Examenvragen leesvaardigheid Nederlands vmbo-gl/tl

279 vragen over leesvaardigheid uit 18 centrale examens van 2018 tot en met 2026.

Kort antwoord

Leesvaardigheid komt in 18 van de 18 examens Nederlands vmbo-gl/tl voor, met 279 vragen (46% van alle examenvragen). Het meest in 2026, tijdvak 2 (21 vragen). Je oefent de vragen online en het AI-model kijkt ze na volgens het correctievoorschrift.

Alle examenvragen over leesvaardigheid

Per examen de vragen over leesvaardigheid, nieuwste eerst, met de tekst van de opgave erbij. Onder elke vraag klap je het antwoord uit het correctievoorschrift open.

Oefen de vragen over dit onderwerp online

2026, tijdvak 1: Tekst 1 Dagelijks douchen

Opgavetekst

(1) Lekker warm water, genoeg sop en dat het liefst twee keer per dag. Terwijl het vroeger gebruikelijk was om hooguit een keer per week onder een stromende douche te stappen, zijn er steeds meer mensen die twee keer per dag gaan.

(2) Maar dat is helemaal niet goed voor onze huid. En dus is ons douchegedrag een terugkerend gespreksonderwerp in de spreekkamer van dermatologen¹⁾. “Als jij een wat drogere, gevoelige huid hebt, kunnen klachten van eczeem of psoriasis²⁾ door douchen verergeren”, verklaart Jacco de Pooter, dermatoloog in het Isala Dermatologisch centrum in Zwolle. “Door te warm water, te veel water én wassen met zeep poetsen we namelijk de vetlaag van onze huid. Het gevolg: onze huid wordt droog en kwetsbaar.”

(3) Laten we er eerst een paar cijfers bij pakken. De recentste zijn van het CBS³⁾ uit 2021: de gemiddelde Nederlander doucht zes keer per week, ruim 7 minuten per dag. Per persoon gaat ruim 46 liter per dag op aan douchen. Jongeren tussen 15 en 25 jaar douchen gemiddeld vaker dan een keer per dag én langer, namelijk 8,4 minuten.

(4) Wie een gevoelige huid heeft, loopt een groter risico om bijvoorbeeld eczeem te krijgen, stellen dermatologen. Nu al hebben meer dan 800.000 mensen eczeem door aanraking met bepaalde producten, zoals zeep. De verwachting is dat die groep de komende jaren groter wordt. Ter illustratie: tijdens de coronapandemie zagen dermatologen meer patiënten die eczeem op de handen kregen door al het handen wassen.

(5) “Niemand wil stinken en we denken dat het normaal is om allerlei producten te gebruiken. Maar dat is helemaal niet nodig”, stelt hoogleraar Thomas Rustemeyer, dermatoloog in het Amsterdam UMC. Het is genoeg om alleen de oksels, liezen en voeten met zeep te wassen. Alleen als de huid zichtbaar vies is, kan daar een sopje overheen. Maar anders volstaat water.

(6) “Eigenlijk is ons douchegedrag het resultaat van ‘een revolutie in persoonlijke hygiëne’”, zegt Hilde Bras, hoogleraar economische en sociale geschiedenis aan de Rijksuniversiteit Groningen. “Pas na de Tweede Wereldoorlog werd douchen steeds normaler. Toen drong het pas door tot de lagere klasse.” Lange tijd was een douche of warm bad alleen beschikbaar voor mensen met geld en uit welvarende gezinnen.

(7) In de geschiedenisboeken is niet veel te vinden over douchen. Maar de gegevens die er zijn, laten zien dat het pas sinds de tweede helft van de twintigste eeuw normaler werd. In 1940 had de helft van de Amerikaanse huizen een badkamer, in 1970 was dat 90 procent. In 1937 nam de helft van de Duitsers nog één keer per week een douche, in de jaren tachtig was dat dagelijks. “Het duurde lang voordat we allemaal stromend water hadden, laat staan warm stromend water. De geschiedenis van persoonlijke hygiëne is enorm onderbelicht”, weet Bras.

(8) Ook zoiets: handen wassen deden mensen lange tijd niet vanwege de hygiëne, maar vooral als onderdeel van de verzorging. “Ze koppelden dat helemaal niet aan hygiëne en de verspreiding van ziektes. Zelfs artsen wasten hun handen niet voordat ze een vrouw hielpen bevallen”, vertelt Bras.

(9) Een douche is nu niet meer uit onze huizen weg te denken, maar eigenlijk is dat dus iets van de laatste decennia. Het verklaart waarom we nu vooral nog ouderen kennen die niet elke dag douchen. Zij hebben de tijd meegemaakt waarin ze spaarzaam moesten zijn met water en frissen zich regelmatig op met een washandje bij de wasbak.

(10) Vooral bij jongere generaties zijn de ideeën over douchen en hygiëne in rap tempo veranderd. Dusdanig zelfs dat we nu soms te vaak een warme straal op ons lichaam zetten. “Sommige patiënten douchen 20 minuten per dag, vooral pubers zijn berucht”, zegt Niels Deenen, dermatoloog in het Groene Hart Ziekenhuis in Gouda. “Als je vertelt wat dat met de huid doet, reageren ze verbaasd. Veel mensen weten dat niet.”

(11) Maar hoe kunnen we dan het beste douchen? Daar hebben de dermatologen best adviezen voor: ga een keer per dag 5 minuten, zet het water op een maximale temperatuur van 37 graden en sop niet het hele lichaam in met een dikke laag zeep. Bijkomend voordeel: het is ook nog beter voor de portemonnee.

(12) Al krijgt heus niet iedereen meteen eczeem van een lange, warme douche. Deenen: “Sommige mensen hebben van zichzelf een vette huid. Die zullen minder snel problemen krijgen. En een keertje langer of twee keer op een dag douchen kan echt geen kwaad.”

noot 1 dermatologen: huidspecialisten
noot 2 psoriasis: huidziekte
noot 3 CBS: Centraal Bureau voor de Statistiek, verzamelt data over de Nederlandse samenleving

Ellen van Gaalen, AD, 10 juni 2024

Aan het begin van alinea 1 staat: “Lekker warm water, genoeg sop en dat het liefst twee keer per dag.”

Vraag 1 1 punt

Hoe komt het dat de huid hier droog en kwetsbaar door wordt?

Bekijk het antwoord

De kern van een goed antwoord is:

De vetlaag van de huid verdwijnt.

Vraag 1 in het hele examen

In alinea 6 spreekt Hilde Bras over ‘een revolutie in persoonlijke hygiëne’.

Vraag 3 1 punt

Wat hield die revolutie in?

Na de Tweede Wereldoorlog

  1. A kwam er veel meer aandacht voor de geschiedenis van persoonlijke hygiëne.
  2. B nam het aantal mensen dat thuis een badkamer heeft sterk toe.
  3. C werd het nemen van een douche of een bad voor veel meer mensen gebruikelijk.
  4. D zijn bij jongeren de ideeën over douchen en hygiëne snel veranderd.
Bekijk het antwoord

Antwoord: C

C

Vraag 3 in het hele examen

In de tekst wordt gesteld dat er nog ouderen zijn die niet iedere dag douchen. Hieronder staan mogelijke verklaringen hiervoor.

Ze zijn het niet gewend, want

  • 1 vroeger hadden maar weinig mensen een douche.
  • 2 vroeger leverde douchen al huidklachten op, maar was er nog geen goede behandeling hiervoor.
  • 3 vroeger moesten mensen zuinig zijn met water.
  • 4 vroeger werd douchen niet gezien als een vorm van persoonlijke hygiëne.

Vraag 4 1 punt

Welke TWEE verklaringen komen overeen met de tekst? Noteer de TWEE nummers van die verklaringen.

Bekijk het antwoord

1 en 3

Opmerkingen

  • Het scorepunt alleen toekennen als de twee juiste antwoorden zijn gegeven.
  • Het scorepunt niet toekennen als de kandidaat meer dan twee antwoorden geeft.

Vraag 4 in het hele examen

Vraag 5 1 punt

Wat is volgens de tekst het belangrijkste voordeel van minder douchen?

Gebruik voor je antwoord niet meer dan 10 woorden.

Bekijk het antwoord

De kern van een goed antwoord is:

minder kans op huidklachten / geen huidklachten / minder kans op een droge huid / minder kans op een kwetsbare huid / Het is beter voor de huid.

Opmerking

Het scorepunt niet toekennen als de kandidaat alleen voorbeelden noemt, zoals eczeem en psoriasis.

Maximumlengte van het antwoord: 10 woorden.

Vraag 5 in het hele examen

Hieronder staat een tip voor douchen. Deze tip komt van de website van Milieu Centraal, een organisatie die mensen helpt om duurzame keuzes te maken.

Douche 5 minuten. Neem een leuke douchetimer die je helpt herinneren om maximaal 5 minuten te douchen. Als je van 7,4 naar 5 minuten douchen gaat, bespaar je jaarlijks zo’n € 36 per persoon.

Vraag 8 1 punt

Bij welke alinea past deze tip het best?

  1. A alinea 1
  2. B alinea 3
  3. C alinea 9
  4. D alinea 11
Bekijk het antwoord

Antwoord: D

D

Vraag 8 in het hele examen

2026, tijdvak 1: Tekst 2 Perenbomen als vervanging voor de verloren riffen van de Waddenzee?

Opgavetekst
Zwart-witfoto van vier onderzoekers op het dek van een boot rond een piramide van perenbomen die helemaal begroeid is met zeewier. Op de achtergrond is de zee te zien.
Kunstmatig rif van perenbomen

(1) Toen Jon Dickson (34) de perenbomen optakelde die hij een paar maanden eerder naar de bodem van de Waddenzee had laten zakken, vlogen de vissen hem om de oren. “Ik leunde naar voren om een stuk zeewier te bekijken en toen vloog er ineens een vis in m’n gezicht. Ik dacht echt: wat gebeurt hier? En vlak daarna vielen er tientallen vissen uit de bomen, die spartelend op het dek terechtkwamen.”

(2) Dickson werkt als promovendus¹⁾ samen met andere onderzoekers van het NIOZ (Nederlands Instituut voor Onderzoek der Zee), de Rijksuniversiteit Groningen en de Universiteit van Utrecht aan een project op Texel. Daar testen ze of afgedankte perenbomen een geschikte vervanging bieden voor de riffen die in de laatste eeuwen uit de Waddenzee zijn verdwenen. “Lange tijd zat het er vol met natuurlijke riffen zoals oester- en mosselbanken en met andere riffen die waren ontstaan op rotsen, keien, drijfhout en scheepswrakken. Dit harde materiaal diende als ondergrond voor schelpdieren en planten.”

(3) De afgelopen 150 jaar is een deel van deze riffen uit de zee verdwenen door ziektes, visserij en baggerwerkzaamheden. Een gebrek aan riffen betekent óók een gebrek aan schuilplaatsen en broedplaatsen voor allerlei vissen en weekdieren. “De bodem van de Waddenzee is nu min of meer een woestijn. Het hele ecosysteem is ingestort, alsof je de fundering onder een huis vandaan haalt. Het is dus hoog tijd voor nieuwe riffen.”

(4) Dat Dickson is gaan promoveren bij het NIOZ lag niet voor de hand. Als Canadees vindt hij Nederland “vooral veel te plat” en “niet wild genoeg”. Bovendien beschouwt hij zichzelf niet als een standaard wetenschapper: “Ik ben meer een doener dan een denker.” Dat hij tóch solliciteerde, had te maken met een onderzoek dat hij op IJsland had gedaan, waarbij hij riffen voor zeewier ontwierp. “Ik zag dat ze bij het NIOZ onderzoek wilden doen naar kunstmatige riffen, dus stuurde ik ze een mailtje met mijn bevindingen en de tekst: wie weet is dit interessant voor jullie toekomstige promovendus. Prompt vroegen ze of ik niet zelf wilde solliciteren.”

(5) Voordat hij naar Texel verhuisde, werkte Dickson als bosbrandweerman in de zomers in British Columbia, Canada. Daar leerde hij met een kettingzaag omgaan. “Op Texel kwam deze vaardigheid goed van pas. Net als het feit dat ik een boot heb leren besturen toen ik als reisgids op een cruiseschip in Antarctica werkte. Op de Waddenzee moet je een zeer behendige schipper zijn.”

(6) Vanaf een boot lieten Dickson en zijn collega’s de perenbomen in de zee zakken. De stammen hadden ze in een piramidevorm vastgemaakt aan stukken beton, zodat ze naar de bodem zouden zinken. “De driehoek is de sterkste vorm om zo’n kunstmatig rif uit op te bouwen.” Daarnaast is de structuur van de perenbomen, die lijkt op de structuur van tropisch koraal, ideaal. “De takken zorgen ervoor dat er veel plekken zijn voor vissen om zich in te verstoppen. De bomen zijn daarom een goed alternatief voor kunstmatige riffen van bijvoorbeeld beton of metaal. Het zeeleven trekt zich bovendien niets aan waarvan het rif is gemaakt”, zegt Dickson. “Vissen zijn geen snobs.”

(7) Voor zijn proefschrift onderzoekt Dickson onder meer of deze structuren inderdaad een goede basis kunnen vormen voor een rif waar wieren, schelpdieren en vissen in kunnen leven. Al na vier maanden zag hij resultaat: de bomen waren al helemaal bedekt met mosdiertjes en zeewieren. “We hadden eigenlijk verwacht dat dit wel vijf jaar zou duren.”

(8) Dickson ontdekte verder dat er in het voorjaar veel mosselen en manteldieren, een groep van ongewervelden, op de riffen groeiden. “Die zijn later in het jaar weer verdwenen. Vermoedelijk opgegeten door grotere roofvissen.” De vissen die aan dek om Dickson heen sprongen, waren botervissen. “Die staan erom bekend dat ze zich graag verschuilen.”

(9) Ook bleken er duizenden eitjes van zeekatten op de riffen te zijn afgezet en groeiden er anemonen. “Niet alle dieren bevonden zich op dezelfde hoogte. Vooral de soorten die aan één standplaats zijn gebonden, zaten wat hoger op het rif, zodat ze niet ten prooi vielen aan krabben die de zeebodem afstruinen op zoek naar voedsel.” Sommige soorten waren op het rif ook groter dan daarbuiten: een teken dat ze goed gedijen.

(10) Hoewel Dickson aangenaam verrast is door de biodiversiteit die hij aantrof, zullen op den duur ook minder gewenste dieren de weg naar de perenbomen vinden: paalwormen. “Die tasten het hout aan, waardoor de bomen zelf uiteindelijk zullen vergaan. Maar hopelijk groeien er tegen die tijd al zoveel schelpdieren op dat er een stevig natuurlijk rif is ontstaan.”

(11) In principe was het idee van het project dat de perenbomen ook weer weggehaald konden worden. “Anders zou het geen experiment meer zijn, maar echt een restauratiemaatregel.” Rijkswaterstaat is nu wel aan het kijken of het project kan worden verlengd. “Hopelijk kunnen we zo een deel van de schade die we aan de biodiversiteit hebben aangericht weer terugdraaien.”

noot 1 promovendus: Een promovendus is iemand die aan een universiteit onderzoek doet en daarover een proefschrift schrijft.

Nikkie Weststeijn en Gemma Verhuizen, NRC.nl, 28 september 2023

In alinea 3 staat: “De bodem van de Waddenzee is nu min of meer een woestijn. Het hele ecosysteem is ingestort, alsof je de fundering onder een huis vandaan haalt.”

Vraag 10 1 punt

Welk probleem bedoelt Dickson hier?

  1. A Door 150 jaar ziektes, visserij en baggerwerkzaamheden lijkt de bodem van de Waddenzee op een ingestort huis.
  2. B Door de instorting van het ecosysteem ziet de bodem van de Waddenzee er nu uit als een woestijn met ruïnes.
  3. C Door de verdwijning van veel natuurlijke riffen zijn er vrijwel geen zeedieren en planten meer op de bodem van de Waddenzee.
  4. D Door de verwoesting van de natuurlijke riffen zijn er veel minder grote vissen in de Waddenzee.
Bekijk het antwoord

Antwoord: C

C

Vraag 10 in het hele examen

Vraag 11 1 punt

Waarom zijn perenbomen geschikt als vervanging voor riffen? Gebruik voor je antwoord de informatie uit alinea 6.

  1. A Een piramidevorm van perenbomen is de sterkste manier om zo’n rif te bouwen.
  2. B Het is makkelijk om perenbomen vanaf een boot op de juiste plek in zee te laten zakken.
  3. C Perenbomen hebben een takkenstructuur waartussen vissen zich goed kunnen schuilhouden.
  4. D Perenbomen zijn een goedkoper alternatief dan kunstmatige riffen van metaal of beton.
Bekijk het antwoord

Antwoord: C

C

Vraag 11 in het hele examen

Aan het einde van alinea 6 staat: “Vissen zijn geen snobs.”

Vraag 12 1 punt

Wat bedoelt Dickson hiermee?

  1. A Vissen hebben geen vaste verstopplekken.
  2. B Vissen hebben liever geen kunstmatig rif van beton.
  3. C Vissen houden niet zo van metalen structuren.
  4. D Vissen maakt het niets uit waarvan de riffen gemaakt zijn.
Bekijk het antwoord

Antwoord: D

D

Vraag 12 in het hele examen

In alinea 1 en alinea 8 wordt gesproken over botervissen die aan dek om Dickson heen sprongen.

Vraag 13 1 punt

Waarvan is dit een teken?

Dit is een teken dat

  1. A de botervissen makkelijk gevangen kunnen worden.
  2. B er door de perenbomen goede schuilplaatsen zijn voor de botervissen.
  3. C er in de perenbomen voor de botervissen te weinig voedsel is.
  4. D het leefgebied van de botervissen wordt verstoord door de perenbomen.
Bekijk het antwoord

Antwoord: B

B

Vraag 13 in het hele examen

Aan het begin van alinea 7 staat: “Voor zijn proefschrift onderzoekt Dickson onder meer of deze structuren inderdaad een goede basis kunnen vormen voor een rif waar wieren, schelpdieren en vissen in kunnen leven.”

In de tekst worden resultaten genoemd waaruit blijkt dat perenbomen het als kunstmatig rif goed doen.

Vraag 15 2 punten

Kruis in de tabel in de uitwerkbijlage aan of de uitspraken JUIST of ONJUIST zijn.

Perenbomen doen het goed als kunstmatig rif, wantjuistonjuist
bepaalde soorten zeedieren waren op het rif groter dan op een andere plek in zee.
er was in korte tijd meer zeeleven op het rif.
krabben aten de dieren op die hoger aan de takken vastzaten.
paalwormen hadden de takken ook al ontdekt.
sommige dieren konden beter ontsnappen aan hun natuurlijke vijanden.
Bekijk het antwoord
Perenbomen doen het goed als kunstmatig rif, wantjuistonjuist
bepaalde soorten zeedieren waren op het rif groter dan op een andere plek in zee.X
er was in korte tijd meer zeeleven op het rif.X
krabben aten de dieren op die hoger aan de takken vastzaten.X
paalwormen hadden de takken ook al ontdekt.X
sommige dieren konden beter ontsnappen aan hun natuurlijke vijanden.X
  • indien vijf rijen goed: 2
  • indien vier of drie rijen goed: 1
  • indien minder dan drie rijen goed: 0

Vraag 15 in het hele examen

Vraag 16 1 punt

Waarom verwacht Dickson dat het geen probleem hoeft te zijn dat de perenbomen uiteindelijk vergaan?

  1. A De biodiversiteit op de riffen is tegen die tijd al ruimschoots hersteld.
  2. B De bomen zullen op dat moment al op natuurlijke wijze vervangen zijn.
  3. C De minder gewenste dieren zullen dan wegblijven.
  4. D Het onderzoeksproject met de perenbomen is tegen die tijd afgerond.
Bekijk het antwoord

Antwoord: B

B

Vraag 16 in het hele examen

2026, tijdvak 1: Tekst 3 Spup

Opgavetekst
Advertentie van KNGF Geleidehonden met een zittende labradorpup voor een groot rond Spup-logo. Links staat een tekstblok over Maggie, een gesponsorde pup, met daaronder een QR-code en onderaan de regel: Neem ook een Spup. Ga naar Sponsoreenpup.nl/zest.

www.KNGF.nl

Als je een pup sponsort, word je op de hoogte gehouden van de vorderingen.

Vraag 21 1 punt

Welk woord gebruiken de makers van de advertentie hiervoor?

Bekijk het antwoord

Spupdates

Vraag 21 in het hele examen

Vraag 22 1 punt

Welke informatie krijg je volgens de advertentie te zien als je de QR-code scant?

  1. A hoe je het geld voor de pup over kunt maken naar KNGF
  2. B hoeveel pups er al gesponsord worden
  3. C welke pups er gesponsord kunnen worden
  4. D welke vorderingen de pup maakt die jij sponsort
Bekijk het antwoord

Antwoord: C

C

Vraag 22 in het hele examen

2026, tijdvak 1: Tekst 4 Telefoonscherm komt tussen ouder en kind

Opgavetekst

(1) Elke ouder zal zeggen dat een kind gezond met media moet opgroeien. Maar in de praktijk blijkt dat makkelijker gezegd dan gedaan. Voor de meeste jonge kinderen zijn tablets en telefoons de gewoonste zaak ter wereld, blijkt uit het recentste Iene Miene Media-rapport van Netwerk Mediawijsheid.

(2) Jonge kinderen tot en met zes jaar besteden gemiddeld zo’n honderd minuten per dag aan digitale media. Ze kijken tv, maar zitten ook veel op tablets of telefoons. Dat is meer dan het uurtje per dag dat de Wereldgezondheidsorganisatie (WHO) adviseert.

(3) Veel ouders zijn tevreden over de balans van slapen, bewegen en zitten van hun kinderen. Toch geeft bijna de helft van de ouders aan dat ze het lastig vinden om het goede voorbeeld te geven. Zelfs als ze zich ervan bewust zijn dat het niet goed is, kijken ze geregeld op hun telefoon.

(4) Het is juist belangrijk dat je, zeker bij heel jonge kinderen, de telefoon vaker weglegt. Onderzoekers van Tilburg University bestudeerden vorig jaar vijftig vrouwen met baby’s. Ze concludeerden dat smartphonegebruik in de buurt van jonge baby’s en kinderen een negatieve invloed heeft op het emotionele welzijn van baby’s en hun ontwikkeling.

(5) “Nadat ik dit onderzoek heb gedaan en na alles wat ik nu heb gezien, zou ik zeggen dat een telefoon geen plek heeft in een gezin”, zegt onderzoeker Marion van den Heuvel. “In ieder geval niet het eerste jaar.”

(6) Ouders moeten zich daarvan bewust zijn, zeggen deskundigen. “In de eerste jaren van het leven maken hersenen van kinderen een waanzinnige groei door”, zegt Justine Pardoen van Bureau Jeugd en Media¹⁾. “Dat is een kritieke periode. Wat je dan mist, kun je op latere leeftijd niet zo gemakkelijk meer terugwinnen.”

(7) Als een ouder dan veel tijd op de telefoon doorbrengt en niet beschikbaar is voor contact, kan dat een negatieve invloed hebben op de hechting tussen ouder en kind. Ook kinderpsychiaters maken zich daar zorgen over.

(8) Volgens Pardoen zijn er steeds meer kinderen die zeggen dat ze niet goed in hun vel zitten. “Hechtingsproblematiek in de kindertijd is een van de belangrijkste risicofactoren voor depressie en angststoornissen op latere leeftijd”, zegt ze.

(9) Pardoen ziet dat jonge ouders van tegenwoordig drukke levens hebben. “Ze werken hard, hebben allebei banen en hebben nooit een handleiding gekregen voor de plaats van schermpjes in de opvoeding”, zegt ze. “Ook bij het consultatiebureau wordt er geen aandacht aan besteed. Ouders moeten zichzelf vragen stellen: hoe wil ik met een telefoon omgaan en wat gaat dat schermpje in het leven van mijn kind betekenen?”

(10) “Als ouders veel op hun telefoon zitten, gaan kinderen dat ook doen. Zij spiegelen het gedrag van hun ouders”, zegt Tony van Rooij. Hij is onderzoeker op het gebied van gamen, gokken en digitale balans aan het Trimbos-instituut²⁾. “Het lastige is dat je een telefoon altijd bij je draagt en dat er een sterke gewoonte is om hem steeds te pakken.”

(11) “Als dat te veel gebeurt, kan een kind dat normaal gedrag gaan vinden. En dat kan ten koste gaan van de onderlinge relatie”, zegt Van Rooij. “Het is bekend dat kinderen soms opstandiger en driftiger worden om aandacht te zoeken.”

(12) “Kinderen dan ook maar een scherm geven, lost dat probleem niet op. Kinderen kunnen zich minder goed remmen dan volwassenen”, zegt universitair docent Harmen Beurmanjer aan de Radboud Universiteit Nijmegen, gespecialiseerd op het gebied van gezin en gedrag. Dat heeft allerlei gevolgen. “Als kinderen te lang op hun telefoon zitten, gaan ze slechter slapen”, zegt hij. “En mogelijk heeft het negatieve gevolgen voor de ontwikkeling van hun offline sociale vaardigheden.”

(13) “Van kinderen kun je niet verwachten dat ze weten wat op de lange termijn goed voor hen is”, zegt Beurmanjer. “Dat kun je van dertigjarige ouders wel. Als jij niet wilt dat je kind de hele tijd op een telefoon bezig is, dan moet je een alternatief zoeken. Ga samen iets doen. Dan los je meteen op dat je zelf ook niet op een scherm bezig bent.”

(14) Dat kinderen af en toe voor een scherm zitten, is niet zo erg. Maar je moet het niet overdrijven. “Als je een telefoon pakt, gebruik hem dan functioneel”, zegt Van Rooij. “Gebruik het scherm om samen naar yogafilmpjes te kijken en mee te doen, maar gebruik het niet als kinderoppas.”

(15) Het advies van het Trimbos-instituut is dan ook om als ouder goed te kijken wat een kind nodig heeft om gezond te leven. Als een kind genoeg slaapt, beweegt en sociale activiteiten doet, blijft er daarna misschien tijd over voor een videospelletje. “Als het elkaar maar niet in de weg gaat zitten”, benadrukt Van Rooij.

(16) Daar speelt het voorbeeld dat ouders zelf geven een grote rol bij. Net zoals de meeste ouders zich bewust zijn van drankgebruik en roken in het bijzijn van kinderen, moeten ze dat volgens Pardoen ook zijn over de consequenties van telefoons en tablets.

(17) Ze zegt dat ze schrikt van ouders die tegenwoordig niet weten wat ze met hun tweejarige kinderen aan moeten als ze hun geen scherm mogen geven. “In die leeftijd zijn ze gewoon heel moeilijk”, legt ze uit. “Ze gaan lopen en rennen, je bent er druk mee. Maar als je ze een scherm geeft, leer je ze dat dat de manier is om met gevoelens van onlust om te gaan. Dan creëer je een verslaving en beginnen ze te krijsen als ze het schermpje niet krijgen.”

noot 1 Bureau Jeugd en Media: een organisatie van experts die wetenschappelijke kennis gebruiken om praktische adviezen te geven over onder meer mediaopvoeding
noot 2 Trimbos-instituut: een onafhankelijk, wetenschappelijk kennisinstituut voor mentale gezondheid, alcohol, tabak en drugs. Er is binnen het instituut veel kennis over verslaving.

Rutger Otto, NU.nl, 17 maart 2024

Volgens alinea 1 zijn tablets en telefoons voor de meeste jonge kinderen de gewoonste zaak ter wereld.

Vraag 23 1 punt

Citeer TWEE opeenvolgende zinnen uit alinea 2 of 3 waaruit dit blijkt.

Bekijk het antwoord

“Jonge kinderen tot en met zes jaar besteden gemiddeld zo’n honderd minuten per dag aan digitale media. Ze kijken tv, maar zitten ook veel op tablets of telefoons.” (zin 1 en 2 van alinea 2)

Opmerking

Het scorepunt niet toekennen als de kandidaat meer of minder citeert.

