere kinderidolen op voedselverpakkingen moet ouders aanzetten om het product te kopen. Hoe wordt in tekst 4 de verkooptruc om dit te bereiken genoemd?
Bekijk het antwoord
- Noemt de jengelfactor (het geven van de jengelfactor aan een product). (1p)
Beoordeel de spelling.
Vraag 33 1 punt
“maar in de echte wereld […] is het continu balanceren.” (regels 21-24) Tussen welke twee zaken in de echte wereld is het continu balanceren volgens alinea 2?
Bekijk het antwoord
- Noemt tussen voet bij stuk houden / niet toegeven aan hun kind(eren) en toegeven aan hun kind(eren), of tussen gezonde producten kopen voor hun kind(eren) en ongezonde producten kopen voor hun kind(eren). (1p)
Beoordeel de spelling.
Vraag 38 2 punten
Welke van de onderstaande uitspraken geeft de hoofdgedachte van tekst 4 het best weer? De politiek moet
Bekijk het antwoord
Antwoord: D
2021, tijdvak 3: Tekst 1
Opgavetekst
Tekst 1 Waarom gruwelplaatjes op sigarettenpakjes niet gaan werken
(1) Voortaan komen er plaatjes van kankerlongen en verrotte tanden op sigarettenpakjes te staan. Wie zich een hoedje schrikt van de risico’s stopt vást met roken, is het idee. Maar klopt dat wel?
(2) In de wetenschap staat de strategie bekend als fear appeal: laat je maar genoeg dood en verderf zien in je voorlichtingscampagne, dan verbeteren mensen van de schrik van zelf hun gevaarlijke en ongezonde gedrag. Tenminste, dat is het idee. Een idee dat de EU ook goed in de oren klonk toen er beleid op het gebied van rookpreventie werd ontwikkeld. Nu is er op basis van dat EU-beleid een nieuwe Nederlandse wet ingevoerd. Sinds afgelopen vrijdag moeten fabrikanten gruwelplaatjes op de pakjes zetten die lekker beeldend aantonen wat nicotine aanricht. Die zie je misschien niet direct in de winkel, omdat er een jaar de tijd wordt gegeven om de oude pakjes te verkopen. Maar stukje bij beetje zal het rek zich vullen met misvormde embryo’s, meelijwekkende kankerpatiënten, verrotte tanden en verwoeste longen.
(3) Gaan er echt minder mensen roken door het zien van dat soort plaatjes? In de nieuwsberichten die er afgelopen week over verschenen, wordt verwezen naar allerlei rapporten en onderzoeken die zouden uitwijzen dat het werkt. Vreemd, want ik ken genoeg wetenschappers die al jaren zeggen dat het helemaal niet zo’n succesvolle strategie is.
(4) Al tijdens mijn studie communicatie- en informatiewetenschappen, zo’n tien jaar geleden, hoorde ik over onderzoek naar gruwelplaatjes op sigarettenpakjes. De conclusie was toen al dat het eerder struisvogelgedrag uitlokt dan gezonder gedrag. Natuurlijk trekt zo’n walgelijk plaatje in eerste instantie de aandacht. Maar daarna kunnen een aantal reacties volgen: je beslist dat het op jou niet van toepassing is (“ik rook toch al niet”), je beslist om te doen alsof je het plaatje niet hebt gezien (en het voortaan glashard te negeren elke keer als je er een sigaret uit trekt) of je beslist om het weg te wuiven met smoesjes (bijvoorbeeld het ‘opa was ook een kettingroker en hij werd negentig’-argument).
(5) Fear appeals werken volgens onderzoekers vooral goed als het gaat om nieuwe informatie. Dan schrikken we, omdat we ons er niet van bewust waren dat iets gevaarlijk was. Maar dat roken ongezond is, moge inmiddels duidelijk zijn. Van die boodschap zijn we dus niet zo snel meer onder de indruk. Natuurlijk, zo’n smerig plaatje is iets nieuws, dat trekt de aandacht wel. En misschien staan er zelfs een paar rokers even stil bij de boodschap erachter. De eerste keer tenminste. Hoe vaker je het plaatje ziet, hoe eenvoudiger je er weer je schouders voor ophaalt.
(6) De beleidsmakers proberen dat op te vangen door tientallen verschillende plaatjes te laten afdrukken op de sigarettenpakjes. Maar hoe nuttig is dat? “Denk je eens in hoeveel pakjes een roker er per maand doorheen kan jagen”, zei hoogleraar communicatie- en informatiewetenschappen Carel Jansen (Rijksuniversiteit Groningen) tegen me toen ik een artikel voor het wetenschaps- en technologietijdschrift KIJK schreef over het onderwerp. “En bedenk hoe snel hij alle plaatjes dan gezien heeft. In het begin verrast een foto hem misschien nog, maar uiteindelijk slaat hij de boodschap echt niet meer op.”
(7) Onze aandacht voor gruwelplaatjes is dus van korte duur. Die korte aandachtsspanne is zelfs zichtbaar in de hersenen, bleek uit onderzoek van de universiteit van Maastricht. Zowel rokers als niet-rokers keken naar rookgerelateerde plaatjes op een computerscherm. Er waren niet-bedreigende beelden, zoals een volle asbak of persoon met sigaret in de hand, en bedreigende beelden als aangetaste longen of een rokend skelet. Bij beide groepen proefpersonen was duidelijk meer hersenactiviteit bij het zien van bedreigende plaatjes: ze besteedden er dus meer aandacht aan. Maar rokers vestigden hun aandacht na die bedreigende plaatjes veel sneller op andere plekken op het scherm dan niet-rokers. Blijkbaar stonden ze liever niet te lang stil bij de schokkende beelden die ze onder ogen kregen.
(8) Eén van de betrokken onderzoekers was hoogleraar psychologie Rob Ruiter. Hij roept al ruim tien jaar dat er weinig wetenschappelijk bewijs is voor de effectiviteit van fear appeals – en dat het schokeffect zelfs averechts kan werken. “Maar soms voelt het een beetje als vechten tegen de bierkaai”, verzuchtte hij toen ik hem een paar jaar geleden over het onderwerp interviewde.
(9) De fear appeal blijft namelijk een mateloos populaire communicatiestrategie. Niet alleen als het gaat om antirookcampagnes, maar ook bijvoorbeeld in reclames voor veilig rijden of gezond eten. “Als politici en beleidsmedewerkers zich na afloop van een campagne afvragen waarom die niet voldoende effect had, concluderen ze negen van de tien keer dat er een volgende keer nog meer bloed of dood in moet”, vertelde Ruiter me destijds ook.
(10) Dat lijkt te maken te hebben met een misplaatst onderbuikgevoel: intuïtief denken campagnemakers dat de harde aanpak het beste werkt. Onderzoekers van de Universiteit Maastricht vroegen mensen achter gezondheidscampagnes, bijvoorbeeld bij gemeenten, waarom zij voor de strategie van het schrikeffect kozen. Aandacht trekken was een belangrijke reden. Daarnaast geloofden ze dat een confronterende boodschap tot denken zou aanzetten. Vaak verwachtten de campagnemakers dat lezers of kijkers rationeler zouden reageren op fear appeals dan uit wetenschappelijk onderzoek naar voren komt. Tot slot was er een praktisch probleem: als campagnemakers een andere strategie wilden kiezen, moesten ze de geldschieter daar ook nog van overtuigen. Ook die heeft immers vaak een onderbuikgevoel dat er meer gedreigd moet worden met dood en verderf.
(11) Helaas is er ook geen kant-en-klaar antwoord op de vraag wat dan wél de perfecte antirookreclame is. Ruiter noemt vier belangrijke factoren die bepalen of iemand een bedreigende boodschap accepteert: hoe ernstig is de dreiging, wat is de kans dat het hem persoonlijk overkomt, kan hij er zelf iets aan doen en gelooft hij dat de dreiging ook echt verdwijnt als hij actie onderneemt? Je zou in een campagne met alle vier die factoren rekening moeten houden volgens hem, maar vaak gaat het alleen om de eerste factor – de ernst van de situatie. Dus wordt er gesmeten met smerige plaatjes van aangetaste longen of enge beelden van doodskisten en skeletten. Maar als je de gevaren wilt benoemen, moet je óók realistische oplossingen bieden.
(12) Zo gemakkelijk ís veranderen van ongezond gedrag namelijk helemaal niet. Een rookverslaafde die moeite heeft met stoppen, zit er helemaal niet op te wachten om met de neus op feiten te worden gedrukt die hij toch al weet. Hij moet het zelfvertrouwen krijgen dat hij kán veranderen en leren hóe hij dat kan doen. Wie denkt dat stoppen hem toch niet lukt, schiet sneller in een struisvogelmodus. En jongeren die gaan roken om stoer te doen hebben misschien meer aan een training waarin ze leren omgaan met sociale druk dan aan gezondheidswaarschuwingen.
(13) Een succesvolle campagne vereist dus meer maatwerk en voor onderzoek naar de doelgroep. Wat speelt er in die groep? Waarom geven verstokte rokers hun peuk niet op? Zoals Ruiter tegen me zei: “Een campagnemaker die goed onderzoek doet, komt vaak niet bij angstaanjagende boodschappen uit. Die maakt andere keuzes.”
(14) Een van die keuzes zou een positieve boodschap kunnen zijn, in plaats van een negatieve. Uit Nijmeegs onderzoek bleek bijvoorbeeld dat mensen beter reageren op fear appeals als zij eerst vragen kregen over onderwerpen die zij belangrijk vonden, zoals kunst of politiek. Volgens de onderzoekers kregen ze daardoor een goed gevoel, waarna ze het gezondheidsonderwerp makkelijker konden relativeren. Dan is het risico kleiner dat ze in paniek raken van de uiteindelijke boodschap (‘roken is schadelijk’) en vervolgens álles uit die boodschap afwijzen (zoals tips om te stoppen met roken). Misschien zou een vleugje humor à la de bobcampagne1) in antirookreclames dus geen kwaad kunnen.
(15) Een andere oplossing die afgelopen week in de media werd geopperd is plain packaging: een zo simpel mogelijk ontwerp sigarettenpakjes dat voor alle merken hetzelfde is. Met het verdwijnen van kenmerkende kleuren, logo’s en namen zien de pakjes er minder aanlokkelijk uit, volgens voorstanders van deze oplossing.
(16) En als niets werkt, kunnen we altijd nog voor de oplossing van De Speld2) gaan, het ontmoedigen van roken met kinderachtige plaatjes: “Als op een pakje te zien is hóe kinderachtig roken wel niet is, dan denken ze misschien twee keer na voordat ze hun eerste sigaret opsteken. Welke zichzelf respecterende onzekere tiener durft nou op het schoolplein aan te komen met een pakje shag met daarop een dom lachende minion3) of Mickey Mouse verkleed als tovenaar?”
noot 1 bobcampagne: campagne die zich richt op het voorkómen van rijden onder invloed van alcohol; de Bob is de persoon die geen alcohol drinkt als hij nog moet rijden.
noot 2 De Speld is een website die op satirische wijze ‘nieuws’ brengt; de site bevat berichten die zo worden gebracht dat ze waar lijken te zijn, maar het niet (kunnen) zijn.
noot 3 Een minion is een geel fantasiefiguur; minions komen voor het eerst voor in de film Verschrikkelijke ikke (Despicable me) uit 2015.
naar: Anouk Broersma
uit: Waarom gruwelplaatjes op sigarettenpakjes niet gaan werken, Reporters Online, 26 mei 2016
Anouk Broersma is freelance journalist.
Vraag 2 1 punt
Na de inleiding kan tekst 1 onderverdeeld worden in vier delen. Deze achtereenvolgende delen kunnen van de volgende kopjes worden voorzien:
Deel 1: Waarom fear appeals niet werken
Deel 2: De aantrekkingskracht van fear appeals
Deel 3: Voorwaarden succesvolle campagne
Deel 4: Alternatieven voor fear appeals
Bij welke alinea begint deel 3?
Bekijk het antwoord
- Noemt alinea 11 (1p)
Vraag 3 1 punt
Na de inleiding kan tekst 1 onderverdeeld worden in vier delen. Deze achtereenvolgende delen kunnen van de volgende kopjes worden voorzien:
Deel 1: Waarom fear appeals niet werken
Deel 2: De aantrekkingskracht van fear appeals
Deel 3: Voorwaarden succesvolle campagne
Deel 4: Alternatieven voor fear appeals
Bij welke alinea begint deel 4?
Bekijk het antwoord
- Noemt alinea 14 (1p)
Vraag 5 2 punten
“‘Maar soms voelt het een beetje als vechten tegen de bierkaai’, verzuchtte hij toen ik hem een paar jaar geleden over het onderwerp interviewde.” (regels 124-128)
Leg in eigen woorden uit waarom hoogleraar psychologie Rob Ruiter het gevoel heeft een verloren strijd tegen fear appeals te voeren.
Geef antwoord in een of meer volledige zinnen en gebruik voor je antwoord niet meer dan 35 woorden.
Bekijk het antwoord
- Noemt dat er geen (wetenschappelijk) bewijs is voor de effectiviteit van fear appeals, of dat wetenschappers nog zo veel bewijs kunnen leveren tegen fear appeals (1p)
- Noemt dat het inzetten van fear appeals blijft populair, of dat er niets mee wordt gedaan, of dat het geen zin heeft als beleidsmakers zich daar niets van aantrekken (1p)
Maximumlengte van het antwoord: 35 woorden. Beoordeel de spelling en grammatica.
Vraag 6 2 punten
De auteur van tekst 1 laat expliciet blijken dat zij als deskundig gezien kan worden.
Citeer twee zinnen of zinsgedeelten uit de alinea’s 4 tot en met 8 waaruit blijkt dat de auteur als deskundig gezien kan worden.
Bekijk het antwoord
- Citeert uit alinea 4: “Al tijdens mijn studie communicatie- en informatiewetenschappen, zo’n tien jaar geleden, hoorde ik over onderzoek naar gruwelplaatjes op sigarettenpakjes.” (regels 41-45) (1p)
- Citeert uit alinea 6: “Denk je eens in hoeveel pakjes een roker er per maand doorheen kan jagen”, zei hoogleraar communicatie- en informatiewetenschappen Carel Jansen (Rijksuniversiteit Groningen) tegen me toen ik een artikel voor het wetenschaps- en technologietijdschrift KIJK schreef over het onderwerp. (regels 81-89) (1p)
Beoordeel de spelling.
Vraag 8 1 punt
In alinea 11 worden vier factoren genoemd die bepalen of iemand een bedreigende boodschap zou accepteren.
Welke factor is volgens Ruiter meestal de enige die aan bod komt in een campagne?
Geef antwoord in een of meer volledige zinnen.
Bekijk het antwoord
- Noemt de ernst van de dreiging (hoe ernstig is de dreiging, of: wat is de ernst van de situatie) (1p)
Beoordeel de spelling en grammatica.
Vraag 9 2 punten
Welke van de onderstaande beweringen geeft de hoofdgedachte van tekst 1 het best weer?
Bekijk het antwoord
Antwoord: D
2021, tijdvak 3: Tekst 2
Opgavetekst
Tekst 2 Het rookbeleid is dodelijk
(1) Eind van deze maand is het weer Wereld Niet Roken Dag, een hartenkreet van de Verenigde Naties. Bijna een kwart van de Nederlanders van vijftien jaar en ouder rookt, ruim de helft van de gebruikers sterft aan deze verslaving – ieder jaar ruim 20.000 mensen.
(2) De directeur-generaal Volksgezondheid bij het ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport vindt dat er een offensief moet komen tegen roken. Haar aanvalsplan, zoals afschrikwekkende afbeeldingen op pakjes en voorlichtingscampagnes voor scholieren, is louter windowdressing1). Het helpt niet om rookverslaving tegen te gaan bij jongeren.
(3) Ze heeft het niet over hét middel om tabaksgebruik tegen te gaan: verhoging van de accijnzen. In landen waar ze accijnzen wel inzetten tegen het roken, zoals Australië en Zweden, is het aantal rokers beduidend lager dan in Nederland. Een ander probaat middel tegen rookverslaving – verkoop tabak uitsluitend in speciaalzaken met een vergunning – stuit op heftig verzet van de lobby van supermarkten en tankstations. Ook daarover zwijgt de directeur-generaal.
(4) Op 28 januari 2016 was er een plenair debat over de Tabakswet. De zaal in de Tweede Kamer oogde verlaten met slechts de tabakswoordvoerders van zeven politieke partijen. Ieder gevoel van urgentie ontbreekt bij veel politici. Alsof we het hier niet over een nationale gezondheidsramp hebben. Er sterven ieder jaar ruim tien keer zoveel mensen aan de gevolgen van tabaksgebruik als bij de watersnoodramp van 1953, er zijn jaarlijks ongeveer 35 keer zoveel rookdoden als verkeersdoden.
(5) Er werden tijdens het debat dertien moties en amendementen ingediend. Rechtse partijen verwierpen alle tabaksonvriendelijke moties; een enkele linkse fractie kon zich hier voor een belangrijk deel in vinden. De filosofie achter deze politiek is simpel: mensen hebben een vrije keuze en kunnen zelf beslissen of ze roken of niet. Ze bedenken niet dat je niets meer te kiezen hebt als je eenmaal verslaafd bent. Eric van den Burg, wethouder te Amsterdam, heeft dat wel door. In een debat in De Balie op 8 mei stelde hij dat zijn eigen partij – en in het bijzonder de tabakswoordvoerder in de Tweede Kamer – “de verkeerde gedachte erop nahoudt, namelijk dat iedereen in staat is de juiste keuzes te maken”. Verslaafden hebben die vrije keuze simpelweg niet, want dat is precies het kenmerk van een verslaving.
(6) Van den Burg vindt bovendien dat een sigarettenpakje een tientje duurder moet worden, maar dat ziet hij niet gebeuren. “De lobby en de machtsmachine van de tabaksindustrie hebben dat tot nu toe weten te voorkomen”, stelde Van den Burg. “En,” voegde hij eraan toe, “verhoging van de tabaksaccijns zal rechtse voorstemmers twee tot drie zetels kosten en daar zitten ze natuurlijk niet op te wachten.”
(7) Hetzelfde probleem geldt aan de linkerkant van het politieke spectrum waar sommigen ook denken dat krachtige antitabaksmaatregelen leiden tot zetelverlies. Zelfs huisarts Marith Volp, tabakswoordvoerder namens haar partij, pleit niet voor accijnsverhoging. Haar angst is begrijpelijk. Het is juist haar achterban – de rokers met weinig inkomen – die het hardst wordt getroffen bij tabaksaccijnsverhoging. Links heeft hier duidelijk een groter probleem dan rechts. Maar er zijn ook linkse partijen die heel wat moediger opereren: zij vinden de gezondheid van hun kiezers belangrijker dan een paar Kamerzetels.
(8) De conclusie is onontkoombaar: roken is een verslaving die uit angst voor zetelverlies door de coalitie in stand wordt gehouden. De maatschappij betaalt hiervoor een hoge prijs: dodelijke ziekten, vroegtijdig overlijden, terugloop in arbeidsproductiviteit en enorme zorgkosten.
(9) De gang naar de stembus lijkt nog ver weg, maar toch: wat moeten we stemmen als we de maatschappij en in het bijzonder kinderen tegen tabak willen beschermen? Het advies is simpel: stem op een partij met een stevige tabaksparagraaf in het verkiezingsprogramma. In de verkiezingsprogramma’s moet minimaal staan dat accijnzen actief worden ingezet om het roken terug te dringen en dat tabak uitsluitend verkocht mag worden in speciaalzaken met een vergunning.
noot 1 windowdressing: iets voor de vorm doen
naar: Frits van Dam en Wanda de Kanter
uit: Het rookbeleid is dodelijk, NRC Handelsblad, 27 mei 2016
Frits van Dam en Wanda de Kanter waren ten tijde van publicatie respectievelijk de secretaris en de voorzitter van Stichting Rookpreventie Jeugd. Wanda de Kanter was longarts en is nu fulltime antirookactivist.
Vraag 13 1 punt
“Op 28 januari 2016 was er een plenair debat over de Tabakswet.” (regels 33-34)
Uit de beschrijving van de behandeling van de Tabakswet in alinea 4 is op te maken dat de auteurs zich zorgen maken.
Welk woord uit alinea 4 vat deze zorgen het best samen?
Bekijk het antwoord
- Noemt het woord gezondheidsramp (1p)
Beoordeel de spelling.
Vraag 19 2 punten
“Maar er zijn ook linkse partijen die heel wat moediger opereren” (regels 96-98)
Leg uit wat het inhoudt dat een partij moedig is, volgens tekst 2.
Geef antwoord in een of meer volledige zinnen en gebruik voor je antwoord niet meer dan 30 woorden.
Bekijk het antwoord
- Noemt dat een moedige partij niet bang is om zetels te verliezen (1p)
- Noemt dat ze impopulaire maatregelen neemt die goed of gezond zijn voor haar kiezers, of die de gezondheid van haar kiezers bevorderen (1p)
Maximumlengte van het antwoord: 30 woorden. Beoordeel de spelling en grammatica. Ook goed bij het tweede scorepunt: als de partij voor accijnsverhoging op sigaretten is.
Vraag 21 1 punt
De titel van tekst 2 is een variant op de waarschuwing op sigarettenpakjes: “Roken is dodelijk”.
Waarom wordt in tekst 2 juist het beleid met betrekking tot roken “dodelijk” genoemd?
Bekijk het antwoord
Antwoord: B
Vraag 23 2 punten
Hieronder staan zes uitspraken, gebaseerd op de strekking van tekst 2. Welke twee van deze uitspraken geven gezamenlijk het best de hoofdgedachte weer van tekst 2? Noteer alleen de nummers van je antwoord.
Bekijk het antwoord
Antwoord: B en D
Vraag 24 1 punt
In tekst 2 wordt kritiek geuit aan het adres van de huidige politici.
Wat is het voornaamste punt van kritiek dat uit tekst 2 blijkt?
Bekijk het antwoord
Antwoord: A
2021, tijdvak 3: Tekst 1 en 2
Vraag 25 1 punt
Tekst 1 en 2 gaan beide over het Nederlandse rookbeleid.
Welke concrete uitwerking van dat beleid wijzen beide teksten af?
Geef antwoord in een of meer volledige zinnen.
Bekijk het antwoord
- Noemt dat beide teksten het gebruik van afschrikwekkende plaatjes op sigarettenpakjes afwijzen (de strategie fear appeal) (1p)
Beoordeel de spelling en grammatica.
Vraag 26 1 punt
Welke uitspraak vat het best samen wat het verschil is tussen de strekking van tekst 1 en tekst 2?
Bekijk het antwoord
Antwoord: D
2021, tijdvak 3: Tekst 3
Opgavetekst
Tekst 3 Waar is het goede gesprek gebleven?
(1) Gaan wij, na het stram worden van ons handschrift door het vele tikken, nu ook onze verbale vaardigheden verliezen? Wordt een ononderbroken gesprek, een ‘conversatie’, zoiets als een langspeelplaat, een dik boek, een handgeschreven brief? Iets met een vintagekwaliteit?
(2) Kijk eens in de huiskamer: daar zitten de gezinsleden tegenwoordig met een apparaat op schoot en een koptelefoon op. Kijk eens in de schoolkantines: de leerlingen hebben hun ogen niet op elkaar gericht, maar op een eigen scherm. Kijk eens op de werkvloer: collega’s lopen niet even naar elkaar toe, maar communiceren via mail en WhatsApp. Kijk eens naar een etentje van vrienden in een restaurant: het gesprek wordt steeds opnieuw stilgelegd voor een foto op Facebook van het eten en elkaar. Belverkeer, ook een vorm van gesproken communicatie, neemt af. Tieners spreken een bericht in, en sturen dat via WhatsApp. Gaat sneller dan tikken.
(3) Sherry Turkle, hoogleraar sociologie aan het Massachussets Institute of Technology (MIT) in Boston, noemt dit ‘de nieuwe stilte’. In haar recent verschenen boek Reclaiming Conversation, The Power of Talk in a Digital Age, concludeert ze dat het gesprek de dupe is geworden van de techniek. Dankzij de aanwezigheid van mobiele technologie praten we minder met onze kinderen, partners, vrienden, collega’s, en met onbekenden op straat of in de trein.