Vraag 23 in het hele examen

In alinea 3 staat: “Toch geeft bijna de helft van de ouders aan dat ze het lastig vinden om het goede voorbeeld te geven.”

Vraag 24 1 punt

Wat wordt bedoeld met ‘het goede voorbeeld’?

Hiermee wordt bedoeld dat

  1. A ouders hun kind laten zien hoe het zonder scherm kan spelen.
  2. B ouders hun kind voordoen hoe het een scherm moet gebruiken.
  3. C ouders zelf niet steeds op hun scherm kijken als hun kind erbij is.
  4. D ouders zelf vaker gaan bewegen samen met hun kind.
Bekijk het antwoord

Antwoord: C

C

Vraag 24 in het hele examen

Als ouders veel tijd besteden aan een scherm in plaats van aan hun kind, kan dat een direct gevolg hebben voor de band tussen ouder en kind.

Vraag 25 1 punt

Met welk woord wordt dat gevolg in de tekst aangeduid?

Bekijk het antwoord

hechtingsproblematiek

Vraag 25 in het hele examen

Ouders weten niet goed hoe ze zelf met hun telefoon moeten omgaan in de buurt van hun kinderen.

Vraag 26 1 punt

Welke verklaring geeft de tekst hiervoor?

  1. A De ouders hebben nooit uitleg over hun telefoongebruik gehad, waardoor ze zelf moeten uitzoeken hoe om te gaan met schermtijd.
  2. B De ouders zijn zelf opgegroeid met de mobiele telefoon en staan er helemaal niet bij stil dat hun telefoongebruik invloed heeft op hun kind.
  3. C Veel ouders hebben het druk en hebben geen tijd om zich af te vragen of hun telefoongebruik een negatieve invloed op hun kind heeft.
Bekijk het antwoord

Antwoord: A

A

Vraag 26 in het hele examen

In de alinea’s 12 tot en met 17 worden ook gevolgen genoemd voor kinderen als die te veel schermtijd hebben.

Vraag 27 2 punten

Welke DRIE gevolgen zijn dat?

Bekijk het antwoord

De kern van een goed antwoord is:

  • 1 slechter slapen
  • 2 negatieve gevolgen voor (de ontwikkeling van) (offline) sociale vaardigheden
  • 3 verslaving (aan het scherm)
  • indien drie goed: 2
  • indien twee goed: 1
  • indien minder dan twee goed: 0

Opmerking

De antwoorden mogen in een andere volgorde staan.

Vraag 27 in het hele examen

Lewis maakt zijn profielwerkstuk over jongeren die verslaafd zijn aan games op hun telefoon. Hij wil hiervoor een deskundige interviewen.

Vraag 29 1 punt

Welke deskundige kan hij het best vragen?

  1. A Marion van den Heuvel (alinea 5)
  2. B Justine Pardoen (alinea 6)
  3. C Tony van Rooij (alinea 10)
  4. D Harmen Beurmanjer (alinea 12)
Bekijk het antwoord

Antwoord: C

C

Vraag 29 in het hele examen

Aan het begin van alinea 1 staat: “Elke ouder zal zeggen dat een kind gezond met media moet opgroeien. Maar in de praktijk blijkt dat makkelijker gezegd dan gedaan.”

Vraag 30 1 punt

Wat is volgens deze tekst de belangrijkste reden waarom dat in het echt moeilijker is dan het lijkt?

Ouders

  1. A hebben moeite andere activiteiten te bedenken om met hun jonge kind te doen.
  2. B vinden het makkelijk om hun kind schermtijd te geven als hun kind druk is.
  3. C vinden het moeilijk om hun eigen schermtijd te verminderen.
  4. D willen voorkomen dat hun kind driftig wordt als het geen schermtijd krijgt.
Bekijk het antwoord

Antwoord: C

C

Vraag 30 in het hele examen

2026, tijdvak 2: Tekst 1 Nieuw gedrag aanleren? Maak er een spelletje van

Opgavetekst

(1) Bijna negentig jaar geleden verscheen Homo ludens (Latijn voor spelende mens), een boek waarin Nederlands historicus Johan Huizinga betoogt dat de mens ten diepste een spelend wezen is. We houden van spelletjes spelen: louter om het spel zelf en het plezier ervan. Nu blijkt uit wetenschappelijk onderzoek dat spelen niet alleen leuk is, maar ook nog eens erg leerzaam.

(2) Neem bijvoorbeeld iets wat lastig en vaak niet leuk is: het aanleren van nieuwe gewoontes. We kunnen spelelementen toepassen om onze intrinsieke¹⁾ motivatie in dit proces te vergroten; iets wat ook wel gamification wordt genoemd. Gedragsveranderings- en gamificationexpert Anouk Visser legt uit hoe dit werkt. “Ieder mens is uniek, maar over het algemeen zijn er vier belangrijke intrinsieke drijfveren voor ons gedrag: competentie, autonomie, verbondenheid en zingeving”, zegt Visser.

(3) Wanneer je een spel speelt, heb je het gevoel dat je in een veilige omgeving zit waarin het oké is om fouten te maken. Dit biedt de ruimte om jezelf te verbeteren (competentie). Je moet zelf bedenken wat je gaat doen en omgaan met onverwachte situaties (autonomie), waardoor je sneller leert. Vaak speel je samen met anderen (verbondenheid) en werk je toe naar een doel, zoals het winnen van het spel of simpelweg plezier hebben (zingeving). Visser: “Zo zie je dat spelen veel mooie eigenschappen bevat die raken aan die vier soorten intrinsieke motivatie.”

(4) Het is aardig frustrerend wanneer het weer niet lukt om nee te zeggen tegen dat biertje of wanneer je aan het einde van het jaar ontdekt dat je weer geen enkel boek hebt uitgelezen. Door je eigen spelomgeving te creëren, aan de hand van gamification, kun je jezelf sneller nieuwe gewoontes aanleren.

(5) Een belangrijke valkuil bij het aanleren van nieuw gedrag is volgens Visser dat ons brein nog altijd is ingesteld op energiebesparing en het garanderen van onze veiligheid. Een typisch voorbeeld hiervan is het fenomeen ‘cognitieve dissonantie’: dit is wanneer we ontevredenheid voelen omdat onze doelen niet in lijn liggen met ons gedrag. In zo’n situatie kiest ons brein onbewust voor de optie die het minste energie kost: ons doel aanpassen. Hierdoor kunnen we, als we even niet opletten, snel terugvallen in oude patronen.

(6) Om deze valkuil te omzeilen en ons gedrag succesvol te kunnen veranderen, benadrukt Visser dat het nuttig is om onze omgeving op de hoogte te stellen van onze doelen. Zo functioneert de verantwoording naar de buitenwereld als een herinnering om niet onbewust van doel te veranderen.

(7) Daarnaast adviseert ze om zelf creatief te kijken welke spelelementen je kunt toepassen om zo je intrinsieke drijfveren aan te wakkeren. Een spelelement is bijvoorbeeld het ontvangen van feedback, wat inspeelt op onze intrinsieke drijfveer van competentie: we willen graag verbeteren en horen dat we iets goed doen. Een stapje boven op het simpelweg op de hoogte stellen van je omgeving zou bijvoorbeeld kunnen zijn om een wekelijks voortgangsgesprek met iemand in te plannen.

(8) Een ander voorbeeld van gamification toepassen om jezelf te motiveren, is ergens een challenge van maken of meedoen aan een grotere beweging. “Zo werkt het meedoen aan een challenge als ‘Dry January’ of ‘Stoptober’ bijvoorbeeld zo goed, omdat hier de intrinsieke drijfveren competentie en verbondenheid sterk in terugkomen: je laat zien dat je iets kan, ontwikkelt jezelf en doet het samen met anderen.”

(9) Spelen, ons onbewuste brein beter begrijpen en gamification kunnen ons dus goed op weg helpen met het aanleren van nieuwe gewoontes. Gamification heeft echter niet altijd een even positieve connotatie²⁾. Zo worden sommige spelelementen door bedrijven ingezet om in te spelen op onze verslavingsgevoeligheid. Neem bijvoorbeeld gokken: hier wordt misbruik gemaakt van onze gevoeligheid voor onverwachte beloningen.

(10) Hoewel sommige spelelementen, zoals beloningen, vooral kortstondige motivatie bieden, kunnen ze volgens Visser allemaal positief worden ingezet voor gedragsverandering. Het is aan ons om onze homo ludens te omarmen en zo een leerzame spelomgeving voor onszelf te creëren.

Julia Enderink, Psychologie Magazine, 18 maart 2025

noot 1 intrinsiek: iets wat vanuit de persoon zelf komt

noot 2 connotatie: gevoelswaarde van een woord

Vraag 1 1 punt

In welke zin van alinea 1 staat de aanleiding voor het schrijven van de tekst genoemd?

  1. A Bijna negentig jaar geleden verscheen Homo ludens (Latijn voor spelende mens), een boek waarin Nederlands historicus Johan Huizinga betoogt dat de mens ten diepste een spelend wezen is.
  2. B We houden van spelletjes spelen: louter om het spel zelf en het plezier ervan.
  3. C Nu blijkt uit wetenschappelijk onderzoek dat spelen niet alleen leuk is, maar ook nog eens erg leerzaam.
Bekijk het antwoord

Antwoord: C

C

Vraag 1 in het hele examen

Volgens alinea 3 kun je jezelf verbeteren door ergens een spel van te maken.

Vraag 2 1 punt

Leg uit hoe dit komt.

Gebruik voor je antwoord niet meer dan 20 woorden.

Bekijk het antwoord

De kern van een goed antwoord is:

Doordat je in een veilige omgeving bent, durf je fouten te maken.

Maximumlengte van het antwoord: 20 woorden

Vraag 2 in het hele examen

Kevin gaat vaak hardlopen. Hij deelt zijn loopafstanden met zijn vrienden op de hardloopapp Runkeeper zodat ze kunnen zien welke vooruitgang hij maakt.

Vraag 3 1 punt

Welke intrinsieke drijfveren horen hier het meest bij?

  1. A autonomie en verbondenheid
  2. B competentie en verbondenheid
  3. C zingeving en autonomie
  4. D zingeving en verbondenheid
  5. E autonomie en competentie
  6. F competentie en zingeving
Bekijk het antwoord

Antwoord: B

B

Vraag 3 in het hele examen

In alinea 5 gaat het over ‘cognitieve dissonantie’.

Vraag 4 1 punt

Omcirkel in de zin in de uitwerkbijlage de juiste woorden zodat je een goede beschrijving krijgt van wat hier met cognitieve dissonantie bedoeld wordt.

Als we ontevreden zijn omdat ons gedrag niet leidt tot ons doel, passen we dat doel / gedrag aan, omdat dat de minste energie kost / ook al kost dat meer energie.

Bekijk het antwoord

De kern van een goed antwoord is:

doel - omdat dat de minste energie kost

Opmerkingen

  • Het scorepunt alleen toekennen als alle juiste woorden zijn aangeduid.
  • Als een kandidaat de foute woorden doorstreept, zodat de goede woorden overblijven, dan dient het scorepunt ook toegekend te worden.

Vraag 4 in het hele examen

Vraag 5 2 punten

Welke TWEE adviezen geeft Anouk Visser om ervoor te zorgen dat je niet terugvalt in oude patronen? Baseer je antwoord op de alinea’s 5 tot en met 7.

Gebruik per advies niet meer dan 15 woorden.

Bekijk het antwoord

De kern van een goed antwoord is:

  • Stel je omgeving op de hoogte van je doelen. / je omgeving op de hoogte stellen van je doelen (1 scorepunt)
  • Kijk zelf creatief welke spelelementen je kunt toepassen. / zelf creatief kijken welke spelelementen je kunt toepassen (1 scorepunt)

Opmerking: de adviezen mogen in een andere volgorde staan. Maximumlengte per advies: 15 woorden.

Vraag 5 in het hele examen

Vraag 6 1 punt

Welk mogelijk probleem van gamification wordt genoemd in de tekst?

Gamification kan

  1. A bewust verkeerd worden ingezet om ons verslaafd te maken.
  2. B ervoor zorgen dat we onze doelen steeds aanpassen.
  3. C leiden tot frustraties als een doel niet behaald wordt.
  4. D slechts kortstondige motivatie bieden voor veranderingen.
Bekijk het antwoord

Antwoord: A

A

Vraag 6 in het hele examen

Vraag 7 1 punt

Welke uitspraak komt NIET overeen met de inhoud van de tekst?

In deze tekst

  1. A worden manieren genoemd hoe je gamification kunt inzetten om lastige situaties bij het aanleren van nieuw gedrag te voorkomen.
  2. B worden voorbeelden gegeven van computerspelletjes waarmee je gamification kunt inzetten voor het aanleren van nieuw gedrag.
  3. C wordt het verband besproken tussen gamification, cognitieve dissonantie en valkuilen bij het aanleren van nieuwe gewoontes.
  4. D wordt gamification gezien als het toepassen van spelelementen om het aanleren van nieuwe gewoontes makkelijker en leuker te maken.
Bekijk het antwoord

Antwoord: B

B

Vraag 7 in het hele examen

In de laatste zin van de tekst staat: “Het is aan ons om onze homo ludens te omarmen en zo een leerzame spelomgeving voor onszelf te creëren.”

Vraag 8 1 punt

Wat wordt hiermee bedoeld?

We moeten

  1. A aanvaarden dat gedragsverandering pas bereikt kan worden als we blijven spelen.
  2. B accepteren dat we spelende wezens zijn en daarom maar beter spelenderwijs nieuw gedrag aan kunnen leren.
  3. C onszelf beloningen toestaan voor het aanleren van nieuw gedrag door spel.
  4. D tevreden zijn omdat we door spelen ons gedrag kunnen veranderen.
Bekijk het antwoord

Antwoord: B

B

Vraag 8 in het hele examen

2026, tijdvak 2: Tekst 2 Oplossingen wegwerpmaatschappij voor ‘t oprapen, maar overheid laat ze liggen

Opgavetekst

(1) Je kapotte laptop komt terug op de markt als bureaulamp of van je versleten spijkerbroek wordt een nieuwe tas gemaakt. In een volledig circulaire economie bestaat geen afval meer, omdat alles wat we weggooien weer in een nieuwe vorm verschijnt. Er komt nog wel een kleine hoeveelheid nieuw materiaal binnen, maar de rest wordt zo lang en goed mogelijk hergebruikt, met zo min mogelijk milieuschade.

(2) Die situatie is op dit moment als een duurzaam Utopia¹⁾. Dat concludeert het Planbureau voor de Leefomgeving (PBL) in de tweejaarlijkse Integrale Circulaire Economie Rapportage. Daarin rapporteren wetenschappers uit meerdere hoeken hoe het ervoor staat met het (her)gebruik van grondstoffen. Deze natuurlijke hulpbronnen, zoals mineralen, metalen, olie en hout, zijn belangrijk in onze economie. Ze worden verwerkt in onze elektronica, maar ook in defensiemateriaal, windmolens en zonnepanelen.

(3) In theorie is op het gebied van circulariteit veel mogelijk in Nederland: hier is kennis over en ervaring met recycling, design en verdienmodellen. Toch blijven die kansen onbenut, stelt het PBL. “Niemand lijkt de urgentie te voelen”, zegt directeur Marko Hekkert. Dat is volgens hem onterecht, want grondstoffen zoals mineralen en metalen worden alleen maar belangrijker én schaarser. Bovendien heeft Nederland er zelf al relatief weinig van. “We houden op dit moment een systeem in stand waarin we essentiële materialen verspillen door die rechtstreeks de oven in te laten gaan”, zegt de PBL-directeur. “Daarmee nemen we onze toekomst voor lief.”

(4) De overheid heeft zichzelf als doel gesteld om in 2030 voor de helft minder grondstoffen te gebruiken dan in 2016 en in 2050 helemaal geen afval meer te produceren. Maar dat doel raakt steeds verder uit zicht. Sterker nog, ons verbruik van grondstoffen groeit alleen maar. Nederlanders kopen meer spullen en bedrijven spelen daarop in. We grijpen massaal naar fast fashion en fast furniture (goedkope spullen met een korte levensduur) bij gebrek aan betaalbare duurzame alternatieven.

(5) Het Nationaal Programma Circulaire Economie (NPCE) van de overheid levert weinig concrete resultaten op, terwijl het volgens het PBL tussen de 4 en 7 megaton CO₂ per jaar kan besparen. Dit kan bijvoorbeeld door een verplicht aandeel herbruikbare artikelen in winkels of door circulaire inkoop van materiaal voor wegenbouw.

(6) Maar dat gebeurt niet, waardoor de overgang naar een circulaire economie traag verloopt. Nu en in de toekomst vinden grote maatschappelijke veranderingen plaats die veel materiaal nodig hebben, zoals grootschalige woningbouw. Daar liggen kansen voor een meer circulaire aanpak, ziet het PBL. Dit kan bijvoorbeeld door extra verdiepingen te bouwen op bestaande panden in plaats van nieuwe woningen te bouwen.

(7) Ook zou de overheid start-ups en bedrijven die circulaire producten maken een exploitatiesubsidie²⁾ kunnen geven. Die bedrijven komen nu moeizaam van de grond door weinig vraag en concurrentie van nieuwe, goedkope producten. Plasticrecyclers verkeren in zulk zwaar weer, dat ze bij bosjes omvallen.

(8) In Nederland en de rest van de Europese Unie zijn relatief weinig grondstoffen beschikbaar, dus leunen we op onder andere China, bijvoorbeeld voor fossiel plastic. “Meer overheidsbeleid kan ervoor zorgen dat er minder grondstoffen worden geïmporteerd en meer hergebruikt”, zegt het PBL. Daardoor wordt Nederland ook minder afhankelijk van andere landen. Gezien de instabiele situatie in de wereld, lijkt dat voordelig.

Emma van Bergeijk, NU.nl, 20 februari 2025

noot 1 Utopia: denkbeeldig land waar alles volmaakt is

noot 2 exploitatiesubsidie: extra overheidsgeld voor het in stand houden van een bedrijf op basis van voorwaarden

Vraag 10 1 punt

Met welk begrip wordt het onderwerp van de tekst geïntroduceerd in alinea 1?

Bekijk het antwoord

(volledig) circulaire economie

Vraag 10 in het hele examen

Alinea 2 begint met de zin “Die situatie is op dit moment als een duurzaam Utopia.”

Vraag 11 1 punt

Wat wordt hiermee bedoeld?

  1. A Een afvalvrije samenleving is meer een wens dan dat die ook al werkelijkheid is.
  2. B Er zullen steeds minder spullen van nieuw materiaal worden gemaakt.
  3. C Het bestaan van een duurzame samenleving komt steeds dichterbij.
  4. D Het hergebruiken van materialen is al zover dat er steeds minder milieuschade is.
Bekijk het antwoord

Antwoord: A

A

Vraag 11 in het hele examen

Vraag 13 1 punt

Hoe komt het dat het verbruik van grondstoffen in Nederland nog steeds groeit, volgens de tekst?

  1. A Nederlanders en bedrijven in Nederland vinden het niet belangrijk genoeg om spullen te hergebruiken.
  2. B Nederlanders kopen steeds meer goedkope spullen die niet lang meegaan, omdat er te weinig betaalbare duurzame producten zijn.
  3. C Nederlanders willen wel hergebruikte producten aanschaffen, maar ze willen hier niet te veel voor betalen.
  4. D Nederlandse bedrijven bieden nog te vaak goedkope producten aan, waardoor Nederlanders steeds meer kopen.
Bekijk het antwoord

Antwoord: B

B

Vraag 13 in het hele examen

Er zijn verschillende manieren om als bedrijf of als particulier bij te dragen aan een circulaire economie.

Vraag 15 1 punt

Kruis in de tabel in de uitwerkbijlage bij iedere situatie aan of die WEL of NIET bijdraagt aan een circulaire economie.

situatiedraagt WEL bij aan circulaire economiedraagt NIET bij aan circulaire economie
Bij lunchroom Theetijd! krijg je korting op je thee als je een beker van thuis meebrengt.
Cas koopt dagelijks een flesje water bij de lunch in plaats van een flesje cola.
De Inpakwinkel verkoopt verpakkingsmateriaal gemaakt van onverkochte kranten.
Nora koopt op Marktplaats een vintage spijkerbroek van de vorige gebruiker.
Omar brengt zijn kapotte laptop naar een repaircafé om hem daar te laten maken.
Website Fesjunforjoe verkoopt nieuwe kleding die een modeseizoen meegaat.
Bekijk het antwoord
situatiedraagt WEL bij aan circulaire economiedraagt NIET bij aan circulaire economie
Bij lunchroom Theetijd! krijg je korting op je thee als je een beker van thuis meebrengt.X
Cas koopt dagelijks een flesje water bij de lunch in plaats van een flesje cola.X
De Inpakwinkel verkoopt verpakkingsmateriaal gemaakt van onverkochte kranten.X
Nora koopt op Marktplaats een vintage spijkerbroek van de vorige gebruiker.X
Omar brengt zijn kapotte laptop naar een repaircafé om hem daar te laten maken.X
Website Fesjunforjoe verkoopt nieuwe kleding die een modeseizoen meegaat.X

Opmerking: het scorepunt alleen toekennen als alle rijen juist zijn.

Vraag 15 in het hele examen

In de Rapportage van het PBL staat de onderstaande afbeelding. Bekijk de afbeelding en beantwoord dan vraag 18 en 19.

Schema van een circulaire productieketen met de stappen grondstoffen, import, productie, detailhandel, gebruik of consumenten, inzameling en sortering, recycling, verbranding en zwerfafval. Pijlen tonen de materiaalstromen. Labels bij de stappen geven bestaande en mogelijke beleidsinstrumenten aan.
Relevante mix aan beleidsinstrumenten voor een circulaire productieketen

In alinea 1 van tekst 2 wordt het voorbeeld genoemd van een kapotte laptop die een bureaulamp wordt. De laptop begint zijn route bij het startpunt ‘Inzameling en sortering’ (zie het omcirkelde tekstvak).

Vraag 18 1 punt

Welke route legt die laptop vervolgens af?

  1. A Verbranding
  2. B Recycling → Verbranding
  3. C Recycling → Detailhandel → Gebruik/consumenten
  4. D Recycling → Productie → Detailhandel → Gebruik/consumenten
Bekijk het antwoord

Antwoord: D

D

Vraag 18 in het hele examen

In de afbeelding staan bovenaan vier ‘Bestaande beleidsinstrumenten’ genoemd. Dat zijn manieren die de overheid kan gebruiken om recycling te stimuleren.

Vraag 19 1 punt

Welke situatie past het best bij ‘Circulair inkopen’?

  1. A Bouwbedrijf Struik gebruikt stenen die ze gekocht hebben bij de sloop van een flatgebouw.
  2. B Frisdrankfabriek Verkerke koopt nieuwe schroefdoppen voor hun flessen.
  3. C Meubelfabriek Jeffrey gebruikt natuurlijke materialen als hout en metalen voor hun kasten.
Bekijk het antwoord

Antwoord: A

A

Vraag 19 in het hele examen

2026, tijdvak 2: Tekst 3 Burgernet - Samen voor een veilige buurt

Opgavetekst
Foto van een smartphone met de Burgernetapp in een hand, voor een graffitimuur met twee personen op de achtergrond. Rechtsboven in het beeld staat een grijs tekstvak: Al meer dan 2 miljoen mensen hebben de Burgernetapp.

Download de app. De app kunt u (gratis) downloaden in de App-store (iOS) en de PlayStore (Android). Deelname is anoniem, uw gegevens of locatie worden niet bijgehouden.

  • 1 Download de Burgernetapp op uw smartphone.
  • 2 Geef de app toestemming om uw locatie te gebruiken.
  • 3 Ontvang Burgernetacties, zonder aanmelden en waar u ook bent.

Werk samen met de politie aan veiligheid in uw omgeving. Elke deelnemer van Burgernet maakt de buurt een stukje veiliger. Want hoe meer mensen meedoen, hoe sneller een persoon of voertuig wordt gevonden.

Hoe werkt Burgernet? Burgernet werkt heel eenvoudig. Als deelnemer ontvangt u via de Burgernetapp een kort bericht met de vraag om uit te kijken naar een persoon of voertuig. Vaak gaat het om een vermissing, diefstal, een overval of een verdachte situatie. Als u iets ziet, kunt u rechtstreeks via de app bellen met de meldkamer van de politie. U krijgt altijd een afloopbericht waarin het resultaat van de actie wordt vermeld, ook als iemand nog niet is gevonden.

naar een folder van Burgernet, juni 2025

De zin ‘Al meer dan 2 miljoen mensen hebben de Burgernetapp’ staat apart in een tekstvak en valt zo extra op.

Vraag 22 1 punt

Wat is het belangrijkste effect hiervan?

De lezer

  1. A krijgt extra informatie over hoe de app te gebruiken.
  2. B weet dat hij niet de enige is die de app gebruikt.
  3. C wordt extra aangemoedigd de app te gaan gebruiken.
  4. D ziet dat de app zich onderscheidt van andere apps.
Bekijk het antwoord

Antwoord: C

C

Vraag 22 in het hele examen

2026, tijdvak 2: Tekst 4 Nóg een klantenkaart

Opgavetekst

(1) Bijna iedere supermarktketen heeft tegenwoordig een variant van de Bonuskaart van Albert Heijn. Ook de kleinere winkels volgen nu. Dus of het nu Zara is, Hunkemöller of de kaaswinkel op de hoek: overal wordt klanten tijdens het afrekenen gevraagd of ze al lid zijn.

(2) Want ja, anders loop je 20 procent korting mis op die Levi’s-spijkerbroek of die gratis doos eieren bij je stuk oude Leidse kaas. Waarom zou je geen ‘member’ worden? Je vult even wat gegevens in en hop: je bent spekkoper¹⁾. Toch?

(3) Onthoud: korting is nooit gratis. Wie weleens lid is geworden van een winkel weet dat je minimaal een e-mailadres moet achterlaten. Albert Heijn gebruikt deze truc al jaren met succes, veel klanten zijn in het bezit van een Bonuskaart in ruil voor hun gegevens.

(4) Steeds meer winkels komen de afgelopen jaren met een klantenkaart op de proppen. Waarom juist nu? “Dat heeft alles met strengere cookie-regels te maken”, zegt Chantal Schinkels, social tech- en e-commerce-expert. “Third party cookies, cookies die op een website geplaatst worden door een externe partij om personen digitaal te kunnen volgen, gaan verdwijnen. Eind 2024 stopt Google Chrome ermee. Omdat het minder makkelijk wordt om klanten te volgen, zijn winkels op zoek gegaan naar een nieuwe manier om klantgegevens te vergaren, via memberships dus.”

(5) Daarnaast worden memberships tegenwoordig gebruikt als een vorm van klantenbinding, volgens consumentenpsycholoog Patrick Wessels. “Het is een manier om te kunnen zeggen: ‘Hallo! Ik ben er nog.’ Hierdoor denk je sneller aan deze winkel als je iets nodig hebt. Het gaat het bedrijf overigens niet om dat ene shirt dat je bij ze kocht: een bedrijf is geïnteresseerd in een langdurige relatie, dat levert veel meer op en is veel goedkoper dan het aanboren van een nieuw klantenbestand. Daarom zullen ze er alles aan doen om jou de rest van je leven binnenboord te houden.”

(6) Dit klinkt nog redelijk onschuldig. Maar uiteindelijk vragen winkels om meer dan alleen ons mailadres. Om lid te worden moet je vrijwel altijd persoonlijke gegevens opgeven zoals je geboortedatum, geslacht en woonadres. Wessels: “Hiermee kunnen de winkels een karakterschets van je maken. En hoe preciezer de schets, des te gerichter ze je kunnen benaderen.”

(7) En dat heeft consequenties. “Bedrijven kunnen hierdoor aan dynamic pricing doen. De prijs wordt per individu bepaald, op basis van het profiel dat de winkel van je heeft weten op te bouwen. Dat betekent goedkopere producten voor degenen die altijd op de kleintjes letten – anders kopen ze niet – en duurdere artikelen voor klanten die een duidelijke voorkeur voor luxeproducten hebben of alleen shoppen voor een specifiek product.”

(8) Volgens Schinkels maakt daarnaast het overal achterlaten van je gegevens je kwetsbaarder voor online fraude. “Jouw gegevens kunnen moeiteloos op straat terechtkomen als het bedrijf te maken krijgt met een datalek, waardoor ze in handen van criminelen terecht kunnen komen.”

(9) Dat gevaar wordt alleen maar groter als jouw persoonsgegevens ook nog eens worden doorverkocht, de laatste jaren een belangrijk verdienmodel voor ketens. Zo verwacht Ahold, moederbedrijf van Albert Heijn, in 2025 op deze manier 1 miljard euro om te zetten. De gegevens verkopen ze door aan bedrijven, zodat die hun aanbod beter aan kunnen laten sluiten op het consumentengedrag. Amazon geeft al langer toe dat zij inmiddels meer verdienen met de verkoop van klantendata dan met de verkoop van producten.

(10) “Gelukkig kunnen winkels niet zomaar alles doen met je gegevens die ze via een klantenkaart verkrijgen”, zegt Gerard Spierenburg van de Consumentenbond. “Het moet vooraf duidelijk zijn welke gegevens je deelt, met welk doel dat gebeurt en wat de winkel er vervolgens mee doet. De toestemming voor het delen van de gegevens moet volledig vrijwillig zijn en bovendien moet je die toestemming op ieder moment weer in kunnen trekken.”

(11) “Ook al is het proces transparant, we hebben niet altijd door waar we uiteindelijk ja op zeggen”, zegt Schinkels. “Wij houden van gratis en ons brein houdt van gemak. Daar spelen bedrijven handig op in: even een app downloaden, je geboortedatum invoeren en die gratis verjaardagstompouce is voor jou. Voor een bedrijf als HEMA zijn jouw gegevens wel iets meer waard dan een stuk gebak.”

(12) Het vlees is dus zwak: wie voelt zich nou niet een dief van zijn eigen portemonnee als je al die klantenkaarten links laat liggen en daarmee tientallen euro’s? Zijn er trucs die je kunt inzetten om toch die ledenkorting mee te pakken zonder dat je ‘te’ veel van jezelf blootgeeft? “Je kunt een speciaal e-mailadres aanmaken voor klantenkaarten”, tipt Wessels. “Dan word je minder vaak blootgesteld aan verkooptrucs dan wanneer je je persoonlijke e-mailadres opgeeft.”

(13) Schinkels: “Wil jij per se die Levi’s 501 voor minder geld? Schrijf je in, pak die korting en schrijf je vervolgens weer uit. Dan heb je een nieuwe broek én die korting. Of gebruik gewoon nepgegevens.” Spierenburg: “Kijk in ieder geval goed naar de voorwaarden waaronder jij je gegevens afstaat en weeg af of jij het de kortingen waard vindt.”

Chantal van Wees, AD, 26 mei 2024

noot 1 je bent spekkoper: je doet goede zaken

In alinea 2 staat: “Waarom zou je geen ‘member’ worden? Je vult even wat gegevens in en hop: je bent spekkoper. Toch?”

Vraag 24 1 punt

Wat is hier het effect van ‘Toch?’

  1. A benadrukken hoe makkelijk het is om member te worden
  2. B tegenspreken dat het zo simpel is om member te worden
  3. C bevestigen dat je snel een goede deal hebt gemaakt
  4. D twijfel uitspreken of je wel echt zo’n goede deal maakt
Bekijk het antwoord

Antwoord: D

D

Vraag 24 in het hele examen

Vraag 25 1 punt

Welk probleem voor winkels ontstaat door de strengere cookie-regels?

Bekijk het antwoord

De kern van een goed antwoord is:

Het wordt minder makkelijk om klanten te volgen / om klantgegevens te vergaren.

Vraag 25 in het hele examen

Vraag 26 2 punten

Het opgeven van persoonlijke gegevens bij een winkel kan gevolgen hebben voor de klant.

Welke TWEE gevolgen voor de klant worden genoemd in de tekst?

Bekijk het antwoord

De kern van een goed antwoord is:

  • dynamic pricing / ongelijke prijzen / De prijs wordt per individu bepaald (1 scorepunt)
  • kwetsbaar(der) voor online fraude (1 scorepunt)

Opmerking: het scorepunt niet toekennen als de kandidaat antwoordt: ‘kwetsbaar(der)’ in plaats van ‘kwetsbaar(der) voor online fraude’.

Vraag 26 in het hele examen

Vraag 27 1 punt

Wat is volgens de tekst voor veel winkelketens een belangrijke manier van geld verdienen geworden?

Bekijk het antwoord

De kern van een goed antwoord is:

het (door)verkopen van (klant)gegevens

Vraag 27 in het hele examen

Tekstfragment 2 is een deel uit een tekst voor winkels over hun voordelen van de klantenkaart.

Lees tekstfragment 2 en maak daarna vraag 29.

Tekstfragment 2

Onmisbare voordelen van de klantenkaart

De voordelen van een klantenkaart zijn talloos. Wij hebben er enkele op een rijtje gezet.

1. Een klantenkaart verhoogt de loyaliteit van klanten en daarmee je omzet. Klanten kunnen sparen voor extra korting op huismerkproducten. Daarmee beloon je dus hun loyaliteit. Als je een klant eenmaal binnen hebt, zal die vervolgaankopen ook eerder bij jou doen.

2. Mensen kopen eerder meer of verhogen de aankoopprijs. Mensen kopen meer als dat ze direct voordeel oplevert. Ze zullen dus ook eerder geneigd zijn om meer te kopen om het bedrag te halen dat (extra) spaarpunten oplevert.

3. Je kunt klanten beter informeren over nieuwe producten. Je kunt klanten op basis van hun aankopen beter informeren over voor hen relevante nieuwe producten, kortingen en aanbiedingen.

4. Je kunt er leuke dingen mee doen en leuke extraatjes uitdelen aan je klanten. Je klanten krijgen op hun verjaardag op vertoon van hun klantenkaart een cadeautje. Ook kun je ze er makkelijker mee uitnodigen voor evenementen die je organiseert. Of je nodigt ze gericht uit een productreview te schrijven op de website in ruil voor extra punten.

Bron: https://www.multicopy.nl/blogs/de-10-onmisbare-voordelen-van-de-klantenkaart

In alinea 11 van de tekst ‘Nóg een klantenkaart’ staat het voorbeeld van de actie met de tompouce.

Vraag 29 1 punt

Bij welk voordeel uit de lijst in tekstfragment 2 past dit voorbeeld? Noteer het nummer van je antwoord.

Bekijk het antwoord

4

Vraag 29 in het hele examen

Je wilt een dure jas kopen en graag korting krijgen met een klantenkaart, maar je wilt niet dat de winkel te veel persoonsgegevens van je heeft. Je zoekt daarom naar tips voor het gebruik van de klantenkaart.

Vraag 30 2 punten

Kruis in de tabel in de uitwerkbijlage voor iedere tip aan of hij WEL of NIET door Wessels of Schinkels wordt voorgesteld in de tekst.

tipsWEL voorgesteld door Wessels of SchinkelsNIET voorgesteld door Wessels of Schinkels
Je gebruikt het e-mailadres van iemand anders.
Je maakt een nieuw, extra e-mailadres aan dat je alleen voor de aankoop gebruikt.
Je verzint de gegevens zelf.
Je vult je eigen gegevens in en schrijft je meteen na de aankoop weer uit.
Bekijk het antwoord
tipsWEL voorgesteld door Wessels of SchinkelsNIET voorgesteld door Wessels of Schinkels
Je gebruikt het e-mailadres van iemand anders.X
Je maakt een nieuw, extra e-mailadres aan dat je alleen voor de aankoop gebruikt.X
Je verzint de gegevens zelf.X
Je vult je eigen gegevens in en schrijft je meteen na de aankoop weer uit.X

Indien vier rijen juist: 2 scorepunten. Indien drie rijen juist: 1 scorepunt. Indien twee of minder rijen juist: 0 scorepunten.

Vraag 30 in het hele examen

2025, tijdvak 1: Tekst 1 Ook lichte gehoorschade leidt tot lagere schoolresultaten

Opgavetekst

(1) Heel licht gehoorverlies heeft al gevolgen voor de schoolprestaties. Dat blijkt uit onderzoek onder bijna 4.500 Rotterdamse kinderen die gevolgd worden voor Generation R¹), het grote onderzoeksproject vanuit het Erasmus Medisch Centrum (MC). Zowel jongens als meisjes die iets minder goed horen (ongeveer 15 tot 20 decibel gehoorverlies, het geluid van een ademhaling), scoren een tot twee punten lager op de Cito-toets. Jongens hebben daarnaast vaker last van concentratieproblemen.

(2) Bij de deelnemers werd twee jaar geleden een gehoortest afgenomen. Zij waren toen tussen de 9 en 11 jaar oud. Uit dit onderzoek bleek dat een op de vijf kinderen licht gehoorverlies heeft. “Dat zijn met name kinderen die op jonge leeftijd regelmatig oorontsteking hebben gehad”, zegt onderzoeker Carlijn le Clercq van het Erasmus MC. Daarnaast namen de onderzoekers de Cito-scores van alle kinderen onder de loep en lieten zij de ouders vragenlijsten invullen over het gedrag van hun kind.

(3) Uit de resultaten bleek dat ook bij heel lichte gehoorschade kinderen iets lager scoren op school. Jongens hadden daarnaast vaker moeite om zich te concentreren en hadden meer problemen in de omgang met andere kinderen. Dat kinderen met matig of slecht gehoor slechter presteren op school en vaker gedragsproblemen hebben, was al bekend. Maar dat zelfs heel lichte gehoorschade kan zorgen voor lagere scores, is door dit onderzoek aan het licht gekomen. “Het verband is klein,” zegt Le Clercq, “maar het is wel duidelijk aanwezig.” Vorige week werd het onderzoek gepubliceerd in het wetenschappelijk tijdschrift JAMA.

(4) Waardoor kinderen lager scoren, is niet onderzocht. “Maar ik kan mij voorstellen dat kinderen die iets minder goed horen, meer energie moeten steken in het verstaan van de leraar,” zegt Le Clercq, “zeker in een rumoerige klas.” Doordat luisteren meer inspanning kost, zullen deze kinderen ook eerder moe zijn, verwacht de onderzoeker. “En daardoor zullen zij sneller hun aandacht verliezen.”

(5) Het gehoorverlies is zo klein dat daar nu vrijwel nooit actie op ondernomen wordt. “Maar uit ons onderzoek blijkt toch dat deze kinderen informatie missen”, zegt Le Clercq. “Een gehoorapparaat is geen oplossing, maar leraren kunnen er wel rekening mee houden”, zegt ze. “Bijvoorbeeld door kinderen voor in de klas te zetten, zodat zij de juf of meester beter kunnen verstaan.”

(6) De komende jaren worden de deelnemers van Generation R opnieuw onderworpen aan een gehoortest. Ze zijn dan tussen de 13 en 16 jaar oud. “We willen onderzoeken hoe het gehoor van de kinderen zich ontwikkelt”, zegt Le Clercq. “Rond die leeftijd luisteren kinderen vaker naar muziek en gaan ze misschien wel voor het eerst uit. Dan willen we onderzoeken wat de gevolgen zijn van blootstelling aan muziek en lawaai.” Ook willen de onderzoekers bijhouden hoe de schoolprestaties van kinderen met gehoorverlies zich ontwikkelen.

(7) “We kijken in het onderzoek vooral naar gehoorverlies in het slakkenhuis. Dit gehoorverlies is in principe permanent,” zegt Le Clercq.

Marjolein Kooyman, NRC Handelsblad, 7 december 2019

noot 1 Generation R: Dit onderzoeksproject onderzoekt de groei, ontwikkeling en gezondheid van duizenden opgroeiende kinderen in Rotterdam.

Vraag 1 1 punt

Welk kopje vat de inhoud van de alinea’s 2 en 3 het best samen?

  1. A deelnemers aan de gehoortest
  2. B onderzoekers van de gehoortest
  3. C resultaten van het onderzoek
  4. D uitvoering van het onderzoek
Bekijk het antwoord

Antwoord: C

C

Vraag 1 in het hele examen

Vraag 2 1 punt

Welk tot nu onbekend gegeven is vooral uit het onderzoek naar voren gekomen?

  1. A Jongens met gehoorschade hebben meer moeite om zich te concentreren.
  2. B Jongens met gehoorschade hebben problemen in de omgang met andere kinderen.
  3. C Kinderen met een matig of slecht gehoor presteren slechter op school.
  4. D Kinderen met heel lichte gehoorschade presteren slechter op school.
Bekijk het antwoord

Antwoord: D

D

Vraag 2 in het hele examen

Vraag 3 1 punt

Is aangetoond waardoor kinderen met gehoorschade slechter presteren? Antwoord met ‘Ja’ of ‘Nee’ en geef een argument uit de tekst voor je antwoord. Gebruik maximaal 20 woorden voor je antwoord.

Bekijk het antwoord

De kern van een goed antwoord is:

  • Nee, want het is niet onderzocht (waardoor kinderen lager scoren).
  • Nee, want de onderzoeker/Le Clercq geeft alleen aan dat ze zich een reden kan voorstellen.
  • Nee, want de onderzoeker/Le Clercq geeft (alleen) een verwachting over de oorzaak.

Opmerkingen: Het antwoord ‘Nee’ en het argument moeten beide genoemd worden voor toekenning van het scorepunt. Als de kandidaat meer dan 20 woorden gebruikt, geen scorepunt toekennen.

Vraag 3 in het hele examen

Vraag 4 2 punten

“De komende jaren worden de deelnemers van Generation R opnieuw onderworpen aan een gehoortest.” (regels 70-73)

Met deze tweede gehoortest worden twee aspecten van gehoorschade onderzocht die in het eerdere onderzoek nog niet zijn meegenomen. Welke twee aspecten zijn dat?

Bekijk het antwoord

De kern van een goed antwoord is:

  • de rol/gevolgen van blootstelling aan muziek en lawaai (1 scorepunt)
  • de ontwikkeling van de schoolprestaties van kinderen met gehoorschade (1 scorepunt)

Opmerking: Muziek en lawaai moeten beide genoemd zijn voor toekenning van het scorepunt.

Vraag 4 in het hele examen

Vraag 5 2 punten

Uit het onderzoek onder bijna 4.500 Rotterdamse kinderen tussen 9 en 11 jaar oud kwamen verschillende uitkomsten.

Kruis in de tabel in de uitwerkbijlage aan of een uitspraak wel of niet overeenkomt met de uitkomsten van dit onderzoek.

uitsprakenkomt wel overeenkomt niet overeen
Als je een keer een oorontsteking hebt gehad, is de kans groot dat je lichte gehoorschade hebt.
Een jongen met gehoorschade presteert waarschijnlijk slechter op school dan een meisje met gehoorschade.
Kinderen met gehoorschade krijgen minder mee van de les dan andere kinderen.
Meisjes met gehoorschade hebben minder vaak moeite om zich te concentreren dan jongens met gehoorschade.
Bekijk het antwoord
uitsprakenkomt wel overeenkomt niet overeen
Als je een keer een oorontsteking hebt gehad, is de kans groot dat je lichte gehoorschade hebt.X
Een jongen met gehoorschade presteert waarschijnlijk slechter op school dan een meisje met gehoorschade.X
Kinderen met gehoorschade krijgen minder mee van de les dan andere kinderen.X
Meisjes met gehoorschade hebben minder vaak moeite om zich te concentreren dan jongens met gehoorschade.X

indien vier goed: 2 scorepunten; indien drie goed: 1 scorepunt; indien minder dan drie goed: 0 scorepunten.

Vraag 5 in het hele examen

2025, tijdvak 1: Tekst 2 Geen herinnering aan

Opgavetekst

(1) Mensen herinneren zich vaak maar weinig van gesprekken. Uit recent wetenschappelijk onderzoek blijkt dat het menselijk geheugen grillig werkt bij het registreren van gesprekken. Op verschillende plaatsen in de wereld storten onderzoekers zich op dit onderwerp, en om goede redenen. Dit soort onderzoek is relevant. Het doet ertoe te weten wat een getuige in de rechtbank waard is, of een patiënt zich het slechtnieuwsgesprek met een arts goed herinnert en of landen het eens zijn over een diplomatieke bespreking. Geeft de herinnering aan een gesprek echt weer wat er is gezegd? En hoe stellig zijn we over wat er in werkelijkheid helemaal níét werd gezegd?

(2) Hoe grillig en onbetrouwbaar het geheugen voor gesprekken is, blijkt onder meer uit het werk van Sarah Brown-Schmidt, cognitief psycholoog aan de Vanderbilt-universiteit in Nashville. Ze is een deskundige op het gebied van taal in gesprekken en ontwikkelde en publiceerde een aantal veelgebruikte methoden om te meten wat mensen zich herinneren van gesprekken. Een daarvan is proefpersonen na een gesprek achter een computer zetten en hen laten opschrijven wat ze zich herinneren. De onderzoekers testen dit met verschillende tussenpozen. Wat en hoeveel weten de proefpersonen kort na het gesprek nog en hoeveel nog na een aantal dagen?

(3) De resultaten van Brown-Schmidt en haar collega’s zijn volgens de onderzoeker ontluisterend. “Na een korte pauze herinneren proefpersonen zich minder dan 20 procent van de oorspronkelijke informatie uit het gesprek. Na een paar dagen is dat percentage zelfs teruggelopen tot zo’n 6 procent. Op dat moment herinneren ze zich alleen nog de kern van het gesprek.”

(4) Proefpersonen herinneren zich concrete dingen uit een gesprek beter dan abstracte begrippen. De beste weergave van het gesprek ontstaat wanneer ze het gesprek vrijuit mogen navertellen, dus zonder dat er vragen aan hen worden gesteld. Details die dan worden verteld, blijken vaak te kloppen. Onverwachte en opvallende feiten uit een gesprek worden beter onthouden dan alledaagse. Brown-Schmidt: “We denken goed te weten wat er is gezegd, maar in feite onthouden we alleen de kern.”

(5) Brown-Schmidt constateert nog meer opmerkelijks: “Mensen hebben zelfs ‘valse’ herinneringen aan gesprekken. Ze noemen de antwoorden die ze vooraf van hun gesprekspartner hadden verwácht, ook als diegene die uiteindelijk nooit heeft gegeven.”

(6) Brown-Schmidt en haar collega’s onderzochten ook of gesprekspartners achteraf nog weten wie wat heeft gezegd. Wij blijken ons beter te herinneren wat we tijdens een gesprek zelf hebben gezegd dan wat onze gesprekspartner vertelde. Maar stellen wij de ander expliciet een vraag, dan herinneren we ons dát antwoord weer beter dan het antwoord op een vraag die een ander aan ons heeft gesteld. Voeren we een gesprek met meerdere mensen, dan blijken we ons een opmerkelijk detail wel te herinneren, maar achteraf vaak niet meer te weten wie dat precies zei. Dat is ideaal voor wie nepnieuws wil verspreiden. We weten niet waar we het vandaan hebben, maar wel dat het opmerkelijk was. Als de feiten daarna nog getoetst worden, is het allang te laat.

(7) Mensen, is de conclusie, zijn ronduit slecht in het woordelijk onthouden van gesprekken. Maar is dat een gegeven of zijn er misschien toch dingen die we kunnen doen om gesprekken preciezer te onthouden? Afgezien dan natuurlijk van een opname maken of een notulist aanwijzen.

(8) Elk gesprek bestaat uit woorden. Dus is een logische vraag hoe goed mensen woorden onthouden en welke factoren daarbij een rol spelen. Aan het Max Planck Instituut in Nijmegen onderzocht psycholinguïst¹) Eirini Zormpa hoe mensen onder verschillende omstandigheden op woorden komen, en in hoeverre ze die vervolgens ook onthouden.

(9) Dat leidt tot fascinerende experimenten. Zormpa begint met proefpersonen op een beeldscherm een reeks plaatjes te laten zien. Deels zijn die plaatjes voorzien van een geschreven woord, deels niet; bij de ‘woordloze’ moeten proefpersonen dat zelf bedenken: ‘sinaasappel’; ‘nietmachine’. De zelfbedachte woorden blijken ze zich achteraf beter te herinneren dan de gegeven woorden. Dit heet onder spreektaalonderzoekers het ‘generation effect’, afgeleid van het zelf ‘genereren’, oftewel ‘voortbrengen’.

(10) In een ander experiment met zulke plaatjes moeten proefpersonen een deel van de afbeeldingen zwijgend bekijken, bij de overige moeten ze hardop melden wat ze zien. Twintig minuten na beëindiging van deze ronde laat de onderzoeker haar proefpersonen opnieuw afbeeldingen zien: zowel nieuwe als plaatjes uit de eerste ronde. Ze moeten eruit pikken welke ze al eerder hebben gezien. Zormpa constateert dat mensen plaatjes die ze hardop hebben benoemd zich achteraf beter herinneren dan die ze hebben gezien zonder iets te zeggen. Dit wordt het ‘production effect’ genoemd, afgeleid van ‘produceren’.

(11) In een derde experiment laat Zormpa twee mensen een gesprek voeren, dat wordt gefilmd. Die opname wordt bekeken door een derde persoon, een toeschouwer, die vervolgens wordt getest op wat hij zich er daarna nog van kan herinneren. Die toeschouwer blijkt antwoorden die zijn langsgekomen in het bekeken gesprek veelal beter te hebben onthouden dan de willekeurige vragen. Dit heet het ‘focus effect’: we onthouden antwoorden beter dan vragen.

(12) Dat sluit allemaal naadloos aan bij wat Sarah Brown-Schmidt in haar onderzoeken vindt: we weten het beste wat we in gesprekken zélf bedenken en zeggen. Verder horen we in andermans gesprekken antwoorden beter dan vragen. De rest van een gesprek of discussie vergeten we verrassend snel weer.

(13) De vraag is wel of je dit soort laboratoriumonderzoek naar de praktijk kunt vertalen, stelt Katinka Dijkstra, hoogleraar brein en cognitie aan de Erasmus Universiteit Rotterdam, die zelf niet bij deze onderzoeken betrokken is. “Maar je zult inderdaad in het lab moeten beginnen om aan degelijke basiskennis te komen.”

(14) De conclusies van de onderzoeken vindt Dijkstra maatschappelijk hoe dan ook relevant. “Dat we letterlijke bewoordingen niet onthouden, is meestal niet eens zo heel erg. Belangrijk is dat duidelijk wordt dat mensen zich van nature de kern van wat is gezegd wél herinneren. En het is goed je te realiseren dat ze bronnen slecht onthouden.”

Mieke Zijlmans, de Volkskrant, 6 mei 2023

noot 1 psycholinguïst: wetenschapper die zich bezighoudt met de manier waarop taal in het geheugen is opgeslagen en georganiseerd

Vraag 7 2 punten

Sarah Brown-Schmidt heeft onderzocht wat mensen zich herinneren van gesprekken. Citeer de twee zinnen uit de alinea’s 2 tot en met 6 waarin staat wat ze precies heeft onderzocht.

Bekijk het antwoord
  • “Wat en hoeveel weten de proefpersonen kort na het gesprek nog en hoeveel nog na een aantal dagen?” (regels 36-39) (1 scorepunt)
  • “Brown-Schmidt en haar collega’s onderzochten ook of gesprekspartners achteraf nog weten wie wat heeft gezegd.” (regels 74-77) (1 scorepunt)

Opmerking: Als de kandidaat meer of minder citeert (per citaat), het scorepunt niet toekennen.

Vraag 7 in het hele examen

Vraag 8 2 punten

Uit de onderzoeken van Brown-Schmidt blijkt dat je niet alles van een gesprek even goed onthoudt. In de tabel in de uitwerkbijlage staan zeven verschillende gespreksonderdelen genoemd.

Welke gespreksonderdelen herinner je je minder goed en welke redelijk goed? Zet in de tabel in de uitwerkbijlage achter elk gespreksonderdeel een kruisje in de juiste kolom. Gebruik voor je antwoord de alinea’s 4 tot en met 6.

gespreksonderdelenherinner je je minder goedherinner je je redelijk goed
abstracte begrippen
alledaagse feiten
antwoord op vragen van jezelf
antwoord op vragen van je gesprekspartner
eigen uitspraken
opvallende feiten
uitspraken van je gesprekspartner
Bekijk het antwoord
gespreksonderdelenherinner je je minder goedherinner je je redelijk goed
abstracte begrippenX
alledaagse feitenX
antwoord op vragen van jezelfX
antwoord op vragen van je gesprekspartnerX
eigen uitsprakenX
opvallende feitenX
uitspraken van je gesprekspartnerX

indien zeven goed: 2 scorepunten; indien zes of vijf goed: 1 scorepunt; indien minder dan vijf goed: 0 scorepunten.

Vraag 8 in het hele examen

Vraag 9 1 punt

Wat maakt het mogelijk dat nepnieuws kan ontstaan, volgens alinea 6? Gebruik voor je antwoord maximaal 15 woorden.

Bekijk het antwoord

Bij vraag 9 moet altijd 1 scorepunt worden toegekend, ongeacht of er wel of geen antwoord gegeven is, en ongeacht het gegeven antwoord.

Toelichting: Bij nadere beschouwing is er mogelijk verwarring over de woorden ‘ontstaan’ (in de vraag) en ‘verspreiden’ (in de tekst) waardoor het formuleren van een correct antwoord lastig is.

Vraag 9 in het hele examen

Vraag 10 2 punten

In de tekst worden drie effecten uit het onderzoek van Zormpa beschreven. In de tabel in de uitwerkbijlage staan vier situaties beschreven en worden de drie effecten genoemd. Kruis in de tabel in de uitwerkbijlage aan welk effect bij welke situatie hoort. Let op! Er blijft een situatie over waarbij je geen kruisje kunt zetten. Als je meer of minder dan drie situaties aankruist, krijg je geen scorepunt.

situatiegeneration effectproduction effectfocus effect
Davy luistert naar een gesprek tussen zijn vrienden Sophia en Neeven. Hij heeft later vooral de antwoorden van zijn vrienden onthouden.
Meike leert voor een proefwerk biologie. Ze schrijft uit haar hoofd de namen van de planten die ze moet kennen onder de plaatjes van die planten.
Oliver praat met Amy. Hij herinnert zich later andere antwoorden dan ze gegeven heeft.
Quinty wil een naam onthouden en herhaalt deze daarom drie keer hardop.
Bekijk het antwoord
situatiegeneration effectproduction effectfocus effect
Davy luistert naar een gesprek tussen zijn vrienden Sophia en Neeven. Hij heeft later vooral de antwoorden van zijn vrienden onthouden.X
Meike leert voor een proefwerk biologie. Ze schrijft uit haar hoofd de namen van de planten die ze moet kennen onder de plaatjes van die planten.X
Oliver praat met Amy. Hij herinnert zich later andere antwoorden dan ze gegeven heeft.
Quinty wil een naam onthouden en herhaalt deze daarom drie keer hardop.X

indien vier rijen goed: 2 scorepunten; indien drie rijen goed: 1 scorepunt; indien minder dan drie rijen goed: 0 scorepunten.

Vraag 10 in het hele examen

Tekstfragment 1

GEHEUGENSTEUNTJES

Om afbeeldingen, woorden en gesprekken beter te onthouden, bestaan er een paar trucs:

  • 1 Zeg hardop wat je wilt of moet onthouden.
  • 2 Schrijf na een gesprek op waar dat over ging.
  • 3 Doe dat niet te lang na afloop: anders ben je het leeuwendeel alweer vergeten.
  • 4 Lukt uitschrijven niet direct: beperk je tot de kern van het gesprek, dat is doorgaans afdoende.

Vraag 11 1 punt

In tekstfragment 1 staan vier geheugensteuntjes die horen bij de tekst ‘Geen herinnering aan’. Welk geheugensteuntje voor het onthouden van gesprekken past het best bij alinea 10? Noteer het nummer van je antwoord in de uitwerkbijlage.

Bekijk het antwoord

1

Vraag 11 in het hele examen

Vraag 13 1 punt

Wat is het belangrijkste resultaat van de onderzoeken in de tekst ‘Geen herinnering aan’?