(4) Er is niet minder sociaal contact: WhatsApp, Twitter, Facebook, Instagram, Skype en Snapchat betrekken ons bij een groot netwerk, maar de kwaliteit van dat contact wint het niet van ‘echte’ gesprekken. Face-to-facegesprekken zijn volgens Turkle essentieel om intimiteit met anderen te creëren, om ons standpunt duidelijk te maken, onszelf te verklaren en anderen te leren begrijpen. Door dit soort gesprekken leren kinderen empathische vaardigheden omdat ze de gesproken informatie in een context zien van lichaamshouding, toonhoogte en gezichtsuitdrukking. Zo leren ze anderen ‘lezen’. Gesprekken, meent Turkle, houden ons mens. In een bespreking in The New York Times over dit boek, merkte Jonathan Franzen1) op dat mensen via sociale media hun geïdealiseerde zelf tentoonstellen, en dat alleen in ‘live’ gesprekken ons ware ik de kans krijgt om naar voren te komen; wat hem betreft een kortstondige bevrijding uit een soms pijnlijk solitaire staat.
(5) Maar hoe doen we dat ook alweer, gesprekken voeren? Sherry Turkle raadt aan sacred spaces te creëren, plekken en momenten waar smartphones, iPads en laptops niet welkom zijn, bijvoorbeeld op de eettafel tijdens de maaltijd, in de auto, of in de slaapkamer. Daar zouden expliciete afspraken over moeten zijn, vindt ze. Dat een puber toch de smartphone pakt, moet geen excuus zijn voor ouders om hetzelfde te doen. Pubers zijn dankbaar voor de regels die ze kunnen overtreden. Natuurlijk kan een nieuwsbericht op de iPad ook aanleiding zijn voor een gesprek, maar bewaar die data driven conversations2) voor een ander moment. We zijn nu eenmaal kwetsbaar voor het afleidende karakter van technologie, stelt Turkle, die tot de opkomst van de smartphone een reeks optimistische boeken over de digitalisering schreef. “Zie die kwetsbaarheid onder ogen en verwijder de verleiding.”
(6) Het begint met het wegleggen van de telefoon. Ook als een deel van het gezelschap wél luistert. De digital natives3) die Turkle sprak, noemden het de regel van drie: als er een gesprek is tussen vijf of zes mensen aan tafel moet je in de gaten houden dat er ten minste drie naar het gesprek luisteren met hun hoofd omhoog, voor je naar je telefoon mag kijken. In eerste instantie is deze nieuwe etiquetteregel misschien beleefd – het gesprek gaat immers door – maar als er steeds andere gesprekspartners met hun aandacht bij zijn, blijft de conversatie licht, gevuld met onderwerpen waar mensen makkelijk bij kunnen af- en aanhaken. Onderzoek zou aantonen dat alleen al de aanwezigheid van een telefoon op tafel beïnvloedt waar het gesprek over gaat. “Als we denken dat we ieder moment onderbroken kunnen worden, houden we de conversatie liever licht”, schrijft Turkle.
(7) Wicher Schols, coach bij een bureau dat GetNaked heet, geeft conversatieles aan de in Amsterdam gevestigde School of Life, een instituut dat door middel van workshops ingaat op levensvragen. Die van Schols heet ‘Hoe voer je betere gesprekken?’ Schols en zijn vrienden leggen aan het begin van een etentje hun telefoons op een demonstratieve stapel in het midden van de tafel. Het is een statement dat volgens Schols uitdrukt: wij zijn hier voor elkaar. Hij maakt het tijdens afspraken “expliciet” dat hij graag wil dat de telefoon van tafel gaat, “ook al kan het een beetje rottig zijn om te zeggen.”
(8) Het is niet alleen de aanwezigheid van mobiele technologie die goede gesprekken in de kiem smoort en zo het echte gesprek belemmert. Volgens socioloog Turkle, ook gepromoveerd in de klinische psychologie, is er dankzij de gewenning aan de onmiddellijke behoeftebevrediging van het online-leven, waar alles met een klik of swipe te regelen is, het geduld niet meer voor de onvoorspelbaarheid van echte gesprekken. “Er is een verlangen naar afleiding, comfort, efficiency”, signaleert ze. Die houding maakt een lang gesprek, in real time, dat gekenmerkt wordt door ongemakkelijke of saaie momenten, minder aantrekkelijk. De studenten die Turkle sprak voor Reclaiming Conversation, zeiden helemaal geen behoefte te hebben aan dit soort gesprekken. Dat vinden ze al snel “ongemakkelijk” of “saai”. Wat Turkle ook steeds hoorde: “Ik weet niet meer zo goed hoe dat moet.”
(9) Laat dat ongemak er vooral zijn, stelt Turkle. “Echte gesprekken zijn rommelig, vol pauzes en interrupties en bevatten onderwerpswisselingen en ongemakkelijkheden. Maar juist dat zorgt ervoor dat er een echte uitwisseling is tussen mensen. Het geeft de gesprekspartners tijd en toestemming om te reageren en inzichten te delen. Je kunt niet altijd voorspellen wanneer het interessante moment in een conversatie aanbreekt, het is zoals stijldansen met een partner, slow slow, quick quick4), en dan wow!” Ze noemt dit “de-hele-mens-conversatie”. “Zodra het even stil wordt, ga je niet snel iemand anders een bericht sturen, maar dan kijk je naar je gesprekspartner.”
(10) “Juist als het ongemakkelijk is, wordt het interessant”, zegt ook conversatieleraar Schols. “Daar ontstaan de schitterendste gesprekken uit. Ongemak is een opening naar een verandering. Alleen al door dat ongemak te benoemen, creëer je intimiteit. Als mensen zorgen hebben bijvoorbeeld, en je niet zeker weet of ze erover willen praten.” Hij stelt een paar formuleringen voor in de trant van: “Misschien is het lastig om over te praten, maar...” Schols: “Juist in dit soort gesprekken deel je je angsten, je verdriet, weet je dat je mens bent.” De echt mooie gesprekken, daar kom je anders uit dan je erin ging, daarin leer je iets over jezelf.
(11) Echter, misschien is het misverstand dat een conversatie een performance moet zijn, wel de grootste belemmering om er echt aan te beginnen. Het gaat volgens Turkle en Schols niet om uitblinken in verbale virtuositeit. Het echte cadeau is de onverdeelde aandacht. Hier, ik kijk je in de ogen! Alsjeblieft, ik luister naar wat je zegt. Geen enkel willekeurig binnenkomend bericht is nu belangrijker dan wat jij op dit moment tegen mij te zeggen hebt, ook al gaat het over te lang geroosterd brood. Je hoeft geen wetenschapper te zijn om te snappen dat dat leuker is dan vergeten worden waar je bij zit.
noot 1 Jonathan Franzen: een beroemde Amerikaanse schrijver
noot 2 data driven conversations: gesprekken die op gang worden gebracht door externe input
noot 3 digital natives: personen die zijn opgegroeid met technologie als internet, computers, mobiele telefoons en tablets
noot 4 slow slow, quick quick: langzaam langzaam, snel snel
naar: Annemiek Leclaire
uit: Waar is het goede gesprek gebleven?, NRC Handelsblad, 27 & 28 februari 2016
Annemieke Leclaire is journalist.
Vraag 27 2 punten
“Sherry Turkle, hoogleraar sociologie aan het Massachussets Institute of Technology (MIT) in Boston, noemt dit ‘de nieuwe stilte’.” (regels 28-31)
Leg uit wat met ‘de nieuwe stilte’ wordt bedoeld en waardoor die ontstaan zou zijn.
Geef antwoord in een of meer volledige zinnen en gebruik voor je antwoord niet meer dan 20 woorden.
Bekijk het antwoord
- Noemt dat je minder met elkaar praat (1p)
- Noemt dat dit komt door de aanwezigheid van mobiele technologie (1p)
Maximumlengte van het antwoord: 20 woorden. Beoordeel de spelling en grammatica.
Vraag 28 1 punt
De kern van tekst 3 kan onderverdeeld worden in vier delen. Deze achtereenvolgende delen kunnen van de volgende kopjes worden voorzien:
Deel 1: Verklaring voor het verdwijnen van echte gesprekken
Deel 2: Het belang van echte gesprekken
Deel 3: Het voeren van echte gesprekken
Deel 4: De onaantrekkelijkheid van echte gesprekken
Bij welke alinea begint deel 2?
Bekijk het antwoord
- Noemt alinea 4 (1p)
Vraag 29 1 punt
De kern van tekst 3 kan onderverdeeld worden in vier delen. Deze achtereenvolgende delen kunnen van de volgende kopjes worden voorzien:
Deel 1: Verklaring voor het verdwijnen van echte gesprekken
Deel 2: Het belang van echte gesprekken
Deel 3: Het voeren van echte gesprekken
Deel 4: De onaantrekkelijkheid van echte gesprekken
Bij welke alinea begint deel 4?
Bekijk het antwoord
- Noemt alinea 8 (1p)
Vraag 30 1 punt
“Het begint met het wegleggen van de telefoon.” (regels 96-97)
Geef aan waar het wegleggen van de telefoon toe zou moeten leiden, volgens tekst 3.
Bekijk het antwoord
- Noemt dat het wegleggen van de telefoon moet leiden tot het voeren van een goed gesprek (1p)
Beoordeel de spelling.
Vraag 31 1 punt
In alinea 6 wordt gesproken over “de regel van drie” (regel 100).
Hoe komt het dat deze “regel van drie” een goed gesprek in de weg staat, volgens tekst 3?
Bekijk het antwoord
Antwoord: B
Vraag 32 1 punt
Wicher Schols ziet net als Sherry Turkle een groot voordeel aan een echt, ongemakkelijk gesprek.
Wat is dat voordeel volgens beiden?
Geef antwoord in een of meer volledige zinnen.
Bekijk het antwoord
- Noemt dat er intimiteit of een echte uitwisseling tussen mensen ontstaat, of dat er een interessant gesprek ontstaat (1p)
Beoordeel de spelling en grammatica.
Vraag 33 2 punten
Wat het nut van een echt gesprek betreft, leggen Wicher Schols en Sherry Turkle verschillende accenten in hun visies.
Welk verschil is er tussen beide visies?
Geef antwoord in een of meer volledige zinnen.
Bekijk het antwoord
- Noemt dat Turkle stelt dat je leert anderen te begrijpen, of dat je iets over een ander leert (1p)
- Noemt dat Schols stelt dat je leert jezelf te begrijpen, of dat je iets over jezelf leert (1p)
Beoordeel de spelling en grammatica.
Vraag 34 6 punten
In tekst 3 komen er drie belangrijke problemen naar voren die mensen ervaren bij het voeren van een echt gesprek, en worden er bijbehorende verklaringen voor gegeven.
Vat die drie problemen en hun verklaringen in onderstaand schema samen.
Geef antwoord in een of meer volledige zinnen en gebruik voor je antwoord niet meer dan 65 woorden.
probleem bij het voeren van een echt gesprek | verklaring voor dat probleem
Bekijk het antwoord
- Noemt het probleem: mensen zijn snel afgeleid (1p)
- Noemt de verklaring bij dat probleem: door de aanwezigheid van nieuwe media (1p)
- Noemt het probleem: mensen hebben het geduld niet meer (voor een rommelig gesprek) (1p)
- Noemt de verklaring bij dat probleem: door de gewenning aan de onmiddellijke behoeftebevrediging (1p)
- Noemt het probleem: mensen durven het gesprek niet meer aan te gaan (1p)
- Noemt de verklaring bij dat probleem: omdat ze denken dat een gesprek perfect moet zijn, of omdat ze denken dat ze het niet kunnen (1p)
Maximumlengte van het antwoord: 65 woorden. Beoordeel de spelling en grammatica. De problemen mogen in een andere volgorde staan. De verklaring moet wel bij het juiste probleem staan.
Vraag 35 2 punten
In alinea 9 wordt een vergelijking gemaakt tussen een echt gesprek en stijldansen met een partner.
Geef twee overeenkomsten tussen een echt gesprek en stijldansen met een partner, volgens tekst 3.
Geef antwoord in een of meer volledige zinnen.
Bekijk het antwoord
- Noemt twee van de volgende overeenkomsten: het tempo wisselt tijdens een echt gesprek net als bij dansen; er zijn verrassende wendingen; je hebt de ander nodig of je maakt het samen. Twee juiste antwoorden geven 2 punten, een juist antwoord 1 punt. (2p)
Beoordeel de spelling en grammatica.
Vraag 36 2 punten
Welke van de onderstaande zinnen drukt het best uit wat de hoofdgedachte is van tekst 3?
Bekijk het antwoord
Antwoord: C
2019, tijdvak 1: Tekst 1 Nooit meer niksdoen
Opgavetekst
Tekst 1 Nooit meer niksdoen
(1) “Alle gelukkige gezinnen lijken op elkaar, elk ongelukkig gezin is ongelukkig op zijn eigen wijze.” Het is de eerste zin uit Anna Karenina van Tolstoj. Inmiddels ben ik voor de vijfde keer aan dit negenhonderd pagina's tellende meesterwerk begonnen. Het is een mooie zin, die naar meer smaakt, maar steeds dwaal ik na enkele bladzijden af, want dan trilt mijn smartphone, omdat iemand op iets reageert wat ik op Facebook heb gezet of omdat ik aan de beurt ben om een woord te leggen bij Wordfeud¹). Daarna kan ik mijn smartphone moeilijk meer wegleggen en check ik het nieuws en mijn mail, klik ik een filmpje aan dat hilarisch moet zijn of loop ik de trending topics²) op Twitter even na. Het fenomeen is eigenlijk zo oud als de weg naar Rome. Het is van alle tijden dat zodra er ijs ligt en er geschaatst kan worden, je je gedwongen voelt de ijzers onder te binden, want het hele land is op de been en daar wil je bij zijn. Sinds de komst van de sociale media is echter dat oude gevoel van ‘niks willen missen’ exponentieel toegenomen. Het heeft zelfs een nieuwe, wat hippe Engelse naam gekregen: ‘fomo’, fear of missing out.
(2) Het internationale marketingbureau JWT presenteerde onlangs de uitkomsten van een onderzoek onder bijna dertienhonderd Amerikanen en Britten naar het verschijnsel, gerelateerd aan sociale netwerken. “Met ruim 845 miljoen gebruikers van Facebook en daarnaast nog andere sociale platformen is er een ongekend sterk besef van hoe anderen hun leven leiden, waardoor steeds meer mensen tekenen van fomo vertonen”, concludeert het bureau. Het syndroom gaat volgens JWT gepaard met serieuze symptomen als lusteloosheid, onrust, kortademigheid en hartkloppingen. Fomo komt volgens JWT het meest voor bij jongeren die zijn opgegroeid met de technieken die het mogelijk maken om via internet continu te volgen wat hun vrienden doen. Maar liefst 83 procent van de ondervraagden zegt graag op de hoogte te willen zijn van alles wat er speelt en van waar anderen mee bezig zijn. Meer dan de helft geeft aan zich overdonderd te voelen door alle informatie die verwerkt moet worden om ook op de hoogte te blijven.
(3) “De mens is een kuddedier en dat heeft sociale implicaties”, zegt Jaap van Ginneken, massapsycholoog en schrijver van Het enthousiasmevirus. “Je moet voortdurend gespitst zijn op anderen en hun oriëntaties, zodat je je kunt aanpassen en bij de kudde kunt blijven horen. We proberen hardnekkig op dezelfde lijn te blijven als onze omgeving.” Die omgeving is door de komst van internet enorm veel groter geworden. Een smartphone brengt de hele wereld letterlijk binnen handbereik. Nieuws van de ene kant van de aardbol heeft nog geen vijf minuten later de andere kant bereikt. Door smartphones en tabletcomputers zijn we niet alleen voortdurend in staat te volgen wat er in onze omgeving plaatsvindt, maar ook ons daaraan aan te passen. We zijn volgens Van Ginneken niet alleen kuddedieren, maar we zijn ook nieuwsgierig. “Het is een zichzelf versterkend proces. Je zoekt prikkels omdat je meer wilt weten en dat roept vragen op, waarna je nog meer wilt weten en overprikkeld raakt.” Van Ginneken stelt dat er stemmingsbesmetting plaatsheeft. “We steken elkaar aan met onze reactie. Vindt de een iets leuk, dan infecteert dat de ander. Je wilt steeds meer bijblijven, en je wordt bang om iets te missen. Je ziet door de bomen het bos niet meer”, aldus Van Ginneken.
(4) Veel mensen vinden het belangrijk om op sociale netwerken zich van hun beste of leukste kant te laten zien. In het JWT-onderzoek gaf bijna twee derde van de ondervraagden aan op Facebook en Twitter aan imagebuilding te doen. Sherry Turkle, psycholoog en hoogleraar sociologie van wetenschap en techniek aan het Massachusetts Institute of Technology (MIT), heeft zich ook in dit onderwerp verdiept. In haar boek Alone Together beschrijft ze hoe sociale media uitnodigen tot het creëren van een identiteit die niet helemaal echt is. “Als je moet opschrijven waar je mee bezig bent, ben je geneigd daar een soort advertentie van jezelf van te maken”, vertelt Turkle. “Daarin staan dan nooit kwalificaties als ‘onzeker’ of ‘afwachtend’, maar noem je prestaties waar je trots op bent. Op sociale netwerken laat je graag zien wat je kunt. Dus denken we goed na over de teksten die we daar plaatsen. Je kunt je posts aanpassen en bijschaven, zodat ze leuker of beter worden dan je eerste ingeving. Zo presenteer je jezelf in een aangepaste vorm aan anderen.” De drijfveren daarachter zijn competitiedrang en na-ijver, denkt Turkle. “We zijn altijd jaloers op andermans leven, ook al weten we dat anderen ons ook maar een opgepoetst beeld van zichzelf voorschotelen. Ik denk zelfs dat we jaloers zijn op onze eigen online identiteit. Daardoor raken we vervreemd van onszelf.”
(5) Maatschappijfilosoof Robin Brouwer is kritisch over de rol van sociale media. “Een fenomeen als fomo illustreert het relativistische en geïndividualiseerde bestaan dat we leiden”, zegt hij. “We doen wanhopige pogingen om nog iets te ervaren of iets met elkaar te delen, maar het resultaat is dat we de leegte alleen maar vergroten. We ontlenen onze identiteit tegenwoordig aan consumptie, aan wat we aangereikt krijgen en tot ons nemen. We zijn een kale kerstboom, die we optuigen door het consumeren van goederen, informatie en opinies.” Op websites als Facebook versier je jezelf dus met posts over dingen die je hebt gezien, gedaan of gelezen en die je anderen van harte aanbevelen. Je geeft op je profiel aan welke films je goed vindt, naar welke muziek je luistert en welke merken je draagt en daar ontleen je je waarde aan. Brouwer: “Die waarde is echter van korte duur. We consumeren steeds sneller, omdat er altijd weer een nieuw feest, evenement of tv-programma wacht. We hebben dus steeds nieuwe versieringen nodig.” Heb je een kaartje gescoord voor North Sea Jazz, dan kun je zeggen: “Daar ga ik heen, daar hoor ik bij”. Maar zodra het festival voorbij is, moet je een kaartje kopen voor een ander festival om opnieuw ergens bij te horen. Dat is volgens Brouwer goed voor de economie, maar dat steeds moeten consumeren heeft ook nadelen. “Wie er niet in meegaat, hoort er niet meer bij en wordt een sociale outcast.”
(6) Wie last heeft van fomo, reageert sterker dan anderen op de overdaad aan informatie en tips die dagelijks over ons wordt uitgestort. Tijd en energie om in een nieuw onderwerp te duiken is er vaak niet, want hop, dan is er alweer wat anders. Iets meer dan de helft van de deelnemers aan het eerder aangehaalde JWT-onderzoek gaf aan daarmee te worstelen. Massapsycholoog Van Ginneken herkent dat probleem. “Er is steeds meer informatie beschikbaar, maar tegelijkertijd zijn we steeds slechter geïnformeerd, juist omdat we zo overspoeld worden. We hebben te weinig tijd om ergens dieper op in te gaan. De hype van het begin van de week is een heel andere dan de hype waar iedereen het aan het eind van de week over heeft.” Filosoof Brouwer ziet bovendien een devaluatie van wat nieuws en meningen waard zijn. “Wat de zanger Frans Bauer zegt over de economische crisis wordt net zo belangrijk gevonden als wat een hoogleraar economie erover zegt. Het is alsof je een peer en een sinaasappel in een fruitmand ziet en zegt: ‘Het is fruit, dus hetzelfde.’ Meningen zijn iets om te consumeren. Als de ene op is, moet er een volgende komen.” Aan zelf nadenken komen we door de onophoudelijke informatiestroom amper meer toe. Evenmin kunnen we nog de concentratie opbrengen om een heel boek uit te lezen. Laat staan een dikke klassieker als Anna Karenina, afgeleid als we steeds worden.
(7) “Fomo heeft zelfs kenmerken van een verslaving”, zegt de Amerikaanse neuro-econoom Paul Zak. Hij ontdekte dat onze hersenen oxytocine aanmaken wanneer we sociale media gebruiken, een stofje dat een belangrijke rol speelt bij het verbinden van sociale contacten met gevoelens van plezier. Na tien minuten op Facebook of Twitter zit er net zoveel oxytocine in onze hersenen als bij een verliefdheid. En liefde is misschien niet lichamelijk verslavend, maar doet wel degelijk verlangen naar meer. Professor Turkle vindt het idee van fomo als een verslaving te ver gaan. “Zodra we van een verslaving gaan spreken, klinkt de roep om het uitbannen van de verslavende substantie. Sociale netwerken zijn net als eten: je kunt niet zonder, dus je moet er op een gezonde manier mee leren omgaan. Daarom heb ik het liever over een ‘digitaal dieet’: met al die impulsen die er op je afkomen, moet je je leren beheersen. Als je bij je kinderen ziet dat ze daar moeite mee hebben, leg ze dan uit dat ze niet op alle prikkels hoeven te reageren. Leer ze relativeren.” Daar heb je volgens Van Ginniken wel ‘attentiediscipline’ voor nodig. “Je hebt maar een aantal uren per week beschikbaar om geconcentreerd informatie tot je te nemen. Je moet dus leren snoeien, je niet zomaar overal voor openstellen, anders verlies je de controle over de informatiestromen en dobber je voort.”
(8) Goed. Televisie uit, laptop uit, tablet uit, smartphone uit, muziek uit en met een kop koffie plaatsnemen in de grote leren stoel. “Alle gelukkige gezinnen lijken op elkaar, elk ongelukkig gezin is ongelukkig op zijn eigen wijze.” Als ik het tot en met de laatste pagina heb gelezen, zal ik daar nergens melding van maken. Beloofd.
noot 1 Wordfeud: een online taalspelletje
noot 2 trending topic: een onderwerp dat in korte tijd op sociale media veelvuldig wordt besproken
naar: Ivo van Woerden
uit: HP/De Tijd, juni 2012
Ivo van Woerden is freelance onderzoeksjournalist.
Vraag 1 1 punt
In regels 20-21 wordt gesproken van “Het fenomeen”. Wat wordt daarmee bedoeld?
Bekijk het antwoord
- Noemt fomo / niks willen missen (1p)
Beoordeel de spelling.
Vraag 2 1 punt
Tekst 1 kan worden onderverdeeld in vier delen. Deze achtereenvolgende delen kunnen van de volgende kopjes worden voorzien:
Deel 1: Uitleg van fomo
Deel 2: Verklaringen voor fomo en de rol van sociale media daarin
Deel 3: Beter leren omgaan met fomo en sociale media
Deel 4: Belofte
Bij welke alinea begint deel 2?
Bekijk het antwoord
- Noemt alinea 3 (1p)
Vraag 3 1 punt
Tekst 1 kan worden onderverdeeld in vier delen. Deze achtereenvolgende delen kunnen van de volgende kopjes worden voorzien:
Deel 1: Uitleg van fomo
Deel 2: Verklaringen voor fomo en de rol van sociale media daarin
Deel 3: Beter leren omgaan met fomo en sociale media
Deel 4: Belofte
Bij welke alinea begint deel 3?
Bekijk het antwoord
- Noemt alinea 7 (1p)
Vraag 4 1 punt
“In het JWT-onderzoek gaf bijna twee derde van de ondervraagden aan op Facebook en Twitter aan imagebuilding te doen.” (regels 102-105)
Waartoe leidt volgens Sherry Turkle deze imagebuilding uiteindelijk?
Bekijk het antwoord
Antwoord: D
Vraag 5 1 punt
“Ik denk zelfs dat we jaloers zijn op onze eigen online identiteit.” (regels 135-137)
Hoe komt het dat we jaloers zijn op onze eigen online identiteit?
Baseer je antwoord op de alinea’s 4 en 5.
Geef antwoord in een of meer volledige zinnen.
Bekijk het antwoord
- Noemt dat onze eigen online identiteit het opgepoetste/ideale/versierde beeld van onszelf is / is hoe we zouden willen zijn (1p)
Beoordeel de spelling en grammatica.