  1. A Gespreksdeelnemers onthouden kort na een gesprek het merendeel van dat gesprek.
  2. B Gespreksdeelnemers onthouden met name de opvallende woorden van een gesprek.
  3. C Gespreksdeelnemers onthouden vooral de kern van het gesprek.
  4. D Gespreksdeelnemers onthouden voornamelijk wat ze zelf hebben gezegd.
Bekijk het antwoord

Antwoord: C

C

Vraag 13 in het hele examen

2025, tijdvak 1: Tekst 3 NK Tegelwippen

Opgavetekst

NK 2024

TEGELWIPPEN

AMSTERWAARD WIPT MEE

Van 21 maart t/m 31 oktober 2024 spelen we het NK Tegelwippen! Gemeenten in Nederland strijden om de Gouden Tegel en Gouden Schep. Iedereen kan meedoen door tegels in z’n voor-, achter- of geveltuin te vervangen door groen. Zorg ervoor dat jij en je buren klaarstaan, want er is werk aan de winkel!

HOE HET WERKT

Het NK Tegelwippen is dé wedstrijd waarin heel Nederland tegels verruilt voor planten. De gemeente die de meeste tegels wipt wint! Maar ook jij maakt kans op mooie prijzen. Meld je gewipte tegels aan via nk-tegelwippen.nl. Op de website vind je ook meer informatie over prijzen en meer!

@NKTEGELWIPPEN @NKTEGELWIPPEN @TEGELWIPPEN

Vraag 18 1 punt

Volgens de tekst is deelname aan het NK Tegelwippen niet zo moeilijk. Citeer de zin waaruit dit blijkt.

Bekijk het antwoord

“Iedereen kan meedoen door tegels in z’n voor-, achter- of geveltuin te vervangen door groen.”

Opmerking: Als de kandidaat meer of minder citeert, geen scorepunt toekennen.

Vraag 18 in het hele examen

Vraag 19 1 punt

Het NK Tegelwippen is een wedstrijd voor gemeenten in Nederland. Burgers worden echter ook in de verleiding gebracht om mee te doen. Waarmee probeert men burgers te verleiden om mee te doen?

Bekijk het antwoord

De kern van een goed antwoord is: (kans maken op / met mooie) prijzen

Vraag 19 in het hele examen

2025, tijdvak 1: Tekst 4 Een duurzame Green Friday in plaats van koopjesfestijn Black Friday, slaat dat aan?

Opgavetekst

(1) Green Friday, Bring Back Friday of For Future Friday. Bij winkelketens als Dille & Kamille, Ikea en Bever is vrijdag 25 november allesbehalve een koopjesfestijn. In plaats van bakken vol afgeprijsde spullen treffen klanten in november dichte deuren aan, een inruilpunt voor oude meubels of een gratis schoenreparatie.

(2) Die initiatieven willen een tegengeluid zijn voor Black Friday, het winkelfestijn rond Thanksgiving in de Verenigde Staten dat een jaar of zeven geleden is overgewaaid naar Nederland. Hoewel Amerikaanse taferelen – waarbij hordes consumenten vechten om de laatste goedkope spelcomputers – hier nog grotendeels achterwege blijven, brengt de kortingsparade elk jaar vele extra winkelaars op de been. Alleen al in de fysieke winkels werd vorig jaar een pinomzet behaald van 529 miljoen euro, 20 procent meer dan op een reguliere vrijdag. Genoeg reden voor ondernemers om ook dit jaar weer volop met kortingen te strooien. Met de hoge inflatie en de teruglopende koopkracht kunnen zij de extra inkomsten goed gebruiken. Toch is Black Friday velen een doorn in het oog. Terwijl duizenden kilometers verderop wereldleiders zich met wisselend succes buigen over het oplossen van het klimaatprobleem, is het aanmoedigen van nog meer spullen kopen immers allesbehalve logisch.

(3) “Dat is precies waarom we Green Friday vier jaar geleden hebben bedacht”, vertelt Hans Geels, directeur van winkelketen Dille & Kamille. Samen met de stichting Trees for All besloot het bedrijf bomen te planten om de koopgekte op Black Friday te compenseren. Andere bedrijven konden zich daarbij aansluiten. Dat klinkt sympathiek, maar als bedrijven desondanks doorgaan met de verkoop van goederen voor dumpprijzen, hoe geloofwaardig zijn die groene intenties dan?

(4) Daarom besloot Trees for All dit jaar de eisen voor deelname aan Green Friday aan te scherpen: deelnemers mogen op 25 november helemaal geen korting meer geven. Met als gevolg dat er tot nu toe ruim honderd aanmeldingen minder zijn. Joly Bogers van Trees for All wijt het aan de barre economische omstandigheden waarin veel bedrijven nu zitten. “In tijden van inflatie en een energiecrisis is het voor hen moeilijker om Black Friday te negeren.”

(5) Toch zijn er ook bedrijven die nog wel een duurzame draai aan Black Friday proberen te geven. Zo kunnen consumenten vanaf Black Friday bij sportwinkel Decathlon hun oude producten inruilen, gaan kinderwinkels in Zuid-Holland speelgoed inzamelen voor gezinnen die het minder breed hebben en sluit Dille & Kamille 25 november alle filialen. “We willen klanten aan het denken zetten, ook als het onszelf financieel pijn doet”, zegt Geels.

(6) Mooie initiatieven, vindt Pablo Druijts. Als oprichter van de website Black Friday Nederland verdient hij dan misschien zijn boterham met de kortingsacties rond Black Friday, “maar ik ben geen voorstander van het kopen van dingen die je eigenlijk niet nodig hebt.” Hij hoopt dat consumenten de kortingsperiode vooral gebruiken voor essentiële aankopen, zoals een nieuw telefoonabonnement. Dat bedrijven zich steeds vaker afkeren van Black Friday, merkt Druijts sinds vorig jaar aan het aanbod op zijn website. “Al zijn het vooral bedrijven die al bezig waren met een duurzaam imago die nu afhaken.”

(7) Mede daardoor zet Druijts zijn vraagtekens bij de ‘groene’ acties. “Is het echt te doen om duurzaamheid of is het greenwashing¹)?” Dat wantrouwen leeft ook bij milieuactiegroepen. “Bedrijven komen nu met dit initiatief, omdat mensen duurzaamheid steeds belangrijker vinden. Maar bedrijven als Decathlon verkopen ook nog tassen van 5 euro”, zegt Robin Bruisje, lid van een milieuactiegroep. Toch ziet Bruisje de actie wel als een stap in de goede richting. “Zo’n bedrijf kan zich immers niet in één dag opheffen.”

(8) Hoewel er inderdaad genoeg bedrijven zijn die hun groene imago proberen op te poetsen met marketingacties, geeft hoogleraar financieel management Gerard Mertens het Green Friday-initiatief het voordeel van de twijfel. “Als bedrijven geld in duurzaamheid investeren dat ze anders hadden gebruikt om nog meer omzet te draaien, dan moeten we dat toejuichen.”

(9) Maar welke kleur bedrijven de vrijdag in november ook geven, de koopgekte rond de feestdagen lijkt er vooralsnog niet erg onder te lijden. Uit onderzoek van Motivaction onder ruim duizend consumenten blijkt ruim een kwart op 25 november op koopjesjacht te gaan, iets meer dan vorig jaar. Bovenaan het wensenlijstje staan de producten van Bol.com, Amazon en de Mediamarkt, drie bedrijven die het begrip ‘Friday’ flink oprekken met hun wekenlange kortingsacties.

(10) Ook Pablo Druijts ziet de afgelopen weken tot zijn eigen verbazing het aantal bezoekers op zijn website alweer oplopen. “Toen ik de site in 2015 begon, was er al kritiek op Black Friday. Het gat tussen hetgeen consumenten zeggen en wat ze doen, bestaat nog altijd.” “Zolang wij blijven kopen, blijven bedrijven prullen produceren en korting geven”, zegt Mertens. Daar is Bruisje het mee eens. “Je kunt er ook voor kiezen om tijdens de feestdagen iets weg te geven wat je al in huis hebt. Want zeg nou zelf: we hebben toch allemaal spullen zat.”

Iva Venneman en Anna de Haas, de Volkskrant, 18 november 2022

noot 1 greenwashing: het zich groener of maatschappelijk verantwoordelijker voordoen dan een bedrijf of organisatie daadwerkelijk is

Vraag 21 1 punt

In de regels 10-11 staat: “Die initiatieven willen een tegengeluid zijn voor Black Friday”. Wat zijn de namen van die initiatieven?

Bekijk het antwoord

Green Friday, Bring Back Friday, For Future Friday

Opmerkingen: Alle drie de initiatieven moeten genoemd zijn voor toekenning van het scorepunt. Als de kandidaat de voorbeelden bij de initiatieven noemt (dichte deuren, inruilpunt voor oude meubels, gratis schoenreparatie), geen scorepunt toekennen.

Vraag 21 in het hele examen

Vraag 23 1 punt

In de regels 53-55 staat: ‘Daarom besloot Trees for All dit jaar de eisen voor deelname aan Green Friday aan te scherpen’. Waarom besloot Trees for All dit jaar die eisen aan te scherpen?

  1. A Omdat bedrijven enerzijds compenseren voor de koopgekte, maar anderzijds doorgaan met de verkoop van goederen voor dumpprijzen.
  2. B Omdat bedrijven last hebben van de zware economische omstandigheden en ze zich op deze manier sneller zullen aanmelden.
  3. C Omdat bedrijven zich de vorige keer massaal aanmeldden en Trees for All dat nu wil voorkomen, zodat de organisatie van Green Friday financieel haalbaar blijft.
  4. D Omdat enerzijds bedrijven zelf een duurzame draai willen geven aan Black Friday, maar anderzijds Trees for All daar minder ruimte voor wil bieden.
Bekijk het antwoord

Antwoord: A

A

Vraag 23 in het hele examen

Vraag 24 1 punt

In de regels 66-75 staat: ‘Toch zijn er ook bedrijven die nog wel een duurzame draai aan Black Friday proberen te geven. Zo kunnen consumenten vanaf Black Friday bij sportwinkel Decathlon hun oude producten inruilen, gaan kinderwinkels in Zuid-Holland speelgoed inzamelen voor gezinnen die het minder breed hebben en sluit Dille & Kamille 25 november alle filialen.’ Welk verband is er tussen deze twee zinnen?

  1. A oorzaak - gevolg
  2. B opsomming
  3. C tegenstelling
  4. D uitspraak - voorbeeld
Bekijk het antwoord

Antwoord: D

D

Vraag 24 in het hele examen

Vraag 25 2 punten

In de tabel in de uitwerkbijlage worden allerlei voorbeelden genoemd die of bij Black Friday of bij Green Friday passen. Kruis in de tabel in de uitwerkbijlage aan welk voorbeeld bij welke Friday hoort.

voorbeeldenBlack FridayGreen Friday
Een schoenenwinkel die bij aankoop van een paar sneakers een tweede paar sneakers gratis aanbiedt.
Een webwinkel die geen verzendkosten rekent bij besteding van minimaal € 25,-.
Een webwinkel die de verzendkosten laat compenseren door voor iedere bestelling een boom te planten.
Een kledingwinkel die het mogelijk maakt oud textiel in te leveren om het te recyclen.
Een elektronicazaak die kapotte wasmachines gratis repareert voor hun klanten.
Een telecombedrijf dat bij de nieuwste telefoon ook dubbele data, een extra tv-pakket en korting aanbiedt.
Een fastfoodketen die bij bestelling van een pizza, de tweede pizza voor maar € 1,- verkoopt.
Bekijk het antwoord
voorbeeldenBlack FridayGreen Friday
Een schoenenwinkel die bij aankoop van een paar sneakers een tweede paar sneakers gratis aanbiedt.X
Een webwinkel die geen verzendkosten rekent bij besteding van minimaal € 25,-.X
Een webwinkel die de verzendkosten laat compenseren door voor iedere bestelling een boom te planten.X
Een kledingwinkel die het mogelijk maakt oud textiel in te leveren om het te recyclen.X
Een elektronicazaak die kapotte wasmachines gratis repareert voor hun klanten.X
Een telecombedrijf dat bij de nieuwste telefoon ook dubbele data, een extra tv-pakket en korting aanbiedt.X
Een fastfoodketen die bij bestelling van een pizza, de tweede pizza voor maar € 1,- verkoopt.X

indien zeven goed: 2 scorepunten; indien zes goed: 1 scorepunt; indien minder dan zes goed: 0 scorepunten.

Vraag 25 in het hele examen

Vraag 27 1 punt

Is er bij Bol.com, Amazon en de Mediamarkt sprake van een echte ‘Black Friday’, volgens alinea 9? Antwoord met ‘Ja’ of ‘Nee’ en licht je antwoord toe.

Bekijk het antwoord

De kern van een goed antwoord is:

Nee, want Bol.com, Amazon en Mediamarkt / deze bedrijven hebben wekenlange kortingsacties / rekken het begrip ‘Friday’ (flink) op.

of

Ja, want Bol.com, Amazon en Mediamarkt / deze bedrijven hebben wekenlange kortingsacties / rekken het begrip ‘Friday’ (flink) op.

Opmerking: ‘Black Friday’ staat inmiddels bekend als een lange actieperiode in plaats van een specifieke Friday, zoals in de tekst genoemd wordt. Bij deze vraag wordt daarom alleen de toelichting beoordeeld.

Vraag 27 in het hele examen

2025, tijdvak 2: Tekst 1: Dure vis weggooien, dat doet pijn

Opgavetekst

Tekst 1 Dure vis weggooien, dat doet pijn

(1) Met een groot mes snijdt chef-kok Dyon den Dunnen (24) in de keuken van restaurant Three in Rotterdam de groene appels brunoise - tot kleine blokjes. Die veranderen door een marinade van yuzu in vegetarische ceviche, verrijkt met het sap van mango, ananas en passievrucht. “Vacuümverpakt en bevroren blijft tropisch fruit wel een half jaar houdbaar”, vertelt de chef. “Deze klokhuizen moet ik helaas wel weggooien.”

(2) In het chique sushirestaurant op de Freericksplaats in de Rotterdamse wijk Hillegersberg gooien de medewerkers het liefst zo min mogelijk weg. Dat begint al bij het koken. Restaurants kopen soms te veel in of gebruiken niet alles van het product. “Terwijl je van de botten nog jus kan trekken”, zegt Den Dunnen, terwijl hij een homp rundvlees op het werkblad legt. “Met de mergpijp geef ik daar smaak aan. Van het dier gooien we eigenlijk niets weg.”

(3) Volgens onderzoek van de Rabobank verdwijnt dit jaar in de horeca ruim 55 miljoen kilo voedsel in de vuilnisbak. Iets minder dan in vorige jaren, maar nog steeds een hoeveelheid die groot genoeg is om een stad als Den Bosch een jaar lang te voeden. Al dat weggooien kost de sector 647 miljoen euro per jaar en veroorzaakt een CO2-uitstoot van 110 duizend ton.

(4) Voedselverspilling leidt volgens een VN-rapport wereldwijd tot een uitstoot van 3,3 miljard ton CO2 per jaar, zes keer zoveel als al het luchtverkeer samen. “Het produceren van eten, met name zwaarder voedsel als vlees, kost veel energie en water. Daar zit het grootste aandeel CO2 in”, zegt Ilona de Hooge, hoofddocent marketing en consumentengedrag aan de Wageningen Universiteit. “Voedsel wordt verwerkt, bijvoorbeeld in stukken gehakt door machines en vervoerd naar restaurants, wat leidt tot nog meer uitstoot. Als je het vervolgens weggooit, is het helemaal zonde. Dan moet het als afval nog een keer verwerkt worden.”

(5) Hoewel de vuilnisbelt van verloren voedsel sinds 2019 in Nederland licht is gekrompen, gooien hotels, cafés en restaurants nog steeds bijna 6 procent van hun omzet weg. “Een van de problemen is dat ze niet te weinig willen aanbieden”, zegt De Hooge. “De horeca heeft er natuurlijk belang bij om voedselverspilling tegen te gaan, maar ook om een goede reputatie te behouden en gasten tevreden te stellen. Dat is soms strijdig met elkaar.”

(6) “De klant is koning, natuurlijk”, beaamt Daan Veldhoen, bedrijfsleider bij Three. “Toch raden we mensen af om te veel te bestellen. Dat lijkt tegenstrijdig, omdat we meer verdienen als we meer verkopen. Maar eten weggooien, met name dure vis, doet gewoon pijn.” Daarnaast biedt Three sinds kort kleinere porties rijst aan als bijgerecht. Voorheen zag het restaurant de grote kommen vaak halfvol terugkomen. “Gelukkig zijn klanten nog steeds tevreden met de hoeveelheden.”

(7) De Hooge raadt restaurants aan dit soort bijgerechten apart op de kaart te zetten, zoals bij Three het geval is. “Dan kunnen mensen kiezen wat en hoeveel ze bij hun vlees of vis willen. Het blijkt dat klanten dat helemaal niet erg vinden. Zo krijgen mensen alleen wat ze echt willen eten en wordt er minder verspild.”

(8) Three meldde zich eind vorig jaar aan om mee te doen aan de Verspillingsvrije Challenge in Rotterdam. Deelnemende restaurants en cafés krijgen dan een grote weegschaal in de keuken, die elk afzonderlijk restje afval weegt. Zo leren ondernemers waar hun grootste verspilling ligt. “Maar zo’n grote weegschaal is onwerkbaar in een kleine keuken als die van ons”, zegt Veldhoen. Hij gebaart naar het nauwe gangpad tussen de werkbladen, dat volledig geblokkeerd zou worden.

(9) Na die tegenvaller moest hij samen met de chef op zoek gaan naar andere manieren om voedselverspilling te meten. “Alles wat we wegdoen, houden we bij op lijsten in de keuken. Maar binnenkort krijgen we een nieuw digitaal inkoopsysteem, waardoor we makkelijk kunnen zien hoeveel we van elk product weggooien en hoeveel ons dat kost. Dankzij die data kunnen we in de toekomst nog slimmer inkopen.”

(10) Dat is ook wat De Hooge aan de horeca adviseert: plan goed in op basis van het verleden. Al beseft ze dat het lastig kan zijn. “In verschillende fases werken verschillende mensen, die allemaal een foutje kunnen maken. Van plannen, inkopen, bewaren, voorbereiden en bereiden tot consumeren en overhouden. In al die fases zitten stukjes onzekerheden. Daarom is het lastig om voedselverspilling volledig te elimineren. Maar het is zeker te verminderen.”

(11) Ook de klant kan aan tafel een steentje bijdragen. Wiens oog groter is dan de maag, kan bijvoorbeeld overgebleven eten laten inpakken en later opeten. Zelfs een fine-dining-restaurant als Three, ‘waar mensen komen voor de ervaring’, is niet vies van een doggybag. “Ik heb liever dat mensen er thuis nog van genieten dan dat we het hier in de prullenbak gooien”, zegt Veldhoen.

(12) Samen met drie kokshulpen bereidt chef Den Dunnen zich voor op het diner van vanavond, waar zo’n tachtig mensen zullen aanschuiven. “Voor bepaalde gerechten blijven mensen terugkomen. De wagyu-tartaar en gyoza’s met kimchi-roomsaus zijn echt onze signatuurgerechten. We weten dus dat we de ingrediënten voor die gerechten groot moeten inkopen, en andere minder. Het scheelt dat we dit al meer dan vijf jaar doen, dan leer je anticiperen.”

Jildau Cuperus, de Volkskrant, 16 september 2023

Vraag 2 1 punt

Voor welke twee problemen zorgt voedselverspilling volgens de alinea’s 3 en 4? Noteer je antwoord in de uitwerkbijlage.

Bekijk het antwoord
  • Noemt beide problemen: het kost heel veel geld (647 miljoen euro per jaar) en het zorgt voor een hoge CO2-uitstoot (110 duizend ton; wereldwijd 3,3 miljard ton per jaar). (1p)

Beide problemen moeten correct genoemd zijn voor het scorepunt. Uit het antwoord moet duidelijk blijken dat het om aanzienlijke hoeveelheden geld en CO2-uitstoot gaat.

Vraag 2 in het hele examen

Vraag 3 1 punt

In alinea 4 zegt Ilona de Hooge: “Als je het vervolgens weggooit, is het helemaal zonde.” (regels 53-54) Wat wordt met deze zin bedoeld?

  1. A Er is sprake van minder voedselverspilling, maar het is echt zonde dat er nog steeds zo veel voedsel wordt weggegooid.
  2. B Voedsel dat verwerkt aankomt en vervolgens wordt weggegooid, moet opnieuw worden verwerkt als afval; dat is extra verspillend.
  3. C Voedselverspilling leidt wereldwijd tot een enorme uitstoot van CO2 per jaar, want het produceren van eten kost veel energie en water.
  4. D Voedselverspilling wordt niet tegengegaan als de horeca gasten tevreden blijft stellen door onnodig veel voedsel aan te bieden.
Bekijk het antwoord

Antwoord: B

Vraag 3 in het hele examen

Vraag 6 1 punt

Over welke tegenvaller heeft bedrijfsleider Daan Veldhoen het aan het begin van alinea 9?

  1. A De keuken in het restaurant is klein en men kan daarom niets doen tegen verspilling.
  2. B Er wordt toch meer voedsel weggegooid dan de chef eigenlijk had gewild.
  3. C Het nieuwe digitale inkoopsysteem is er nog niet en de data ontbreken daardoor.
  4. D Het restaurant had geen plek voor de weegschaal en kon daardoor niet meedoen aan de challenge.
Bekijk het antwoord

Antwoord: D

Vraag 6 in het hele examen

Vraag 7 2 punten

In alinea 10 noemt Ilona de Hooge de verschillende fases waarin voedselverspilling tegengegaan kan worden. In de uitwerkbijlage staat een tabel met die voorbeelden en fases. Kruis per genoemd voorbeeld aan bij welke fase dit het best past. Zet bij elk voorbeeld één kruisje.

Voorbeelden: bijgerechten apart laten bestellen (alinea 7); digitaal inkoopsysteem gebruiken (alinea 9); eten laten inpakken en later opeten (alinea 11); fruit vacuüm verpakken en bevriezen (alinea 1); klanten afraden om te veel te bestellen (alinea 6); zo min mogelijk van producten weggooien (alinea 2).

Fases: fase 1 plannen, inkopen, bewaren; fase 2 voorbereiden, bereiden; fase 3 consumeren; fase 4 overhouden.

Bekijk het antwoord
  • Kruist bij elk voorbeeld de juiste fase aan: bijgerechten apart laten bestellen bij fase 3; digitaal inkoopsysteem gebruiken bij fase 1; eten laten inpakken en later opeten bij fase 4; fruit vacuüm verpakken en bevriezen bij fase 1; klanten afraden om te veel te bestellen bij fase 3; zo min mogelijk van producten weggooien bij fase 2. (2p)

Zes goed: 2 punten. Vijf of vier goed: 1 punt. Minder dan vier goed: 0 punten. Staat er meer dan één kruisje bij een voorbeeld, dan die rij niet goedkeuren.

Vraag 7 in het hele examen

Vraag 8 1 punt

Welke drie opeenvolgende alinea’s bevatten nuttige informatie voor het schrijven van een werkstuk over de omvang van voedselverspilling? Noteer je antwoord in de uitwerkbijlage.

Bekijk het antwoord
  • Noemt alinea 3 tot en met 5. (1p)

Vraag 8 in het hele examen

2025, tijdvak 2: Tekst 2: Kun je met een cursus of een app twee tot drie keer zo snel leren lezen?

Opgavetekst

Tekst 2 Kun je met een cursus of een app twee tot drie keer zo snel leren lezen?

(1) Zou het niet handig zijn om dit artikel twee of drie keer zo snel te kunnen lezen als normaal, zoals verschillende cursussen snellezen beloven? Er zijn diverse mogelijkheden, zoals een- tot meerdaagse cursussen, online trainingen en apps om je leessnelheid te vergroten. Maar werken die ook echt?

(2) De gemiddelde lezer leest dit artikel uit in drie à vier minuten, namelijk met een snelheid van ongeveer 250 woorden per minuut. “Die snelheid hangt af van training, maar ook van het soort woorden”, zegt Myrthe Faber, onderzoeker van de Universiteit Tilburg en het Nijmeegse Dondersinstituut.

(3) Sommige woorden nemen we voor lief, daar vliegen onze ogen overheen. Dat kunnen lidwoorden zijn of woorden die ons brein, gezien de context, toch al min of meer verwacht. Denk aan het woordje ‘lief’ in de zin ‘sommige woorden nemen we voor lief’. Bij ‘lastige’ woorden daarentegen blijven onze ogen even hangen, zegt Faber. “Onze ogen blijven een paar honderd milliseconden hangen bij woorden die langer zijn, minder vaak voorkomen of visueel erg veel lijken op woorden die ook op dezelfde plek zouden passen.”

(4) Terwijl wij nietsvermoedend een tekst lezen, werken onze ogen en ons brein voortdurend samen om woorden te verstouwen, informatie te verwerken en betekenissen in te vullen. Dit is geen bewust proces: onze ogen schieten voortdurend terug naar woorden die we allang voorbij hebben zien komen. Ze springen bovendien vooruit naar woorden verderop in de tekst.

(5) “Dit gebeurt vaak in lange en complexe zinnen”, vertelt Roel Willems, die bij de Nijmeegse Radboud Universiteit jarenlang onderzocht hoe mensen literatuur lezen. “We weten niet zeker waarom dit gebeurt, maar we vermoeden dat onze hersenen in zo’n geval beseffen dat ze iets hebben gemist. Al lezend hebben we de luxe dat we terug kunnen kijken en het brein maakt daar slim gebruik van.”

(6) Snellezers trainen zichzelf en hun hersenen om meedogenloos door te lezen, of ze nou een woordje hebben gemist of niet. “Dat kan bijvoorbeeld door met je ogen de punt van een potlood te volgen die je steeds sneller langs de zinnen laat gaan”, vertelt snellees-trainer Inez Zondag. “Als je elke dag vier keer vijf minuten leest op een steeds hogere snelheid, train je jezelf om grenzen te verleggen. Deelnemers beginnen met ongeveer 250 woorden per minuut. Na een paar weken tikken ze de achttienhonderd woorden aan en kunnen ze ook nog uitleggen waar de tekst over ging.”

(7) Omdat snellezers hun brein geen mogelijkheid geven om terug te springen of om wat langer te blijven hangen bij lastige woorden, missen ze soms wel wat. “Als zodoende grote gaten vallen in het tekstbegrip,” zegt onderzoeker Faber, “is de kans groot dat de lezer technisch gezien wel leest, maar mentaal totaal afdwaalt.” Ook andere onderzoekers waarschuwen dat snellezen vaak ten koste gaat van het begrip.

(8) “Aanvankelijk kan het tekstbegrip inderdaad wat achterblijven,” zegt Inez Zondag, “maar na verloop van tijd komt dat vanzelf weer goed.” Volgens Zondag is het vooral de kunst te accepteren dat je soms wat woorden mist, net als bij een gesprek. “Dat komt ook altijd wel goed.”

(9) Dat heeft ook te maken met het soort teksten dat haar cursisten vaak lezen. Zondag geeft vooral trainingen aan ambtenaren, managers en beleidsmakers: mensen die overladen worden met vuistdikke rapporten die ze in korte tijd moeten doorploegen. Voor hen is leestempo vaak maar een onderdeel van het snellezen. “Ik leer mensen ook slimmer en strategischer te lezen.” Sommige mensen lezen vanaf het eerste woord van de introductie door tot het laatste woord van de conclusie. Maar door vooraf snel de inhoud van een tekst te scannen en te bepalen wat belangrijk is en wat niet, valt al veel tijd te besparen. “Als je beter begrijpt hoe een tekst is opgebouwd, kun je alsnog de details induiken”, zegt Zondag.

(10) “Bij fictie ligt dat allemaal wat anders. Juist het opgaan in details zorgt voor het leesgenot”, legt Willems van de Radboud Universiteit uit. Een zinnenprikkelend verhaal activeert namelijk precies de hersendelen die in het echte leven zintuiglijke prikkels verwerken. “Als het verhaal een landschap beschrijft, is het deel van de hersenen actief dat die visuele informatie normaal verwerkt. Je maakt je eigen VR-bril.” Lezers bij wie de tempoverschillen tussen ‘gewone’ en ‘lastige’ woorden klein zijn, blijken het meest in die ervaring op te gaan. Dit vergt vooral leesbekwaamheid. De beste manier om snel te leren lezen, zonder in te leveren aan begrip en leesgenot, is dus simpelweg méér lezen.

Enith Vlooswijk, de Volkskrant, 4 december 2022

Vraag 14 1 punt

In alinea 10 gaat het over het lezen van fictie. Is het aan te raden om snellezen te gebruiken bij het lezen van fictie, volgens de tekst?

  1. A Ja, omdat je beter begrijpt hoe teksten zijn opgebouwd, heb je ook voordelen bij het lezen van fictie.
  2. B Ja, omdat snellezers minder moeite hebben met het lezen van ‘gewone’ en ‘lastige’ woorden, kunnen ze dit ook inzetten bij het lezen van fictie.
  3. C Nee, want bij een cursus snellezen leer je zakelijke teksten lezen en behandelen ze geen fictieteksten.
  4. D Nee, want bij het lezen van fictie kost het tijd om een beeld in je hoofd te vormen en zorgt het opgaan in de details voor het leesgenot.
Bekijk het antwoord

Antwoord: D

Vraag 14 in het hele examen

Vraag 17 2 punten

Er bestaan verschillende situaties waarin je beter wel en situaties waarin je beter niet kunt snellezen volgens de tekst. Kruis in de tabel in de uitwerkbijlage aan of het volgens de tekst wel of niet aan te raden is om in deze situatie snellezen in te zetten.

Situaties: de mooiste songtekst van je lievelingsartiest; een hoofdstuk voor een belangrijke toets; een website waar je op zoek bent naar de openingstijden van je sportclub; het nieuwe fantasyboek van je favoriete schrijver; het programma van de bioscoop om te kijken wanneer de film draait die je wilt zien.

Bekijk het antwoord
  • Kruist juist aan: wel snellezen bij de website met de openingstijden van de sportclub en bij het programma van de bioscoop; niet snellezen bij de songtekst, het hoofdstuk voor een belangrijke toets en het nieuwe fantasyboek. (2p)

Vijf goed: 2 punten. Vier goed: 1 punt. Minder dan vier goed: 0 punten.

Vraag 17 in het hele examen

2025, tijdvak 2: Tekst 3: Krantenbezorgers bedankt!

Opgavetekst

Tekst 3 KRANTENBEZORGERS BEDANKT! UW WAARDERING MAAKT VOOR HEN HET VERSCHIL

KRANTENBEZORGERS BEDANKT! UW WAARDERING MAAKT VOOR HEN HET VERSCHIL
Tekst 3 advertentie van krantenbezorgen.nl, de Volkskrant, 1 december 2023

Elke dag opnieuw, weer of geen weer, bezorgen toegewijde krantenbezorgers uw krant. Geef uw krantenbezorger een blijk van waardering! U kunt uw bedankje insturen tot en met 7 december (zie hieronder). Alle ontvangen berichten worden door ons gebundeld in een speciaal boek, dat eind januari aan de krantenbezorgers wordt overhandigd.

Scan de QR-code, ga naar www.krantenbezorgen.nl/dank of stuur een kaartje naar: DPG Media, t.a.v. Anne Sluis, Joan Muyskenweg 43, 1114 AN Amsterdam.

Vraag 20 1 punt

Citeer het zinsgedeelte waaruit het best blijkt waarom de krantenbezorgers gewaardeerd moeten worden.

Bekijk het antwoord
  • Citeert “weer of geen weer” (het deel “Elke dag opnieuw,” hoeft er niet bij te staan). (1p)

Het deel tussen haakjes hoeft niet geciteerd te worden. Citeert de kandidaat meer of minder dan het zinsdeel, dan geen scorepunt.

Vraag 20 in het hele examen

Foto A

Foto A
Foto A

Foto A bij de vraag over de waardering van krantenbezorgers: twee handen die een schaal met stenen vasthouden.

Foto B

Foto B
Foto B

Foto B bij de vraag over de waardering van krantenbezorgers: een hand die met een pen op papier schrijft.

Foto C

Foto C
Foto C

Foto C bij de vraag over de waardering van krantenbezorgers: een bankbiljet van 5 euro.

Foto D

Foto D
Foto D

Foto D bij de vraag over de waardering van krantenbezorgers: twee handen die elkaar vastpakken.

Vraag 21 1 punt

In de advertentie staat ‘Uw waardering maakt voor hen het verschil’. Welke foto geeft een goed voorbeeld van hoe die waardering eruit moet zien?

  1. A Foto A
  2. B Foto B
  3. C Foto C
  4. D Foto D
Bekijk het antwoord

Antwoord: B

Vraag 21 in het hele examen

2025, tijdvak 2: Tekst 4: Zwerfafval, is er een oplossing?

Opgavetekst

Tekst 4 Zwerfafval, is er een oplossing?

(1) Sinds 2008 meet Rijkswaterstaat op ongeveer veertienhonderd locaties hoe schoon Nederland is en welke soorten afval er op straat liggen. Voedsel- en drankverpakkingen zorgen voor de meeste vervuiling (48,3 procent). Daarnaast zijn kauwgom en sigarettenpeuken grote vervuilers.

(2) Zwerfafval is schadelijk voor het milieu, trekt ongedierte aan en kan in het water terechtkomen. Daarom zijn er steeds meer maatregelen ingevoerd om zwerfafval te verminderen.

(3) “De zwerfafvalproblematiek en het milieu in het algemeen staan nu meer dan ooit op de publieke agenda”, zegt Elise Mooijman van Stichting Nederland Schoon. Zowel vanuit de overheid als de Europese Unie en de maatschappij wordt veel gedaan om zwerfafval tegen te gaan.

(4) Zo wordt komende zaterdag alweer de 21e editie van de jaarlijkse Landelijke Opschoondag georganiseerd. Ook zijn er nieuwe Europese regels voor wegwerpplastic. Maar waarom ligt er dan nog altijd zo’n 50 miljoen kilo zwerfafval op straat?

(5) Volgens Mooijman is het zwerfafvalprobleem enorm complex. Bij Nederland Schoon worden aandachtsgebieden uitgekozen aan de hand van de rapporten van Rijkswaterstaat. “Voor elk gebied,” vertelt Mooijman, “is een specifieke aanpak nodig”.

(6) “In de provincie Friesland is de hoeveelheid grof zwerfafval met 19 procent teruggedrongen dankzij het project ‘Friesland 100 procent zwerfafvalvrij’. Alle achttien gemeenten binnen de provincie deden mee. Toen is met gemeenteambtenaren gekeken of de basis wel op orde was. Zijn er voldoende afvalbakken? Staan ze op de juiste plek? Zijn ze schoon en worden ze voldoende geleegd?”

(7) Landelijk ziet Mooijman ook verbetering: “Elk jaar komen er meer mensen bij in Nederland. Rijkswaterstaat rapporteert desondanks geen stijgende trend in de hoeveelheid zwerfafval.”

(8) Toch hebben mensen niet het idee dat Nederland schoner wordt. Rijkswaterstaat doet twee keer per jaar onderzoek naar de beleving van mensen. 2021 was het jaar waarin mensen het minst tevreden waren over de hoeveelheid zwerfafval sinds de meting is gestart in 2008. Ook vindt een meerderheid dat het schoonhouden van Nederland niet alleen een taak is van de overheid.

(9) “De sleutel tegen zwerfafval ligt bij het menselijk gedrag,” legt gedragspsycholoog Luuk Bos uit, “en ook gedrag is complex.” Bos houdt zich vanuit zijn werk bij psychologisch adviesbureau D&B bezig met gedragsverandering om zwerfafval te verminderen. Dit bureau ontwikkelde een gedragsaanpak voor de Rijksoverheid, die nu wordt ingezet om gemeenten te trainen. Meer dan de helft van de gemeenten doet aan gedragssturing om zwerfafval te bestrijden.

(10) Bos: “Zwerfafval los je op als wij ons gedrag aanpassen. Als we het blikje niet op de grond, maar in de prullenbak gooien. Maar dat gedrag wordt beïnvloed door de omgeving. De verantwoordelijkheid ligt bij de vervuiler én bij de overheid; die moet naar het gewenste gedrag sturen.” Dat sturen kan bijvoorbeeld door genoeg opvallende afvalbakken op de juiste looproutes te plaatsen. “Afvalbakken zijn vaak grijs en onopvallend. Maar als ze felgroen zijn, werkt dat beter voor het onderbewustzijn”, zegt Bos.

(11) “Voor veel mensen is afval opruimen geen prioriteit. Daarom zit het als gedrag in een onbewuste automatische piloot.” Volgens Bos zijn er in Nederland wel genoeg prullenbakken, maar worden ze niet altijd op de juiste plekken geplaatst. In grote steden worden afvalbakken soms niet vaak genoeg geleegd.

(12) “Ons gedrag passen we onbewust aan op dat van andere mensen. In een park waar veel afval ligt, is de kans groter dat jij ook vervuilt. Onbewust ga je mee met de slechte norm. Als in een gebied veel normoverschrijdingen plaatsvinden – bijvoorbeeld als er veel afval op straat ligt of alle fietsen schots en scheef staan – dan denk je onbewust dat het oké is om hier de regels te overtreden. In de psychologie heet dat de broken windows-theorie.”

(13) Bos: “Daarom is zoiets als een Landelijke Opschoondag meer dan alleen het oude zwerfafval opruimen op straat. Je voorkomt ook toekomstig afval met een schoonmaakactie. De slechte norm wordt opgeruimd.”

(14) Sinds 1991 zet Nederland Schoon het zwerfafvalprobleem op de publieke agenda, onder meer met opschoonacties. Dit jaar zijn al 31.072 acties aangemeld. Per actie zijn er tussen de één en driehonderd (of meer) deelnemers. De acties kunnen heel klein zijn, bijvoorbeeld door die dag met een paar mensen zwerfafval te rapen. Ook zijn er grotere acties aan te maken op de website van Nederland Schoon. Wie een actie aanmaakt, kan gratis grijpers, handschoenen en plastic afvalzakken krijgen.

(15) Verschillende lokale overheden en bedrijven doen mee. De gemeente Roosendaal heeft 42 acties aangemaakt en in Gouda worden peuken geraapt in de binnenstad. McDonald’s beloont op 18 maart elke gast met een kop koffie of thee wanneer hij samen met de crew van het restaurant de omgeving opruimt. Iedereen kan een vuilniszak ophalen in het restaurant en die dezelfde dag vol inleveren.

(16) Bedrijven die voor veel plastic afval zorgen, moeten meehelpen en meebetalen aan het opruimen; dat is een eis van de Europese Unie. In het kader van die Europese eisen heeft Nederland een ministeriële regeling om de hoeveelheid wegwerpplastic te verminderen. Maatregelen worden tot 2025 langzaamaan ingevoerd. Sinds 2021 zit er daarom statiegeld op kleine plastic flesjes.

(17) Vanaf 1 april 2023 is ook statiegeld ingevoerd op blikjes drank. Het kabinet wilde het aantal plastic flesjes en blikjes in het zwerfafval eerst op andere manieren verminderen. Omdat dit te complex bleek, is besloten over te gaan op de statiegeldmaatregel. Dit laat zien dat zwerfafval tegengaan een moeilijke opgave is.

Nuri Kurnaz, nu.nl, 17 maart 2023

Vraag 25 1 punt

Leg in eigen woorden uit waarom er volgens Mooijman landelijk een verbetering is in de hoeveelheid zwerfafval. Gebruik maximaal 20 woorden.

Bekijk het antwoord
  • Legt uit dat het aantal mensen toeneemt, maar de hoeveelheid zwerfafval niet. (1p)

Beide delen van het antwoord moeten genoemd worden. Gebruikt de kandidaat meer dan 20 woorden, dan geen scorepunt. Citeert de kandidaat de zin uit de tekst, dan geen scorepunt.

Vraag 25 in het hele examen

Vraag 27 1 punt

“De verantwoordelijkheid ligt bij de vervuiler én bij de overheid” (regels 86-87)

Citeer de zin uit alinea 8, 9 of 10 waarin ongeveer hetzelfde staat.

Bekijk het antwoord
  • Citeert: “Ook vindt een meerderheid dat het schoonhouden van Nederland niet alleen een taak is van de overheid.” (1p)

Citeert de kandidaat meer of minder dan deze zin, dan geen scorepunt.

Vraag 27 in het hele examen

Vraag 28 1 punt

Welk kopje vat het best de inhoud van de alinea’s 9 tot en met 13 samen?

  1. A De broken windows-theorie over gedrag en zwerfafval
  2. B Gedrag aanpassen tegen zwerfafval
  3. C Landelijke Opschoondag belangrijk
  4. D Opruimen geen prioriteit
Bekijk het antwoord

Antwoord: B

Vraag 28 in het hele examen

Vraag 30 1 punt

Wat is het langetermijneffect van de Landelijke Opschoondag volgens Bos? Noteer je antwoord in de uitwerkbijlage.

Bekijk het antwoord
  • Noemt een van beide: het voorkómen van (toekomstig) afval, of: de slechte norm wordt opgeruimd. (1p)

Vraag 30 in het hele examen

Vraag 31 1 punt

Welke uitspraak over drankblikjes en plastic flesjes past het best bij de inhoud van de alinea’s 16 en 17?

  1. A De statiegeldmaatregel voor drankblikjes en plastic flesjes blijkt succesvol te zijn in de strijd tegen zwerfafval.
  2. B De statiegeldmaatregel voor drankblikjes en plastic flesjes werd ingevoerd om ervoor te zorgen dat die blikjes en flesjes niet bij het zwerfafval terechtkomen.
  3. C Drankblikjes en plastic flesjes vormen het grootste deel van het zwerfafval en dat probleem moet met Europese regels aangepakt worden.
Bekijk het antwoord

Antwoord: B

Vraag 31 in het hele examen

Vraag 33 1 punt

Wat is de hoofdgedachte van deze tekst?

  1. A De overheid en vervuilende bedrijven hebben de grootste verantwoordelijkheid om zich in te zetten voor het terugdringen van zwerfafval.
  2. B Mensen zijn van nature gemakzuchtig en zorgen voor zwerfafval op straat, daarom hebben ze overheidssturing nodig om hun gedrag te veranderen.
  3. C Om zwerfafval succesvol aan te kunnen pakken, moeten er meer Europese regels voor bedrijven ingevoerd worden.
  4. D Zwerfafval blijft een moeilijk aan te pakken probleem, ondanks allerlei burgerinitiatieven, overheidsmaatregelen en regels voor bedrijven.
Bekijk het antwoord

Antwoord: D

Vraag 33 in het hele examen

2024, tijdvak 1: Tekst 1 Klimaatverandering: het Britse dorp dat wordt opgeslokt door de zee

Opgavetekst

(1) Het Engelse kustplaatsje Happisburgh heeft een 14e-eeuwse kerk, een beroemde rood-wit gestreepte vuurtoren en zo'n zeshonderd woningen. Maar dat aantal huizen wordt elk jaar minder. Steeds vaker neemt de zee een hap uit het klif waarop het dorp is gebouwd, waardoor de huizen en wegen over de rand in het water vallen.

(2) “We hebben al 35 huizen verloren”, zegt Malcolm Kerby, lid van de Coastal Concern Action Group. “Weg...” Hij kijkt vanaf het klif naar beneden. “Wordt dit nummertje 36?”, zegt hij wijzend naar een huis dat zo'n zes meter van de afgrond staat.

(3) De woning is leeg, zoals de meeste huizen op Beach Road. De helft van de straat is al weggeslagen door de zee, waardoor de weg nu midden in de lucht plotseling ophoudt. Wandelaars worden gewaarschuwd met een bord waarop ‘road closed’ staat, zodat ze niet per ongeluk in de afgrond lopen.

(4) “Daar was eerst een weiland met paarden”, zegt Kerby wijzend naar de zee. “Tussen de golven zie je soms nog de houten palen van het hek uitsteken.” Verderop langs de kust van Norfolk ligt het dorp Hemsby. Ook daar verkruimelt het klif, waardoor vakantiebungalows en woningen regelmatig de zee in kieperen.

(5) Dit stuk van de Britse oostkust brokkelt gemiddeld 1,7 meter per jaar af. Het is daarmee de snelst eroderende kust van Europa. Erosie is hier geen nieuw fenomeen: de kust bestaat uit zachte materialen, zoals zand, kalk en klei, en trekt zich al sinds de middeleeuwen terug. Maar door klimaatverandering, met de stijgende zeespiegel en zware stormen in een hogere frequentie als gevolg, is dit proces sterk aan het versnellen.

(6) Hoewel sommige plekken aan de Engelse oostkust tegen de oprukkende zee worden beschermd, heeft de Britse regering nu besloten niet meer te investeren in de zeewering voor de kust van Happisburgh. Het dorp is dunbevolkt, het boerenland en de woningen zijn niet waardevol genoeg om te beschermen.

(7) Wat je wel of niet kunt beschermen tegen de zee, is een vraag die over de hele wereld steeds urgenter wordt: van laaggelegen gebieden in Vietnam en Bangladesh tot aan de kwetsbare kust van de Amerikaanse staat Louisiana. Terwijl Nederland kosten noch moeite spaart om met dijken en zeeweringen het land te beschermen, geldt die vanzelfsprekendheid in andere landen niet.

(8) “In Nederland zou je dit probleem ook hebben, maar in plaats daarvan pompen jullie gigantische hoeveelheden zand op en bouwen jullie dammen en muren waarmee je de zee op afstand houdt”, zegt hoogleraar Robert Nicholls, een van de meest vooraanstaande experts op het gebied van kusterosie en klimaatverandering. “Dat kan bij een relatief korte kuststrook zoals in Nederland, maar zulke technieken zijn simpelweg niet overal ter wereld toepasbaar. Hier in Groot-Brittannië is de kustlijn veel te lang.”

(9) Daarom wordt er een kostenbatenanalyse gemaakt: is het gebied de moeite waard om te beschermen of moeten we de leefgebieden aanpassen? “Grote steden, zoals Londen of Rotterdam, zullen we in de toekomst blijven beschermen. Maar de bescherming van dunbevolkte kusten, zoals bijvoorbeeld Happisburgh, kost meer dan het land eigenlijk waard is. Bovendien: erosie op de ene plek kan verplaatsing van zand door de zee naar een andere plek betekenen, zodat daar de kust juist weer wordt beschermd. Daarom moet je voortdurend de afweging maken wat het waard is.”

(10) Nicholls is hoogleraar Climate Adaptation1) aan de University of East Anglia. Hij probeert zeestromingen, eigenschappen van de kust en erosiesnelheid op verschillende plekken in kaart te brengen, zodat overheden wereldwijd ingrijpende beslissingen kunnen nemen. Steeds vaker zullen we in de komende jaren antwoord moeten geven op de centrale vraag: gaan we het land beschermen of laten we de erosie op zijn beloop?

(11) “Dat levert lastige vragen op”, aldus Nicholls. “We moeten accepteren dat we het niet gaan winnen van de natuur. En de gevolgen van klimaatverandering moeten we gaan plannen.” Hij denkt dat we op sommige plekken geld moeten uitgeven om het land tegen de zee te beschermen, maar er op andere plaatsen mee moeten leren leven dat we ons moeten terugtrekken, terwijl de zee het land opslokt.

(12) Terug in Happisburgh wijst Kerby op de 14e-eeuwse kerk en de begraafplaats eromheen. “Er zijn op dit moment geen plannen om ook maar iets hiervan te redden”, vertelt hij. “Mensen en huizen kun je verplaatsen, maar de geschiedenis niet.”

naar een artikel van Fleur Launspach, NOS.nl, 28 februari 2022

noot 1 Climate Adaptation: Klimaataanpassing

Vraag 2 2 punten

Volgens alinea 5 is de Britse oostkust de snelst eroderende kust van Europa. Wat zijn de twee hoofdoorzaken hiervan? Noteer deze twee in de uitwerkbijlage. Gebruik maximaal tien woorden per hoofdoorzaak.

Bekijk het antwoord

hoofdoorzaak 1: (De kust bestaat uit) zachte materialen / zand, kalk en klei

hoofdoorzaak 2: (De kust erodeert door) klimaatverandering

Opmerkingen: Als de kandidaat meer dan tien woorden per hoofdoorzaak gebruikt, geen scorepunt toekennen voor de betreffende hoofdoorzaak. Uitzondering: als de kandidaat citeert “de kust bestaat uit zachte materialen, zoals zand, kalk en klei” (11 woorden) het scorepunt wel toekennen. Als de kandidaat uitsluitend stijgende zeespiegel en/of zwaardere stormen antwoordt dit niet goed rekenen, want dit zijn geen hoofdoorzaken.

Vraag 2 in het hele examen

Vraag 4 1 punt

Welk deelonderwerp hebben de alinea's 1 tot en met 5?

  1. A de afbrokkeling van de kust door klimaatverandering
  2. B de risico's die kusterosie met zich meebrengt
  3. C het terugtrekken van de kust van Engeland
  4. D het verdwijnen van het dorp Happisburgh
Bekijk het antwoord

Antwoord: C

C

Vraag 4 in het hele examen

Vraag 5 1 punt

Welk deelonderwerp hebben de alinea's 6 tot en met 9?

  1. A de kosten en baten van het beschermen van kusten
  2. B de noodzaak van het beschermen van de dorpen
  3. C de vraag of kusten beschermd moeten worden
  4. D het beschermen van de Engelse kust
Bekijk het antwoord

Antwoord: A

A

Vraag 5 in het hele examen

Vraag 6 1 punt

Nicholls vergelijkt Nederland in de alinea's 8 en 9 met Engeland. Welk verschil ziet hij? Noteer dit verschil in de uitwerkbijlage.

Bekijk het antwoord

Een van de volgende:

  • De Engelse kustlijn is veel langer (dan die van Nederland). / De Nederlandse kustlijn is korter (dan die van Engeland).
  • Nederland past andere technieken (dan Engeland) toe om de zee op afstand te houden.

Opmerking Als de kandidaat voorbeelden van technieken uit de tekst noemt, het scorepunt toekennen.

Vraag 6 in het hele examen

Vraag 7 2 punten

Nicholls noemt in alinea 9 twee zaken die een rol spelen bij de kosten-batenanalyse. Welke twee zijn dat? Schrijf deze zaken op in de uitwerkbijlage.

Bekijk het antwoord

De kern van een goed antwoord is:

  • bevolkingsdichtheid / dicht- of dunbevolkt (zijn van gebied)
  • verplaatsing van zand (door de zee)

Opmerking Als de kandidaat de waarde van het gebied of aanpassing van leefgebied noemt geen scorepunt toekennen, omdat dit verwijst naar de uitkomst van de kosten-batenanalyse.

Vraag 7 in het hele examen

Vraag 8 1 punt

Er zijn verschillende manieren van omgaan met de gevolgen van klimaatverandering voor de kustlijn. Welke manier is volgens Nicholls het best?

  1. A accepteren dat de kustlijn erodeert en land aan de natuur teruggeven
  2. B bepaalde locaties goed beschermen en andere locaties overgeven aan de zee
  3. C dammen en muren bouwen om de zee op afstand te houden
  4. D meer geld investeren in bescherming van de kustlijn bij grote steden
Bekijk het antwoord

Antwoord: B

B

Vraag 8 in het hele examen

Vraag 9 1 punt

Wat is de hoofdgedachte van deze tekst?

  1. A De geschiedenis van Engeland gaat verloren, doordat erosie van de kust door een stijgende zeespiegel steeds meer dorpen in zee laat verdwijnen.
  2. B De kustlijn van Engeland erodeert door klimaatverandering en daarom moeten er maatregelen worden getroffen om dorpen te behouden.
  3. C Engelse dorpen verdwijnen steeds vaker in zee omdat de Britse regering geen maatregelen neemt, in tegenstelling tot de regering van Nederland.
  4. D Erosie van de Engelse kustlijn is een eeuwenoud proces dat steeds sneller gaat en daarom moet er nagedacht worden over de vraag wat beschermd moet worden.
Bekijk het antwoord

Antwoord: D

D

Vraag 9 in het hele examen

Lees nu het tekstfragment en beantwoord daarna vraag 10 en 11.

Tekstfragment

Klimaatverandering bedreigt zandstranden als een sluipmoordenaar

(1) Lange strandwandelingen bij zonsondergang of afkoelen tijdens een hittegolf: jaarlijks trekken miljoenen mensen naar het strand. Maar wereldwijd kan de helft van de zandstranden binnen een eeuw verdwijnen.

(2) Dit blijkt uit een onderzoek van het Joint Research Centre (JRC) van de Europese Commissie dat gisteren is gepubliceerd. “Wij zijn geschrokken van de impact op kusten wereldwijd”, zegt Arjen Luijendijk, een van de onderzoekers en werkzaam bij kennisinstituut Deltares.

(3) Zandstranden zullen namelijk tientallen tot honderden meters landinwaarts trekken of zelfs compleet verdwijnen als gevolg van de stijgende zeespiegel. Ruim 130.000 kilometer aan zandstrand dreigt te verdwijnen. Als er niet ingegrepen wordt, verdwijnen zandstranden in het oosten van Noord-Amerika, het Amazonegebied, Zuid- en West-Azië, en het zuidwesten van Europa. In de Verenigde Staten is zelfs al een complete kustplaats opgeslokt door de zee.

(4) In totaal bestaat een derde van alle kustlijnen ter wereld uit zandstranden. Deze stranden zijn belangrijk als een natuurlijke buffer voor stormen en hoog water. Daarnaast zijn ze belangrijk voor de economie, de recreatie en het toerisme.

(5) Hoeveel stranden daadwerkelijk zullen verdwijnen, hangt volgens het onderzoek grotendeels af van twee dingen. Allereerst van de inzet van landen om kusterosie tegen te gaan, door bijvoorbeeld zand op te spuiten zoals we in Nederland doen. En het hangt af van de toekomstige uitstoot van broeikasgassen.

(6) “Kusterosie is een sluipmoordenaar”, legt Luijendijk uit. “Het is een langzame trend waarbij op lange termijn pas grote gevolgen zichtbaar zijn.”

naar een deel van een online artikel van RTL Nieuws, 3 maart 2020

Vraag 10 1 punt

Welke deelonderwerpen in de tabel in de uitwerkbijlage komen zowel in tekst 1 als in het tekstfragment aan de orde? Zet een kruisje op de juiste plaatsen in de tabel in de uitwerkbijlage.

deelonderwerpzowel in tekst 1 als tekstfragment
erosie van Engelse kliffen
gevolgen zeespiegelstijging
kustbescherming wereldwijd
toekomst van strandtoerisme
  1. A erosie van Engelse kliffen
  2. B gevolgen zeespiegelstijging
  3. C kustbescherming wereldwijd
  4. D toekomst van strandtoerisme
Bekijk het antwoord

Antwoord: B en C

deelonderwerpzowel in tekst 1 als tekstfragment
erosie van Engelse kliffen
gevolgen zeespiegelstijgingX
kustbescherming wereldwijdX
toekomst van strandtoerisme

Opmerking Als de kandidaat meer of minder deelonderwerpen aankruist, geen scorepunt toekennen.

Vraag 10 in het hele examen

Vraag 11 1 punt

Hoe is het tekstfragment het best te typeren ten opzichte van tekst 1?

  1. A als een aanvulling
  2. B als een conclusie
  3. C als een verklaring
  4. D als een voorbeeld
Bekijk het antwoord

Antwoord: A

A

Vraag 11 in het hele examen

2024, tijdvak 1: Tekst 2 Maal meer

Opgavetekst

(1) Het fijnkauwen van je maaltijd is de eerste stap in het verteringsproces. Maar hoe grondig moet dat? Krijg je meer vitamines binnen als je een hap helemaal tot moes maalt? Of heeft goed kauwen andere voordelen?