Vraag 7 1 punt
We ontlenen volgens Brouwer waarde aan ons profiel op sociale netwerken: “Die waarde is echter van korte duur.” (regels 162-163), zegt hij.
Hoe komt het volgens Brouwer dat die waarde van korte duur is?
Bekijk het antwoord
Antwoord: B
Vraag 8 2 punten
“We hebben dus steeds nieuwe versieringen nodig.” (regels 166-168)
Wat is volgens alinea 5 een positief gevolg en wat is een negatief gevolg van deze voortdurende behoefte aan nieuwe versieringen?
Geef antwoord in een of meer volledige zinnen.
Bekijk het antwoord
- Noemt een positief gevolg: het is goed voor de economie / er wordt steeds meer geconsumeerd (en dat is goed voor de economie) (1p)
- Noemt een negatief gevolg: wie niet meegaat in het steeds moeten consumeren, hoort er niet meer bij / wordt een sociale outcast (1p)
Beoordeel de spelling en grammatica.
Vraag 9 1 punt
“‘Er is steeds meer informatie beschikbaar, maar tegelijkertijd zijn we steeds slechter geïnformeerd”. (regels 191-194)
Wat is volgens de tekst de belangrijkste oorzaak voor dit verschijnsel?
Bekijk het antwoord
Antwoord: B
Vraag 10 3 punten
De deskundigen Paul Zak en Sherry Turkle geven in alinea 7 ieder een eigen opvatting over fomo als een mogelijke verslaving. Hieronder staat in een schema een onvolledige samenvatting van hun opvattingen.
Paul Zak beweert… 1
want… 2
en dat doet verlangen naar meer.
Sherry Turkle vindt… 3
want dan klinkt de roep om die verslavende sociale netwerken uit te bannen
en dat kan niet want …4
dus… 5
Vul het schema aan.
Neem de nummers over en schrijf je antwoord achter de nummers.
Zorg dat er correcte zinnen ontstaan en gebruik voor je antwoord niet meer dan 60 woorden.
Bekijk het antwoord
- Vult de vijf open plekken aan: 1. Paul Zak beweert dat fomo kenmerken heeft van een verslaving. 2. want het gebruiken van sociale media maakt in de hersenen oxytocine aan / maakt in de hersenen hetzelfde stofje aan als een verliefdheid. 3. Sherry Turkle vindt het te ver gaan om fomo een verslaving te noemen. 4. want sociale netwerken zijn overal / zijn als eten / je kunt niet zonder. 5. dus je moet er op een verstandige/gezonde manier mee leren omgaan. (3p)
Indien vijf antwoorden goed: 3 punten. Indien vier antwoorden goed: 2 punten. Indien drie antwoorden goed: 1 punt. Indien minder dan drie antwoorden goed: 0 punten. Maximumlengte van het antwoord: 60 woorden. Beoordeel de spelling en grammatica. De antwoorden mogen ook in zelfstandige zinnen gegeven zijn. Het gebruik van hoofdletters aan het begin van het antwoord (of de antwoorden) wordt bij deze vraag niet beoordeeld.
Tekstfragment 1 Het goede voornemen voor het nieuwe jaar: JOMO
(1) Waarschijnlijk lijdt mijn hele generatie en misschien die daarboven inmiddels ook aan fomo, oftewel de fear of missing out. Maar vanaf nu wordt het anders. Vanaf nu gaat ons voornemen wel lukken. We gaan minder rusteloos en bewusteloos over internet struinen, en ook weer eens gewoon over straat. Volgend jaar wordt namelijk het jaar waarin we, volgens de mensen die verstand hebben van de toekomst, ‘jomo’ ontdekken: de joy of missing out. Hoe fijn en rustig het eigenlijk is, als je alles mist. Het genot van net te laat zijn, van er niet bij zijn en het pas later zien op Facebook. Of helemaal niet, want zo boeiend was het eigenlijk helemaal niet.
(2) Mijn goede voornemen om minder te facebooken gaat morgen opnieuw van start. Ook lees ik ’s avonds en ’s nachts geen berichten of mails meer die binnenkomen (ja, serieus, er komen ’s nachts berichten of mails binnen). Ik ga op zoek naar die ‘joy’. Als het wat is, zal ik het u laten weten.
naar: Pauline Bijster
uit: www.hpdetijd.nl, 9 januari 2014
Vraag 11 2 punten
De auteur van tekst 1 legt zichzelf een bepaalde beperking op. De auteur van tekstfragment 1 doet dat ook. Deze beperkingen lijken bedoeld om de nadelige invloeden van fomo te verminderen.
Welke auteur laat al doorschemeren dat die zelf opgelegde beperking moeilijk te handhaven zal zijn?
Ondersteun je antwoord door een zin te citeren uit tekstfragment 1 of de laatste alinea van tekst 1 waaruit dit blijkt.
Bekijk het antwoord
- Noemt de auteur van tekstfragment 1: Pauline Bijster (1p)
- Citeert een zin uit tekstfragment 1 of de laatste alinea van tekst 1 waaruit blijkt dat de beperking moeilijk te handhaven zal zijn: “Mijn goede voornemen om minder te facebooken gaat morgen opnieuw van start.” (alinea 2) / “Als het wat is, zal ik het u laten weten.” (alinea 2) (1p)
Beoordeel de spelling.
Vraag 12 2 punten
Wat is de hoofdgedachte van tekst 1?
Bekijk het antwoord
Antwoord: A
2019, tijdvak 1: Tekst 2 Stappen in je woonkamer
Opgavetekst
Tekst 2 Stappen in je woonkamer
(1) Vrijdagavond. Hij ligt op de bank. Niet alleen – tenminste, zo voelt het niet. Want op datingapp Tinder voert hij drie flirterige gesprekken tegelijk. Af en toe lacht hij hardop om de grappen die zijn beste vriend maakt op WhatsApp. Ondertussen bestelt hij met een nieuwe restaurant-app kreeft bij een van de betere restaurants in de stad. En met zijn vrije hand pakt hij de afstandsbediening om een nieuwe serie uit te zoeken op Netflix. Een perfecte vrijdagavond. Onwaarschijnlijk? Nee, want thuisblijven is het nieuwe uitgaan.
(2) Thuisblijven is nu sociaal geaccepteerd. Zeggen dat je alle seizoenen van een bepaalde serie in twee weken hebt gezien, is niet iets om je voor te schamen. Huiselijkheid is zelfs iets om je op te laten voorstaan. Graag delen we foto’s van knus ingerichte leeshoekjes, het liefst met een of twee zelf opgeknapte tweedehands meubels erop. Foto’s van katten en pyjama’s doen het op Facebook net zo goed als foto’s van cocktails en hoge hakken. Populaire lifestylesites als nsmbl, ze.nl en Cosmopolitan publiceren lijstjes als: “23 redenen waarom thuisblijven zo veel leuker is dan uitgaan”.
(3) Het aantal thuisblijvers wordt niet bijgehouden, maar er zijn wel cijfers die in een richting wijzen. Zo nam het aantal theaterbezoekers in 2014 volgens het CBS¹) met 2 procent af en bevond zich daarmee op een van de laagste niveaus sinds 2005. Het aantal nachtclubs nam tussen 2009 en 2014 volgens Datlinq²) af van 500 naar 336. En het aantal cafés daalde sinds de crisis met 13 procent, zo meldde het CBS. Winkels en winkelcentra hebben het moeilijk, terwijl het aantal onlineshoppers maar blijft groeien.
(4) Een sterkere aanwijzing voor de populariteit van thuisblijven is de weergave van uitgaan in populaire cultuur. In een artikel van The New York Times over het fenomeen schreef journalist Molly Young over de verschillen tussen Girls (2012) en Sex and The City (1998). De hedonistische vriendinnengroep uit die laatste serie hopt van restaurantopening naar nachtclub en van expositie naar cocktailbar. Een crisis en een decennium later zien we de New Yorkse vriendengroep in Girls internettend en series kijkend op de bank. En in Broad City (2014) is thuis blowen, Facetimen of YouTube-filmpjes kijken de dagelijkse bezigheid.
(5) Natuurlijk, restaurants zitten nog steeds vol op uitgaansavonden – probeer in Rotterdam of Amsterdam maar eens een tafeltje te krijgen bij een populaire zaak. Voor de betere clubs staan nog steeds rijen, en Nederlandse dancefestivals beleven gouden tijden. En vaker bankhangen is normaal naarmate je ouder wordt en je je settelt. Toch is een avondje thuisblijven niet eerder zo aantrekkelijk geweest en wordt het geaccepteerd als bijna volwaardig alternatief. Ook in de leeftijdscategorie die het traditioneel het laatst maakt. Waarom zouden we ook naar buiten gaan, als liefde, vriendschap, seks, eten en vermaak naar keuze allemaal met één druk op de knop bereikbaar zijn?
(6) De explosie van het gebruik van sociale media leidde een paar jaar geleden juist tot het tegenovergestelde van de thuisblijftrend: fomo, de afkorting van fear of missing out. Sommige evenementen op Facebook hadden opeens tienduizenden aanmeldingen, wat betekende dat halve virtuelevriendenlijsten op ‘aanwezig’ stonden. Zo meldden zich in 2014 bijna 40.000 mensen aan voor het afscheidsconcert van Acda en de Munnik in het Vondelpark – waar plek is voor 4.500 man.
(7) Wellicht heeft die stortvloed aan evenementen waar we bij moeten zijn ons moe gemaakt en zijn we verzadigd. Er zijn meer oorzaken te bedenken. Zo schrijft Young over de minimalisatie van risico’s. Die zijn er namelijk volop in de grote, boze buitenwereld. Je kunt een blauwtje lopen, je kunt je telefoon kwijtraken. Je kunt mensen tegenkomen die je niet wilt zien, zoals je ex met een nieuwe partner. Je fiets kan gestolen worden of je kan te veel geld uitgeven. Als je thuisblijft, in je beschermde cocon, zal je niet de liefde van je leven tegen het lijf lopen, maar je weet wél wat je moet verwachten en dat is een veilige gedachte. Het grootste risico dat je loopt, schrijft Young, is dat je bezorgde eten klef is of dat die ene aflevering tegenvalt.
(8) Anne Noorda (26), hoofdredacteur Memory Group: “Ik denk dat deze trend ermee te maken heeft dat je 24/7 in verbinding staat met iedereen. Dus voel je minder de behoefte om elkaar in het echt op te zoeken. Dat merk ik ook met mijn vrienden, dat je prima een maand zonder elkaar kunt, want je spreekt elkaar al op Facebook en Instagram.”
(9) Worden we dan nu allemaal bankhangende, asociale wezens, te lui om naar de supermarkt te lopen en te verlegen om iemand aan te spreken in de kroeg? Verdrinken we in onze technologische bubbel, niet in staat vertier te zoeken zonder smartphone? Natuurlijk niet – voor ‘echte’ uitgaanservaringen bestaan nog steeds rijen en wachtlijsten. En bovendien gaan uitgaanstrends in golven. Zo publiceerde New York Magazine een artikel: Why the new trend in nightlife is staying home.³) Jaar van schrijven: 1987.
noot 1 CBS: Dit is de afkorting voor het Centraal Bureau voor de Statistiek, dat als taak heeft het publiceren van betrouwbare en samenhangende statistische informatie..
noot 2 Datlinq: een internationaal bedrijf dat een database beheert en uitbaat met locatie- en omgevingskenmerken van en voor bedrijven in de voedselindustrie
noot 3 Why the new trend in nightlife is staying home: Waarom de nieuwe trend in het nachtleven is thuis te blijven.
naar: Jonas Kooyman en Mirjam Remie
uit: www.nrc.nl, 27 mei 2016
Jonas Kooyman en Mirjam Remie zijn redacteur bij NRC Media.
Vraag 17 3 punten
Vanaf alinea 7 geeft de tekst drie algemene verklaringen voor de toenemende populariteit van thuisblijven.
Noteer die algemene verklaringen en nummer ze.
Geef antwoord in een of meer volledige zinnen en gebruik voor je antwoord niet meer dan 50 woorden.
Bekijk het antwoord
- Noemt verklaring 1: de stortvloed aan evenementen waar we bij moeten zijn heeft ons moe gemaakt / heeft ons verzadigd (1p)
- Noemt verklaring 2: we willen risico’s die we in de buitenwereld lopen, minimaliseren / thuisblijven vinden we veiliger (1p)
- Noemt verklaring 3: we staan al 24/7 met elkaar in contact (en hebben geen behoefte aan persoonlijk contact) (1p)
Maximumlengte van het antwoord: 50 woorden. Beoordeel de spelling en grammatica.
Vraag 20 1 punt
“Jaar van schrijven: 1987.” (regel 138)
Welk verschijnsel uit alinea 9 wordt met de slotzin van tekst 2 onderbouwd?
Geef antwoord in een of meer volledige zinnen.
Bekijk het antwoord
- Noemt dat uitgaanstrends golfbewegingen zijn (1p)
Beoordeel de spelling en grammatica.
Vraag 21 2 punten
Welke omschrijving verwoordt het best de hoofdgedachte van tekst 2?
Bekijk het antwoord
Antwoord: A
2019, tijdvak 1: Tekst 3 Vermijdbare risico’s?
Opgavetekst
Tekst 3 Vermijdbare risico’s?
(1) Dat was verdraaid goed nieuws, vorige week in het NOS-journaal. Rotterdamse onderzoekers hadden ontdekt dat één op de drie dementiegevallen is te voorkomen. Er blijkt namelijk een aantal vermijdbare leefstijlrisicofactoren te bestaan, wat – naast een uitstekend scrabblewoord – de suggestie oplevert dat mensen zelf van alles kunnen doen om de kans te verkleinen op een avondrood vol verwarring en vergeten leven. Wie zijn bloeddruk laag houdt en ervoor zorgt dat hij geen diabetes krijgt, is al heel goed bezig. De mensen van het Journaal draaiden er een voxpopje¹) bij met blije sportschoolsenioren van variërende fitheid, en alles leek cool en oké in de wereld.
(2) Tijdens de uitzending googelde ik even mee. Dat is een gewoonte van me, want als het aankomt op wetenschapsnieuws is de NOS vaak wat kwalitatief uitgedaagd. Tijdens mijn digitale speurtocht stuitte ik op het bijbehorende persbericht van het Erasmus MC, waar de vrinden van het Journaal zich overigens keurig aan hadden gehouden. In dat persbericht bleek dat, na hoge bloeddruk, vooral opleidingsniveau invloed heeft op dementie. “Een hoge opleiding vermindert de gevolgen die de ziekteprocessen hebben op het mentaal functioneren. Er is eigenlijk meer reservecapaciteit om de gevolgen van de ziekte op te vangen.”
(3) Meer reservecapaciteit, dat klinkt wederom uiterst puik. En ik twijfel er niet aan of de Rotterdammers hebben in theorie gelijk. Maar betekent dat echt dat in de praktijk een lage opleiding een ‘vermijdbaar’ onderdeel van iemands ‘leefstijl’ is? Het idee dat dubbeltjes met een beetje goede onderwijswil op grote schaal kwartjes kunnen worden, is al een tijd populair. Tien jaar geleden opperde Mark Rutte – toen nog niet eindbaas van BV Nederland, maar staatssecretaris van Onderwijs – dat het goed was als in 2030 niet meer een kwart maar de helft van de mensen was afgestudeerd aan hbo of universiteit.
(4) Helaas is de wetenschap achter dit optimistische geloof in ons collectieve kwartjespotentieel nogal ontnuchterend. Zo schrijven de onderwijspsychologen David Berliner en Gene Glass dat het een misvatting is dat scholen alle kinderen alles kunnen leren en iedereen kunnen verheffen. In hun boek 50 myths and lies that threaten America’s public schools verwijzen ze naar de Dodo uit Alice in Wonderland, die verkondigt: “Everybody has won, and all must have prizes.”²) “Het is spijtig”, schrijven ze, “maar in de echte wereld kan niet elk kind een winnaar zijn.”
(5) Zo is het al moeilijk, zo niet onmogelijk, om te testen of een kind bepaalde kennis echt meester is, schrijven Berliner en Glass. En zelfs als je dat zou kunnen testen, dan nog is elk kind anders. Als je een maand of een jaar later terug zou komen, ontdek je ongetwijfeld dat sommige kinderen alles hebben onthouden en dat anderen geen flauw benul meer hebben van wat ze ook alweer hadden geleerd. “Individuele verschillen in aanleg, geheugen, motivatie, familiesteun en dergelijke zijn harde feiten, die ontkend worden op eigen risico.”
(6) Er zullen, kortom, altijd mensen zijn bij wie een lage opleiding beter past. Onvermijdbaar zelfs, omdat dit nu eenmaal was wat er voor hen in zat. En gelukkig maar: een samenleving heeft immers ook haar loodgieters en ziekenverzorgers hard nodig.
(7) Bovendien is opwaartse mobiliteit niet per se gratis of gezond, zo bleek eerder deze maand. In een nieuwe studie keken wetenschappers naar Amerikaanse kinderen uit arme gezinnen en suboptimale wijken, die zichzelf door zelfcontrole en hard werken richting hoger onderwijs hadden geknokt. En die strijd is te zien aan hun dna. Psychologiehoogleraar Gregory Miller legde in The Atlantic uit hoe: “Tegen de tijd dat ze begin twintig zijn, hebben ze cellen die er vrij oud uitzien ten opzichte van hun biologische leeftijd.” Kinderen die uit een kansrijker milieu komen, hebben dat niet. “Het lijkt erop dat zelfcontrole en/of het succes dat door die zelfcontrole mogelijk wordt gemaakt, een prijs heeft.”
(8) Ik wil niet beweren dat dit eerlijk is, of dat scholen maar moeten ophouden met proberen het beste uit kinderen te halen. Wel dit: dat opleidingsniveau niet een leefstijl is die je zomaar kunt kiezen. Maatschappelijke ongelijkheid speelt een rol, en soms is iemands ‘beste’ kunnen gewoon een lage opleiding. Niet elke burger kan zomaar tot grote diplomahoogte stijgen, en niet elke ziekte, tegenslag of tragedie is te voorkomen. Zeker in deze neoliberale tijden, waarin ‘vermijdbaar leefstijlrisico’ al snel verandert in ‘eigen schuld, dikke bult’, is het belangrijk dat we onszelf daar regelmatig aan herinneren. De schuld krijgen is wel het laatste wat iemand met dementie nodig heeft.
noot 1 voxpopje: kort interview met mensen op straat of elders
noot 2 “Everybody has won, and all must have prizes.”: Iedereen heeft gewonnen en iedereen moet een prijs krijgen.
naar: Asha ten Broeke
uit: de Volkskrant, 31 juli 2015
Asha ten Broeke is wetenschapsjournalist.
Vraag 29 1 punt
“Bovendien is opwaartse mobiliteit niet per se gratis of gezond”. (regels 97-98)
Leg uit waardoor volgens alinea 7 opwaartse mobiliteit niet per se gratis is.
Geef antwoord in een of meer volledige zinnen en gebruik voor je antwoord niet meer dan 20 woorden.
Bekijk het antwoord
- Noemt dat de zelfcontrole/strijd die nodig is voor opwaartse mobiliteit ervoor zorgt dat cellen sneller verouderen. Ook goed: je betaalt met je gezondheid. (1p)
Maximumlengte van het antwoord: 20 woorden. Beoordeel de spelling en grammatica.
2019, tijdvak 1: Tekst 4 Beetje inkomensverlies?
Opgavetekst
Tekst 4 Beetje inkomensverlies?
(1) Wat me opvalt aan al het verzet tegen de voorgenomen kabinetsmaatregelen, is dat het vaak zo egoïstisch is. Als je een uitgeklede werkeloosheidsuitkering krijgt met 70 procent van het minimumloon, ja, dan mag je piepen. Maar veel inkomensverlies is verlies van luxe, wat iets heel anders is dan antikraak¹) moeten gaan wonen en overgeleverd zijn aan het slinkende assortiment van de Voedselbank.
(2) Er was geen massaal protest tegen het korten op de ontwikkelingshulp. Over de kortingen op kunsten en wetenschappen heb ik ook niemand horen mopperen. Toch zijn al die kortingen schandalig en de laatste zijn nog eens oliedom ook. Want wie op kunst en wetenschap bezuinigt, snijdt de ziel uit een samenleving en zet die op een dood spoor.
(3) Wat maakt je nou meer mens? Meer asfalt, of meer poëzie? Meer blik in de straat, of meer muziek? Een theaterstuk waar de vonken vanaf springen, of extra vangrails zodat we op meer plekken kunnen rijden? Het zijn de kunstenaars die ons leven smaak en kleur geven, die zingen, spelen en schrijven over liefde en verlies, die ons laten schaterlachen en stilletjes huilen, schrikken en blozen. Een goede roman kan je wijzer maken over jezelf en anderen, een filosoof kan je existentiële vragen aanreiken en dilemma’s voorleggen. Kunstenaars schilderen alle kleuren van onze emotionele regenboog; die afbreken is ons stukje bij beetje ontmenselijken.
(4) En de wetenschap dan? Kan die niet een tandje minder? Nee, die ook niet. Wetenschappers zijn de nieuwsgierigen die achter de horizon kijken. De plek waar de toekomst ligt, die we niet kennen, maar waar we ons wel op moeten voorbereiden. Zonder nieuwsgierigheid geen vooruitgang, geen ontdekkingen, geen nieuwe perspectieven. Wetenschap is het potentieel waarmee we nieuwe problemen kunnen oplossen, grote vragen beantwoord krijgen. In dat potentieel gaan snijden is kortzichtig, zeker als je ziet hoe goed Nederlandse wetenschappers het in de wereld doen.
(5) “Nederland is een calvinistische handelsnatie”, zei een Spinozaprijswinnaar²) onlangs tegen me. We zijn hier goed in het doorverkopen van spullen van anderen en winst maken op de korte termijn. Boven het maaiveld uitsteken mag je niet. Het is een mentaliteit die politici prijzen, maar die funest is voor disciplines die ons een spiegel voorhouden, ons verdieping brengen, een originele kijk geven op wie we zijn, die ons emotioneel verrijken en intellectueel uitdagen.
(6) Wie verbeeldingskracht niet op waarde schat, maar in het knellende korset van het economische winstdenken op de korte termijn dwingt, is bezig met geestelijk afbraakbeleid. Dat heeft op den duur een heel wat dramatischer effect op wie we zijn en hoe we ons kunnen ontplooien dan een paar honderd euro minder in de maand.
noot 1 antikraak wonen: tegen een lage huur wonen als een soort oppas in een pand dat anders leeg zou staan
noot 2 Spinozaprijs: Nederlands belangrijkste onderscheiding voor wetenschappelijk onderzoek, die jaarlijks wordt uitgereikt aan toponderzoekers
naar: Malou van Hintum,
uit: de Volkskrant, 7 november 2012
Malou van Hintum is journalist.
Vraag 35 1 punt
“Er was geen massaal protest tegen het korten op de ontwikkelingshulp.” (regels 13-15)
Formuleer in eigen woorden wat met dit voorbeeld wordt geïllustreerd.
Baseer je antwoord op alinea 1.
Geef antwoord in een of meer volledige zinnen.
Bekijk het antwoord
- Noemt dat het verzet tegen bezuinigingen egoïstisch is (1p)
Beoordeel de spelling en grammatica.
Vraag 40 2 punten
Welke van onderstaande uitspraken geeft de hoofdgedachte van tekst 4 het best weer?
Bekijk het antwoord
Antwoord: A
2019, tijdvak 2: Tekst 1
Opgavetekst
Tekst 1 Slimme computers: kunnen ze straks ook kunst maken?
(1) In ‘De verhalenmachine’ (1953), een verhaal van Roald Dahl, ontwerpt de hoofdpersoon een machine die in een kwartier tijd een volledige roman produceert. Daarna wordt ‘minstens de helft’ van alle Engelse romans door deze verhalenmachine gemaakt. Pure fictie?
(2) We spoelen door naar vorig jaar, als een tot dan toe volslagen onbekend schilderij van Rembrandt wordt tentoongesteld. Een man van een jaar of dertig met een grote witte kraag en een zwarte hoed kijkt de bezoekers aan. De felle lichtval van opzij valt op het gezicht. Detail: het doek is niet gemaakt door de meester zelf, maar door een computer, in 148 miljoen pixels. Het typische Rembrandtportret kwam tot stand nadat bestaande werken in een grote database waren ingevoerd. En daar kwam om de hoek kijken waar computers zo goed in zijn: het ontdekken van bepaalde patronen, bijvoorbeeld die van de lichtval, de gezichtscontouren en het kwastgebruik. De computer husselt alles door elkaar en komt met een op algoritmen gebaseerd nieuw werk, uitgevoerd in een 3D-imitatie van de penseelstreek.
(3) Dit ambitieuze project staat niet op zichzelf. Er zijn computers die nu al geheel nieuwe composities in de stijl van The Beatles of Bach maken; er is een vierarmige robot die zijn eigen composities uitvoert op een marimba en Ronald Giphart schrijft samen met een machine een boek. Geen wonder dus dat wetenschappers voorspellen dat over een jaar of tien een volledig machinaal geschreven song op de hitlijsten zal prijken. Voor een door een computer geschreven roman moeten we wat meer geduld hebben: tegen 2050 zal zo’n boek The New York Times-bestsellerlijst bestormen.
(4) De universiteiten van Oxford en Yale vroegen enkele honderden wetenschappers op het gebied van artificial intelligence (AI) jaartallen te plakken op de verschillende doorbraken. Niet alleen op het gebied van kunst, maar ook op zaken als het schrijven van een essay, vertalen, opereren, een auto besturen of lego in elkaar zetten. Kunst blijft een van de lastigste zaken, maar de AI-experts verwachten dat tegen 2060 de machine in álle domeinen de mens de baas is.
(5) Jaap van den Herik (hoogleraar informatica en recht aan de Universiteit Leiden) staat niet te kijken van dit soort voorspellingen: artificial intelligence haalt ons in rap tempo in – met het diagnosticeren van complexe ziektebeelden, maar ook op het gebied van creativiteit. Waar komt dat optimisme vandaan? Van den Herik is behalve informaticus ook schaker. Hij grijpt graag terug op de overwinning van schaakcomputer Deep Blue op schaakgrootmeester Garry Kasparov in 1997 en op de zeer recente zege van AlphaGo op ’s werelds beste go-speler. “Mijn leermeester zei ooit: ‘intuïtie valt niet te programmeren.’ Dat een computer ooit een schaakgrootmeester zou verslaan? Onmogelijk! Grootmeesters zijn immers zo goed in schaken omdat ze intuïtie hebben, was het idee.”
(6) Het liep anders. Kasparov werd verslagen, tot zijn eigen ontsteltenis. “Hij werd destijds verrast door een werkelijk bizarre zet, een zet die een normaal mens nooit zou doen.” De zege werd nog afgedaan als een overwinning gebaseerd op brute rekenkracht. Bij het Chinese denkspel go zou het anders zijn. Het aantal mogelijkheden per zet is vele malen groter dan bij schaak en intuïtie speelt een nog veel grotere rol. Go zou dus nooit ten prooi vallen aan de koele berekeningen van een machine. Maar ook hier moet de mens het hoofd in de schoot leggen. De Chinese go-kampioen Ke Jie verloor onlangs van Google’s AI-machine AlphaGo. Voor Ke Jie was het – net als voor Kasparov twintig jaar eerder – een verschrikkelijke ervaring. Hij had het idee tegen een go-god te hebben gespeeld.
(7) Wat is de volgende stap? Gaan computers straks echt ook baanbrekende schilderijen, romans en muziek maken? “Absoluut”, zegt Van den Herik. Geen imitaties van bestaande schilders, geen hulpmiddeltjes bij het schrijven van een symfonie, maar ‘echte zelfstandige creaties, grensverleggende doorbraken’. “Als je eenmaal de doorbraak bij go goed hebt begrepen, de machine die bij een extreem intuïtief spel beter is dan de beste speler, snap je dat het hier ook gaat gebeuren.”
(8) De grote uitdaging is om computers intuïtief te laten werken. Intuïtie is volgens de hoogleraar kennis die je in je onderbewustzijn hebt, maar waarvan je de regels niet kent. Je weet niet waarom je het doet, zoals bij bewuste kennis. En die intuïtie is te programmeren, zegt Van den Herik.
(9) Machines zullen volgens Van den Herik ooit perfecte Van Goghs kunnen maken, die ook door de kenner niet zijn te onderscheiden van echte. Maar dit blijft knappe imitatie. Kan de computer ook op kunstgebied grenzen verleggen en met écht nieuwe ideeën komen? “Ik zou niet weten waarom niet”, aldus Van den Herik. “Het lijkt erop dat tegenstanders gewoon niet willen dat computers dit ook zullen kunnen, omdat kunst het exclusieve terrein van de mens is.” Van den Herik verheugt zich op nieuwe doorbraken. “Vroeger durfde men niet te denken aan een wereld zonder god. Nu durven we niet te denken aan een wereld zonder de mens.”
(10) De vraag blijft natuurlijk of dit dan kunst is of niet, de cruciale vraag in de esthetica. “Daar kom je nooit uit”, zegt kunstcriticus Sacha Bronwasser. “Vaak wordt gezegd: ‘Kunst is iets wat door een kunstenaar wordt gemaakt’.” En precies dit maakt door machines gemaakte ‘kunst’ controversieel. “Kun je een machine als kunstenaar zien? Of de programmeur die een programma heeft gemaakt? Creativiteit zit ook in het concept, in het voortraject en in het idee.”
(11) Flow Machines is een softwarebedrijf van Sony dat zich met behulp van zelflerende netwerken toelegt op het maken van muziek en teksten. De database van Flow Machines zit tjokvol bestaande muziek, teksten en stijlen, waarna de software er nieuwe combinaties van kan maken. U wilt een Bob Dylan-achtige tekst op de melodie van de Beatles-evergreen Yesterday? Geen punt voor deze software, die liedjes kan maken in iedere gewenste stijl. Op de site van het bedrijf staan de eerste voorbeelden. Deze zijn tot stand gekomen in innige samenwerking tussen een professionele muzikant en de software. De software fungeert als een soort virtuele muzikant die met verrassend creatieve ideeën en invallen komt. De muzikant pikt hier de beste uit en gaat ermee verder.
(12) In een veelbekeken TED Talk1) betoogt Blaise Agüera y Arcas van Google dat creativiteit niet is voorbehouden aan de mens. Waarop hij een sterk staaltje computer-creativiteit laat zien: een hallucinerende trip van door algoritmen voortgestuwde videobeelden die iedere verbeelding te boven gaan. Agüera y Arcas legt uit dat een bepaald neuraal netwerk (bijvoorbeeld het netwerk ‘herken de vogel’) wordt losgelaten op bijvoorbeeld een wolkenpartij. De computer zal dan vogels proberen te herkennen in die wolken, zoals een kind dat op een zomerdag naar de lucht staart. Of, minder onschuldig, zoals een hallucinerend brein.
(13) Best creatief, toch? Eric Postma, hoogleraar AI aan de Universiteit van Tilburg, is niet overtuigd. “We hebben snel de neiging om het in te vullen: een hallucinerend of dromend computerbrein. Het zijn metaforen, meer niet. Zeker, een computer kan van alles en hij komt met oplossingen die wij als creatief interpreteren, maar dat wil niet zeggen dat hij ook zelf creatief is.” Postma is een stuk bescheidener dan Van den Herik over de prestaties van AI. Hij vreest voor overschatting van de prestaties van machines. “Het is een enorm risico als we allerlei beslissingen aan de computer overlaten zonder dat we weten hoe de algoritmen precies werken.” Bij kunst speelt deze vrees geen rol, maar Postma is wel benieuwd of door de computer gegenereerde kunst zal aanslaan bij het publiek.
(14) Zijn AI-collega Arnold Smeulders van de Universiteit van Amsterdam weet één ding zeker: dat soort kunst zal hem niet omverblazen. Per definitie niet. “Kunst is niet te vergelijken met schaken of go. Daar heb je helder gedefinieerde einddoelen. Je weet precies waar je naartoe wil, namelijk het winnen van een partij. Maar wat is ‘goed’ bij kunst? Al stop je de hele kunstgeschiedenis in een grote zelflerende machine, dan nog weet je niet wat goede kunst is. Wordt kunst steeds beter gedurende de tijd? Dat is nog maar de vraag. Of moet je kijken naar welke muziek de meeste downloads heeft en ga je die muziek optimaliseren? Je krijgt dan onherroepelijk middle-of-the-road-kunst. Zeker, ook Smeulders is onder de indruk van alle mooie voorbeelden die de laatste tijd voorbijkomen. Maar dat zijn allemaal voorbeelden binnen bestaande kaders.”
(15) Smeulders stelt: “Bij kunst gaat het ook over het creatieve moment, over disruptieve doorbraken. Waarom ontstond op een gegeven moment abstracte kunst? Waarom begon Monet zo te schilderen als hij deed? Ik zie een computer dit soort creatieve doorbraken nog niet bereiken.”
(16) Iets maken in een bepaalde stijl, ja, dát gaat kortom prima lukken. Maar het onzekere element in de kunst? Daar blijven mensen voor nodig. Mensen met een rechtstreeks lijntje met de muzen. En dat machinaal gemaakte liedje hoog op de hitlijsten? Dat komt er vermoedelijk wel.
noot 1 TED Talk: TED is een non-profitorganisatie die zorgt voor het verspreiden van ideeën, meestal in de vorm van korte, krachtige presentaties, zogenaamde TED Talks.
naar: Laurens Verhagen. uit: https://www.volkskrant.nl/tech/slimme-computers-kunnen-ze-straks-ook-kunst-maken~a4506035/, 15 juli 2017
Bron 6
| deskundige | ja | nee | onduidelijk |
|---|---|---|---|
| Jaap van den Herik | |||
| Sacha Bronwasser | |||
| Blaise Aguëra y Arcas | |||
| Eric Postma | |||
| Arnold Smeulders |
Vraag 4 5 punten
Uit tekst 1 blijken verschillende antwoorden van deskundigen op de vraag ‘Slimme computers: kunnen ze straks ook kunst maken?’, namelijk: 1 ja, computers kunnen kunst maken; 2 nee, computers kunnen geen kunst maken; 3 het is onduidelijk of computers kunst kunnen maken. Dit kan als volgt in een schema samengevat worden. Neem het schema over en zet een kruisje bij het antwoord dat het best bij de betreffende deskundige past.
Bekijk het antwoord
- Alle vijf deskundigen juist ingevuld: Jaap van den Herik ja; Sacha Bronwasser onduidelijk; Blaise Aguëra y Arcas ja; Eric Postma onduidelijk; Arnold Smeulders nee. (5p)
Een kruisje in het hokje van elke deskundige: Jaap van den Herik bij ja, Sacha Bronwasser bij onduidelijk, Blaise Aguëra y Arcas bij ja, Eric Postma bij onduidelijk, Arnold Smeulders bij nee.
Vraag 5 1 punt
Uit tekst 1 blijkt de opvatting van de auteur over kunst die is gemaakt door een computer. Welke opvatting is dat? Geef antwoord in een of meer volledige zinnen en gebruik voor je antwoord niet meer dan 15 woorden.
Bekijk het antwoord
- Noemt dat kunst die door een computer is gemaakt geen kunst is, of een imitatie blijft, of niet het onzekere element bevat dat kunst tot kunst maakt, of dat voor het vernieuwende van kunst mensen nodig blijven, of dat kunst mensenwerk is. (1p)
Maximumlengte van het antwoord: 15 woorden. Beoordeel de spelling en grammatica.
Tekstfragment 1
(1) Op NPO Radio 1 kwam afgelopen woensdag een expert aan het woord. En in de uitzending werd een riedeltje afgespeeld dat, echt waar, helemaal gemaakt was door ‘een computer’. Het was een nerveus en raar huppelmelodietje op een lelijk type elektrische xylofoon die nog het meest deed denken aan een Casio-orgel van de Cash Converter. Nou, daar waren we dan mooi klaar mee, met die toekomstmuziek, dacht ik. “Maar het is nog maar een begin, hè”, vertelde de geluidswetenschapper. Het aardse muziekparadijs zou nog ontsloten worden. Wacht maar.
(2) Dezelfde dag keek ik een met de smartphone opgenomen documentaire van The New York Times over de wonderbaarlijke wordingsgeschiedenis van de hiphophit Mo Bamba. Die was in twintig minuten geschreven door drie Amerikaanse jongens met de artiestennamen Take A Daytrip, 16yrold en Sheck Wes. Een handvol noten op een midi-keyboard. Twee doffe basdreunen en een akelig vals voorgedragen rap.
…
(3) Misschien is Mo Bamba wel het bewijs voor de stelling dat toekomstmuziek helemaal niet gemaakt gaat worden door kunstmatige intelligentie, door robots of ander blik. Muziek namelijk is communicatie, van mens tot mens. Wij moeten lachen om Mo Bamba, omdat de makers van Mo Bamba net zo keihard hebben zitten lachen toen ze dat trackje in elkaar staken. Daarom snappen we dat nummer. De bedoeling is duidelijk. We vatten de humor, zien er de lol van in.
(4) Iedereen die denkt dat we straks naar een poppodium of concertgebouw gaan om daar te luisteren naar een orkest van zelfdenkende software, snapt niets van muziek. Wat een machine maakt, is helemaal niet boeiend. Omdat wij, de luisteraars, geen machines zijn. Muziek is kunst en gaat dus van mens naar mens, en hoeft ook helemaal niet mooi of onnavolgbaar te zijn. Muziek kan er soms de ellende eens lekker uitschreeuwen, en daarmee iets te vertellen hebben. We kunnen er wat mee. Wat moeten we met een hyperinventieve maar – sorry robots – zielloze akkoordprogressie?
naar: Robert van Gijssel. uit: de Volkskrant, 7 september 2018
Vraag 9 2 punten
In tekstfragment 1 wordt ingegaan op muziek gemaakt door een computer en muziek gemaakt door mensen. Wat is volgens tekstfragment 1 het belangrijkste verschil tussen muziek gemaakt door een computer en muziek gemaakt door mensen? Geef antwoord in een of meer volledige zinnen.
Bekijk het antwoord
- Noemt dat muziek gemaakt door mensen gevoel of een ziel heeft, of dat het communicatie tussen mensen is. (1p)
- Noemt dat muziek gemaakt door een computer zielloos is, of geen communicatie is. (1p)
Beoordeel de spelling en grammatica.
Vraag 10 1 punt
Welke deskundige uit tekst 1 zit met zijn of haar opvatting over computerkunst het dichtst bij de opvatting in tekstfragment 1?
Bekijk het antwoord
Antwoord: E
Vraag 11 2 punten
Welke omschrijving verwoordt het best de hoofdgedachte van tekst 1?
Bekijk het antwoord
Antwoord: B
2019, tijdvak 2: Tekst 2
Opgavetekst
Tekst 2 ffw88 jonguh: is die digi-taal nou echt zo erg?
(1) “Hoooooooooooowj keb net de film klein beetje gmonteerd, ziet er strak uit jonguh! :D keb uhm in zwartwit oude film style staan nu is eg fat mja ben wieder weg kom strx nog trug mzzzzzzzzl” De boodschap van dit alledaagse bericht van een zestienjarige voor een zeventienjarige zal voor de meeste mensen te volgen zijn, maar dat is iets anders dan dat het te verteren is. Hoewel het al die ouders en docenten wel duidelijk moet zijn dat de smartphones met Twitter, WhatsApp en Facebook bij de gemiddelde tiener horen, blijft de weerzin tegen de ‘verloedering’ van het Nederlands groot. Waarom al die spreektaal, halve woorden, afkortingen en vreemde samenvoegingen in één berichtje?
(2) Bij elke lezing die neerlandicus Wim Daniëls ‒ de meedogenloze taalanalist van het Koningslied in Pauw & Witteman ‒ in de afgelopen tien jaar gaf, was er altijd iemand in het publiek die hem bezorgd de kwestie voorlegde. “Blijkbaar zijn er nog steeds mensen die denken dat de taal moet blijven zoals zij het ooit hebben geleerd.”
(3) Het is beperkt denken, vindt Hans Bennis, directeur van het Meertens Instituut (KNAW) en bijzonder hoogleraar taalvariatie aan de Universiteit van Amsterdam (UvA). “Mensen die willen dat het Nederlands niet verandert, verklaren het tot een dode taal. Jongeren veranderen taal, dat is altijd zo geweest. Dat lijkt mij eerder reden tot belangstelling.”
(4) De criticus ziet een slordig WhatsAppberichtje vol onvergeeflijke fouten, de aandachtige neerlandicus ziet taalontwikkeling in actie. Taalontwikkeling die bovendien uitgaat van kennis van de Nederlandse taalregels, logica én efficiëntie.
(5) In zijn volgende maand te publiceren boek Korterlands, toont Bennis aan dat de ogenschijnlijk vreemde afkortingen in al die berichtjes een logisch patroon laten zien. “In sommige opzichten zijn de regels van de Nederlandse taal vreemder dan de systematiek van de taal zoals we die op sociale media zien. Vergelijk het met sommige krantenkoppen, telegrammen en contactadvertenties. Daarin wordt ook verkort en afgebroken waar mogelijk, zonder de leesbaarheid aan te tasten. Dat wordt toch ook niet als fout gezien? Zo creatief met taal omgaan, toont ook kennis van de taalregels.”
(6) Ook Lieke Verheijen, onderzoeker taalbeheersing aan de Radboud Universiteit, ontdekte ‘regels’ die onder deze digi-taal schuilgaan. De laatste letter van een woord wordt weggelaten (‘lache’), fonetische spelling (‘jonguh’), eerste letters van woorden in een zin (‘hvj’), vervanging van letters door cijfers (‘suc6’), nadruk door herhaling (‘superrr’) en weglating (‘shoarma in bonus’).
(7) De rode draad in alle digi-taal lijkt vooral efficiëntie te zijn. Taal is het middel, de boodschap overbrengen het doel. De juiste spelling is minder belangrijk. Verheijen: “Velen weten wel dat ze het fout doen, maar dat is in deze context van ondergeschikt belang.”
(8) Op Twitter speelt bovendien de beperking van 140 tekens een rol1). Bennis: “We accepteren allemaal de onafgemaakte en kromme zinnen in onze spreektaal, maar als we het typen, kan het ineens niet meer door de beugel.”
(9) Sinds WhatsAppen het nieuwe bellen is, en de berichten dus in hoog tempo over en weer moeten gaan, mag een zin als ‘Ik weet het niet’, de boel niet onnodig ophouden. ‘Kweenie’, dus. “Maar omdat kenmerken als volume, intonatie en gezichtsuitdrukkingen ontbreken bij die geschreven conversatie, krijgen sommige woorden juist weer nadruk door toevoeging van extra letters of door het gebruik van kapitalen en emoticons,” zegt Verheijen. (“GEENNN zin in school ;)”)
(10) Die digi-taal lijkt eerder logisch dan barbaars te zijn, vinden de taaldeskundigen. En nog zo’n verfrissende visie: Twitter, Facebook en WhatsApp zorgden er wel voor dat jongeren van nu zich meer verdiepen in de taal, omdat ze meer lezen en schrijven dan eerdere generaties en er bovendien vernieuwend en creatief mee omgaan. “Al die creatieve uitingen van taal, zoals ‘ff w88’, zijn goed voor het zogenoemde metalinguïstische bewustzijn, van de onderliggende patronen van letters en klanken in taal. Ze kunnen de geletterdheid van jongeren op een positieve manier beïnvloeden.”
(11) Toch vrezen leraren nog vaak het tegenovergestelde: duikt al die ‘incorrecte’ digi-taal straks niet op in de opstellen van scholieren of de eerste sollicitatiebrief? “Er is in het buitenland enig onderzoek verricht naar de invloed van digi-taal op lezen en schrijven, maar de uitkomsten daarvan zijn divers”, zegt Verheijen, promovenda bij de afdeling Nederlandse taal en cultuur van de Radboud Universiteit. “Daarom onderzoek ik nu of Nederlandse jongeren het onderscheid kunnen maken tussen de digi-taal die ze gebruiken in een WhatsAppje naar een vriend en het officiële Nederlands dat ze horen te schrijven in een opstel voor school.”
(12) Zich baserend op dat buitenlandse onderzoek, verwacht Verheijen dat jonge scholieren wier geletterdheid nog niet volledig is ontwikkeld en laagopgeleide jongeren mogelijk digi-taal zullen gebruiken waar ‘de maatschappij’ nog graag klassiek Nederlands taalgebruik ziet. “Hoogopgeleide jongeren zullen wellicht makkelijker kunnen schakelen tussen de taalvarianten die vereist zijn in een Facebookpost en een essay.” Daarom, benadrukt Verheijen, is het belangrijk jongeren bewust te maken van verschillende varianten van het Nederlands, zoals digi-taal, straattaal, dialect én de standaardtaal.
(13) “Daar”, zegt Bennis, “ligt vooral een taak voor alle basisscholen en middelbare scholen. Docenten Nederlands hebben onverminderd de taak kinderen de taalregels te leren, maar ook om de sociale media in de lessen te betrekken. Van daaruit kunnen jongeren zich de taal eigen maken en toepassen op een manier die hen past.”
(14) Bennis heeft meermaals voor de klas gestaan om dat te doen. “Ik heb leerlingen gevraagd Twittergedichten te maken, maar het zou ook interessant zijn om ze een opstel te laten schrijven in WhatsApptaal en daarna in Standaardnederlands. Dan zien ze ook het onderscheid.”
(15) Uiteindelijk is de taal er voor de gebruiker, aldus Bennis. “In deze maatschappij worden mensen nog beoordeeld op de schrijftaal in hun sollicitatiebrief. Dan is het nuttig dat een sollicitant ‘Hij vindt’ schrijft, maar in een privé-appje naar zijn vriendin moet het snellere ‘Hij vind’ ook kunnen.” Fraai is het niet, vindt Verheijen, maar ze geeft toe: “Het hindert het tekstbegrip niet, voor jongeren is het begrijpelijke digi-taal.”
noot 1 In het verleden waren de berichten op Twitter beperkt tot 140 tekens per bericht.
naar: Merel Straathof. uit: Het Parool, 11 maart 2015
Vraag 14 1 punt
Na alinea 1 kan tekst 2 worden onderverdeeld in vijf delen die achtereenvolgens van de volgende kopjes kunnen worden voorzien: deel 1: Gedachten bij digi-taal; deel 2: Regels van digi-taal; deel 3: Verklaringen voor het ontstaan van digi-taal; deel 4: Positieve en negatieve effecten van digi-taal; deel 5: Probleem en oplossing bij het gebruik van digi-taal. Bij welke alinea begint deel 2?
Bekijk het antwoord
- Noemt alinea 4. Ook goed: alinea 5. (1p)
Vraag 15 1 punt
Na alinea 1 kan tekst 2 worden onderverdeeld in vijf delen die achtereenvolgens van de volgende kopjes kunnen worden voorzien: deel 1: Gedachten bij digi-taal; deel 2: Regels van digi-taal; deel 3: Verklaringen voor het ontstaan van digi-taal; deel 4: Positieve en negatieve effecten van digi-taal; deel 5: Probleem en oplossing bij het gebruik van digi-taal. Bij welke alinea begint deel 4?
Bekijk het antwoord
- Noemt alinea 10. (1p)
Vraag 16 1 punt
Na alinea 1 kan tekst 2 worden onderverdeeld in vijf delen die achtereenvolgens van de volgende kopjes kunnen worden voorzien: deel 1: Gedachten bij digi-taal; deel 2: Regels van digi-taal; deel 3: Verklaringen voor het ontstaan van digi-taal; deel 4: Positieve en negatieve effecten van digi-taal; deel 5: Probleem en oplossing bij het gebruik van digi-taal. Bij welke alinea begint deel 5?
Bekijk het antwoord
- Noemt alinea 12. (1p)
Vraag 17 2 punten
In tekst 2 worden twee tegengestelde visies op het gebruik van digi-taal genoemd. Welke twee visies zijn dat? Geef antwoord in een of meer volledige zinnen.
Bekijk het antwoord
- Noemt dat het gebruik van digi-taal logische taalregels volgt, of dat digi-taal taal in ontwikkeling is. (1p)
- Noemt dat het gebruik van digi-taal barbaars of foutief is. (1p)
Beoordeel de spelling en grammatica. Ook goed (voor 2 scorepunten): een van de volgende citaten. “De criticus ziet een slordig WhatsAppberichtje vol onvergeeflijke fouten, de aandachtige neerlandicus ziet taalontwikkeling in actie.” (regels 41-44) of “Die digi-taal lijkt eerder logisch dan barbaars te zijn,” (regels 106-107)
Vraag 18 1 punt
“Taalontwikkeling die bovendien uitgaat van kennis van de Nederlandse taalregels, logica én efficiëntie.” (regels 44-47) In de alinea’s 5 tot en met 10 worden deze drie elementen verder uitgewerkt. Welke omschrijving vat het best samen hoe deze drie elementen volgens tekst 2 onderling samenhangen?