(2) Wil je het echt goed doen, dan zou je iedere hap meer dan honderd keer moeten kauwen. Net zo lang tot het voedsel is veranderd in een vloeibaar papje en het bijna vanzelf door je keel glijdt. Zo luidde het advies van Horace Fletcher, een Amerikaanse gezondheidsgoeroe uit begin twintigste eeuw. Zijn theorie? Door voedsel zo grondig fijn te malen, zou je tot wel twee keer meer voedingsstoffen binnenkrijgen. Mensen hadden dan maar half zoveel voedsel nodig en volgens zijn berekeningen zou dat de Verenigde Staten een half miljoen dollar per dag besparen. Fletcher verzamelde flink wat aanhangers (ofwel ‘Fletcherizers’), onder wie generaals, politici en beroemdheden als de schrijver Franz Kafka. Nu heeft zijn voedingstheorie nooit een bewezen effect gehad op voedseltekorten of de Amerikaanse economie, maar het doet je toch afvragen: is het echt gezonder om zo goed te kauwen?

(3) “Ik ben een voorstander van goed kauwen”, zegt Guido Camps, voedingswetenschapper aan de Wageningen Universiteit, “maar ik begrijp ook dat we wel meer te doen hebben.” Niemand heeft tijd om meer dan honderd keer op iedere hap te kauwen. En minstens 36 keer kauwen, zoals het advies nog vaak luidt, is ook niet per se nodig, denkt hij. Maar de voedingsstoffen in bepaalde voedingsmiddelen worden wel beter opgenomen als je de hap eerst goed fijnmaalt. “Vooral bij plantaardig voedsel”, zegt Camps. De voedingsstoffen in groenten en zaden zitten vaak verpakt in een vliesje. Denk aan een maïskorrel of een sesamzaadje. Die vliezen maken het moeilijk voor je maag en je darmen om het voedsel te verteren. “Het is je misschien wel eens gebeurd dat je bij een wc-bezoek achteromkijkt en nog een maïskorrel ziet liggen”, zegt Camps. “Pure verspilling, want dat betekent dat je lichaam de kans niet kreeg om de vitamines en de voedingsstoffen die erin zitten, op te nemen.”

(4) Het zijn niet alleen de vliezen om de korrels en de zaadjes die maken dat een plant moeilijk te verteren is. “Eigenlijk is elke cel van de plant omgeven door een stug vlies: de celwand die over het celmembraan ligt. Door groente goed te kauwen, zorg je ervoor dat die celwand wordt verpulverd. Dat maakt dat de voedingsstoffen uit de cel beter beschikbaar komen”, zegt Camps. Koken is overigens ook een manier om de plantaardige cellen kapot te maken, maar daarbij gaan voedingsstoffen als vitamine B, vitamine C en foliumzuur weer sneller verloren.

(5) Cellen van dieren hebben alleen een celmembraan en geen stugge celwand. Daarom is het kauwen bij dierlijk voedsel, zoals vlees, kaas en eieren, minder cruciaal. Dat wordt makkelijker verteerd door de sappen in je maag of de bacteriën in je darmen.

(6) Dat kauwen vooral belangrijk is voor planteneters, is te zien aan de verschillende gebitten in het dierenrijk. Vergelijk de tanden en kiezen van een tijger maar eens met die van een koe. Het gebit van een tijger bestaat vooral uit scherpe, puntige tanden. Die komen goed van pas bij het losscheuren van lappen vlees. Maar de koe heeft slechts een paar tanden en veel meer platte, grote kiezen. Alleen met zo'n gebit is het mogelijk om dat stugge gras helemaal kapot te kauwen.

(7) Of kauwen nog meer voordelen kent? “Zeker”, zegt Camps. “Als je goed kauwt, eet je niet snel en daardoor vaak ook minder. Je hersenen gaan denken: hè, je bent al een tijdje aan het kauwen. Dan zul je vast en zeker al veel hebben gegeten. Je hersenen krijgen de tijd om te registreren dat je voedsel binnenkrijgt. Als gevolg daarvan wordt het hongerige gevoel geremd.” Volgens Camps heb je ook minder goed door hoeveel calorieën je naar binnen werkt als voedsel zo zacht is dat je amper hoeft te kauwen. “Bij stevig voedsel, waar je iets meer moeite voor moet doen, blijkt dat je beter kunt inschatten hoeveel je hebt gehad. Plus: door goed te kauwen, ervaar je ook meer smaak. Dat is niet alleen veel lekkerder, maar geeft ook meer voldoening. Als je per calorie wordt blootgesteld aan meer smaak, zorgt dat voor een groter gevoel van verzadiging.”

(8) “Ook voor kleine kinderen is kauwen belangrijk”, zegt Camps. Volgens hem is het goed als je hen laat wennen aan stevig voedsel en ze niet alleen geprakte papjes voorschotelt. “Vanaf het moment dat ze hun eerste tand krijgen, kun je kinderen al vast voedsel geven.” In stevig voedsel zitten vaak gezonde voedingsstoffen (denk maar aan groenten), terwijl de meeste ongezonde dingen juist makkelijk te eten zijn (een hap chocoladetaart heb je zo tot moes gekauwd). En als jonge kinderen niet wennen aan voedsel dat je goed moet kauwen, is de kans waarschijnlijk kleiner dat ze later netjes hun gezonde, stugge groenten opeten.

(9) Zo obsessief als de Fletcherizers hoef je er niet mee bezig te zijn. Maar het grondig fijnmalen van je maaltijd kan best wat opleveren.

naar een artikel van Ellemiek de Wit, Quest, februari 2019

Vraag 12 1 punt

In alinea 1 staat “Of heeft goed kauwen andere voordelen?” (regels 6-7).

In welke alinea wordt het duidelijkste antwoord gegeven op deze vraag? Noteer je antwoord in de uitwerkbijlage.

Bekijk het antwoord

alinea 7

Vraag 12 in het hele examen

Vraag 13 1 punt

In de alinea's 2 en 3 worden drie verschillende antwoorden gegeven op de vraag hoe grondig je je voedsel moet kauwen. Noteer in de uitwerkbijlage welke drie antwoorden dat zijn. Gebruik maximaal 15 woorden per antwoord.

Bekijk het antwoord

De kern van een goed antwoord is: drie van de volgende:

  • (Iedere hap) meer dan honderd keer kauwen.
  • (Iedere hap) kauwen tot het voedsel is veranderd in een vloeibaar papje.
  • (Iedere hap) (minstens) 36 keer kauwen.
  • (Iedere hap) kauwen tot de hap is fijngemalen.

Opmerking Als de kandidaat meer dan 15 woorden voor een antwoord gebruikt, geen scorepunt toekennen.

Vraag 13 in het hele examen

Vraag 14 2 punten

Hoe makkelijk voedingsstoffen opgenomen worden, blijkt onder meer af te hangen van het soort voedingsmiddel. Noteer in de uitwerkbijlage achter ieder soort voedingsmiddel hoe goed je het moet kauwen om de voedingsstoffen goed op te kunnen nemen. Geef ook aan waarom je dat moet doen. Kies uit de antwoorden in de uitwerkbijlage en vul alleen de nummers in. Let op! Er blijven twee antwoorden over.

  • 1 hoef je minder goed te kauwen
  • 2 hoef je niet te kauwen
  • 3 moet je goed kauwen
  • 4 de cellen sappen en bacteriën bevatten
  • 5 de cellen alleen een celmembraan hebben
  • 6 de cellen een stugge celwand hebben die verpulverd moet worden
Bekijk het antwoord

Plantaardig voedsel 3 (moet je goed kauwen), omdat 6 (de cellen een stugge celwand hebben die verpulverd moet worden)

Dierlijk voedsel 1 (hoef je minder goed te kauwen), omdat 5 (de cellen alleen een celmembraan hebben)

Opmerking Een ingevulde antwoordregel moet helemaal correct zijn voor toekenning van het scorepunt van dat antwoord.

Vraag 14 in het hele examen

Vraag 17 1 punt

Camps vindt het belangrijk dat kinderen al op jonge leeftijd goed leren kauwen. (alinea 8) Citeer de zin waarin wordt uitgelegd waarom dit zo belangrijk is op de lange termijn.

Bekijk het antwoord

“En als jonge kinderen niet wennen aan voedsel dat je goed moet kauwen, is de kans waarschijnlijk kleiner dat ze later netjes hun gezonde, stugge groenten opeten.” (regels 139-144)

Opmerking Als de kandidaat meer of minder citeert, geen scorepunt toekennen.

Vraag 17 in het hele examen

Vraag 19 1 punt

Welke zin geeft het best de hoofdgedachte van deze tekst weer?

  1. A Alleen bij bepaalde voedingsmiddelen is het belangrijk dat je goed kauwt, bij andere voedingsmiddelen niet.
  2. B Goed kauwen heeft meerdere voordelen en daarvoor hoef je geen honderd keer te kauwen op een hap.
  3. C Het is belangrijk dat je als kind al leert om goed te kauwen, anders zul je later minder gezond eten.
  4. D Onderzoek naar kauwen bewijst dat de voordelen van goed kauwen het grootst zijn als je minstens honderd keer op een hap kauwt.
Bekijk het antwoord

Antwoord: B

B

Vraag 19 in het hele examen

2024, tijdvak 1: Tekst 4 Uit gewoonte naar Instagram

Opgavetekst

(1) De storing bij Facebook1) weerhield mensen er maandagavond niet van om tegen beter weten in toch steeds Instagram, WhatsApp en Facebook2) te openen. Duimen van gebruikers leken er als vanzelf naartoe te gaan, zelfs toen de apps niet werkten. “Maar een paar uur per dag zonder sociale media zou eigenlijk normaal moeten zijn”, zegt gedragspsycholoog Bjarne Timonen.

(2) De psycholoog vergelijkt het met een bak snoepjes die voor je neus op tafel staat. “Bijna automatisch grijp je steeds naar die bak om een nieuw snoepje te pakken, zonder daar heel erg over na te denken.”

(3) Maar in tegenstelling tot een snoepkom raken sociale media nooit leeg. Bij elke verversing is er iets nieuws te zien. Als vrienden niets hebben geplaatst, dan zorgen algoritmes van de apps er wel voor dat gebruikers iets krijgen voorgeschoteld wat aansluit bij hun persoonlijke interesses.

(4) “Dat werkt belonend”, zegt Timonen. “Instagram is een soort gokapparaat, zoals een fruitmachine. Je weet niet wat er komt. Iets leuks, iets grappigs of iets schokkends. Daardoor blijft je brein geprikkeld en blijf je scrollen.”

(5) In Nederland maken volgens het Nationale Social Media Onderzoek 2021 van Newcom zo'n 13,7 miljoen mensen gebruik van sociale media. WhatsApp is het populairst: 9,8 miljoen mensen loggen daar dagelijks in (tegenover 9,3 miljoen aan het begin van 2020). Op Facebook komen elke dag 7,3 miljoen Nederlanders en op Instagram zo'n 3,7 miljoen.

(6) Nederlanders spenderen gemiddeld 97 minuten per dag aan sociale media. Vooral jongeren in de leeftijd van vijftien tot negentien jaar zijn meer sociale media gaan gebruiken. In 2021 lieten ze weten 160 minuten per dag op de apps te zitten, tegenover 143 minuten een jaar eerder. In hogere leeftijdscategorieën is het aantal minuten dat op sociale media wordt doorgebracht stabieler.

(7) “Bij een massale storing zoals die van deze week bij Facebook moeten we gedwongen afkicken”, zegt de gedragspsycholoog. “Het grootste deel van de communicatie verloopt via sociale media, dus dit voelde weer een beetje zoals de lockdown3). Ineens waren we aangewezen op het sturen van sms'jes, wat vergeleken met appen voelt alsof je rooksignalen stuurt.”

(8) Uiteindelijk duurde de storing zo'n zes uur. “Dat viel wel mee”, zegt Timonen. “Eigenlijk zou het normaal moeten zijn, een paar uur zonder sociale media.” De psycholoog zegt dat we massaal gedragsverslaafd zijn aan sociale media. En hoe meer een verslaving door de maatschappij wordt omarmd, des te lastiger het is om er een einde aan te maken. “Mensen vinden het bijna gek als je in de trein níet op je telefoon kijkt.”

(9) De problemen zijn bekend, maar toch blijkt het lastig om het gedrag te doorbreken. Om minder afhankelijk te zijn van een telefoon, moeten mensen zelf beginnen met een ‘socialemediadetox’4). “Spreek bijvoorbeeld met jezelf af om na het avondeten niet meer op je telefoon te kijken”, zegt de psycholoog. “Ga een stukje wandelen, lezen of voer eens een gesprek met je partner op de bank in plaats van met het hele gezin naar de telefoon te staren.”

(10) Volgens Timonen kunnen sociale relaties echt lijden onder de smartphone. “Gesprekken worden oppervlakkiger en minder plezierig als de mobiel tussen mensen in ligt. Leg hem dan ook niet op tafel, maar stop hem in je tas; houd ‘m uit het zicht.” En er zijn ook trucs om bepaalde apps minder te gebruiken. “Je kunt op je telefoon tijdslimieten instellen. Dat helpt ook al.”

naar een tekst van Rutger Otto, NU.nl, 6 oktober 2021

noot 1 Door een storing op 4 oktober 2021 konden de apps van Facebook zes uur lang niet gebruikt worden.

noot 2 Instagram, WhatsApp en Facebook horen bij hetzelfde bedrijf (na 28 oktober 2021 ‘Meta’) en hadden allemaal last van de storing.

noot 3 de lockdown: Om de overdracht van het besmettelijke coronavirus tegen te gaan werden maatregelen verplicht zoals sluiting van scholen en horeca, het verbod om meer dan twee bezoekers te ontvangen en een verplichte afstand van anderhalve meter tussen mensen die niet tot één huishouden behoren.

noot 4 socialemediadetox: een pauze nemen van sociale media / offline gaan

Vraag 26 1 punt

“Daardoor blijft je brein geprikkeld en blijf je scrollen.” (regels 32-33)

Wat zorgt er vooral voor dat je brein geprikkeld blijft?

  1. A De schokkende beelden op sociale media zorgen dat je blijft kijken.
  2. B De variatie van de inhoud op sociale media is als een fruitmachine.
  3. C Door het algoritme krijg je steeds iets verrassends te zien wat jou interesseert.
  4. D Je vrienden plaatsen steeds weer iets nieuws wat jou interesseert.
Bekijk het antwoord

Antwoord: C

C

Vraag 26 in het hele examen

Vraag 27 1 punt

In de alinea's 5 en 6 staan de resultaten van het Nationale Social Media Onderzoek 2021 van Newcom. Wat blijkt uit dit onderzoek? Hieruit blijkt in vergelijking met een jaar eerder dat:

  1. A jongeren en ouderen steeds meer gebruik gaan maken van sociale media.
  2. B jongeren in tegenstelling tot ouderen veel minder gebruikmaken van sociale media.
  3. C jongeren steeds meer gebruikmaken van sociale media, terwijl het gebruik van sociale media door ouderen niet veel verandert.
  4. D jongeren steeds meer gebruikmaken van sociale media, terwijl ouderen steeds minder sociale media gebruiken.
Bekijk het antwoord

Antwoord: C

C

Vraag 27 in het hele examen

Vraag 29 1 punt

De alinea's 9 en 10 hebben een gezamenlijk deelonderwerp. Welk deelonderwerp is dat?

  1. A beter communiceren
  2. B nadeel van telefoongebruik in relaties
  3. C stoppen met sociale media
  4. D tips voor vermindering telefoongebruik
Bekijk het antwoord

Antwoord: D

D

Vraag 29 in het hele examen

Vraag 30 1 punt

Wat is het hoofdonderwerp van deze tekst?

  1. A storing bij Facebook
  2. B storing op sociale media
  3. C verslaafd aan Instagram
  4. D verslaafd aan sociale media
Bekijk het antwoord

Antwoord: D

D

Vraag 30 in het hele examen

2024, tijdvak 2: Tekst 1

Opgavetekst

Tekst 1 “We bedienen vooral mensen die nét een paar kilometer per uur te hard rijden”

(1) Net als op een scherm in een luchtverkeerstoren bewegen tienduizenden blauwe stipjes zich langzaam over de kaart van West-Europa. Ze worden getoond op vier enorme breedbeeld-tv’s op het hoofdkantoor van Flitsmeister in Veenendaal. Heel Nederland is blauw gekleurd, maar als tentakels strekken sommige stippenstromen zich uit richting de Franse kust en dwars door Duitsland.

(2) Alle stippen staan voor automobilisten die de Flitsmeister-app aan hebben staan. Wanneer zij richting een flitspaal rijden, krijgen ze een waarschuwing op hun telefoon, waardoor vrijwel alle snelheidsboetes ontweken kunnen worden. Als de automobilist zelf een flitspaal spot, kan hij of zij dat aangeven in de app om andere gebruikers te waarschuwen.

(3) Op Valentijnsdag 2010 lanceerden ontwikkelaars Sjoerd Perfors en Rick Waalders (beiden nu 38 jaar) de Flitsmeister-app, die toen nog bestond uit een simpel lijstje van flitspalen die een automobilist op zijn of haar route tegen zou komen. Het was de begintijd van de iPhone, toen het Nederlandse aanbod in de app-store zo’n beetje beperkt was tot de Teletekst-app1). “Doordat Flitsmeister een van de weinige Nederlandse apps was, kreeg hij gelijk aandacht.” Aan het woord is de 30-jarige Jorn de Vries, directeur van Flitsmeister. Tegenwoordig bedient Flitsmeister een kwart van de Nederlandse automobilisten.

(4) Naast het simpele lijstje flitspalen waarmee de heren begonnen, bleken gebruikers ook behoefte te hebben aan andere informatie om hun reis comfortabeler te maken. “Ze vroegen ons of we ook konden waarschuwen waar files staan. Daar hadden we toen nog geen idee van, dus zijn we file-informatie gaan inkopen. Dat was destijds een enorme investering, dus we hebben lang gewikt en gewogen of we het aandurfden om de dienst op zo’n manier uit te breiden.”

(5) Het bleek een goede beslissing. Flitsmeister werd steeds populairder. Stap voor stap voegde het bedrijf, naast flitspalen en files, ook informatie over wegwerkzaamheden, stilstaande voertuigen en ongelukken toe, geïntegreerd in een TomTom2)-achtige routeplanner. Maar om die informatie betrouwbaar te houden, waren meer gps-data nodig, dus maakten ze de app gratis om zoveel mogelijk gebruikers binnen te harken. Alles voor een grotere schaal: voortaan moesten inkomsten komen uit reclame en de verkoop van anonieme locatiegegevens.

(6) Waar Flitsmeister in zijn eerste levensjaren vooral een app was voor de bestuurder die ongestraft te hard wil kunnen rijden, is hij steeds meer geïntegreerd geraakt in het ‘nette’ Nederlandse verkeerssysteem. “We kunnen nu de gehele reis van een automobilist bedienen, van waarschuwingen voor vertrek tot parkeren”, vertelt De Vries. BNR Nieuwsradio, Q-Music en Radio 538 gebruiken de file-informatie die Flitsmeister verzamelt op basis van gebruikersbewegingen. Maar vooral de rijksoverheid is een belangrijke partner.

(7) Rijkswaterstaat gebruikt de locaties van Flitsmeister-gebruikers om mogelijke knelpunten te voorspellen. Bovendien is de app een handig platform om automobilisten te bereiken met informatie over afgesloten routes, wegwerkzaamheden en passerende ambulances. “De overheid heeft de kans aangegrepen om ons platform te gebruiken om het verkeer effectiever en veiliger te maken”, zegt De Vries. “Dat waardeer ik enorm.” Maar die prettige samenwerking liet volgens hem even op zich wachten. “We hebben veel last gehad van ons imago als app voor verkeersovertreders.”

(8) Ondanks de uitbreidingen blijft waarschuwen voor flitsers de kern. “In totaal heeft Flitsmeister volgens een eigen grove berekening zo’n 8 miljard euro aan boetes voorkomen in tien jaar”, vertelt De Vries trots. Voorkomen of uit de staatskas gejat? Die vraag wuift De Vries weg: “Voor zover ik weet, deelt de overheid geen boetes uit om geld te verdienen, hoor.”

(9) Volgens De Vries gaat de app echter niet hand in hand met gevaarlijk rijgedrag. “Uit de data blijkt dat onze gebruikers niet harder rijden dan de gemiddelde automobilist. We bedienen vooral mensen die nét een paar kilometer per uur boven de snelheidslimiet rijden. Daarnaast willen veel bestuurders die niet te hard rijden zeker weten dat ze geen bon op de mat krijgen.”

(10) Waarom gaan Flitsmeister-gebruikers niet plankgas, terwijl het risico op een bon nihil is bij gebruik van de app? “De 2,5 miljoen bestuurders die we bedienen, zijn echt niet allemaal maniakken of verkeershufters. De kleine groep overtreders is er altijd. Vergeet ook niet dat het wegennet hartstikke druk is. Heel hard rijden is knap lastig. Maar bovenal, mensen willen helemaal niet Max Verstappen spelen. Ook niet onze gebruikers, van wie je het misschien het meest zou verwachten.” “Ook de ANWB3) ziet geen vergroot veiligheidsrisico bij het grootschalige gebruik van Flitsmeister”, vertelt een woordvoerder desgevraagd.

(11) “Dat de overheid de voordelen inzag van samenwerken met Flitsmeister kwam door het grote bereik, maar ook door de constructieve houding van het bedrijf”, vertelt De Vries. “Natuurlijk schoppen we tegen het systeem aan, maar dat kan in allerlei gradaties. Je kan je middelvinger opsteken, of de samenwerking aangaan en luisteren naar kritiek.” Die houding werkt. Wie nu een nieuwe auto koopt, kan dit ooit dwarse appje via de autocomputer vaak rechtstreeks downloaden. Meer mainstream4) kan haast niet. Zoals De Vries zegt: “Dit hobbyproject is een beetje uit de hand gelopen.”

noot 1 Teletekst-app: een app van de NOS met allerlei actuele informatie in het kort, zoals voetbaluitslagen, het laatste nieuws en verkeersinformatie

noot 2 TomTom: een mobiel navigatiesysteem dat in 2001 op de markt kwam

noot 3 ANWB: een vereniging op het gebied van mobiliteit, vakantie en vrije tijd die onder meer pechhulp en verkeersinformatie aanbiedt

noot 4 mainstream: gangbaar, bestemd voor de massa

naar een artikel van Liam van der Ven, de Volkskrant, 27 juni 2022

Vraag 2 1 punt

In de tekst staat een verklaring voor het succes van Flitsmeister. Citeer de zin uit alinea 3 tot en met alinea 4 die deze verklaring geeft.

Bekijk het antwoord
  • Citeert de zin: “Doordat Flitsmeister een van de weinige Nederlandse apps was, kreeg hij gelijk aandacht.” (1p)

Als de kandidaat meer of minder citeert, geen scorepunt toekennen.

Vraag 2 in het hele examen

Vraag 3 1 punt

Na de start in 2010 heeft Flitsmeister de app uitgebreid met meer informatie voor weggebruikers. Noem vijf uitbreidingen die worden genoemd in alinea 4 tot en met 7.

Bekijk het antwoord
  • Noemt vijf van de volgende uitbreidingen: files, filewaarschuwingen, file-informatie of filemeldingen; wegwerkzaamheden; stilstaande voertuigen; ongelukken; waarschuwingen voor vertrek; parkeren; afgesloten routes; passerende ambulances (1p)

Vijf correcte uitbreidingen moeten genoemd zijn voor toekenning van het scorepunt. De volgorde mag afwijken van het model. Het antwoord ‘flitspalen’ is onjuist, omdat dit geen uitbreiding is.

Vraag 3 in het hele examen

Vraag 4 1 punt

In alinea 5 staat dat de app van Flitsmeister gratis werd. Wat was de reden om de app gratis te maken? Flitsmeister wilde een gratis app, omdat de app dan

  1. A meer aanmeldingen en betaalde advertenties zou krijgen.
  2. B ook door mensen met weinig geld kon worden gebruikt.
  3. C toch gebruikers zou aantrekken ook al was hij nog niet helemaal klaar.
  4. D veel gps-data binnen zou krijgen en zo betrouwbaarder werd.
Bekijk het antwoord

Antwoord: D

Vraag 4 in het hele examen

Vraag 5 1 punt

De interviewer stelt in regel 111 de volgende vraag: “Voorkomen of uit de staatskas gejat?” Directeur De Vries wuift deze vraag weg. Waarom wuift hij deze vraag weg? Hij wuift de vraag weg, omdat hij
A. de vraag niet goed heeft verstaan.
B. de vraag niet serieus neemt.
C. het antwoord op de vraag niet weet.
D. vindt dat de vraag niet klopt.

Bekijk het antwoord
  • Kiest het juiste antwoord: B (hij neemt de vraag niet serieus), of D (hij vindt dat de vraag niet klopt) (1p)

Het juiste antwoord is B. Antwoord D is ook goed rekenen. Bij meer dan één gegeven antwoord geen scorepunt.

Vraag 5 in het hele examen

Vraag 6 1 punt

Kruis in de uitwerkbijlage de twee juiste zinnen aan. Waarom gaan Flitsmeister-gebruikers niet plankgas, terwijl het risico op een bon nihil is bij gebruik van de app? Het gaat om de twee zinnen uit alinea 10 die inhoudelijk op hetzelfde neerkomen als: “Volgens De Vries gaat de app echter niet hand in hand met gevaarlijk rijgedrag.” (regels 116-118)

  1. A De 2,5 miljoen bestuurders die we bedienen, zijn echt niet allemaal maniakken of verkeershufters.
  2. B De kleine groep overtreders is er altijd.
  3. C Vergeet ook niet dat het wegennet hartstikke druk is.
  4. D Heel hard rijden is knap lastig.
  5. E Ook niet onze gebruikers, van wie je het misschien het meest zou verwachten.
  6. F “Ook de ANWB ziet geen vergroot veiligheidsrisico bij het grootschalige gebruik van Flitsmeister”, vertelt een woordvoerder desgevraagd.
Bekijk het antwoord

Antwoord: A en F

Beide juiste zinnen moeten zijn aangekruist. Als de kandidaat meer dan twee zinnen aankruist, geen scorepunt toekennen.

Vraag 6 in het hele examen

Vraag 7 1 punt

“maar ook door de constructieve houding van het bedrijf” (regels 149-151) Welk zinsgedeelte uit de rest van alinea 11 geeft weer wat deze ‘constructieve houding’ inhoudt? Citeer dit zinsgedeelte.

Bekijk het antwoord
  • Citeert het zinsgedeelte: de samenwerking aangaan en luisteren naar kritiek (1p)

Als de kandidaat meer of minder citeert, geen scorepunt toekennen. Het woord ‘of’ en het woord ‘de’ mogen ontbreken, omdat die tussen haakjes staan in het model.

Vraag 7 in het hele examen

Vraag 8 1 punt

Welke zin geeft het best de hoofdgedachte van de tekst weer?

  1. A De Flitsmeister-app geeft automobilisten steeds betere informatie over de maximumsnelheid en de actuele verkeerssituatie.
  2. B De uitbreiding van de Flitsmeister-app en de constructieve houding van het bedrijf hebben geleid tot minder verkeersboetes bij automobilisten.
  3. C Door de uitgebreide informatie voor automobilisten en de samenwerking met de overheid heeft de Flitsmeister-app zich ontwikkeld tot een breed geaccepteerde app.
  4. D Door het gebruik van de Flitsmeister-app krijgen automobilisten minder snel een boete en ontvangen ze betrouwbare informatie over files en wegversperringen.
Bekijk het antwoord

Antwoord: C

Vraag 8 in het hele examen

2024, tijdvak 2: Tekst 2

Opgavetekst

Tekst 2 Wil je me? Leer dan eerst spellen

Wil je me? Leer dan eerst spellen
Tekst 2 naar een artikel van Derk Walters en Astrid Houthuys, NRC, 2 oktober 2021

(1) Leren jongeren nog wel correct spellen? Het klinkt misschien als een verzuchting van een bezorgde grootvader, maar die zorg wordt gedeeld door jongeren zelf. Volgens een peiling van NRC en de Vlaamse krant De Standaard vindt de helft van de Vlaamse en Nederlandse jongeren (12-29 jaar) dat de jeugd niet goed meer kan spellen. Een ruime helft merkt ook veel fouten op in berichtjes die hij toegestuurd krijgt. Die belabberde schrijfsels zullen niet aan de deelnemers zelf gelegen hebben, want slechts een op de vijf ziet zichzelf als slechte speler. Twee derde vindt ronduit dat hij goed spelt, met iets meer zelfverzekerdheid bij de Nederlanders.