Bekijk het antwoord
Antwoord: A
Vraag 19 1 punt
“De rode draad in alle digi-taal lijkt vooral efficiëntie te zijn.” (regels 77-78) Waarom is efficiëntie volgens de alinea’s 7 tot en met 9 belangrijk voor digi-taal? Geef antwoord in een of meer volledige zinnen.
Bekijk het antwoord
- Noemt dat efficiëntie belangrijk is omdat snelheid het belangrijkst is, of omdat het snel moet gaan. (1p)
Beoordeel de spelling en grammatica.
Vraag 20 3 punten
Noem drie kenmerken die volgens de alinea’s 7 tot en met 9 bijdragen aan de efficiëntie van digi-taal.
Bekijk het antwoord
- Noemt drie van de volgende kenmerken: correcte spelling is niet (zo) belangrijk; zinnen mogen onaf of krom zijn; emoticons en het herhalen van letters geven gevoelens en intonatie weer; de lengte van de boodschap is beperkt. (3p)
Beoordeel de spelling. Telt alleen de eerste drie genoemde kenmerken mee. De kenmerken hoeven niet in de volgorde van de tekst te staan.
Vraag 21 1 punt
In alinea 10 wordt een effect van digi-taal genoemd dat eerder in tekst 2 nog niet is genoemd. Welk effect is dat?
Bekijk het antwoord
- Noemt taalverdieping: jongeren verdiepen zich meer in taal, of jongeren lezen en schrijven meer, of digi-taal is goed voor het metalinguïstisch bewustzijn van jongeren. (1p)
Beoordeel de spelling.
Vraag 23 1 punt
Welke invloed van digi-taal vrezen leraren, volgens tekst 2? Geef antwoord in een of meer volledige zinnen.
Bekijk het antwoord
- Noemt dat digi-taal opduikt in formele teksten, zoals opstellen of sollicitatiebrieven. (1p)
Beoordeel de spelling en grammatica.
Vraag 24 2 punten
“‘Er is in het buitenland enig onderzoek verricht naar de invloed van digi-taal op lezen en schrijven’” (regels 127-130) De resultaten van dat onderzoek zorgen voor een bepaalde verwachting over de invloed van digi-taal. Wat is die verwachting? Geef antwoord in een of meer volledige zinnen en gebruik voor je antwoord niet meer dan 25 woorden.
Bekijk het antwoord
- Noemt dat laagopgeleide jongeren of jonge scholieren eerder digi-taal gebruiken in formeel taalgebruik dan hoogopgeleide jongeren, of dat hoogopgeleide jongeren makkelijker kunnen schakelen tussen taalvarianten dan laagopgeleide jongeren of jonge scholieren. (2p)
Maximumlengte van het antwoord: 25 woorden. Beoordeel de spelling en grammatica. Wordt een van de twee groepen jongeren in de vergelijking niet specifiek genoemd, dan maximaal 1 scorepunt toekennen.
Tekstfragment 2
(1) Veel chattaal is al zo ingeburgerd dat de meeste mensen je wel kunnen vertellen waar ‘w8’ en ‘ff’ voor staan. Inmiddels is het een soort digitaal dialect. Maar dat wil niet zeggen dat het correct is om te gebruiken in zakelijke communicatie! Als je bijna dagelijks ff schrijft in plaats van even, neemt de automatische piloot dat soms ook over wanneer je aan een serieus document werkt, zoals je cv of je sollicitatiebrief.
(2) Spel- en taalfouten kunnen voor recruiters echter zo belangrijk zijn dat je sollicitatie direct op de nee-stapel belandt. Schrijf je cv en sollicitatiebrief dus met volle aandacht, neem er de tijd voor en laat ze na je eigen controle en de spellingscheck op de computer ook nog doorlezen door iemand anders.
uit: https://www.monsterboard.nl/carriere-advies/artikel/chattaal-sollicitatiebrief
Vraag 26 1 punt
In tekstfragment 2 worden adviezen gegeven. Citeer de zin uit tekst 2 waaruit blijkt dat Hans Bennis het met die adviezen eens zal zijn.
Bekijk het antwoord
- Citeert “In deze maatschappij worden mensen nog beoordeeld op de schrijftaal in hun sollicitatiebrief.” (regels 179-182), of citeert “Dan is het nuttig dat een sollicitant ‘Hij vindt’ schrijft, maar in een privé-appje naar zijn vriendin moet het snellere ‘Hij vind’ ook kunnen.” (regels 182-186). (1p)
Beoordeel de spelling.
2019, tijdvak 2: Tekst 3
Opgavetekst
Tekst 3 WhatsAppachtig taalgebruik
De onderstaande tekst is een column op Neerlandistiek, een online tijdschrift voor taal- en letterkundig onderzoek.
(1) Onlangs kreeg ik een mailtje doorgestuurd waarin de zender, een docent van een hogeschool, de studenten ervoor waarschuwde dat ze zich in hun mailtjes moeten houden aan de “professionele omgangsvormen”. Gebeurt dat niet, dan krijgen ze het mailtje terug met het verzoek om het te herformuleren. Aanleiding voor deze waarschuwing was dat er “steeds vaker gebruikgemaakt werd van WhatsAppachtige omgangsvormen” en blijkbaar dachten de docenten dat dat van invloed was op de manier waarop studenten hun e-mails formuleerden.
(2) Er is een aantal redenen om je te verwonderen over deze redenering. Zo bestaat WhatsApp al acht jaar, en voor veel studenten – het zijn nu eenmaal jongeren – zal het al jaren een vertrouwd communicatiemedium zijn. Dat jongeren tegenwoordig overstappen op services als Snapchat doet daar niks aan af: ongetwijfeld valt dat onder WhatsAppachtig.
(3) Maar veel interessanter nog is het taalkundige perspectief. De docenten gaan uit van een causaal verband waarbij gebruik van WhatsAppachtige apps van invloed is op het taalgebruik in e-mails. Ik heb twee belangrijke bezwaren tegen die redenering.
(4) Ten eerste is het volstrekt onduidelijk hoe WhatsAppachtige omgangsvormen er daadwerkelijk uitzien. Met andere woorden: wat is het probleem dat de docenten aan de kaak willen stellen? Gebruiken de studenten geen volzinnen? Bevatten de mailtjes (te veel) taalfouten? Staan ze vol ongebruikelijke afkortingen? Zijn de mailtjes te kort geformuleerd? Is het taalgebruik te informeel voor een student-docent-relatie? Ik kan alleen maar speculeren, en ik heb de laatste jaren toch redelijk wat mailtjes gehad van studenten. Bovendien weet ik totaal niet of dit kwesties zijn die in WhatsApp voorkomen; ik zie bijna altijd taalkundig juiste volzinnen (tenzij autocorrect vervelend doet).
(5) Mijn tweede probleem is de aanname dat WhatsAppgebruik van invloed is op e-mailgebruik. Het zijn twee totaal verschillende media. Natuurlijk, het zijn beide digitale en geschreven vormen van communicatie en dus lijkt kruisbestuiving aannemelijk, maar daarmee wordt nog altijd aangenomen dat studenten hun WhatsAppnormen toepassen op e-mails; en niet op zomaar e-mails, maar op professionele e-mails. Wie zegt dat studenten niet in staat zijn deze vormen van communicatie van elkaar te onderscheiden?
(6) Ik wil een veel simpelere verklaring voorstellen: socialisatie. Docenten van nu groeiden veelal op in de tijd dat internet en mobiele telefonie in de kinderschoenen stonden. Sommigen zullen natuurlijk gebruik hebben gemaakt van chatprogramma’s, maar van wat ik me herinner, was taalgebruik in het begin nog vrij normatief. Dat betekent dat het taalgebruik in chats weinig verschilde van dat van alledaagse interactie: je paste gewoon de aangeleerde normen toe. Bovendien was voor deze generatie – ja, zelfs voor mij – e-mail een vervanging van analoge post: de handgeschreven of getypte brief.
(7) Vergelijk dat met de studenten van nu. Ze zijn veelal geboren eind jaren negentig en dus opgegroeid in een wereld waarin mobiele telefonie en snel internet doodnormaal waren geworden. Ze hebben e-mail en andere digitale communicatiemiddelen leren gebruiken als simpele en toegankelijke media. Met andere woorden: de professionele normen die de docenten verwachten, hebben die studenten misschien gewoon nooit geleerd. Er is geen kruisbestuiving tussen WhatsApp en e-mail, maar gewoon een ander perspectief.
(8) Ik durf te wedden dat de meeste, zo niet alle studenten wel snappen dat je een e-mail naar een docent, werkgever, collega of manager anders opstelt dan een WhatsAppberichtje naar je vriendengroep. Maar als je niet weet hoe ‘anders’ moet, dan wordt het lastig om het goed te doen. En als je docenten vervolgens zeggen dat je het niet goed doet, maar niet uitleggen waarom, dan leer je er ook niets van.
(9) Om te spreken uit eigen ervaring: toen ik op de middelbare school zat, was msn1) – wie kent het nog – enorm populair, net als sms. En het taalgebruik in die media was totaal anders dan andere vormen van geschreven communicatie. In sms’jes moest je kort zijn, want je had maar 160 tekens, dus gebruikten we allerlei afkortingen. Zo werd ook leetspeak, of 1337speak, populair: je verving letters en woorden door getallen. Het resulteerde in woorden als lol, ff w88, idd (inderdaad) enzovoort. Er was in die tijd ook angst dat we door ons msn- en sms-gebruik niet meer konden schrijven, maar volgens mij is daar nooit enig bewijs voor gevonden.
(10) Voor we dus weer een nieuwe generatie schuldgevoelens gaan aanpraten en nieuwe media vervloeken om de taalverloedering die ze veroorzaken – je zou het ook taalverrijking kunnen noemen – moeten we misschien eerst eens onderzoeken welke omgangsvormen studenten schenden en waarom ze dat doen. Misschien is het al genoeg om hun uit te leggen wat die omgangsvormen zijn, en dan zijn we met een lesje klaar. Zeker nu kinderen standaard opgroeien in een digitale omgeving, is het geen gek idee om met die uitleg maar vroeg te beginnen.
noot 1 msn: een chatprogramma dat tot 2013 veel gebruikt werd
naar: Lucas Seuren. uit: http://www.neerlandistiek.nl/2017/03/13135/, 9 maart 2017 (geraadpleegd op 13 november 2017). Lucas Seuren is taalonderzoeker bij het Radboud Universitair Medisch Centrum en docent aan de Radboud Universiteit Nijmegen.
Vraag 29 1 punt
Welke uitspraak is het meest van toepassing op alinea 1 van tekst 3? Alinea 1 is vooral een
Bekijk het antwoord
Antwoord: B
Vraag 36 1 punt
“Er is geen kruisbestuiving tussen WhatsApp en e-mail, maar gewoon een ander perspectief.” (regels 100-102) Welke formulering geeft de betekenis van het bovenstaande citaat juist weer?
Bekijk het antwoord
Antwoord: A
Vraag 37 1 punt
Welke van de onderstaande beweringen vat het best de kern van alinea 9 samen?
Bekijk het antwoord
Antwoord: A
Vraag 38 2 punten
Welke zin geeft de hoofdgedachte van tekst 3 het best weer?
Bekijk het antwoord
Antwoord: B
2018, tijdvak 1: Tekst 1
Opgavetekst
Tekst 1 Moderne ruilhandel
(1) Begin 2010 besloot de Nijmegenaar Juul Martin dat hij een huis ging bouwen. Zonder geld. Gewoon om te kijken of dat zou lukken. Een bevriende architect maakte gratis een ontwerp. Een wethouder zag wat in het experiment en stelde een stuk grond ter beschikking. De plaatselijke krant interviewde Martin, en dat leverde meer dan zeventig reacties op van mensen die mee wilden bouwen. “Ik zette een verlanglijst online van alles wat ik nodig had. En mensen kwamen spontaan spullen brengen die ze niet meer nodig hadden”, vertelt Martin.
(2) Het zogenaamde Huis van Overvloed kwam van de grond dankzij een groep enthousiastelingen en kostte uiteindelijk negenhonderd euro. Het moest een werk- en ontmoetingsplek worden voor duurzame ondernemers, maar vlak voor de opening brandde het af. Dat was een klap, maar Martin was niet verslagen. “Het was gelukt voor heel weinig geld een huis te bouwen, en daar ging het om. Ik had het bewijs geleverd dat je geen geld nodig hebt om iets voor elkaar te krijgen.” Sindsdien is Martin een fervent pleitbezorger van wat we tegenwoordig kennen als de ‘deeleconomie’.
(3) De deeleconomie viert hoogtij. Steeds meer mensen maken, net als Juul Martin, gebruik van onbenutte spullen of diensten die anderen ter beschikking stellen. Vaak betalen ze er een bescheiden bedrag voor, soms stellen ze er een wederdienst tegenover. Er zijn de afgelopen tijd onnoemelijk veel deelinitiatieven opgedoken, en ze blijven als paddenstoelen uit de grond schieten. Een van de eerste was Couchsurfing, een site waar je gratis overnachtingsplekken kunt vinden bij mensen thuis. Inmiddels heeft Couchsurfing meer dan negen miljoen leden in 120.000 steden over de hele wereld. Andere, enorm succesvolle deelplatforms zijn Airbnb, waar je logeeradressen over de hele wereld kunt vinden en SnappCar, waar je goedkoop een auto van een particulier kunt huren. Populair zijn ook Peerby, voor het lenen van spullen bij mensen in je wijk, en Thuisafgehaald, voor een zelfgekookte maaltijd, af te halen bij iemand in je buurt.
(4) “Ik denk echt dat de deeleconomie de toekomst heeft”, zegt GroenLinks-Kamerlid Liesbeth van Tongeren. Zij vindt dat de overheid de deeleconomie moet stimuleren en schreef daar onlangs een notitie over. “Lange tijd was het de trend dat bedrijven steeds groter werden. Daar hebben mensen genoeg van. Mensen gaan tegenwoordig aan de slag met crowdfunding1) in plaats van met ING, met Thuisafgehaald in plaats van met Unilever en met Airbnb in plaats van met het Hilton Hotel. Dankzij de deeleconomie kunnen we efficiënter omgaan met goederen. En het past ook in het ideaal van de participatiemaatschappij die de overheid voorstaat”, zegt ze.
(5) Van Tongeren vond gehoor bij minister Henk Kamp van Economische Zaken, die een onderzoek laat doen naar de effecten van de deeleconomie op de arbeidsmarkt. “Want als het echt groot wordt”, stelt Van Tongeren, “kan dat negatieve gevolgen hebben voor de werkgelegenheid. Als iedereen via Peerby elkaars boor, hogedrukspuit en steengrill gaat lenen, dan zakt de verkoop van die spullen in. Als de deeleconomie echt aanslaat, krijgen we een lager bruto nationaal product. Dan moeten we kijken naar een andere definitie van welvaart.”
(6) Dat zulke initiatieven concurrentie kunnen gaan vormen voor bestaande bedrijven, is de laatste tijd duidelijk geworden. Airbnb heeft alleen in Amsterdam al zo’n 5000 adressen, Couchsurfing zelfs ruim 13.000. Dat betekent vooral voor goedkope hotels fikse concurrentie. Om die reden is Airbnb in New York verboden, maar die kant lijkt het hier niet op te gaan. “In bepaalde markten gaan inderdaad klappen vallen”, zegt Pieter van de Glind. Hij is medeoprichter van ShareNL, het Nederlandse kennisplatform voor de deeleconomie. Voor zijn studie duurzame ontwikkeling deed hij onderzoek naar de bereidheid van mensen om mee te doen aan de deeleconomie. “En daaruit bleek dat heel veel mensen graag willen delen.” Voor zijn onderzoek ondervroeg hij 1330 inwoners van Amsterdam, en 84 procent van hen wilde aan minstens één deelinitiatief meedoen. Hun motieven liepen uiteen. Sommige respondenten was het om het financiële voordeel te doen, andere ging het om duurzaamheid, en weer andere vonden juist het contact met andere mensen leuk. Van de Glind: “De bereidheid om te delen is heel groot, maar uit mijn onderzoek bleek ook dat de websites die dat mogelijk maken, nog niet erg bekend zijn. Mijn conclusie is: dit gaat flink groeien.”
(7) Volgens Van de Glind speelt internet een cruciale rol bij de deeleconomie en is de crisis een van de drijvende krachten. “Eigenlijk is delen al zo oud als de weg naar Rome, maar vroeger deelde je alleen met je vrienden, je familie en je buren. Dankzij internet kan het nu op een schaal die voorheen ondenkbaar was. Delen blijkt gewoon een efficiëntere en goedkopere manier om aan de dingen te komen die je nodig hebt, dan kopen. Het is ook een veel efficiëntere manier van ondernemen. Een ouderwets autoverhuurbedrijf heeft een pand nodig, personeel en een wagenpark. Een onderneming als SnappCar kan het af met één kantoortje, waar een paar medewerkers ervoor zorgen dat de website goed functioneert. Ik denk dat we met z’n allen naar een andere mentaliteit gaan.”
(8) Moeten we dat wel willen? Wat gebeurt er met de werkgelegenheid als we geen auto’s en boormachines meer gaan kopen maar gaan delen? “We hebben dat al eens eerder meegemaakt. Dat was met de entree van de stoommachine”, zegt Van de Glind. “Toen verdween er ook allerlei werkgelegenheid. Uiteindelijk leidde die entree tot economische groei. Het geld dat mensen niet uitgeven aan auto’s of boormachines geven ze aan andere dingen uit. Ik denk inderdaad dat over tien, twintig jaar de helft van de beroepen die we nu kennen, niet meer bestaat. Er zijn dan minder banen, maar de drempel tot ondernemerschap is verlaagd. Ondernemen via instituten, zoals tot nu toe gebeurde, verliest zijn bestaansrecht. En we staan nog maar aan het begin van de nieuwe ontwikkelingen.”
(9) Niet iedereen is echter enthousiast. De Zuid-Koreaanse filosoof Byung-Chul Han, die in Berlijn woont, noemde onlangs de deeleconomie een voorbeeld van ‘de extreme vorm die het kapitalisme heeft aangenomen’. In een interview met Vrij Nederland haalde hij het Duitse initiatief Wundercar aan, een online carpoolcentrale voor ritjes binnen de stad. Betalen is niet verplicht, maar als je tevreden bent over de chauffeur, kun je die een fooi geven en een goede beoordeling op de website. “Wundercar laat zich erop voorstaan dat het de gemeenschapszin vergroot en dat tijdens de ritjes nieuwe vriendschappen ontstaan, maar in werkelijkheid gaat het hier om geld verdienen en goede beoordelingen krijgen, zodat je de volgende keer in je vrije tijd onder het mom van gemeenschapszin weer wat extra zakcenten kunt opstrijken. Zo zijn deugden als vriendelijkheid en gastvrijheid volledig geëconomiseerd.”
(10) Die kritiek is deels terecht, vindt Koen Frenken, hoogleraar innovatiestudies aan de Universiteit Utrecht. “Als je kijkt naar een bedrijf als Airbnb, dan is dat een heel commercieel, kapitalistisch bedrijf, ook omdat zijn werknemers vrij weinig verdienen. Maar er zijn ook initiatieven waarvoor die kritiek niet geldt.” Het probleem is volgens hem dat ‘de deeleconomie’ een containerbegrip is geworden waaronder ook initiatieven zijn gaan vallen die niets met delen te maken hebben. “Echt delen is elkaar gebruik laten maken van onbenutte goederen.”
(11) Frenken verwacht dat het delen van auto’s en appartementen en mogelijk ook van kleding in de toekomst heel gewoon wordt. “Vanuit milieuoogpunt is het pure winst. De vraag is alleen: gaan mensen het onderling doen, of gaan bedrijven bemiddelen? Die bedrijven kunnen via hun websites allerlei informatie over klanten vergaren, en die informatie is ontzettend veel waard. Die auto’s en appartementen waarvan jij gebruikmaakt, gaan sensoren krijgen, zodat het bedrijf weet waar je bent en wat je doet. Met die informatie kunnen andere partijen jou weer diensten en reclame aanbieden. Daar valt veel geld mee te verdienen, en daarom kan dit heel groot worden. Maar mensen krijgen zo wel steeds minder privacy, dat is het nadeel. En wie gebruikt straks al die data? Wat als verzekeringsbedrijven met die kennis aan de slag gaan?”
(12) Hij maakt zich ook zorgen over wat er gaat gebeuren als grote deelplatforms, zoals Airbnb, het monopolie krijgen. “Iedereen wil zijn goederen of diensten aanbieden via het grootste platform, dus je loopt het risico op monopolievorming. Maar willen we wel dat al die persoonlijke gegevens terechtkomen bij gigantische internetbedrijven? Over de macht van dat soort bedrijven moeten we als samenleving goed nadenken.”
(13) Een andere zorg voor Frenken is het systeem van reviews waarmee veel deelinitiatieven werken. Als een gebruiker een goede beoordeling van jouw appartement op Airbnb plaatst, levert je dat nieuwe klanten op. Maar een slechte review kan verhuur bemoeilijken. “Beoordelingen kunnen ook vals zijn, gecoördineerd door degene die het appartement aanbiedt. Er zijn allerlei beperkingen en oneerlijkheden aan dat reviewen. En is een cultuur waarin iedereen elkaar beoordeelt wel zo wenselijk? Kun je dan nog wel gewoon een slechte dag hebben zonder dat dat meteen in een vernietigende beoordeling resulteert? In ons oude stelsel waren de risico’s anoniem en werden ze opgevangen door de sociale zekerheid. Maar mensen hebben genoeg van anonimiteit. Ze willen elkaars gereedschap gebruiken en elkaars kleding lenen.”
(14) En Juul Martin, de man die voor negenhonderd euro een huis bouwde? Die is inmiddels alweer bezig met een ander project. Onlangs opende hij in Nijmegen de deelwinkel. In die winkel kun je geen spullen kopen, maar je kunt er leren hoe je alles kunt vinden wat je nodig hebt zonder het te kopen. Hij is onveranderd enthousiast over de deeleconomie. “De toekomst is dat deelinitiatieven gaan behoren tot de standaardkeuzemogelijkheden. De deeleconomie zal ons behoud kunnen zijn als het gaat om grondstoffen en energie. Het is een belangrijke oplossing voor de problemen die ontstaan wanneer bij mensen in de opkomende economieën de behoefte aan spullen groeit. Tweeëneenhalf miljard Aziaten kunnen nu eenmaal niet allemaal een auto bezitten. En misschien is het ook wel een oplossing voor de toenemende eenzaamheid. Door de deeleconomie krijgen we weer verbinding met onze buren. En wie weet: misschien gaan we wel meer voor elkaar openstaan.”
naar: Renate van der Zee
uit: HP de Tijd 2014/2015 nr. 12/01
Renate van der Zee is journalist en schrijver.
noot 1 crowdfunding: een manier van financieren waarbij veel investeerders een klein bedrag investeren in een project waarbij zij zich betrokken voelen
Vraag 1 1 punt
De titel van tekst 1 luidt ‘Moderne ruilhandel’.
Citeer de twee opeenvolgende zinnen uit de alinea’s 1 tot en met 4 van tekst 1 waaruit het best blijkt wat deze ruilhandel inhoudt.
Bekijk het antwoord
- Citeert de twee opeenvolgende zinnen: “Steeds meer mensen maken, net als Juul Martin, gebruik van onbenutte spullen of diensten die anderen ter beschikking stellen. Vaak betalen ze er een bescheiden bedrag voor, soms stellen ze er een wederdienst tegenover.” (regels 35-41) (1p)
Beoordeel de spelling.
Vraag 2 1 punt
Tekst 1 kan na de inleiding worden onderverdeeld in vijf opeenvolgende delen die van de volgende kopjes kunnen worden voorzien:
Deel 1: Bloei van de deeleconomie
Deel 2: Reactie van de politiek op de deeleconomie
Deel 3: Nieuwe kansen voor de deeleconomie
Deel 4: De keerzijde van de deeleconomie
Deel 5: Geloof in de toekomst
Bij welke alinea begint deel 3?
Bekijk het antwoord
- Noemt alinea 6. (1p)
Vraag 3 1 punt
Tekst 1 kan na de inleiding worden onderverdeeld in vijf opeenvolgende delen die van de volgende kopjes kunnen worden voorzien:
Deel 1: Bloei van de deeleconomie
Deel 2: Reactie van de politiek op de deeleconomie
Deel 3: Nieuwe kansen voor de deeleconomie
Deel 4: De keerzijde van de deeleconomie
Deel 5: Geloof in de toekomst
Bij welke alinea begint deel 4?
Bekijk het antwoord
- Noemt alinea 9. (1p)
Vraag 5 5 punten
In tekst 1 komen positieve kanten van de deeleconomie aan bod. Deze kunnen in onderstaand schema worden samengevat.
Vul onderstaand schema aan. Noteer steeds het nummer en het bijbehorende antwoord.
Het schema heeft de kop ‘positieve kanten’ en twee rijen: Liesbeth van Tongeren (nummers 1 en 2) en deelnemers aan het onderzoek in Amsterdam (nummers 3, 4 en 5).
Bekijk het antwoord
- 1. Nummer 1 (Liesbeth van Tongeren): We kunnen efficiënter omgaan met goederen. (1p)
- 2. Nummer 2 (Liesbeth van Tongeren): Het past in het ideaal van de participatiemaatschappij (die de overheid voorstaat). (1p)
- 3. Nummer 3 (deelnemers aan het onderzoek in Amsterdam): Het levert financieel voordeel op. (1p)
- 4. Nummer 4 (deelnemers aan het onderzoek in Amsterdam): Het is duurzaam. (1p)
- 5. Nummer 5 (deelnemers aan het onderzoek in Amsterdam): Het contact met andere mensen is leuk. (1p)
Beoordeel de spelling.
2018, tijdvak 1: Tekst 2
Opgavetekst
Tekst 2 Leren lenen
(1) De afgelopen jaren hebben we in de politiek heel wat meesterlijke omdraaiingen van betekenissen de revue zien passeren: bezuinigingen die ‘hervormingen’ of ‘ombuigingen’ worden genoemd, oorlogen die plots doorgaan voor ‘wederopbouw-’ of ‘vredesmissies’, het afbouwen van de verzorgingsstaat onder het motto ‘participatiesamenleving’. Aan dit rijtje mag nu weer een nieuwe term worden toegevoegd: het ‘sociaal leenstelsel’.
(2) Jarenlang is schuld het alfa en omega van alle ellende in de wereld geweest. Amerikaanse huizenbezitters die massaal hun hoofd in de hypotheekstrop staken en zo de bankensector naar de rand van de afgrond duwden. Overheden die de begrotingstekorten tot ongekende hoogten opstuwden om de financiële sector overeind te houden. Zuid-Europese landen die op het randje van faillissement balanceerden door bloedrode cijfers in de huishoudboekjes. Op de pof gebouwde vastgoedprojecten die als zeepbellen uit elkaar spatten. Consumenten die zichzelf de schuldhulpverlening in hielpen door op kosten van Dirk Scheringa1) & Co hun te dure keukens en vakanties voor te financieren. Als er, kortom, één les te trekken is uit zeven jaar crisis, dan is het wel: na schuld volgt boete.
(3) Sterker nog, schulden zijn zo gevaarlijk gebleken dat sinds 2009 op iedere lening verplicht van overheidswege een waarschuwing dient te worden afgegeven, zoals op ieder sigarettenpakje ook moet worden vermeld hoe dodelijk tabak is. ‘Let op! Geld lenen kost geld.’ Het uitroepteken staat er niet voor niets, zou je zeggen, en ook het logo dat naast deze waarschuwing prijkt, is weinig dubbelzinnig: een mannetje met een euroteken geketend aan zijn enkel. Laat er geen misverstand over bestaan, wil uw overheid er maar mee zeggen: schulden zijn een moderne vorm van slavernij. De voetboei van het 21ste-eeuwse kapitalisme.
(4) Flash forward2) naar juni 2014: dag ‘schuld is slavernij’, hallo ‘sociaal leenstelsel’. Let op! Geld lenen, je kunt er vroeg genoeg mee beginnen. Bijvoorbeeld als je net achttien bent, je brein nog een kleine zes jaar onderontwikkeld is en je langetermijnplanning ongeveer zo ver strekt als die van een eendagsvlieg. Laat deze brave burgers in de dop, die zichzelf over een jaar of tien ook al massaal in de schulden zullen steken voor een dak boven hun hoofd, alvast maar wennen aan het idee: de komende dertig jaar zal je leven in het teken staan van het afbetalen van je verleden. Niet dat je daar met je puberbrein de implicaties al van doorgrondt. Bovendien zul je wel moeten als je straks nog enige kans wilt maken op de arbeidsmarkt, maar toch. Leren is leren lenen.
(5) Nu zullen voorstanders zeggen: “Overdrijf niet zo, Rob, de voorwaarden van de lening zijn uiterst coulant, hoor: als je te weinig verdient, hoef je niets af te betalen, de rente is hartstikke laag en de afbetalingstermijn ontzettend lang.” Allemaal waar.
Toch is mijn antwoord daarop: “Spare me the details”.3) Het gaat hier niet om de voorwaarden, het gaat hier om het principe: dat je leven, nog voordat het goed en wel begonnen is, al gepaard gaat met het opbouwen van een schuld. Dat het onderwijs, het meest fundamentele onderdeel van een beschaafde samenleving, datgene wat de criminaliteit bestrijdt, de economie draaiende houdt en de vooruitgang waarborgt, voortaan op afbetaling komt. Dat er rente zit op onze toekomst.
(6) Onbegrijpelijk is het, en vooral: hypocriet. “Onderwijs als motor van de kenniseconomie”, oreert de PvdA in haar partijprogramma. “Nederland moet uitmunten in wetenschap en beroepsonderwijs”, vindt D66. En: “Schulden maken mag nooit lonen!”, orakelde de VVD onlangs nog in een persbericht. Behalve als het om de toekomst der natie gaat, kennelijk. Dan wordt het zelfs aangemoedigd. En voor wie uit een niet al te bevoordeeld milieu komt: min of meer verplicht gesteld. Dat het onderwijs er substantieel ontoegankelijker door wordt, dat doorstuderen enorm ontmoedigd wordt, dat de kloof tussen de haves en have nots4) zo alleen maar groter wordt: we nemen het op de koop toe. Geld lenen, wie is er niet groot mee geworden?
(7) Zo begint de werkelijke droom van dit kabinet zich langzaam maar zeker te ontvouwen: een land vol gehoorzame, hardwerkende, belastingbetalende burgers die hun hele werkzame leven geketend zijn aan een overheid waarbij ze al vanaf hun achttiende levensjaar in het krijt staan. De schuld kan, als je een beetje ambitieuze leerling bent, zelfs oplopen tot wel dertigduizend euro: op je 22ste meer dan een jaarsalaris. Voor de toekomstige advocaten en accountants al geen pretje, laat staan voor de loodgieters en lassers in spe.
(8) Noem dat maar sociaal.
naar: Rob Wijnberg
uit: De Groene Amsterdammer, 5 juni 2014
Rob Wijnberg is filosoof, publicist en hoofdredacteur van De Correspondent, een online journalistiek platform met leden.
noot 1 Dirk Scheringa: bestuursvoorzitter van de DSB, een bank, die na veel commotie over wantoestanden in 2009 failliet ging
noot 2 Flash forward: letterlijk: flits vooruit, vooruitblik
noot 3 Spare me the details: vrij vertaald: Laten we het niet over de details hebben.
noot 4 haves en have nots: degenen die wel iets hebben en degenen die niets hebben
Vraag 17 2 punten
In alinea 4 wordt ingegaan op de verwachting dat jongvolwassenen ondanks de nadelen van het ‘sociaal leenstelsel’ toch een studielening zullen aangaan.
Hoe komt het volgens tekst 2 dat jongeren toch een studielening aangaan?
Geef een oorzaak en een reden uit alinea 4.
Geef antwoord in een of meer volledige zinnen.
Bekijk het antwoord
- Noemt de oorzaak: Jongvolwassenen kunnen vaak de langetermijngevolgen niet overzien / Je hebt (als jongvolwassene) nog niet door wat de implicaties zijn / Ze doorgronden met hun puberbrein de implicaties nog niet. (1p)
- Noemt de reden: Jongeren moeten een lening aangaan om (te kunnen leren en) (een goede) kans te kunnen maken op de arbeidsmarkt / Je moet wel als je (wilt studeren en) later een (goede) baan wilt hebben. (1p)
Beoordeel de spelling en grammatica.
Vraag 18 2 punten
Volgens alinea 1 is de term ‘sociaal leenstelsel’ een voorbeeld van een meesterlijke omdraaiing van betekenissen.
Leg uit waarom de term ‘sociaal leenstelsel’ volgens tekst 2 een meesterlijke omdraaiing van betekenissen is.
Baseer je antwoord op de alinea’s 6 tot en met 8.
Geef antwoord in een of meer volledige zinnen en gebruik voor je antwoord niet meer dan 25 woorden.
Bekijk het antwoord
- Noemt een van de volgende combinaties, elk met 2 punten: (1) De term sociaal is misplaatst, omdat het onderwijs minder toegankelijk wordt voor mensen met weinig geld. (2) Het is niet sociaal, om burgers (vanaf hun achttiende levensjaar) schulden bij de overheid op te dringen. (3) Geld moeten lenen om te kunnen studeren, is niet sociaal. (2p)
Maximaal 25 woorden. Beoordeel de spelling en grammatica.
Vraag 19 1 punt
De titel van tekst 2 is ‘Leren lenen’.
Welk van de onderstaande beweringen legt deze titel het best uit?
Bekijk het antwoord
Antwoord: C
Vraag 20 2 punten
Welk van de onderstaande omschrijvingen geeft de hoofdgedachte van tekst 2 het best weer?
Bekijk het antwoord
Antwoord: B
2018, tijdvak 1: Tekstfragment 1
Opgavetekst
Tekstfragment 1
(1) “De overheid investeert fors in studenten en dat is terecht, maar daar mogen we als samenleving wel wat voor terugvragen”, beargumenteerde de VVD al in het partijprogramma. Het geld dat vrijkomt door de studiefinanciering te vervangen door het sociaal leenstelsel wil de VVD investeren in de kwaliteit van het hoger onderwijs. Hoewel veel studenten op hun achterste benen staan en deze maatregel zelfs een verslechtering vinden ten opzichte van de eerder voorgestelde langstudeerboete, vindt econoom Dinand Webbink het onterecht om te stellen dat de maatregel veel studenten zal afschrikken om te gaan studeren.
(2) Webbink deed in het verleden voor het Centraal Plan Bureau (CPB) onderzoek naar de gevolgen van dergelijke maatregelen in andere landen. “In Australië is in de jaren negentig een soortgelijk stelsel ingevoerd en er liggen diverse studies over veranderingen in de Verenigde Staten. Op basis van de ervaringen in het buitenland verwachten we dat ook hier maar weinig studenten zullen afzien van studeren”, aldus de econoom.
(3) Wat studenten vergeten is dat ze, eenmaal afgestudeerd, veel geld gaan verdienen. “Veertig tot vijftig procent meer dan vwo-leerlingen die meteen gaan werken. En dat hun hele leven lang, dat is al gauw een paar ton”, aldus Webbink. Studenten zullen dus later makkelijk in staat zijn om hun lening af te lossen. Ze moeten die dan ook zien als een investering in hun toekomst, niet als een barrière, vinden de voorstanders.
(4) “Wat het leenstelsel bovendien sociaal maakt, is dat afgestudeerden die later toch te weinig verdienen, niet hoeven af te lossen”, aldus econoom Webbink. Ook de Raad van Universiteiten is positief over het plan omdat het een kans biedt de opbrengst van de maatregel meteen te investeren in de kwaliteit van het onderwijs. Ook zou het studenten prikkelen om zo snel mogelijk af te studeren.
naar: de redactie
uit: (onder meer) Tubantia en BNDeStem, 10 oktober 2012
Vraag 23 1 punt
In alinea 1 van tekstfragment 1 en in tekst 2 wordt aan de overheid dezelfde verantwoordelijkheid toegeschreven voor het onderwijs.
Welke verantwoordelijkheid is dat?
Geef antwoord in een of meer volledige zinnen.
Bekijk het antwoord
- De overheid is verantwoordelijk voor goed onderwijs. / De overheid moet investeren in (goed) onderwijs. (1p)
Beoordeel de spelling en grammatica.
Vraag 24 2 punten
Tekstfragment 1 noemt een toekomstperspectief voor de student en diens studieschuld dat niet voorkomt in tekst 2.
Wat houdt dat toekomstperspectief in?
Geef antwoord in een of meer volledige zinnen.
Bekijk het antwoord
- Iemand die gestudeerd heeft, gaat (veel) meer verdienen dan iemand die niet gestudeerd heeft. (1p)
- En kan dan later makkelijk de lening terugbetalen. (1p)
Beoordeel de spelling en grammatica.
2018, tijdvak 1: Tekst 3
Opgavetekst
Tekst 3 “Er zijn twee redenen waarom het sociale leenstelsel beter is dan het huidige systeem van studiefinanciering”
(1) In een buitengewoon tendentieus opiniestuk geeft de Landelijke Studenten Vakbond (LSVb) een oneigenlijk en vooral onvolledig beeld van de redenen om voor het hervormen van de studiefinanciering te pleiten. Door uitsluitend te focussen op het argument dat door middel van studiefinanciering mensen met een laag inkomen de studie subsidiëren van studenten die zelf in de toekomst mogelijk dankzij deze studie goed gaan verdienen, doet de LSVb geen recht aan de werkelijkheid. Wij denken dat deze discussie meer verdient dan stemmingmakerij en zetten graag uiteen waarom wij van mening zijn dat het invoeren van een sociaal leenstelsel een goede ontwikkeling binnen het Nederlandse onderwijs zou zijn.
(2) Allereerst vergeet de LSVb gemakshalve te vermelden dat er een alternatief is. Mensen die het niet met de LSVb eens zijn, worden weggezet als mensen die “bezuinigen op studenten”, zonder te erkennen dat de écht inhoudelijke discussie niet zo zwart-wit is, en over alternatieven gaat. Een sociaal leenstelsel is het beste alternatief: studenten lenen geld in plaats van dat ze het zomaar krijgen, maar dan wel op een eerlijke, sociale manier die voorkomt dat de toegankelijkheid van studeren in het geding komt.
(3) Dat is waar de LSVb aan voorbijgaat: de lening die wordt aangegaan voor het volgen van een studie wordt terugbetaald naar draagkracht. Wanneer een studie een minder hoog economisch rendement heeft, mag iemand er langer over doen om deze terug te betalen en kan een eventuele restschuld in het ergste geval uiteindelijk worden kwijtgescholden.
(4) Daarnaast wordt het sociale aspect bekrachtigd door het feit dat er bij de Staat wordt geleend en niet bij een particulier of een bank. Hier vloeit uit voort dat de afbetalingstermijn en het rentepercentage buitengewoon schappelijk zijn in verhouding tot die van een particulier of een bank. Ook kan de lener in het geval van problemen met betrekking tot de aflossing veel makkelijker tot een oplossing komen met de financier zonder in een sneltreinvaart in allerlei financiële problemen te raken, hetgeen regelmatig voorkomt bij mensen die zich committeren aan leningen bij banken of particulieren.
(5) Waarom is het sociale leenstelsel beter dan het huidige systeem van studiefinanciering? Om twee redenen: allereerst is de keuze om te gaan studeren een keuze om in jezelf te investeren. Meer financiële verantwoordelijkheid voor deze keuze kan ervoor zorgen dat een student een grotere prioriteit aan zijn of haar opleiding geeft en een grotere inzet toont. Dat het leenstelsel sociaal is, zorgt ervoor dat die financiële prikkel het voor niemand, die over de juiste kwaliteiten beschikt en aan de gestelde opleidingseisen voldoet, onmogelijk maakt om deze keuze te maken.
(6) Daarnaast is er nog een ander ‘detail’ dat de LSVb gemakshalve is vergeten. Geld kun je maar een keer uitgeven en elke euro die je aan onderwijs uitgeeft moet dan ook zo goed mogelijk worden besteed. Wanneer we de manier waarop studies in Nederland worden gefinancierd omvormen tot een sociaal leenstelsel, komt er 800 miljoen euro vrij, wat aan de kwaliteit van onderwijs ten goede zou kunnen, en naar onze mening ook zou moeten, komen. Een bedrag dat broodnodig is, maar gezien de huidige economische situatie niet eenvoudig op een andere manier kan worden vrijgemaakt.
(7) Ten slotte negeert de LVSb ook dat de Nederlandse staat ook bij invoering van een sociaal leenstelsel nog het grootste deel van het onderwijs van de student betaalt via het gesubsidieerde collegegeld.
(8) Kortom: wanneer er een sociaal leenstelsel wordt ingevoerd, wordt niemand opgezadeld met een ondraaglijke schuldenlast, heeft iedereen die aan de ingangseisen van een studie voldoet de mogelijkheid om ook die studie te gaan doen zonder financiële drempels en kan ook in deze zware economische tijden geïnvesteerd worden in de kwaliteit van ons onderwijs. Een schoolvoorbeeld van een goede hervormingsmaatregel. De LSVb zou er goed aan doen hem te steunen, maar zou het voorgestelde sociale leenstelsel op zijn minst eerlijk kunnen weergeven.
naar: Bram Dirkx en Nikie van Thiel
uit: de Volkskrant, 6 juni 2012
Bram Dirkx was voorzitter van de JOVD, een liberale politieke jongerenorganisatie die gelieerd is aan de VVD. Nikie van Thiel was voorzitter van de Jonge Democraten, een politieke jongerenorganisatie met vergelijkbare idealen als D66.
Vraag 25 3 punten
In de alinea’s 1 tot en met 4 van tekst 3 wordt beargumenteerd waarom het nieuwe leenstelsel ‘sociaal’ genoemd kan worden.
Hieronder staat een schematische weergave van die argumentatie: een standpunt (Het nieuwe leenstelsel heeft een sociaal karakter.) met daaronder twee argumenten, argument 1 (nummer 1) en argument 2 (nummer 2). Onder argument 2 staan twee subargumenten, subargument 3 en subargument 4.
Vul het schema aan door op de plaats van de nummers 1 tot en met 4 de juiste gegevens uit tekst 3 over te nemen. Noteer als antwoord de nummers uit het schema en zet de juiste gegevens daarachter.
Geef antwoord in een of meer volledige zinnen.
Bekijk het antwoord
- Vult de vier nummers in met gegevens uit tekst 3: 1. De lening wordt terugbetaald naar draagkracht. 2. Er wordt bij de staat geleend (en niet bij een bank of particulier). 3. De afbetalingstermijn en het rentepercentage zijn (in verhouding) schappelijk. 4. Bij problemen met de aflossing kun je sneller tot een oplossing komen. (3p)
Er worden altijd 3 scorepunten toegekend, ongeacht of er wel of geen antwoord gegeven is en ongeacht het gegeven antwoord (derde aanvulling op het correctievoorschrift). Beoordeel de spelling en grammatica.
2018, tijdvak 1: Tekst 2 en 3
Vraag 28 1 punt
“Hier vloeit uit voort dat de afbetalingstermijn en het rentepercentage buitengewoon schappelijk zijn in verhouding tot die van een particulier of een bank.” (tekst 3, regels 50-55)
In tekst 2 staat een reactie op een vergelijkbare uitspraak.
Citeer het zinsgedeelte uit tekst 2 waarin die reactie staat.
Bekijk het antwoord
- Een van de volgende: “‘Spare me the details’” (regels 85-86) / “Het gaat hier niet om de voorwaarden, het gaat hier om het principe” (regels 86-88). (1p)
Beoordeel de spelling.
Vraag 29 1 punt
Tekst 2 legt de nadruk op de negatieve kanten van het nieuwe leenstelsel. In tekst 3 wordt ook een positieve kant gezien aan het moeten opbouwen van een schuld voor je studie.
Welke positieve kant is dat?
Geef antwoord in een of meer volledige zinnen.
Bekijk het antwoord
- Door de grotere financiële verantwoordelijkheid geef je prioriteit / meer aandacht aan je studie. Ook goed: Het onderwijs wordt beter. (1p)
Beoordeel de spelling en grammatica.
2018, tijdvak 1: Tekst 4
Opgavetekst
Tekst 4 Vraatzucht
(1) De westerse industriële beschaving eet zichzelf dom. Met die stelling begint het boek You aren’t what you eat1) van Steven Poole. Een aanklacht tegen gastroporno2), tegen de eetschrijvers met hun bijbels (de groentebijbel, barbecuebijbel, party-foodbijbel) en vooral tegen de foodies, die “de wereld alleen kunnen ervaren door hem in de mond te stoppen. Als reusachtige baby’s”. Poole schrijft over de voedselschrijver Michael Pollan, die predikt dat we bewust moeten eten omdat elke maaltijd een karmic price3) heeft. En over televisiekok Jamie Oliver, die vindt dat op elke school verplicht kookles moet worden gegeven. Welke lessen er precies plaats moeten maken voor het grillen, bakken en blancheren zegt hij er niet bij, omdat je door het ‘medium’ voedsel alles kunt leren wat je nodig hebt in het leven. Poole legt genadeloos de transcendentale larie van dit ‘je-bent-wat-je-eettijdperk’ bloot. Ik kan u het boek van harte aanbevelen.
(2) Heeft onze maatschappij een eetstoornis? Ik ben ervan overtuigd. Het is geen anorexia nervosa, we zijn niet boulimisch of vraatzuchtig. Nee, we zijn gewoonweg geobsedeerd. En niet alleen door gastroporno. Ik ken te veel mensen die een sapkuur ondergaan, omdat ze ervan overtuigd zijn dat ze van binnen ‘schoongespoeld’ moeten worden, alsof hun lichaam een pvc-buizenstelsel is. Ik ken te veel mensen die regelmatig vasten, omdat de oermens dat ook deed. Ik ken er te veel die geen koolhydraten meer eten, of geen vlees, of nu echt gaan ‘afkicken’ van suiker. Ik ken te veel mensen die wauwelen over organisch en ‘echt’ eten en die spookverhalen verspreiden over zogenaamd giftige E-nummers. Ik ken er te veel die biologisch met gezond en duurzaam verwarren. Het zijn intelligente mensen, gezond, jong, en ze breken vrijwillig hun hersens over zoiets futiels als hun voeding. Bezorgd voeren ze gesprekken aan tafel over de vraag of de spaghetti bolognese hen nu wél of niet dichter bij het graf gaat brengen. Alsof de levensverwachting 53 is en geen 83. Waanzin.
(3) Mijn grootste verbazing is dat mensen bereid blijken, nee er zelfs buitengewoon in geïnteresseerd zijn, hun eetpatroon radicaal te veranderen. Ik ging tijdens mijn studententijd om met een meisje dat noodgedwongen een glutenvrij dieet volgde, omdat ze leed aan coeliakie4). Geen brood, geen pasta, geen koekje bij de koffie. Het was een hoogst irritante aandoening, waardoor ze altijd moeilijk moest doen over eten. Wat blijkt nu? Grote groepen Nederlanders kopen het boek Broodbuik of Voedselzandloper, en volgen, zonder enige medische indicatie of andere noodzaak, precies dit glutenvrije dieet. Na jarenlang vet vermijden en daarna suiker is tarwe de nieuwe vijand. Een beetje hipster koopt een glutenvrij kookboek en laat alle brood en pasta voortaan links liggen.
(4) Het is moeilijk je te onttrekken aan die voedselobsessie. De tijdgeest resoneert in alles wat ik eet. Mijn broodje kaas (kaas = zuivel = slecht, brood = snelle suikers = slecht, alles met te veel zout = slecht), mijn glaasje sinaasappelsap (met suiker = slecht, vermoedelijk bespoten, niet puur maar uit concentraat = nep), mijn kopje Pickwickthee (nep, slecht, fabrieksspul), de aardbeienyoghurt (niet het seizoen), mijn cracker met margarine (kankerverwekkend), mijn kant-en-klaarmaaltijd uit de magnetron (wil je soms dood?) – niks smaakt meer hetzelfde. De gezondheidsfreaks en voedselsnobs kijken over mijn schouder mee en schudden vol medelijden het hoofd.
(5) Je moet immers je groenten zelf snijden, omdat je er dan bewust mee bezig bent. Ook al bestaat een derde van alle huishoudens uit één persoon, je mag vooral niet voor de televisie eten, want elke hap moet met aandacht gekauwd worden. Je mag niets weggooien, je mag niets in de magnetron stoppen, je moet seizoensgroente kopen, liefst een van de tien courgettes die jaarlijks uit de wijkmoestuin komen, want ja, lokaal is beter. Er is jaren gestreden voor het toelaten van Afrikaanse landbouwproducten op de Europese markt, maar door een recent misverstand over de duurzaamheid van lokaal voedsel, blieven zelfs de grootste wereldverbeteraars geen Afrikaanse bonen meer.