(2) De enquête werd verspreid onder jongeren die binnen het bereik van kranten liggen en dus niet per se representatief zijn voor de hele bevolking. Toch komt hun inschatting over hun leeftijdsgenoten vrij aardig overeen met bestaand wetenschappelijk onderzoek. Zo deed taalwetenschapper Reinhild Vandekerckhove van de Universiteit Antwerpen met haar collega’s Dominiek Sandra en Hanne Surkyn onderzoek naar de spellingvaardigheid van zeventien- en achttienjarige Vlamingen. Slechts iets meer dan de helft van hen wist een simpel opdrachtje over werkwoordsvormen met het dt-vraagstuk – ik word, hij wordt – foutloos te maken. “Een niveau dat je eerder aan het einde van de basisschool verwacht”, beaamt Vandekerckhove.

(3) Brengt de beperkte jeugdige spellingvaardigheid, zoals die blijkt uit Vandekerckhoves onderzoek, de toekomst van dictees en de spelling in gevaar? Allerminst, zo wijst de peiling van NRC en De Standaard uit: jongeren willen in meerderheid dat spelfouten met puntenaftrek bestraft blijven en dat hun scholen genoeg aandacht voor spelling hebben. Ze zijn het niet eens met de stelling dat een correcte spelling niet belangrijk is, zolang we elkaar maar begrijpen. Bovendien knappen ze af op slecht spellende (Tinder)dates.

(4) Dit laatste geldt overigens vooral voor meisjes: twee op de drie vinden slechte spelling een dealbreaker op datingsites, tegen een ruime helft van de jongens. Hoe ouder ze zijn, hoe belangrijker ze het vinden. Spelling blijkt dus een indicator voor de geschiktheid van een partner, zeker bij jonge vrouwen.

(5) Die gevoeligheid voor taal bij vrouwen blijkt uit wel meer onderzoek. “Zo maken meisjes op sociale media minder dt-fouten dan jongens. En niet omdat ze de regels beter beheersen”, zegt Vandekerckhove. “Die kennen ze even goed als jongens. Of, beter gezegd: even slecht. Ze zijn wel gevoeliger voor de mogelijke stigmatisering1) die met foute spelling gepaard kan gaan.”

(6) Dat jongeren matig spellen, komt volgens Vandekerckhove niet per se door de invloed van sociale media. Onderzoek wijst uit dat ze hun al dan niet opzettelijke spelfouten op TikTok of Instagram – denk aan het populaire ‘egt’ in plaats van ‘echt’ – niet herhalen op school. “Slechts in uitzonderlijke gevallen lijkt er een ongewenst leerproces te ontstaan”, zegt Vandekerckhove. Zo hebben de Antwerpse onderzoekers vastgesteld dat het woord ‘gezegd’ opvallend veel als ‘gezegt’ gespeld wordt in de WhatsApp-communicatie van Vlaamse jongeren. Dat woordbeeld zou door het veelvuldig gebruik weleens kunnen blijven hangen.

(7) Een derde van de scholieren bevestigt soms niet meer goed te weten hoe iets te schrijven onder invloed van foute woordbeelden op sociale media. Opmerkelijk: evenveel scholieren vinden dat het makkelijker is om Engels te spellen dan Nederlands.

(8) Zijn spelfouten erg? Taalkundigen vinden doorgaans van niet: het is volgens hen veel belangrijker dat jongeren goed leren formuleren en de structuur van een tekst leren doorgronden. “Niet-taalkundigen”, zegt Vandekerckhove, “lijken spelling daarentegen te beschouwen als het belangrijkste taalkundige vraagstuk.” Toen haar collega Dominiek Sandra eens voorstelde om voortaan behalve ‘ik vind’ ook ‘hij vind’ te schrijven, om taalgebruikers te verlossen van hun onzekerheid, ontstond er in Vlaanderen een kleine mediastorm.

(9) Ook de jongeren in de peiling van NRC en De Standaard moeten weinig hebben van dit soort wijzigingsvoorstellen. Ook al beheersen ze de norm zelf niet goed, ze vinden deze wél belangrijk. Twee derde van hen is expliciet vóór het behoud van de dt-regels. Driekwart gruwt van fonetische spelling – ‘smiddachs eeten we elk een sitroen’. Ook dat strookt met eerder onderzoek, aldus Vandekerckhove: mensen houden niet van nieuwe woordbeelden. In 2005 leidde het schrappen van de tussen-n in ‘ideeëloos’ nog tot boze reacties.

(10) Volgens Vandekerckhove worden Vlamingen eerder als ‘taalpuristen’ gezien dan Nederlanders. Maar daar verrast deze peiling: over de hele linie blijken de taalpuristen juist ten noorden van de grens te zitten.

noot 1 stigmatisering: iets ten onrechte als zeer negatief kenmerken

Vraag 13 2 punten

Geef van de beweringen in de uitwerkbijlage aan of deze waar of niet waar zijn op basis van de informatie in de alinea’s 2 en 3. Zet in de uitwerkbijlage een kruis in de juiste kolom.

  • 1. De afgenomen enquête geeft een heel andere uitkomst dan wat wetenschappelijk onderzoek aantoont.
  • 2. De meeste jongeren willen dat spelfouten worden foutgerekend op school.
  • 3. Slechts een kleine meerderheid van de Vlaamse jongeren van 17 en 18 jaar kan simpele dt-regels, zoals bij ‘ik vind’, goed toepassen.
Bekijk het antwoord
  • Kruist bij de beweringen het juiste antwoord aan: 1 niet waar, 2 waar, 3 waar (2p)

Antwoorden: 1 niet waar, 2 waar, 3 waar. Indien drie goed 2 punten, indien twee goed 1 punt, indien minder dan twee goed 0 punten.

Vraag 13 in het hele examen

Vraag 16 1 punt

In alinea 10 staat dat de peiling van NRC en De Standaard verrast. Leg uit wat er verrassend is aan de peiling. Vul de zinnen in de uitwerkbijlage aan.
De verwachting was dat ...
De uitkomst was dat ...

Bekijk het antwoord
  • Noemt de verwachting dat Vlaamse jongeren (goede of foutloze) spelling belangrijk vinden of taalpuristen zijn, en de uitkomst dat Nederlandse jongeren (goede of foutloze) spelling belangrijk vinden of taalpuristen zijn (1p)

De verwachting gaat over Vlaamse jongeren, de uitkomst over Nederlandse jongeren. Beide moeten goed zijn voor het scorepunt; de woorden tussen haakjes (goede of foutloze spelling) zijn optioneel.

Vraag 16 in het hele examen

Vraag 17 1 punt

Wat is de belangrijkste conclusie van de peiling van NRC en De Standaard?

  1. A Goed spellen is heel belangrijk als je op een datingsite zit en een date wilt krijgen.
  2. B Jongeren ergeren zich aan de spelfouten die anderen maken, maar overschatten hun eigen spelling.
  3. C Meisjes vinden spelling van groter belang dan jongens, toch kennen ze de regels niet beter.
  4. D Ook al kennen jongeren niet alle spellingregels, ze vinden ze toch heel belangrijk.
Bekijk het antwoord

Antwoord: D

Vraag 17 in het hele examen

Tekstfragment

Nick Lobs (25), student filosofie aan de Erasmus Universiteit Rotterdam:

(1) “Ik kan op zich goed spellen”, zegt Nick Lobs, “maar ik vertrouw vaak op de spellingcontrole.” Bij werkwoordsvormen bijvoorbeeld: “Als ik twijfel over een d of een t, dan wordt het voor me opgelost. Daar word je lui van.”

(2) Lobs zit geregeld op internetforums als Reddit. “Als je daar iets fout schrijft,” zegt hij, “corrigeert niemand je. Dat helpt niet echt om je eigen spelfouten te herkennen.” (…)

(3) Zou Nick ook afknappen op een matig spellende date? “Wel als ze ‘me auto’ zou schrijven. Het is toch een kleine moeite om ‘m’n’ te typen? Of doet ze het dan bewust fout? Dat is een indicatie dat ze niet helemaal bij me aansluit.”

bij een artikel van Derk Walters en Astrid Houthuys, NRC, 2 oktober 2021

Vraag 19 1 punt

Welke twee oorzaken voor slecht spellen geeft Nick Lobs in de alinea’s 1 en 2 van het tekstfragment?

Bekijk het antwoord
  • Noemt beide oorzaken: oorzaak 1 is het vertrouwen op de spellingcontrole (die maakt lui); oorzaak 2 is dat mensen op internetforums je niet corrigeren (1p)

Beide oorzaken moeten correct zijn voor het scorepunt. Alleen ‘spellingcontrole’ bij oorzaak 1 is fout. Alleen ‘internetforum’ of alleen ‘niemand corrigeert je’ bij oorzaak 2 is fout.

Vraag 19 in het hele examen

Vraag 20 1 punt

De hoofdtekst ‘Wil je me? Leer dan eerst spellen’ en het tekstfragment gaan over de spellingvaardigheid van jongeren. Hoe is het tekstfragment het best te typeren ten opzichte van de hoofdtekst?

  1. A als een aanbeveling
  2. B als een conclusie
  3. C als een verklaring
  4. D als een voorbeeld
Bekijk het antwoord

Antwoord: D

Vraag 20 in het hele examen

2024, tijdvak 2: Tekst 4

Opgavetekst

Tekst 4 Vegan leer: diervriendelijk en duurzaam of een synoniem voor plastic?

(1) Vegan leer heeft vaak een negatief imago en wordt beschouwd als ‘nepleer’. Maar Abigail Bakker (36), eigenaar van de duurzame Geitenwollenwinkel, is het daar niet mee eens: “Mensen in mijn winkel zien juist dierlijk leer als iets negatiefs en niet als iets moois of iets van luxe.” “Een alternatief voor leer is iets waar merken en ook de consument hard naar op zoek zijn”, zegt Anne-Ro Klevant Groen (34) van de stichting Fashion for Good, die zich inzet voor een betere mode-industrie.

(2) Bij het imitatieleer dat nu het meest wordt gebruikt, komt wel veel plastic kijken. Er zijn wel steeds meer natuurlijke innovaties op het gebied van vegan leer, zoals champignon- of ananasleer. De samenstelling van een dergelijk vegan leer is van nature nog niet zo sterk als dierlijk leer. Daarom mixen merken dit natuurlijke materiaal vaak met een plastic om het steviger te maken. Of er moet een extra laagje, een coating, overheen, die op dit moment nog niet geheel milieuvriendelijk gemaakt kan worden. Op dat vlak valt nog winst te behalen.

(3) “Er zijn nog niet veel van dit soort natuurlijke alternatieven op de markt”, zegt Denise Roobol (29), oprichter van het gelijknamige Rotterdamse tassenmerk. Op dit moment gebruikt zij ook een leervervanger waarin plastic is verwerkt, gemaakt van geperste synthetische vezels. De beschikbare natuurlijke materialen voldoen nog niet aan de kwaliteitseisen van haar merk. “Veel van mijn tassen worden intensief gebruikt als werktassen. Dan vraag ik me af: wat is duurzamer? Een tas gemaakt van vegan leer op synthetische basis, maar die wel lang meegaat, of een 100 procent niet-dierlijke natuurlijke tas die snel beschadigt?”

(4) De belangrijkste reden voor Roobol om vegan leer te gebruiken, is dierenwelzijn. Ze begrijpt wel dat mensen vroeger dieren gebruikten voor leer. “Ze hadden niks anders. Maar nu zijn er innovaties en vond ik dat er wel een alternatief moest komen. We leven tenslotte in de 21ste eeuw.”

(5) Greg Stillman (34) van het bedrijf Natural Fibre Welding is bezig met het ontwikkelen van zo’n innovatie. “Ons imitatieleer bestaat uit rubber, kokosschil en kurkpoeder. Het is tijd voor een nieuw hoofdstuk over vegan leer: dier- en plasticvrij”, zegt Stillman. Volgens hem helpt vegan leer dat gemaakt is van plastic, de dieren niet. Wanneer je met een tas gemaakt van dit materiaal langs bijvoorbeeld een scherpe leuning loopt, brokkelt de stof langzaam af. Het plastic komt zo in de lucht en uiteindelijk in de zee terecht. Daar komt het in de maag van dieren. “Binnenkort zwemt er in de zee meer plastic dan vis”, zegt Stillman. “Mensen die vegan leer kopen, vergeten vaak dit aspect.”

(6) “Nu mijn plastic- en diervrij leer nog in ontwikkeling is, zou ik zelf eerder dierlijk leer kopen. Leer is nu een restproduct van de vleesindustrie”, zegt Stillman. “Er bestaan naast melk- en vleeskoeien geen aparte ‘leerkoeien’. Als we de huid niet gebruiken dan wordt die verbrand. Zolang men vlees wil, is er ook leer.”

(7) Bij het ontwikkelen van vegan leer is het belangrijk dat het voldoet aan dezelfde kwaliteitseisen als dierlijk leer. De kwaliteit van dierlijk leer kun je herkennen aan de gladheid van de dierenhuid. Als een koe bultjes heeft op zijn huid, bijvoorbeeld van een bijensteek, dan wordt de kwaliteit van het leer als slecht beschouwd. Een merk als Chanel kiest het gladste leer. Dit betreft misschien één koeienhuid uit duizend.

(8) Vegan leer kent verschillende gradaties in kwaliteit. Abigail Bakker: “Drie jaar geleden heb ik een tas gekocht van het mooie merk Matt & Nat. Ik smijt hem overal neer. En er zit nog geen schrammetje op. Het leer van de markt is vaak van lagere kwaliteit.” Voor Bakker is de belangrijkste kwaliteitsvoorwaarde dat een vegan product lang moet meegaan.

(9) Een andere kwaliteitseis is de ‘kleursnelheid’. Dit betreft de snelheid waarmee de kleur van het leer van het product verdwijnt, bijvoorbeeld als je dat ergens tegenaan stoot. Bij het leer van Natural Fibre Welding heeft de stof van nature de kleur van leer. Andere merken gebruiken een coating, een laagje over het basismateriaal, dat zorgt voor de kleur. Als je het leer dan bekrast, gaat er een stukje van die coating af en is de echte kleur van de stof te zien.

(10) Er speelt nog meer een rol bij de kwaliteit. De flexibiliteit van vegan leer is ook belangrijk. Bij tassen is de ‘vermoeidheid’ van leer van belang; de hoekjes van de tas moeten lang mee kunnen gaan. Maar hoe weet je nou dat een product van vegan leer voldoet aan al deze eisen? “Door simpelweg vragen te stellen in de winkel”, zegt Stillman. “Bij leer zijn we gewend om verschillende vragen te stellen in de winkel: ‘Hoelang gaat deze tas mee?’ of ‘Welk product heeft de beste kwaliteit?’ Je kunt je afvragen waarom we dat niet bij vegan leer doen.”

(11) Volgens Klevant Groen is er nog een vraag die de consument moet stellen, maar dan aan zichzelf: ‘Welke impact heeft het product dat ik koop?’ Ze vindt dat mensen moeten kopen waar ze zich goed bij voelen. Ook moeten de vegan merken zich een vergelijkbare vraag stellen bij de productie. Klevant Groen: “Ik denk zeker dat de term vegan leer door sommige merken als een marketingtruc wordt gebruikt, maar het is belangrijker om ons te focussen op het feit dat mensen op zoek zijn naar oplossingen en alternatieven voor leer.” Vingerwijzen houdt positieve verandering tegen, zoveel is zeker.

naar een artikel van Emilie van Kinschot, de Volkskrant, 16 september 2020

Vraag 25 1 punt

In de tabel in de uitwerkbijlage staan drie beweringen die gaan over de inleiding (alinea 1). Kruis in de tabel in de uitwerkbijlage voor iedere bewering aan of deze waar of niet waar is op basis van alinea 1.

  • 1. Veel mensen staan afwijzend tegenover vegan leer.
  • 2. Klanten van de Geitenwollenwinkel zijn gesteld op luxe en dus ook op dierlijk leer.
  • 3. De modemerken willen graag andere opties voor leer aanbieden.
Bekijk het antwoord
  • Kruist bij alle drie de beweringen het juiste antwoord aan: 1 waar, 2 niet waar, 3 waar (1p)

Antwoorden: 1 waar, 2 niet waar, 3 waar. Alle drie de antwoorden moeten correct zijn voor het scorepunt.

Vraag 25 in het hele examen

Vraag 26 1 punt

“Op dat vlak valt nog winst te behalen.” (regels 30-31) Wat wordt bedoeld met deze zin?

  1. A De coating van vegan leer kan steviger.
  2. B De productie van vegan leer kan milieuvriendelijker.
  3. C Vegan leer kan met ananasleer sterker gemaakt worden.
  4. D Vegan leer kan zonder coating milieuvriendelijker worden.
Bekijk het antwoord

Antwoord: B

Vraag 26 in het hele examen

Vraag 27 1 punt

In de tabel in de uitwerkbijlage staan stellingen over vegan leer. Kruis in de tabel voor iedere stelling aan of deze juist of onjuist is op basis van de alinea’s 2 en 3.

  • 1. Plastic in een coating is milieuvriendelijker dan geen coating.
  • 2. Vegan leer is sterker bij het gebruik van natuurlijke materialen.
  • 3. Champignonleer en ananasleer zijn voorbeelden van natuurlijke vernieuwingen op het gebied van vegan leer.
Bekijk het antwoord
  • Kruist bij alle drie de stellingen het juiste antwoord aan: 1 onjuist, 2 onjuist, 3 juist (1p)

Antwoorden: 1 onjuist, 2 onjuist, 3 juist. Alle drie de antwoorden moeten correct zijn voor het scorepunt.

Vraag 27 in het hele examen

Vraag 28 1 punt

De tassen van Denise Roobol hebben zowel duurzame als niet-duurzame eigenschappen. Noem een duurzame en een niet-duurzame eigenschap van haar tassen.

Bekijk het antwoord
  • Noemt een duurzame eigenschap (de tassen gaan lang mee) én een niet-duurzame eigenschap (er zit plastic in verwerkt, of ze gebruikt een leervervanger waarin plastic is verwerkt) (1p)

Als de kandidaat bij ‘wel duurzaam’ aangeeft dat zij geen dierlijke materialen of dierlijk leer gebruikt, moet dit antwoord fout gerekend worden.

Vraag 28 in het hele examen

Vraag 29 1 punt

Wat maakt het bedrijf Natural Fibre Welding zo innovatief, volgens alinea 5?

Bekijk het antwoord
  • Noemt dat het bedrijf diervrij én plasticvrij leer maakt (imitatieleer van rubber, kokosschil en kurkpoeder, zonder plastic) (1p)

De toevoegingen ‘diervrij’ of ‘imitatieleer’ en ‘zonder plastic’ of ‘plasticvrij’ zijn nodig om het scorepunt toe te kennen, omdat dit het innovatieve deel betreft.

Vraag 29 in het hele examen

Vraag 30 1 punt

“Mensen die vegan leer kopen vergeten vaak dit aspect.” (regels 78-79) Wat bedoelt Stillman met ‘dit aspect’? Hiermee bedoelt hij dat een tas van

  1. A plasticvrij vegan leer minder sterk is en daardoor niet duurzaam.
  2. B plasticvrij vegan leer op de lange termijn schadelijk kan zijn voor dieren.
  3. C vegan leer met plastic bij beschadiging schadelijk kan zijn voor dieren.
  4. D vegan leer met plastic sterker is dan een tas van natuurlijke producten.
Bekijk het antwoord

Antwoord: C

Vraag 30 in het hele examen

Vraag 32 1 punt

Net als dierlijk leer kent ook vegan leer verschillende kwaliteitseisen (alinea’s 7 tot en met 10). Kruis in de tabel in de uitwerkbijlage aan welke kwaliteitseisen dat zijn, met ja of nee per eis:

  • hoe dik de coating is
  • hoe flexibel het materiaal is
  • hoe goed de kleur behouden blijft
  • hoe lang het materiaal meegaat
Bekijk het antwoord
  • Kruist bij alle vier de eisen het juiste antwoord aan: hoe dik de coating is (nee), hoe flexibel het materiaal is (ja), hoe goed de kleur behouden blijft (ja), hoe lang het materiaal meegaat (ja) (1p)

Antwoorden: hoe dik de coating is: nee; hoe flexibel het materiaal is: ja; hoe goed de kleur behouden blijft: ja; hoe lang het materiaal meegaat: ja. Alle vier de antwoorden moeten correct zijn voor het scorepunt.

Vraag 32 in het hele examen

2023, tijdvak 1: Tekst 1

Opgavetekst

Tekst 1 Ook de snapchatgeneratie vindt technologie vaak ingewikkeld

Ook de snapchatgeneratie vindt technologie vaak ingewikkeld
Tekst 1 naar een artikel van Mirjam Remie, NRC, 16 maart 2020

(1) Ze groeiden op met smartphones, maar ook jongeren begrijpen technologie eigenlijk niet altijd. Hoe school je ze bij?

(2) Deze generatie snapt technologie wel, wordt vaak gedacht. Jongeren zijn verslaafd aan TikTok, verslingerd aan WhatsApp, verknocht aan Snapchat – hún hoef je technologie niet meer uit te leggen.

(3) Maar dat is een misvatting. “Als de knoppencombinaties anders zijn, of de plaatjes, dan weten sommigen niet meer hoe een programma werkt”, zegt onder meer Wouter de Jong, docent Engels op het Stedelijk Gymnasium in Leiden. “Geef jongeren Signal in plaats van WhatsApp en een deel zal het niet snappen.”

(4) Ook Jelte Wouters, docent bij Terra, een groene vmbo- en praktijkschool in Winsum, zegt dat schijnbaar simpele opdrachten niet altijd worden begrepen. “Lever de opdracht in als pdf. Upload als bijlage. Maak een mapje. Niemand die het ze geleerd heeft, omdat gedacht werd dat ze het wel weten.”

(5) Het verschil tussen wat leerlingen digitaal kunnen, is groot. Dit blijkt uit een leerlingenmonitor in opdracht van Kennisnet, die deze maandag verschijnt. Voor dit onderzoek, uitgevoerd door de Universiteit Twente, maakten 746 leerlingen tussen 10 en 13 jaar een digitale toets, waarbij ze bijvoorbeeld een sterk wachtwoord moesten bedenken en informatie op internet moesten opzoeken. Vwo’ers blijken over meer digitale vaardigheden te beschikken dan vmbo’ers, maar er zijn ook hoog presterende vmbo’ers en laag presterende vwo’ers.

(6) Dat maakt de situatie voor leraren ‘uiterst complex’, is de conclusie. Temeer omdat de verschillen tussen leraren óók groot zijn, zo blijkt uit een monitor in opdracht van de PO-Raad1), die ook deze maandag verschijnt. Leraren zetten ICT op heel verschillende manieren in, zo blijkt.

(7) Dat digitale vaardigheden (‘geletterdheid’) belangrijk zijn, daarover zijn de meesten het wel eens. Het onderwerp kreeg aandacht nadat de KNAW2) in 2013 rapporteerde dat het onderwijs jongeren niet genoeg gereedmaakt om zich te redden in de gedigitaliseerde samenleving. Jongeren zijn weliswaar vaardig met hun smartphone, aldus dat rapport, maar ze hebben weinig inzicht in de risico’s van digitale communicatie. De Tweede Kamer gaf in 2017 de opdracht digitale geletterdheid in het curriculum3) op te nemen. Een plan hiervoor ligt nu bij de politiek, als onderdeel van de brede vernieuwing curriculum.nu.

(8) Veel scholen besteden er wel op een bepaalde manier aandacht aan. Hoe ze dat doen, verschilt. Digitale geletterdheid is een breed onderwerp: het gaat van weten hoe Word werkt tot hoe je je privacy kunt beschermen, van informatie opzoeken tot programmeren.

(9) Volgens Anko van Hoepen, vice-voorzitter van de PO-Raad, is er een beweging gaande waarbij schoolbesturen kijken hoe ze het vakgebied in bestaande lessen kunnen integreren. “Scholen zien dit niet meer als iets wat erbij komt. Het is niet meer zoals vroeger: breng een computer de school in en klaar zijn we.”

(10) Schoolbestuur Jong Leren bijvoorbeeld, waar 26 basisscholen rondom Heemstede onder vallen, zette met acht andere besturen het project ‘App Noot Muis’ op. Daarbij wordt digitale geletterdheid geïntegreerd in de taallessen. Leerlingen moeten bijvoorbeeld een griezelverhaal schrijven en de griezelige woorden in het tekstverwerkingsprogramma vet of onderstreept maken. “Zo slaan we twee vliegen in één klap”, zegt projectleider Lisette Neijzen. Ook Wouter de Jong, docent Engels, schenkt op die manier aandacht aan digitale vaardigheden. Hij vroeg bijvoorbeeld eens een boekverslag als blog te schrijven, waarvoor leerlingen een WordPress-account moesten maken. Dat lukte bij sommigen niet.

(11) Hij zegt: “Veel ICT-gebruiksaanwijzingen zijn ‘kleine weetdingetjes’. En de ethische kant, ook mediawijsheid genoemd, kun je als docent behandelen als je de kans ziet, al is het maar een paar minuten aan het begin van de les. Vorige week nog liet een leerling een afbeelding zien op haar telefoon waaruit zou blijken dat de komst van het coronavirus al lang is voorspeld. Ik zei: Wat is de bron? En heb je het al doorgestuurd naar je vriendinnen? Zo wordt nepnieuws nou verspreid.”

(12) “Het helpt natuurlijk ook een hoop als leerlingen ergens het nut van inzien”, zegt De Jong. “Excel vinden ze magisch. Ik heb met een leerling een afspraak gemaakt om te kijken hoe hij zijn kosten en inkomsten kan verwerken – dat wil hij graag, hij gaat op kamers.”

(13) “Op het Terra in Winsum krijgen eersteklassers sinds vijf jaar een training in de voor- en nadelen van sociale media”, vertelt directeur Jelte Wolters. “Er komen leerlingen binnen van 110 verschillende basisscholen, we zagen dat er een groot verschil in normen en waarden was. Over of je wel of niet direct moet reageren in een groepsapp bijvoorbeeld en of je zomaar iemand kunt taggen.”

(14) “Het valt elke keer weer op hoeveel jongeren tussen de 12 en 14 jaar al meegemaakt hebben op internet”, zegt Wolters. “Bijna de helft is weleens benaderd in de privéchat van een game, door een onbekende, die vragen stelt als: Hoe zie je eruit?”

(15) Arjan Stoffels, directeur van vakcollege ISW Irenestraat in Poeldijk, ziet dat leerlingen al een stuk digitaal vaardiger zijn dan tien jaar geleden. “Laatst was er in een klas een mooie discussie. Leerlingen kwamen tot de conclusie dat de komst van digitale middelen ook beperkt: als je je telefoon niet goed instelt, weten vrienden waar je zit. Als je niet binnen een minuut reageert, worden ze boos, ook al ben je aan het eten. Je bent minder vrij.”

noot 1 PO-Raad: vereniging voor het basisonderwijs
noot 2 KNAW: De Koninklijke Nederlandse Akademie van Wetenschappen is een organisatie van topwetenschappers, die de regering adviseert.
noot 3 curriculum: het leerplan van een school of opleiding

Vraag 2 1 punt

In alinea 1 staat dat jongeren technologie niet altijd begrijpen. Citeer de zin uit alinea 2, alinea 3 of alinea 4 die de oorzaak hiervan noemt.

Bekijk het antwoord
  • Citeert de zin: “Niemand die het ze geleerd heeft, omdat gedacht werd dat ze het wel weten.” (regels 27-29) (1p)

Als de kandidaat meer of minder citeert, geen scorepunt toekennen.

Vraag 2 in het hele examen

Vraag 4 1 punt

“Dat digitale vaardigheden (‘geletterdheid’) belangrijk zijn, daarover zijn de meesten het wel eens.” (regels 55-58)
Citeer de zin uit alinea 7 waaruit het duidelijkst blijkt dat de politiek digitale vaardigheden belangrijk vindt.