(6) Maar ik kan u vertellen: ik zal me tegen de gekte verzetten. Ik omarm de vooruitgang die ervoor zorgt dat banale zaken als voeding steeds minder tijd hoeven te kosten. Ik weiger te koken als dit niet nodig is. Ik weiger groente te snijden als er machines bestaan die dit voor mij doen. Ik weiger ‘bewust’ te eten. Ik weiger me te verdiepen in de vraag waar de kipfilet vandaan komt. En ik weiger om langer over mijn voedsel na te denken dan strikt noodzakelijk. U mag uw gastroporno bij u houden. Ik heb betere dingen te doen.
naar: Rosanne Hertzberger
uit: NRC Handelsblad, 2 en 3 november 2013
Rosanne Hertzberger is microbioloog en columnist.
noot 1 You aren’t what you eat: Fed up with gastroculture: een pamflet van Steven Poole tegen de in zijn ogen culinaire hysterie van het moment
noot 2 gastroporno: (oorspronkelijk van culinair journalist Johannes van Dam) het mooi in beeld brengen van voedsel; vrij vertaald: eten mooier maken dan het is
noot 3 karmic price: de prijs die je, volgens de leer van het Boeddhisme en Hindoeïsme, bij reïncarnatie betaalt voor de handelingen die je in het verleden hebt verricht
noot 4 coeliakie: ongeneeslijke stofwisselingsziekte, veroorzaakt door een glutenintolerantie
Vraag 32 1 punt
In alinea 3 spreekt de auteur haar verbazing uit.
Waarover is zij precies verbaasd?
De auteur is verbaasd over het feit dat
Bekijk het antwoord
Antwoord: D
Vraag 33 1 punt
“De gezondheidsfreaks en voedselsnobs kijken over mijn schouder mee en schudden vol medelijden het hoofd.” (regels 98-101)
Waarom schudden de gezondheidsfreaks en voedselsnobs vol medelijden het hoofd?
Geef antwoord in een of meer volledige zinnen.
Bekijk het antwoord
- Wat de auteur eet, is in hun ogen slecht. / De auteur eet niet bewust/gezond genoeg. Ook goed: Zij zijn overmatig door voedsel geobsedeerd, in tegenstelling tot de auteur. (1p)
Beoordeel de spelling en grammatica.
Vraag 34 3 punten
Uit tekst 4 blijkt een afkeer van de huidige obsessie met voedsel. In alinea 2 staan diverse woorden die die afkeer tot uitdrukking brengen.
Citeer er vijf.
Juiste woorden: geobsedeerd (regel 34); gastroporno (regel 35); ‘schoongespoeld’ (regels 38-39); pvc-buizenstelsel (regel 40); oermens (regel 42); ‘afkicken’ (regel 45); wauwelen (regel 47); ‘echt’ (regel 47); spookverhalen (regel 48); futiels (regel 54); waanzin (regel 60).
Bekijk het antwoord
- Citeert vijf van de hierboven genoemde woorden. (3p)
Telt alleen de eerste vijf woorden mee. Puntentoekenning: vijf juist 3 punten; vier juist 2 punten; drie juist 1 punt; minder dan drie 0 punten. Beoordeel de spelling.
Vraag 35 1 punt
De titel van tekst 4 is ‘Vraatzucht’.
Leg uit waarom deze titel eigenlijk niet goed bij de tekst past.
Geef antwoord in een of meer volledige zinnen en gebruik voor je antwoord niet meer dan 20 woorden.
Bekijk het antwoord
- De tekst gaat niet over veel eten. / Ook goed: De tekst geeft aan dat we niet vraatzuchtig zijn (zie regels 32-33). (1p)
Maximaal 20 woorden. Beoordeel de spelling en grammatica.
Vraag 36 2 punten
Welke van de onderstaande uitspraken geeft de hoofdgedachte van tekst 4 het best weer?
Bekijk het antwoord
Antwoord: C
2018, tijdvak 2: Tekst 1
Opgavetekst
Tekst 1 Wie goed doet... komt nooit in het journaal (en dat is een groot probleem)
(1) In Kapelle moest er een wachtlijst komen – niet voor vluchtelingen, maar voor vrijwilligers. De gemeente kondigde aan dat er tweehonderd mensen uit Syrië zouden komen en een paar uur later hadden honderdvijftig bewoners zich gemeld. In Ootmarsum en Oud-Beijerland gebeurde hetzelfde. In die laatste gemeente meldden zich zelfs meer vrijwilligers dan vluchtelingen.
(2) Terwijl het kabinet inzet op ‘sobere opvang’ staan er duizenden Nederlanders te dringen om te helpen. Terwijl intellectuelen soebatten over quota voor vluchtelingen zijn er voorlopig alleen quota voor vrijwilligers. Velen nemen ondertussen het heft in eigen handen. Zo puilt de oude moskee in de Utrechtse wijk Lombok uit van de kledingpakketten.
(3) De sociale media doen hun naam ineens eer aan. “Wat er ook nodig is,” zo schrijft een Amsterdamse hulpverlener in de Volkskrant, “via oproepen op Facebook is het er binnen een paar uur.” De dankbaarheid onder vluchtelingen is dan ook groot. In Utrecht schreven de vluchtelingen een brief aan de burgemeester: “Ons verblijf in uw stad was kort maar hartverwarmend. Weten dat [we] op de hulp van onze medemensen kunnen rekenen, geeft ons […] vertrouwen in het leven en de mensheid.”
(4) Vertrouwen in de mensheid? Wacht even – voor veel mensen geldt eerder het tegenovergestelde. We zijn in de afgelopen weken overspoeld met berichten over vechtpartijen, bestormingen en scheldkanonnades. Ik heb geen voorpagina gezien over een bijeenkomst waar bewoners rustig met elkaar in gesprek gingen. En de reden is simpel: het goede is zo alomtegenwoordig dat we het niet zien, zeker niet op het journaal.
(5) Deze blindheid is niet zomaar iets van de laatste tijd. Het gaat ook verder dan de neiging van journalisten om te focussen op slecht nieuws. We hebben het hier over een oeroud mensbeeld. Eeuwenlang hebben filosofen betoogd dat we ten diepste beesten zijn. Van Augustinus tot Hobbes tot Nietzsche tot Freud – wijsgeer na wijsgeer heeft geschreven dat de mens eigenlijk egoïstisch is en de beschaving slechts een dun laagje vernis.
(6) Pas in de afgelopen decennia zijn er honderden studies verschenen waaruit blijkt dat dit mensbeeld simpelweg niet klopt. Natuurlijk, de meeste mensen zijn geen heiligen. Dat neemt echter niet weg dat we van nature geneigd zijn tot samenwerking en altruïsme.
(7) Mensen hebben allerlei redenen om anderen te helpen. Soms zijn ze intrinsiek gemotiveerd, soms willen ze hun reputatie opvijzelen, soms apen ze anderen na. Hoe het ook zij: bijna de helft van de Nederlanders doet vrijwilligerswerk, 60 procent is bereid een buurtgenoot te helpen en één op de acht zou zelfs een vluchteling in huis willen nemen. Zogenoemd ‘prosociaal’ gedrag is niet uitzonderlijk. Het is het water waarin we zwemmen.
(8) Maar waar komt ons zwarte mensbeeld dan vandaan? Het punt is niet dat mensen denken dat ze zélf egoïstisch zijn. Integendeel, uit de meeste onderzoeken blijkt dat we onszelf en onze directe omgeving bovengemiddeld sociaal vinden. Pas als het gaat over de mensen die we niet kennen, worden we pessimistischer. “Ik ben goed, wij zijn slecht”, dat is het dominante mensbeeld. Het eerste weten we uit ervaring, het tweede zien we op televisie.
(9) Op 29 augustus 2005 brak de hel los in New Orleans. Op 53 verschillende plekken begaven de dijken het waardoor maar liefst 80 procent van de stad onderliep. De orkaan Katrina werd de grootste natuurramp in de geschiedenis van de Verenigde Staten. Ten minste 1.836 mensen kwamen om.
(10) Het duurde niet lang of de kranten stonden vol met berichten over plunderingen, verkrachtingen en schietpartijen. Er deden allerlei verhalen de ronde over scherpschutters die reddingshelikopters onder vuur namen en gangsters die al plunderend en verkrachtend door de straten zwierven. De hoofdcommissaris van de politie zei dat de stad weggleed in anarchie en de gouverneur van Louisiana vreesde hetzelfde: “Wat mij het meest boos maakt, is dat rampen als deze vaak het slechtste in mensen naar boven brengen.”
(11) Het was dit beeld van New Orleans dat de wereld over ging. “Het vernis van de beschaving is heel dun”, kopte de Volkskrant. De filosoof Ger Groot schreef in De Groene Amsterdammer over “de verdamping van de publieke moraal”. H.J.A. Hofland piekerde in NRC Handelsblad over “de versleten remmen van de beschaving”. Dezelfde krant liet een stuk van de historicus Timothy Garton Ash vertalen. Hij wond er geen doekjes om: “Haal de basiselementen van het ordelijke, beschaafde leven weg – eten, onderdak, drinkwater, een minimum aan persoonlijke veiligheid – en wij vallen binnen een paar uur terug in een hobbesiaanse1) oerstaat, een oorlog van allen tegen allen. […] de meesten gaan het grootste deel van de tijd een meedogenloze strijd aan om te overleven als individu en als soort. Een paar worden tijdelijk engelen, de meesten worden weer apen.”
(12) De Britse historicus vreesde dat we zulke explosies van barbarij steeds vaker zouden meemaken. New Orleans had een klein gaatje geopend in “de dunne korst op het kolkende magma van de menselijke natuur”. En de natuurramp had duidelijk gemaakt wat er onder de oppervlakte schuilt. Een monster.
(13) Pas veel later, toen de journalisten waren verdwenen, het water was weggepompt en de columnisten een nieuw onderwerp hadden gevonden, ontdekten wetenschappers dat er iets heel anders was gebeurd in New Orleans. De stad was niet overspoeld door egoïsme en anarchie. De stad was overspoeld door samenwerking, empathie en heldhaftigheid.
(14) Zeker, er waren voorbeelden van asociaal gedrag te vinden. Maar onderzoekers van het Disaster Research Center van de Universiteit van Delaware concludeerden in 2006 dat “de overweldigende meerderheid van het spontane gedrag prosociaal was”. Honderden groepen werden geformeerd om mensen te redden. Een van die groepen noemde zich de Robin Hood Plunderaars: elf vrienden die voedsel, kleren en medicijnen uitdeelden onder de mensen in de grootste nood.
(15) Het geluid van de scherpschutter bleek achteraf de klep van een gastank te zijn. De hoofdcommissaris moest uiteindelijk toegeven dat hij geen enkel officieel verslag van moord of verkrachting had. En inderdaad: er was veel geplunderd, maar dan vooral door groepen die samenwerkten om te overleven, soms zelfs met de politie. Individueel plundergedrag was zeldzaam en werd sterk afgekeurd.
(16) Katrina voldeed aan het wetenschappelijke beeld van hoe mensen op rampen reageren. Het Disaster Research Center heeft op basis van bijna 700 veldstudies vastgesteld dat er – in tegenstelling tot wat je altijd in films ziet – nooit totale paniek uitbreekt en er nooit sprake is van een vloedgolf van egoïsme. Het aantal misdaden – moord, diefstal, verkrachting – daalt doorgaans. Mensen blijven rustig, ze raken niet in shock en ze komen snel in actie. “En hoeveel er ook geplunderd wordt,” zo merkt een van de oprichters van het onderzoekscentrum in Delaware op, “het verbleekt altijd bij het wijdverspreide altruïsme dat leidt tot het gratis en massale geven en delen van goederen en diensten.”
(17) Het beeld dat geschetst wordt in de media is steevast het omgekeerde van wat er op de rampplek gebeurt. Als de wereld vergaat, is het niet ieder voor zich, maar een voor allen en allen voor een. Als de dijken breken, worden we geen apen, zoals de Britse historicus Timothy Garton Ash verzuchtte, maar excelleren we juist in menselijkheid.
(18) De ramp in New Orleans is een extreem voorbeeld, maar de dynamiek is steeds dezelfde: er is een collectieve tegenslag, er komt een golf van samenwerking, die vervolgens weer de kop wordt ingedrukt door de op hol geslagen nieuwsfabriek. Dankzij jaren van onderzoek weten we dat met name de televisie ons wereldbeeld verpest. “Hoe meer je televisie kijkt, hoe sneller je geneigd bent om te denken dat mensen inherent zelfzuchtig zijn”, zo concludeert Matthieu Ricard op basis van onderzoek van de Universiteit van Pennsylvania. Dat heeft niets te maken met de televisie zelf – het ligt aan de inhoud van de programma’s (programma’s met een positiever mensbeeld kunnen goed gedrag stimuleren).
(19) Neem de vluchtelingencrisis: als mensen zich nu zorgen maken over vechtpartijen, verkrachtingen en een “onhoudbare” toestroom, dan heeft dat alles te maken met wat ze op televisie zien. De mensen met de sterkste mening over vluchtelingen hebben er vaak het minste mee te maken. Natuurlijk, onze vrienden, familie en buren vertrouwen we wel, want die kennen we. Maar de rest van Nederland, en de nieuwkomers? Die kennen we alleen van televisie.
(20) Misschien begint een beter mensbeeld met het vertellen van een ander verhaal. Iedereen weet dat egoïsme, racisme en haat bestaan. Maar altruïsme en naastenliefde zijn evengoed onderdeel van onze natuur. En belangrijker nog: we kunnen deze typisch menselijke eigenschappen verder trainen en stimuleren. Dat kan met constructieve journalistiek, het kan in het onderwijs en het kan door mensen bij elkaar te brengen.
(21) Het punt is: mensen worden niet goed of slecht geboren. Ze worden geboren met de potentie om goed of slecht te worden. In Nederland, een van de veiligste en rijkste landen ter wereld, zijn we al ver gekomen. Onze beschaving is geen dun laagje vernis, het is een dikke vetlaag die ons warm houdt, zelfs als de dijken doorbreken. Maar dat is geen reden om op onze lauweren te rusten.
noot 1 hobbesiaans: naar het idee van de Engelse filosoof Thomas Hobbes (1588-1679) die aangaf dat mensen van nature beesten zijn en dat beschaving het beest in de mens in toom houdt
naar: Rutger Bregman
uit: www.decorrespondent.nl, geraadpleegd op 12 december 2016
Rutger Bregman is historicus en auteur.
Vraag 1 1 punt
Welke uitspraak over de inhoud van de alinea’s 1 tot en met 3 van tekst 1 is juist, in relatie tot de inhoud van alinea 4?
Bekijk het antwoord
Antwoord: D
Vraag 2 1 punt
“Vertrouwen in de mensheid? Wacht even – voor veel mensen geldt eerder het tegenovergestelde.” (regels 37-39)
Hieronder staan vier beweringen over deze uitspraak.
1 De uitspraak benadrukt dat het ongepast is voor de mensen om geen vertrouwen te hebben in de mensheid.
2 De uitspraak maakt de mensen belachelijk die geen vertrouwen hebben in de mensheid.
3 De uitspraak versterkt de tegenstelling tussen de mensen die wel en de mensen die geen vertrouwen hebben in de mensheid.
4 De uitspraak zet de lezer op het verkeerde been om zo het standpunt over vertrouwen in de mensheid subtieler te maken.
Welke bewering is juist?
Bekijk het antwoord
Antwoord: C
Vraag 3 1 punt
Na de inleiding kan tekst 1 worden onderverdeeld in vijf delen, waarin achtereenvolgens de volgende deelonderwerpen centraal staan:
deel 1: De oorsprong van de negatieve visie op de mens
deel 2: Een illustratie van het kantelen van een geschetst mensbeeld
deel 3: Algemene wetenschappelijke bevindingen over menselijk gedrag bij rampen
deel 4: De rol van de televisie bij de totstandkoming van een mensbeeld
deel 5: Aanbevelingen om te komen tot een positiever mensbeeld
Bij welke alinea begint deel 2?
Bekijk het antwoord
- Noemt alinea 9 als de alinea waarin deel 2 begint (1p)
Beoordeel de spelling.
Vraag 4 1 punt
Na de inleiding kan tekst 1 worden onderverdeeld in vijf delen, waarin achtereenvolgens de volgende deelonderwerpen centraal staan:
deel 1: De oorsprong van de negatieve visie op de mens
deel 2: Een illustratie van het kantelen van een geschetst mensbeeld
deel 3: Algemene wetenschappelijke bevindingen over menselijk gedrag bij rampen
deel 4: De rol van de televisie bij de totstandkoming van een mensbeeld
deel 5: Aanbevelingen om te komen tot een positiever mensbeeld
Bij welke alinea begint deel 5?
Bekijk het antwoord
- Noemt alinea 20 als de alinea waarin deel 5 begint (1p)
Beoordeel de spelling.
Vraag 5 1 punt
“‘Ik ben goed, wij zijn slecht’” (regel 93)
Wat wordt met deze zin bedoeld binnen de context van tekst 1?
Bekijk het antwoord
Antwoord: D
Vraag 6 1 punt
Welk van de onderstaande uitspraken geeft de beste karakterisering van de alinea’s 9 tot en met 12?
Bekijk het antwoord
Antwoord: C
Vraag 9 6 punten
“De ramp in New Orleans is een extreem voorbeeld, maar de dynamiek is steeds dezelfde” (regels 223-225)
Verspreid over tekst 1 werkt de auteur die dynamiek ook uit voor de vluchtelingencrisis.
Vat in het onderstaande schema samen hoe die dynamiek voor de vluchtelingencrisis wordt uitgewerkt in tekst 1. Neem daartoe het schema over en vul het aan.
Geef antwoord in een of meer volledige zinnen.
| fase | uitwerking van de fase voor de vluchtelingencrisis |
|---|---|
| 1 | |
| 2 | |
| 3 De nieuwsfabriek slaat op hol. | |
| 4 | Mensen zien vluchtelingen als een probleem. |
Bekijk het antwoord
- Fase 1, kolom fase: er is collectieve tegenslag (er is een ramp gebeurd) (1p)
- Fase 1, kolom uitwerking voor de vluchtelingencrisis: er komen vluchtelingen naar Nederland (1p)
- Fase 2, kolom fase: er is een golf van samenwerking (1p)
- Fase 2, kolom uitwerking voor de vluchtelingencrisis: vrijwilligers zorgen voor hulp aan de vluchtelingen (of duizenden Nederlanders dringen om te helpen) (1p)
- Fase 3, kolom uitwerking voor de vluchtelingencrisis: televisie of media spreekt over vechtpartijen, verkrachtingen, ‘onhoudbare’ toestroom (1p)
- Fase 4, kolom fase: de golf van samenwerking wordt de kop ingedrukt (1p)
Beoordeel de spelling en grammatica.
Vraag 10 1 punt
De voorbeelden van het nieuws over de orkaan Katrina in New Orleans en over de vluchtelingencrisis in Nederland maken volgens tekst 1 duidelijk wat het uiteindelijk effect is van dergelijke nieuwsberichten over dit soort gebeurtenissen.
Welk uiteindelijk effect is dat?
Geef antwoord in een of meer volledige zinnen.
Bekijk het antwoord
- Noemt dat we er een verkeerd of vertekend mensbeeld door krijgen (1p)
Beoordeel de spelling en grammatica.
Vraag 11 2 punten
Welke van de onderstaande zinnen drukt het best uit wat de hoofdgedachte is van tekst 1?
Bekijk het antwoord
Antwoord: A
tekstfragment 1
(1) Met welke periode in de geschiedenis we onszelf ook vergelijken, de gemiddelde wereldburger is vandaag slimmer, rijker, gezonder, veiliger en gelukkiger dan ooit eerder. Wereldwijd leven we langer, zijn we meer met elkaar verbonden en eten we meer, smakelijker en gezonder voedsel. Onze wereld is anno 2016 vrediger, schoner en meer gelijk dan die van 1966, 1916 of welke tijd dan ook.
(2) Waarom weten we dat niet? Misschien moeten we beginnen met te erkennen dat we alle ellende die vandaag op ons af komt niet zelf waarnemen, laat staan persoonlijk meemaken. Sterker: met dat ‘zelf’ gaat het veelal prima. Jaar in, jaar uit laat het Centraal Planbureau weten dat we het humeur van de gemiddelde Nederlander kunnen samenvatten als “met mij gaat het goed, maar met ons gaat het beroerd”. Blijkbaar worden we vooral zo somber door wat ánderen ons vertellen. En die anderen, dat zijn de nieuwsjagers van de media. Dat ze ons zo de put in werken, heeft veel te maken met een hardnekkige wet in de journalistiek: “Goed nieuws is geen nieuws.”
naar: Ralf Bodelier
uit: De Groene Amsterdammer, 18 mei 2016
Vraag 12 1 punt
“Waarom weten we dat niet?” (tekstfragment 1, alinea 2)
Welke verklaring voor deze onwetendheid wordt zowel in tekstfragment 1 als in tekst 1 gegeven?
Geef antwoord in een of meer volledige zinnen.
Bekijk het antwoord
- Noemt dat de media geen of nauwelijks positief nieuws laten zien, of dat ze vrijwel alleen slecht nieuws brengen (1p)
Beoordeel de spelling en grammatica.
2018, tijdvak 2: Tekst 2
Opgavetekst
Tekst 2 Laat de brutalen niet voordringen
(1) Een warm moment van erkenning, zo voelde het voor veel twitteraars1). Ze kregen afgelopen week ineens een telefoontje van het Rapid Response Team (RRT) van de Sociale Verzekeringsbank (SVB), een instantie die werkt in opdracht van de overheid. “Doordat ik op Twitter bezig was, werd ik ineens gebeld”, meldden ze nadien trots op het online berichtenplatform. De blijdschap is begrijpelijk. De nood was hoog. De SVB had een flinke achterstand opgelopen bij de uitbetalingen van toeslagen waarmee circa tweehonderdduizend Nederlanders zelf hun zorg inkopen. Hierdoor kregen tienduizenden hulpverleners de afgelopen tijd hun geld niet. Op de sociale media brak onrust uit. Op Twitter was de hashtag #svb-alarm een weekend lang trending topic2). De digitale golf van verontwaardiging leidde zelfs tot een Kamerdebat over de chaos met de uitbetalingen.
(2) Wie twittert, wordt gehoord. In het bedrijfsleven is dat heel gewoon. Gaat u maar eens kijken bij de afdeling webcare van een grote onderneming. Daar observeert men hoe het eigen merk het ‘doet’ op de sociale netwerken. Erupties van aandacht voor het merk zien de webcaremedewerkers terug in hun grafiekjes. Ze zoomen dan onmiddellijk in op de bron van de onrust en speuren naar herrieschoppers met ‘een hoge impact’. Deze impact hangt af van het aantal vrienden (Facebook), contacten (LinkedIn) of volgers (Twitter). Hoe meer digitale verbindingen u heeft, des te belangrijker vinden bedrijven wat u online meldt. Heeft u minder dan vijfhonderd volgers op Twitter? Dan doet u er nauwelijks toe. Pas boven de duizend gaan ze op u letten en neemt de kans toe dat u snel antwoord krijgt. Bent u een BN’er met tien-, twintig- of wel honderdduizend volgers, dan weet u zeker dat u online op handen wordt gedragen.
(3) Wat het bedrijfsleven al deed, doet de overheid nu dus ook. De SVB belt burgers omdat ze actief zijn op Twitter. Als het even kan, worden de problemen van de digitale klagers zo snel mogelijk opgelost. Niks mis mee, zo lijkt het. Mooi is dat de sociale media burgers bevrijden uit hun onmondigheid. Als een onderwerp leeft, kan eenieder met wat mazzel en een goede timing een effectieve campagne lanceren. De andere kant is dat de brutalen zich nu ook via de sociale media de wereld toe-eigenen. Wie kan bogen op een groot digitaal netwerk, wordt met egards behandeld, niet alleen door het bedrijfsleven maar ook door de overheid. Zo ontstaan ‘voordringkanalen’, waarschuwde een van mijn volgers. En hij heeft gelijk.
(4) De maatschappelijke versplintering neemt zorgwekkende vormen aan, concludeerde het Sociaal en Cultureel Planbureau (SCP) eind vorig jaar in zijn rapport Verschil in Nederland. Deze segmentatie hangt samen met verschillen in ‘hulpbronnen’ waaruit mensen putten. Het SCP onderscheidt vier van deze ‘kapitalen’: ten eerste persoonskapitaal (schoonheid, kracht en intelligentie); ten tweede economisch kapitaal (opleiding, inkomen en vermogen); ten derde cultureel kapitaal (taalgebruik, smaak en reputatie) en ten vierde sociaal kapitaal (netwerken).
(5) Het kapitaal dat mensen aanboren via de sociale media, is vooral cultureel en sociaal kapitaal. Maar de digitale media bieden ook extra mogelijkheden: een ‘digitaal kapitaal’. En helaas zit dit nieuwe kapitaal dan weer vooral bij de mensen die al bulken van de andere kapitalen. Het nieuwe digitale kapitaal is een kans voor de gewone man, maar het jaagt ook de maatschappelijke segmentatie aan. We willen mondige mensen, maar geen voordringkanalen voor de brutalen. Het is aan de overheid op de sociale media hierin het juiste midden te vinden; een belangrijke opdracht, urgent ook, zeker voor het RRT van de SVB.
noot 1 twitteraars: mensen die een kort bericht sturen via het sociale medium Twitter
noot 2 trending topic: een onderwerp dat in een korte periode een van de meest genoemde onderwerpen op Twitter is
naar: Kees Kraaijeveld
uit: Vrij Nederland, 11 februari 2015
Kees Kraaijeveld is een columnist die vooral schrijft over economische onderwerpen.
Vraag 17 1 punt
“Niks mis mee, zo lijkt het.” (regels 59-60)
Deze zin suggereert dat er wel degelijk iets mis is.
Leg uit wat er mis is volgens tekst 2.
Geef antwoord in een of meer volledige zinnen en gebruik voor je antwoord niet meer dan 20 woorden.
Bekijk het antwoord
- Noemt dat er sprake is van een ongelijke behandeling van mensen (door overheid en bedrijfsleven), of dat wie de meeste volgers heeft de meeste aandacht en respect krijgt (van overheid en bedrijfsleven) (1p)
Maximumlengte van het antwoord: 20 woorden. Beoordeel de spelling en grammatica.
Vraag 18 1 punt
In alinea 3 wordt de term ‘voordringkanalen’ geïntroduceerd.
Leg uit op welke manier sociale media kunnen leiden tot ‘voordringkanalen’.
Geef antwoord in een of meer volledige zinnen en gebruik voor je antwoord niet meer dan 20 woorden.
Bekijk het antwoord
- Noemt dat degene met de meeste volgers (op sociale media) voorrang krijgt, of dat bedrijven en de overheid vooral reageren op mensen met veel volgers (1p)
Maximumlengte van het antwoord: 20 woorden. Beoordeel de spelling en grammatica.
Vraag 19 1 punt
Welke van de onderstaande zinnen geeft de hoofdgedachte van alinea 3 het best weer?
Bekijk het antwoord
Antwoord: D
Vraag 20 1 punt
In alinea 5 wordt de term ‘digitaal kapitaal’ geïntroduceerd.
Wat wordt met deze term bedoeld?
Bekijk het antwoord
- Noemt dat digitaal kapitaal de (mate van) invloed is die iemand heeft in de sociale media (1p)
Beoordeel de spelling.
Vraag 22 1 punt
De titel van tekst 2 is ‘Laat de brutalen niet voordringen’.
Wat betekent deze titel, gelet op de tekst?
Die betekent dat
Bekijk het antwoord
Antwoord: A
2018, tijdvak 2: Tekst 3
Opgavetekst
Tekst 3 Woningnood
(1) Het wordt een nieuwe, zij het nog aarzelende trend: het gepieker van 55-plussers over het grote huis waarin zij nu wonen. Blijven ze daar of verhuizen ze naar een kleiner, comfortabeler huis met minder onderhoud? Dat is een moeilijke stap, een soort afscheid van een intens geleefd leven.
(2) Een appartement is één mogelijkheid. Het driegeneratiehuis is een andere optie. Dat heeft een lange traditie in onder meer Italië en Duitsland, maar bestaat jammer genoeg niet of nauwelijks in Nederland. Het is niettemin een goede oplossing.
(3) Tot voor kort behoorde de opvatting dat de gemeenschap als geheel verantwoordelijk is voor de kwaliteit van het leven van de verschillende generaties, tot de overlevingsregels van onze cultuur. Maar die verantwoordelijkheid wordt in toenemende mate naar het privédomein gedirigeerd. Bij een opname in het ziekenhuis bijvoorbeeld, wacht u doorgaans een minimaal verblijf. En vallen er gaten in het vangnet van thuis-, kraam- of gezinszorg, dan vraagt thuiszorg al snel: “Kan de familie dat niet oplossen?” Familieverbanden zijn in deze tijd nog een van de weinige constante gegevenheden. Je familie blijft altijd bestaan. Bloedverwantschap heeft doorgaans ook een zekere onbaatzuchtigheid.
(4) In ons land wachten vooral jonge mensen op een betaalbaar huurhuis, soms jarenlang. In de nabije toekomst moeten er ten minste 50.000 van zulke betaalbare sociale-woningbouwhuizen worden gerealiseerd.
(5) Een driegeneratiehuis kan uitkomst bieden, zowel voor de kinderen die een groter huis zoeken als voor de ouders die kleiner willen wonen. In een ruim appartement met eigen ingang op de begane grond wonen de ouders, die daar hun eigen leven leiden. Op de eerste verdieping woont een van hun kinderen, met het eigen gezin. Ten slotte kan de derde verdieping al naar gelang de behoefte worden ingericht.
(6) In zo’n driegeneratiehuis is de wederzijdse hulp dicht bij de hand. Ook biedt het financieel gezien een antwoord: de jonge generatie woont in een groter huis dat ze anders niet had kunnen betalen. Tegelijkertijd is deze manier van wonen goedkoper: er is immers maar één tuin, één grasmaaimachine, één was- en droogcombinatie, één abonnement op kranten en tijdschriften. Maar het is vooral de aanwezigheid van wederzijdse dienstverlening die de kwaliteit van leven voor iedereen aanzienlijk beter kan maken.
(7) Onlangs sprak ik een Duitse vrouw. Haar ouders bouwden 35 jaar geleden een driegeneratiehuis. De onderste woonlaag was voor haar grootouders, de middelste voor haar ouders, broer en haarzelf, de bovenste verdieping zou later voor haar en haar gezin worden. “In veel opzichten is het een ideale woonvorm”, zei ze. “Als kind en puber was ik nooit alleen. Eigenlijk had ik twee paar ouders. Vaak was dat leuk, soms niet. Tijdens onze vakanties zorgden mijn grootouders voor de planten en de dieren. Ook pasten ze op. Beide grootouders konden tot hun dood in huis en bij hun familie blijven. Dat geldt nu ook voor mijn bejaarde ouders, die beneden wonen. Mijn man en ik hebben met onze drie kinderen de twee overige verdiepingen.”
(8) Het wonen van drie generaties onder één dak of dicht bij elkaar was in Nederland lange tijd heel normaal. De gezamenlijke inspanning van zo veel mogelijk handen diende de materiële en fysieke overleving. Dat hoefde niet eens zo nadrukkelijk georganiseerd te worden in een land waar veel mensen boeren, ambachtslieden of middenstanders waren en er vaak geen scheiding bestond tussen wonen en werken. Pas na de Tweede Wereldoorlog veranderde dat ingrijpend, door de wederopbouw. Vanaf dat moment stimuleerde de overheid de bouw van bejaardenoorden.
(9) Ouders van een zekere leeftijd konden een positieve daad stellen door naar zo’n oord te verhuizen; ze maakten daarmee woonruimte vrij voor een jong gezin. Het ‘kerngezin’ werd dus door de Nederlandse overheid – anders dan in de andere West-Europese landen – doelbewust gepropageerd. De middengeneratie kreeg op deze manier de handen vrij en kon zo de industrialisatie en economische groei het best dienen, was de opvatting. Zo zijn wij aan onze bejaardenverpleegcultuur gekomen, die nu gaandeweg steeds beperkter wordt. In Duitsland en Italië daarentegen heeft die cultuur, ook na de oorlog, nooit uitgebreid bestaan.
(10) In ons land zou een aanzienlijke bouw van driegeneratiehuizen een oplossing zijn. Dan kunnen al die vijftigplussers hun huis verkopen, om vervolgens samen met een van hun kinderen en kleinkinderen – die vaak minder te besteden hebben – in zo’n driegeneratiehuis te gaan wonen. Alle partijen zijn daarbij gebaat. Nu de verzorgingsstaat voor onze ogen afbrokkelt, wordt solidariteit tussen generaties weer belangrijk, onmisbaar zelfs. We zullen het steeds meer van onze familie moeten hebben.
naar: Heleen Crul
uit: NRC Handelsblad, 5 & 6 maart 2016
Heleen Crul is journalist en schrijver en geeft lezingen.
Vraag 24 1 punt
Na de inleiding kan tekst 3 worden onderverdeeld in drie delen die achtereenvolgens van de volgende tussenkopjes kunnen worden voorzien:
deel 1: Maatschappelijke ontwikkelingen
deel 2: Een reactie op maatschappelijke ontwikkelingen
deel 3: Historische achtergronden
deel 4: Hernieuwde solidariteit
Bij welke alinea begint deel 2?
Bekijk het antwoord
- Noemt alinea 5 als de alinea waarin deel 2 begint (1p)
Beoordeel de spelling.
Vraag 25 1 punt
Na de inleiding kan tekst 3 worden onderverdeeld in drie delen die achtereenvolgens van de volgende tussenkopjes kunnen worden voorzien:
deel 1: Maatschappelijke ontwikkelingen
deel 2: Een reactie op maatschappelijke ontwikkelingen
deel 3: Historische achtergronden
deel 4: Hernieuwde solidariteit
Bij welke alinea begint deel 3?
Bekijk het antwoord
- Noemt alinea 8 als de alinea waarin deel 3 begint (1p)
Beoordeel de spelling.
Vraag 28 3 punten
In de alinea’s 8 en 9 wordt beschreven hoe de woonsituatie in Nederland was in bepaalde periodes en waardoor dat kwam. Een gedeelte van die beschrijving is in onderstaand schema weergegeven.
Neem het schema over en vul de ontbrekende onderdelen van het schema in.
| periode | situatie | oorzaak |
|---|---|---|
| Meerdere generaties wonen onder een dak. | ||
Bekijk het antwoord
- Vult de vijf ontbrekende elementen van het schema in: periode van de rij ‘Meerdere generaties wonen onder een dak’ (voor de Tweede Wereldoorlog, vroeger); oorzaak daarvan (praktische omstandigheden, economisch voordeel, materiële en fysieke overleving); periode van de tweede rij (na de Tweede Wereldoorlog, later); situatie daarvan (de oudere generatie woont op zichzelf, generaties leven gescheiden van elkaar); oorzaak daarvan (wederopbouw, de overheid stimuleert de bouw van bejaardenoorden) (3p)
Puntentabel: indien vijf elementen juist 3 punten; indien vier elementen juist 2 punten; indien drie elementen juist 1 punt; indien minder dan drie elementen juist 0 punten. Beoordeel de spelling.
Vraag 29 3 punten
“Het ‘kerngezin’ werd dus door de Nederlandse overheid – anders dan in de andere West-Europese landen – doelbewust gepropageerd.” (regels 113-117)
Leg uit op welke manier en met welk doel het kerngezin werd gepropageerd, volgens tekst 3.
Geef antwoord in een of meer volledige zinnen en gebruik voor je antwoord niet meer dan 40 woorden.
Bekijk het antwoord
- Noemt dat oudere ouders (ouders van een zekere leeftijd) werden gestimuleerd om naar een bejaardenoord te verhuizen (1p)
- Noemt dat daardoor de middengeneratie de handen vrij kreeg (1p)
- Noemt dat dit de industrialisatie en de economische groei moest dienen (1p)
Maximumlengte van het antwoord: 40 woorden. Beoordeel de spelling en grammatica.
Vraag 30 3 punten
In de alinea’s 4 tot en met 6 worden verschillende problemen benoemd die met het wonen in een driegeneratiehuis kunnen worden opgelost.
“In ons land zou een aanzienlijke bouw van driegeneratiehuizen een oplossing zijn.” (regels 127-129)
Noem er drie.
Geef antwoord in een of meer volledige zinnen.
Bekijk het antwoord
- Noemt drie van de volgende problemen: er zijn lange wachtlijsten (voor een betaalbaar huurhuis); de grootte van het huis past niet (bij de gezinssituatie); er is behoefte aan wederzijdse hulp (die er anders niet altijd zou zijn); op jezelf wonen is (relatief) duur (3p)
Per juist element 1 punt; drie van de vier elementen tellen. Voordelen uit alinea 7 niet goed rekenen. Beoordeel de spelling en grammatica.
Vraag 32 2 punten
Welke van de onderstaande zinnen geeft het best weer wat de hoofdgedachte is van tekst 3?
Bekijk het antwoord
Antwoord: B
2018, tijdvak 2: Tekst 4
Opgavetekst
Tekst 4 Leerling vindt school saai, maar presteert goed
(1) De Oeso1) maakt elk jaar een vergelijking van verschillende onderwijsstelsels, maar voor het eerst sinds zestien jaar is er nauwkeurig ingezoomd op de eigenaardigheden van het Nederlandse onderwijs. Minister Bussemaker, van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap, had speciaal gevraagd om het rapport. De blik van een buitenstaander kan ertoe bijdragen het Nederlandse onderwijssysteem, waar altijd discussie over is, vooruit te helpen.
(2) Zelf snappen ze het eigenlijk ook niet zo goed, erkende de Oeso. Nederlandse leerlingen zijn bijzonder ongemotiveerd en ongedisciplineerd, en toch scoren ze goed in vergelijking met andere leerlingen in Europa. De Nederlandse Onderwijsinspectie wees al eerder op de lage motivatie van scholieren in Nederland. Het is een fenomeen dat slecht wordt begrepen. In andere landen zeggen leerlingen dat ze dol zijn op school, hier vinden ze het allemaal maar saai. En toch behoort het Nederlandse onderwijsstelsel tot de beste van de wereld.
(3) De Oeso is verder verbaasd dat de uitzonderlijk vroege selectie van leerlingen niet zo slecht uitpakt als de onderzoekers verwachtten. Kinderen moeten vroeg kiezen voor een schoolniveau en toch slaagt Nederland erin iedereen mee te krijgen. Kansarme kinderen behalen hier makkelijker een diploma dan elders. Ook immigrantenkinderen zijn hier over het algemeen beter af dan in andere Oeso-landen.
(4) Dat komt doordat Nederland veel aandacht besteedt aan het meekrijgen van kinderen die achterstanden hebben of die moeite hebben met leren. Dat gaat soms wel ten koste van de aandacht voor kinderen die meer aankunnen. Dat brengt met zich mee dat Nederlandse universiteiten het nooit zullen winnen van de topuniversiteiten van deze wereld en dat Chinese kinderen beter kunnen rekenen.
(5) Complimenten of niet, de Oeso legt de vinger wel op een aantal zere plekken: het was bijvoorbeeld geen goed idee om leraren meer invloed te geven op het schooladvies van hun leerlingen en de eindtoets minder belangrijk te maken. De achterliggende gedachte is misschien best sympathiek, maar Nederland zou alle kinderen toch weer moeten onderwerpen aan een landelijke test om te bepalen welk niveau bij ze past.
(6) Die aanbeveling staat lijnrecht tegenover de hervormingen van afgelopen jaar. De eindtoets in het basisonderwijs is juist minder belangrijk dan het oordeel van de leraar. De eerste praktijkervaringen wezen al uit dat die maatregel de ongelijkheid tussen leerlingen vergroot, de Oeso sluit zich nu aan bij die kritiek.
(7) Ook op het niveau van leerkrachten heeft de Oeso wat aan te merken. Dat niveau moet hoger, klinkt het al jaren. Maar zodra de eisen voor aankomende leraren strenger worden, ontstaat er een paar jaar later een docententekort. De afgelopen jaren is al flink ingezet op strengere selectie van aankomende docenten. Toen de eisen voor de pabo strenger werden, leidde dat onmiddellijk tot een lagere studenteninstroom. Dat is nu ook weer niet de bedoeling.
(8) Minister Bussemaker en staatssecretaris Dekker van Onderwijs zeiden gisteren in een eerste reactie dat ze met een aantal aanbevelingen wat moeite hebben. Met name die over de eindtoets zit ze niet lekker. “Die staat op gespannen voet met de waarde die wij hechten aan het professionele oordeel van de leerkracht.”
noot 1 Oeso: Organisatie voor economische samenwerking en ontwikkeling, het samenwerkingsverband van rijke industrielanden
naar: Romana Abels
uit: Trouw, 26 mei 2016
Romana Abels is parlementsredacteur.
Vraag 33 1 punt
“Minister Bussemaker, van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap, had speciaal gevraagd om het rapport.” (regels 6-9)
Waarom had de minister hierom gevraagd, volgens tekst 4?
Bekijk het antwoord
Antwoord: D
Vraag 34 2 punten
De Oeso spreekt haar verbazing uit over een tweetal uitkomsten van het onderzoek.
Welke twee uitkomsten zijn dat?
Geef antwoord in een of meer volledige zinnen.
Bekijk het antwoord
- Noemt dat Nederlandse leerlingen ongemotiveerd en ongedisciplineerd zijn, maar toch goed scoren (1p)
- Noemt dat de vroege selectie niet zo slecht uitpakt als de onderzoekers verwachtten (zelfs beter dan verwacht) (1p)
Beoordeel de spelling en grammatica.
Vraag 35 2 punten
De Oeso heeft niet alleen positieve opmerkingen over het Nederlandse onderwijssysteem.
Wat zijn de twee belangrijkste punten van kritiek die worden genoemd in tekst 4?
Geef antwoord in een of meer volledige zinnen.
Bekijk het antwoord
- Noemt dat het geen goed idee is om leraren meer invloed te geven op het schooladvies en de eindtoets minder belangrijk te maken (de eindtoets moet belangrijker worden; leerkrachten moeten minder invloed krijgen op het schooladvies) (1p)
- Noemt dat het niveau van de leerkrachten omhoog moet of te laag is (1p)
Beoordeel de spelling en grammatica.
Vraag 36 1 punt
Waardoor zullen volgens de Oeso de Nederlandse universiteiten het nooit winnen van buitenlandse topuniversiteiten?
Bekijk het antwoord
Antwoord: C
Vraag 37 1 punt
Wat is volgens het rapport van de Oeso en ervaringen uit de schoolpraktijk het gevolg van de veranderde wijze waarop het schooladvies tot stand komt?
Geef antwoord in een of meer volledige zinnen.
Bekijk het antwoord
- Noemt dat de hervormingen de ongelijkheid tussen leerlingen vergroten (1p)
Beoordeel de spelling en grammatica.
Hoe vaak leesvaardigheid in het examen komt
| Examen | Vragen | Aantal | Aandeel |
|---|---|---|---|
| 2026, tijdvak 1 | 1, 3-7, 9, 13-14, 22-23, 27, 29, 31, 33-35 | 17 | 49% |
| 2026, tijdvak 2 | 1, 6-8, 10, 16, 22, 26-28, 30, 32-36 | 16 | 44% |
| 2025, tijdvak 1 | 1-2, 5-6, 10-12, 17-19, 22-23, 36, 38-39 | 15 | 36% |
| 2025, tijdvak 2 | 1-5, 7, 10-15, 21-22, 27, 29, 31-33, 35, 37, 39 | 22 | 56% |
| 2024, tijdvak 1 | 2-3, 5-7, 10-11, 13, 17, 20, 22, 25, 27-32, 36, 38 | 20 | 50% |
| 2024, tijdvak 2 | 3, 7, 9, 17, 19, 24-26, 28-29, 31-34, 36 | 15 | 42% |
| 2023, tijdvak 1 | 1-5, 10, 12-17, 19, 22, 24, 26, 28-29, 35-36 | 20 | 54% |
| 2023, tijdvak 2 | 1-2, 4-5, 9-13, 15, 17-19, 23-24, 28-29, 34-35, 39 | 20 | 51% |
| 2022, tijdvak 1 | 1-4, 7-8, 12, 15-16, 18-20, 22-27, 32, 36, 38, 40 | 22 | 55% |
| 2022, tijdvak 2 | 1, 7-9, 11-14, 16-17, 26, 29-31 | 14 | 37% |
| 2022, tijdvak 3 | 1-2, 4, 7-8, 11, 13, 17-18, 23, 25, 27-32, 37, 39-40 | 20 | 49% |
| 2021, tijdvak 1 | 1-3, 5, 11-14, 16, 18, 20-29, 31-32, 35, 41-42 | 25 | 60% |
| 2021, tijdvak 2 | 2-6, 8-13, 15, 17, 22-23, 25, 32-33, 38 | 19 | 50% |
| 2021, tijdvak 3 | 2-3, 5-6, 8-9, 13, 19, 21, 23-36 | 23 | 64% |
| 2019, tijdvak 1 | 1-5, 7-12, 17, 20-21, 29, 35, 40 | 17 | 44% |
| 2019, tijdvak 2 | 4-5, 9-11, 14-21, 23-24, 26, 29, 36-38 | 20 | 53% |
| 2018, tijdvak 1 | 1-3, 5, 17-20, 23-25, 28-29, 32-36 | 18 | 50% |
| 2018, tijdvak 2 | 1-6, 9-12, 17-20, 22, 24-25, 28-30, 32-37 | 26 | 68% |
In 18 van de 18 ingedeelde examens Nederlands havo staat een vraag over leesvaardigheid, samen 349 vragen (51% van alle examenvragen). De meeste stonden in 2018, tijdvak 2: 26 vragen. In de examens van 2024 tot en met 2026 ging 46% van de vragen over leesvaardigheid, daarvoor 53%. Het onderwerp krijgt de laatste jaren minder ruimte.
Oefenen met leesvaardigheid
Maak de 15 nieuwste examenvragen over leesvaardigheid online, zonder account, of kies de vragen uit één jaar (2025, 2024, 2023, 2022, 2021, 2019 en 2018). Het AI-model kijkt ze na volgens het correctievoorschrift, je docent keurt het resultaat goed en je krijgt per vraag je punten en feedback in je mail.
Oefen de vragen over leesvaardigheid
Andere onderwerpen Nederlands havo
Leesvaardigheid op andere niveaus
- Examenvragen leesvaardigheid Nederlands vmbo-bb
- Examenvragen leesvaardigheid Nederlands vmbo-gl/tl
- Examenvragen leesvaardigheid Nederlands vmbo-kb
- Examenvragen leesvaardigheid Nederlands vwo
Nakijken als docent
Kies het examen in de vragenbank
In de vragenbank van ToetsChecker staat elk examen Nederlands havo onder Eindexamens. Je neemt de examenvragen over in een eigen toets, alles of een selectie, of je leest het examen met het correctievoorschrift in als correctiemodel.
Laat de klas het examen maken
Op papier, zoals het echte examen: je scant de stapel in één keer of mailt de scan naar je scanadres. Of online, als digitale toetsafname met toezicht; de opgavetekst staat dan als bron bij elke vraag. Afbeeldingen uit het examen gaan niet mee, die staan in de PDF van de opgaven.
Geef de resultaten vrij
Het AI-model kijkt elk examen na volgens het correctievoorschrift en schrijft feedback per vraag. Bij een oefenexamen geef je alles in één keer vrij; bij een toets die meetelt loop je het voorstel eerst na. De leerling ziet het resultaat pas na jouw vrijgave.
ToetsChecker is geen examensite: je kijkt er ook je eigen SO's, proefwerken, praktische opdrachten en verslagen mee na, handgeschreven of digitaal, met jouw correctiemodel en feedback per vraag. Een gratis account heeft alle functies en 200 credits per maand, genoeg om ongeveer 100 toetsen te laten nakijken. Maak een gratis account of lees eerst hoe het nakijken werkt.
Hoe ToetsChecker Nederlands per vraagtype nakijkt, lees je op Nederlands toetsen nakijken met AI.
Alle oefentoetsen en eindexamens van dit vak staan op Nederlands oefenen. Wat je op je centraal examen nodig hebt om te slagen, reken je uit met de slaag-zakcalculator.
Veelgestelde vragen
Hoe vaak komt leesvaardigheid voor in het eindexamen Nederlands havo?
In de 18 ingedeelde examens van 2018 tot en met 2026 gaan 349 vragen over leesvaardigheid, 51% van alle examenvragen. Het onderwerp staat in 18 van die examens.
In welk examen Nederlands havo stonden de meeste vragen over leesvaardigheid?
In het examen van 2018, tijdvak 2, met 26 vragen: 1-6, 9-12, 17-20, 22, 24-25, 28-30, 32-37.
Hoe oefen ik examenvragen over leesvaardigheid?
Op deze pagina staan alle vragen over leesvaardigheid met het antwoord. Je maakt ook de 15 nieuwste vragen online, of die van één jaar, zonder account: het AI-model kijkt ze na, je docent keurt het resultaat goed en je krijgt per vraag feedback.