Bekijk het antwoord
  • Citeert de zin: “De Tweede Kamer gaf in 2017 de opdracht digitale geletterdheid in het curriculum op te nemen.” (regels 67-70) (1p)

Als de kandidaat meer of minder citeert, geen scorepunt toekennen.

Vraag 4 in het hele examen

Vraag 5 1 punt

“Hoe ze dat doen, verschilt. (regel 75) Digitale geletterdheid is een breed onderwerp: het gaat van weten hoe Word werkt tot hoe je je privacy kunt beschermen, van informatie opzoeken tot programmeren.” (regels 75-80)
Wat is het verband tussen de eerste en de tweede zin? De eerste zin is een uitspraak en de tweede zin is

  1. A een conclusie.
  2. B een gevolg.
  3. C een samenvatting.
  4. D een uitwerking.
Bekijk het antwoord

Antwoord: D

Vraag 5 in het hele examen

Vraag 6 1 punt

“(…) is er een beweging gaande waarbij schoolbesturen kijken hoe ze het vakgebied in bestaande lessen kunnen integreren.” (regels 82-86)
Kruis in de tabel in de uitwerkbijlage aan welke activiteiten voorbeelden zijn van geïntegreerde digitale geletterdheid. Kruis alleen de twee juiste antwoorden aan.

  1. A een boekverslag voor Nederlands opslaan als pdf
  2. B elke avond een dagboek voor jezelf bijhouden
  3. C een overzicht in Excel maken voor economie
  4. D een spelletje op je telefoon spelen in je vrije tijd
Bekijk het antwoord

Antwoord: A en C

Scorepunt alleen toekennen wanneer alleen de twee juiste antwoorden zijn aangekruist.

Vraag 6 in het hele examen

Vraag 7 1 punt

In alinea 10 wordt het ‘App Noot Muis’-project genoemd.
Citeer de zin uit alinea 10 die samenvat wat dit project inhoudt.

Bekijk het antwoord
  • Citeert de zin: “Daarbij wordt digitale geletterdheid geïntegreerd in de taallessen.” (regels 95-97) (1p)

Als de kandidaat meer of minder citeert, geen scorepunt toekennen.

Vraag 7 in het hele examen

2023, tijdvak 1: Tekst 2

Opgavetekst

Tekst 2 In 2025 proefdiervrij? Nee, die termijn zal Nederland niet halen

(1) In Nederland worden jaarlijks meer dan 400.000 dieren gebruikt voor onderzoek. Het zijn vooral muizen en ratten die worden ingezet voor wetenschappelijk onderzoek of om de risico’s van giftige stoffen te bepalen. Donderdag wijdt het College ter Beoordeling van Geneesmiddelen (CBG) een studiedag aan het terugdringen van het proefdiergebruik voor medicijnen. Dat betreft een op de drie proefdieren. “We gaan gestaag de goede kant op”, zegt Coenraad Hendriksen, een van de sprekers en emeritus hoogleraar1) Alternatieven voor Dierproeven. Maar uitbannen is lastig. “We leven in een hypocriete maatschappij. We willen geen dierproeven, maar wel veilige en werkzame geneesmiddelen.”

(2) Waarom zijn al die proefdieren nodig? “We hebben in Europa in regelgeving vastgelegd aan welke eisen de testen voor die medicijnen en vaccins moeten voldoen, voordat ze worden toegelaten. Dat betekent dat je het al gauw over honderd dieren per test hebt. Je moet toetsen op veiligheid en op werkzaamheid. Soms moet je een nieuw middel vergelijken met bestaande middelen. Bij medicijnen ben je dan klaar, die worden industrieel gemaakt. Maar een vaccin is een biologisch product, dat bevat soms de gedode ziektekiem. Daarom moet je elke partij opnieuw testen.”

(3) Moeten het er zo veel zijn? “Het gebruik is al flink verminderd. Bijvoorbeeld door andere procedures te gebruiken of een slimmere opzet van de test. Het vaccin tegen tetanus bijvoorbeeld testten we vroeger door een dier ermee in te enten en het een paar weken later een hoge dosis van de tetanusbacterie te geven. Overleefde het dier de test, dan was het vaccin werkzaam. Nu nemen we bij ingeënte muizen bloed af en kijken we hoeveel antistoffen erin zitten. Dat scheelt het dier veel leed en bezorgt ons veel meer informatie. En bij vaccins tegen difterie testen we de veiligheid op celkweken. Dan hebben we helemaal geen proefdieren meer nodig.”

(4) Waarom doen we dat dan niet vaker? “Het klinkt gemakkelijker dan het is, want bij andere vaccins begrijpen we het mechanisme niet goed genoeg. We zitten ook met de regelgeving. Is zo’n proefdierloze test bijvoorbeeld wel goed genoeg? Uitgebreide studies zijn nodig om dat te bewijzen. En soms keurt Europa de test goed, maar eist Japan toch de oude dierproef.”

(5) Hoe zit het met alternatieven, zoals organen op een chip? “Dat is een veelbelovende ontwikkeling. Tien jaar terug konden we middelen hooguit op celkweken testen. Met zo’n orgaan op een chip kun je bijvoorbeeld een minilevertje nabootsen en heb je verschillende celtypen bijeen. Dat biedt mogelijkheden, maar heeft tijd nodig. De voormalige staatssecretaris Martijn van Dam heeft eens gezegd dat Nederland in 2025 proefdiervrij zou moeten zijn. We gaan de goede kant op, maar die termijn zullen we niet halen.”

(6) Waarom niet? “Op andere terreinen is het gelukt. In de cosmetica bijvoorbeeld. Cosmetische producten die op dieren zijn getest, mogen in Europa niet meer worden verkocht. Je hebt ook nog het wetenschappelijk onderzoek, naar hartziekten of de ziekte van Alzheimer. Dat is veelal een zoektocht en dus zelfs lastig te standaardiseren. Maar de vraag is ook: wat willen we als maatschappij? We willen naar de tropen kunnen reizen en kunnen beschikken over geteste vaccins die beschermen tegen de infecties die we daar kunnen oplopen. En we willen niet zelf proefkonijn zijn. Dat is dubbel, daar moeten we het als maatschappij over hebben.”

noot 1 emeritus hoogleraar: gepensioneerde professor

naar een artikel van Joep Engels, Trouw, 13 februari 2020

Vraag 13 1 punt

“Dat betreft een op de drie proefdieren.” (regels 11-12)
Waar verwijst ‘Dat’ naar? Citeer het zinsgedeelte waar ‘Dat’ naar verwijst.

Bekijk het antwoord
  • Citeert het zinsgedeelte: “(het) proefdiergebruik voor medicijnen” (regels 10-11) (1p)

Als de kandidaat meer of minder citeert, geen scorepunt toekennen.

Vraag 13 in het hele examen

Vraag 14 1 punt

In alinea 1 zegt Hendriksen: “We gaan gestaag de goede kant op.” (regels 12-13) Wat bedoelt hij met deze uitspraak?

  1. A Alternatieven voor dierproeven worden langzaam uitgebannen.
  2. B Binnenkort is er een studiedag over proefdiergebruik voor medicijnen.
  3. C De geneesmiddelen worden steeds veiliger en werkzamer.
  4. D Er worden steeds minder proefdieren gebruikt voor medicijnen.
Bekijk het antwoord

Antwoord: D

Vraag 14 in het hele examen

Vraag 15 2 punten

In alinea 2 legt Hendriksen het verschil uit tussen proefdiertesten voor medicijnen en proefdiertesten voor vaccins. Wat is het verschil tussen deze testen? Vul de zin in de uitwerkbijlage aan. Gebruik hiervoor de informatie uit alinea 2. Gebruik in totaal maximaal 30 woorden.
Zowel bij medicijnen als bij vaccins worden de veiligheid en de werkzaamheid van het middel getest met proefdieren, maar bij medicijnen ... en bij vaccins ...

Bekijk het antwoord
  • Bij medicijnen: een nieuw middel is klaar als het is vergeleken met een bestaand middel, dus het hoeft maar één keer getest te worden (vanwege de productiemethode, omdat het industrieel gemaakt wordt, of omdat het een industrieel product is). (1p)
  • Bij vaccins: elke partij moet opnieuw getest worden (omdat het een biologisch product is dat soms de gedode ziektekiem bevat). (1p)

Een verschil volstaat, een expliciete tegenstelling hoeft niet (aanvulling op het correctievoorschrift 2023-1). Als de kandidaat in het antwoord in totaal meer dan 30 woorden gebruikt, 1 scorepunt in mindering brengen op de behaalde score.

Vraag 15 in het hele examen

2023, tijdvak 1: Tekst 4

Opgavetekst

Tekst 4 De strijd van de bieb om de puber die niet lezen wil

(1) Hiphop en de bibliotheek: niet meteen een combinatie die je verwacht. Toch klinken in de openbare bibliotheek in Veenendaal op een van de verdiepingen zware beats. Wie de klanken volgt en een hoofd om de deur steekt, wordt verrast door een lichte zweetgeur. Een groep 16-jarigen staat in een zaaltje fanatiek te dansen.

(2) Hiphopdanser Melano Bruinhart (22) doet de jongeren voor hoe ze de juiste bounce in hun lijf kunnen brengen. Zij doen hem vol overgave na. De bibliotheek hoopt met de les eenzelfde soort enthousiasme los te maken voor boeken en lezen. Vanzelf gaat dat namelijk niet. “Je moet ze echt verleiden om hier te komen”, zegt medewerker Cornelie de Kuijper.

(3) Bibliotheken in Nederland hebben het moeilijk: het afgelopen decennium verdwenen er bijna 140. De Raad van Cultuur, die vandaag met een advies over bibliotheken komt voor het ministerie van OCW1), vindt die ontwikkeling zorgelijk. Want de bieb is een belangrijke troef in de strijd om jongeren weer aan het lezen te krijgen.

(4) Het leesniveau onder 15-jarigen holt hard achteruit. Internationaal gezien scoort Nederland op het gebied van leesvaardigheid nu onder het gemiddelde. Drie jaar geleden stonden we op de twaalfde plek, nu op plaats 23. Bijna een kwart van de jongeren loopt het risico de schoolbanken als laaggeletterde te verlaten.

(5) Lezen én nog eens lezen is de oplossing. Maar bijna de helft van onze 15-jarigen vindt lezen tijdverspilling. Als Marleen Davelaar, docent Nederlands in Veenendaal, aan leerlingen uit klas 4 vmbo vraagt wie er thuis weleens voor de lol een boek pakt, steekt niemand zijn hand op. En de (school)bieb bezoeken ze ook niet voor hun plezier.

(6) Dat geldt ook voor de 16-jarige Romy. Terwijl ze in de mediatheek haar vingers langs wat kaften laat gaan, keurt ze de boeken vooral op dikte. Hoe dunner, hoe beter. Kleine letters? Een echte afknapper. “Ik kijk liever filmpjes of ga met mijn vriendinnen de stad in. Dan ben ik nog een beetje sociaal bezig.”

(7) Davelaar, die zelf ook havo- en vwo-klassen lesgeeft, maakt zich grote zorgen. “Bij 5 vwo denk je dat het anders is. Dat ze toch wel zullen lezen. Nou, echt niet. Dat blijft bij een enkeling.” De ontlezing is volgens haar te merken in de les. “Ze kunnen niet goed lange teksten lezen en hoofdzaken van bijzaken scheiden.”

(8) Hun vwo-diploma zullen de leerlingen wel halen, denkt ze, maar hoe moet het straks verder op het hbo of de universiteit als ze echte bronnen moeten bestuderen? In haar lessen moeten de leerlingen daarom verplicht tien minuten lezen. Ook zijn op haar initiatief de scholieren pasgeleden allemaal lid geworden van de bieb.

(9) “De mediatheek op school dreigde namelijk te worden wegbezuinigd”, vertelt ze. De schoolbieb kon uiteindelijk toch openblijven, maar de Veenendaalse openbare bibliotheek kreeg er door deze actie wel in één klap duizend nieuwe leden bij. Jongeren die eerder, van huis uit, geen eigen bibliotheekpas hadden. “Ja, dat zegt eigenlijk ook wel wat”, merkt Davelaar op.

(10) De Onderwijsraad benadrukt dat het lezen op allerlei vlakken onder druk staat. Thuis lezen ouders steeds minder vaak. Jongeren missen zo een goed voorbeeld, leren niet dat lezen ook leuk en ontspannend kan zijn. Wie opgroeit bij niet-lezende ouders komt ook thuis geen rondslingerende boeken tegen die de interesse kunnen wekken.

(11) Ondertussen is het op scholen met de schoolbieb vaak droevig gesteld, stelt de Onderwijsraad samen met de Raad voor Cultuur vast. Het is een mediatheek met te vaak een nadruk op computers. Ook sluiten de onderwerpen van de boeken te weinig aan op de leefwereld van de jongeren.

(12) De bibliotheek in Veenendaal probeert via de hiphoples die aansluiting wel te vinden. Volgens De Kuijper is de link tussen beats, boeken en bibliotheken helemaal niet zo gek. “Als je hiphopteksten leest, dat is zo’n creatieve manier van omgaan met taal. Hiphop is eigenlijk gewoon poëzie op muziek.”

(13) De dansles valt bij de jongeren in de smaak. “We zijn lekker in beweging en leren nieuwe dingen”, zegt een jongen. Na afloop van de les wil De Kuijper van de jongeren graag horen wat de bibliotheek kan doen om hen voor zich te winnen. “Zo’n hiphoples helpt wel”, zegt een van hen.

(14) Een paar jongens lopen mee naar het speciaal overgebrachte boekenrek met boeken over hiphop en straatcultuur. Want, zo heeft danser Melano Bruinhart ze op het hart gedrukt: “Hiphop bestaat uit ongeschreven regels. Maar het is soms toch belangrijk die vast te leggen. En dat gebeurt in boeken.”

noot 1 ministerie van OCW: ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap

naar een artikel van Nieuwsuur op NOS.nl, 12 november 2020

Vraag 23 1 punt

Wat is het hoofdonderwerp van deze tekst?

  1. A activiteiten om de leesmotivatie van jongeren in kaart te brengen
  2. B activiteiten om jongeren aan het lezen te krijgen
  3. C inspanningen van bibliotheken om meer leden te werven
  4. D inspanningen van scholen om jongeren meer te laten lezen
Bekijk het antwoord

Antwoord: B

Vraag 23 in het hele examen

Vraag 24 1 punt

Waarom worden in de bibliotheek van Veenendaal hiphoplessen gegeven? Vul de zin in de uitwerkbijlage aan.
In de bibliotheek van Veenendaal worden hiphoplessen gegeven, omdat

Bekijk het antwoord
  • Vult de zin aan met een van de volgende: de bibliotheek jongeren/pubers naar de bibliotheek wil krijgen / de bibliotheek jongeren/pubers wil overhalen om naar de bibliotheek te komen / de bibliotheek jongeren enthousiast wil maken voor boeken en lezen / de bibliotheek (zo) de aansluiting met jongeren wil vinden. (1p)

Vraag 24 in het hele examen

Vraag 25 1 punt

Citeer de zin uit alinea 4 waarin duidelijk wordt waarom de daling van het leesniveau van jongeren een probleem is.

Bekijk het antwoord
  • Citeert de zin: “Bijna een kwart van de jongeren loopt het risico de schoolbanken als laaggeletterde te verlaten.” (regels 38-41) (1p)

Als de kandidaat meer of minder citeert, geen scorepunt toekennen.

Vraag 25 in het hele examen

Vraag 27 1 punt

Docent Marleen Davelaar signaleert bij haar leerlingen een probleem als gevolg van de ontlezing.
Citeer de zin uit alinea 7 of alinea 8 waarin dit probleem wordt vermeld.

Bekijk het antwoord
  • Citeert de zin: “Ze kunnen niet goed lange teksten lezen en hoofdzaken van bijzaken scheiden.” (regels 67-69) (1p)

Als de kandidaat meer of minder citeert, geen scorepunt toekennen.

Vraag 27 in het hele examen

Vraag 28 1 punt

In alinea 10 staan de volgende twee zinnen: “Thuis lezen ouders steeds minder vaak. Jongeren missen zo een goed voorbeeld, leren niet dat lezen ook leuk en ontspannend kan zijn.” (regels 94-98) Wat is het verband tussen de eerste en de tweede zin? In de tweede zin staat een

  1. A conclusie.
  2. B gevolg.
  3. C opsomming.
  4. D reden.
Bekijk het antwoord

Antwoord: B

Vraag 28 in het hele examen

Vraag 29 1 punt

In de tekst wordt beweerd dat er een verband is tussen hiphop en lezen.
Citeer de zin uit alinea 2, alinea 12 of alinea 14 die dit verband het best duidelijk maakt.

Bekijk het antwoord
  • Citeert een van de volgende zinnen: “Als je hiphopteksten leest, dat is zo’n creatieve manier van omgaan met taal.” (regels 116-118) of “Hiphop is eigenlijk gewoon poëzie op muziek.” (regels 118-119) (1p)

Als de kandidaat meer of minder citeert (per juiste zin), geen scorepunt toekennen.

Vraag 29 in het hele examen

2023, tijdvak 1: Tekstfragment

Opgavetekst

Tekstfragment TikTok krijgt jong en oud weer aan het lezen via de hashtag #booktok

(1) Boekenwinkels zien de laatste tijd iets opmerkelijks: een boek verkoopt ineens zo goed dat het bijna meteen is uitverkocht. Nee, het is geen nieuw boek en het heeft niet onlangs een prijs gewonnen. Wat is er aan de hand?

(2) Grote kans dat #booktok er iets mee te maken heeft. Via die hashtag wisselen TikTok-gebruikers leestips uit. Met succes: de hashtag heeft wereldwijd al miljoenen boekentips opgeleverd.

(3) Ook in Nederland beginnen mensen voorzichtig met #booktok. Zo is er de 19-jarige Noah (@jetweedevader) die zijn jonge publiek kennis laat maken met schrijvers zoals Kluun.

(4) Of Soraya Riem, die jongeren enthousiast wil maken over Nederlandse literatuur. Soms met een persoonlijke motivatie. Zoals ‘Confettiregen’ van Splinter Chabot, waarin ze veel van haar eigen coming-out herkent: “Dit is echt zo’n boek waarvan ik had gewild dat het er was toen ik 15 was. Gewoon om te weten dat ik niet alleen was.”

(5) Wie zelf op onderzoek uit wil, kan naast de hashtag #booktok ook de Nederlandse variant #boektok proberen. Andere populaire varianten zijn #romancebooktok of #horrorbooktok.

naar een deel van een artikel van Gabriella Codonesu, Trouw, 4 september 2021

Vraag 33 1 punt

Het tekstfragment begint met de zin: “Boekenwinkels zien de laatste tijd iets opmerkelijks: een boek verkoopt ineens zo goed dat het bijna meteen is uitverkocht.” Waarom is dit opmerkelijk, gezien wat er in tekst 4 wordt geconstateerd over de leesmotivatie van jongeren? Noteer je antwoord in eigen woorden in de uitwerkbijlage en gebruik hiervoor maximaal 15 woorden.

Bekijk het antwoord
  • Geeft als reden (volgens tekst 4) dat jongeren steeds minder lezen / weinig motivatie hebben om boeken te lezen / lezen tijdverspilling vinden. (1p)

Als de kandidaat meer dan 15 woorden gebruikt, geen scorepunt toekennen.

Vraag 33 in het hele examen

Vraag 34 1 punt

In het tekstfragment staat waarom TikTok-gebruikers leestips uitwisselen. Noteer twee redenen die hiervoor in het tekstfragment worden genoemd.

Bekijk het antwoord
  • Noemt twee van de drie volgende redenen: (1) TikTok-gebruikers willen jongeren kennis laten maken met bepaalde schrijvers / met schrijvers zoals Kluun; (2) TikTok-gebruikers willen jongeren enthousiast maken over Nederlandse literatuur; (3) TikTok-gebruikers vinden herkenning in boeken / hebben een persoonlijke motivatie (bij boeken). (1p)

Twee van de drie redenen moeten genoemd zijn voor het scorepunt. Als de kandidaat antwoordt ‘om jongeren kennis te laten maken met Kluun’, dan is het antwoord onjuist, omdat Kluun een voorbeeld is.

Vraag 34 in het hele examen

2023, tijdvak 2: Tekst 1

Opgavetekst

Tekst 1 Zo kom je van je uitstelgedrag af

(1) Vervelende taken uitstellen heeft met luieren niets te maken – integendeel, het is vaak een grote bron van stress. Waarom stellen we dan toch zo veel uit? En wat kunnen we ertegen doen?

(2) Een heel vakgebied houdt zich bezig met het uitstelverschijnsel. Procrastinatie is de wetenschappelijke term, pro (voor) en crastinus (morgen), en betekent zoiets als het vooruit blijven schuiven van klusjes waar je tegenop ziet. Tot het moment dat het echt niet langer kan – of net daar voorbij.

(3) Onder studenten is uitstellen een bekend fenomeen. 20 tot 50 procent van alle studenten heeft dermate last van uitstelgedrag dat het van invloed is op de studieresultaten, vertelt onderwijskundige Lennart Visser, werkzaam bij Driestar hogeschool in Gouda waar hij studenten begeleidt die last hebben van uitstelgedrag. Vorige maand promoveerde1) Visser op het onderwerp aan de Vrije Universiteit in Amsterdam.

(4) Waarom stellen we zoveel uit? Een veelvoorkomende misvatting is dat uitstelgedrag een probleem van tijdmanagement is: uitstellers zouden moeilijk kunnen inschatten hoeveel tijd een taak kost. Maar dat is niet waar we de oorzaak van ons procrastineren moeten zoeken, legt Visser uit. “Als studenten bij mij een training volgen om iets tegen hun uitstelgedrag te doen, verwachten ze vaak dat ik ze ga leren plannen. Het probleem ligt meestal echter niet bij de planning, maar bij de uitvoering.”

(5) Ook Kinge Siljee denkt dat het aanpakken van uitstelgedrag niet in het maken van betere planningen gezocht moet worden. Siljee richtte in 2011 Studiemeesters op, waar ze studie- en scriptiebegeleiding biedt, en ze is auteur van het boek ‘Studieontwijkend gedrag de baas!’. “Een planning kan je helpen om een abstracte taak op te knippen en duidelijk te maken, maar met uitstelgedrag heeft het niet zoveel te maken.”

(6) Nog een misvatting: uitstellen ligt in mijn karakter. Visser: “Vaak wordt er over uitstellers gezegd dat ze lui zijn, maar dat is niet zo. Als je last hebt van uitstelgedrag, wil je graag iets doen, de intentie is er, maar het lukt niet.”

(7) De sleutel ligt bij de oorzaak van je uitstelgedrag. Die verschilt per persoon en is vaak afhankelijk van je ervaringen in het verleden. Voor de studenten die Kinge Siljee begeleidt, is de middelbareschoolperiode vaak bepalend. “Op het moment dat iemand op de middelbare school keihard moest werken en met de hakken over de sloot zijn diploma haalde, kan zo iemand tijdens zijn vervolgopleiding in het hoger onderwijs beginnen te twijfelen of hij daar wel thuishoort. Dit wordt ook wel het oplichterssyndroom genoemd; de angst dat iemand op een dag naar je toekomt en vraagt: ‘Wat moet jij nou op deze opleiding?’ Dat is iets wat alleen maar in je hoofd gebeurt, maar het kan wel veel stress veroorzaken.”

(8) Dit type uitsteller – Siljee spreekt over gespannen uitstellers – heeft wel geleerd op tijd te beginnen, maar blokkeert zodra hij iets gedaan wil krijgen, uit angst door de mand te vallen. In plaats daarvan blijft hij eindeloos artikelen lezen of gaat hij het huis schoonmaken.

(9) Het is het tegenovergestelde gedrag van wat Siljee de ontspannen uitsteller noemt: deze gaat bij wijze van procrastinatie lol trappen. “Deze uitstellers hebben vaak best wel wat in hun mars en hebben de ervaring dat met relatief weinig werk de taak wel afkomt. Daardoor raak je eraan gewend om laat te beginnen. Hebben ze een deadline om 5 uur, dan draaien ze zich ’s ochtends eerst nog eens om, gaan ’s middags sporten en spreken daarna met iemand af voor een drankje. En voor ze het weten is de dag voorbij.”

(10) Dat klinkt redelijk zorgeloos, maar deze uitstellers ervaren wel degelijk stress. “Uiteindelijk komen ze twee dagen tekort en vragen ze zich af waarom ze niet eerder zijn begonnen. Vaak hebben ze ook het gevoel dat ze iets beters hadden kunnen inleveren, als ze meer tijd hadden genomen.”

(11) De afwezigheid van intrinsieke2) motivatie is een belangrijke factor bij procrastinatie. Studenten die duidelijk voor ogen hebben wat ze met hun studie willen bereiken, hebben aanzienlijk minder last van uitstelgedrag dan studenten die dat niet weten, blijkt uit het onderzoek van Visser. Het is belangrijk om langetermijndoelen te hebben.

(12) Zijn we in het digitale tijdperk vatbaarder geworden voor procrastinatie? Visser: “Als je echt wilt uitstellen, kan dat uiteindelijk ook in de rimboe.” Dat neemt niet weg dat mail en telefoon het studeren niet makkelijker maken. Zelf werkt Visser in blokken van een uur en zet hij zijn telefoon op vliegtuigstand. “Het ligt misschien voor de hand, maar doe één ding tegelijk en doe dat met volle aandacht. Pak je telefoon pas in de pauze en laad jezelf dan ook weer op, zodat je daarna fris aan de slag kunt. Dat zijn dingen die je jezelf gewoon kunt aanleren.”

(13) Stel jezelf ook kortetermijndoelen: wat wil je in een uur gedaan krijgen? Visser: “Als je je voorneemt een bepaalde taak in een uur af te krijgen, lukt dat vaak ook. Terwijl diezelfde taak niet afkomt als je jezelf de hele middag geeft. Als je alle tijd hebt, ben je je niet bewust van de tijd die tussen je vingers wegglijdt. Ik adviseer iedereen zo veel mogelijk tussen 9 en 5 te werken. Want als je dat eenmaal voor jezelf besloten hebt, lukt het ook. Op het moment dat je weet dat je vanavond nog drie uur de tijd hebt om dingen af te maken, stel je het ook uit tot vanavond.”

(14) Het zal je dus niet verbazen, maar de sleutel tot het verhelpen van uitstelgedrag ligt in jezelf leren kennen en je doelen helder hebben.

noot 1 promoveren: na het doen van onderzoek aan de universiteit de titel van doctor krijgen
noot 2 intrinsiek: iets wat uit jezelf komt

naar een artikel van Devi Smits, de Volkskrant, 20 februari 2020

Vraag 3 1 punt

Wat wordt er in alinea 4 tegenover elkaar gezet?

  1. A oorzaak ↔ verwachting
  2. B planning ↔ uitvoering
  3. C studenten ↔ onderwijskundige
  4. D uitstelgedrag ↔ tijdmanagement
Bekijk het antwoord

Antwoord: B

Vraag 3 in het hele examen

Vraag 4 1 punt

Uit de alinea’s 5, 6 en 7 blijkt dat uitstelgedrag niet per definitie veroorzaakt wordt door een verkeerde planning of een lui karakter. Wat is vaak wél de achterliggende oorzaak?

  1. A ervaringen uit het verleden
  2. B gebrek aan intentie om hard te werken
  3. C goede resultaten op de middelbare school
  4. D twijfel over de studiekeuze
Bekijk het antwoord

Antwoord: A

Vraag 4 in het hele examen

Vraag 5 1 punt

Wat is een belangrijk verschil tussen de gespannen uitsteller en de ontspannen uitsteller als het gaat om de oorzaak van hun uitstelgedrag, volgens de informatie in de alinea’s 7 tot en met 10?

  1. A De gespannen uitsteller blijft vaak thuis, terwijl de ontspannen uitsteller nog eens lekker op stap gaat.
  2. B De gespannen uitsteller heeft altijd angst om te falen, terwijl de ontspannen uitsteller weinig stress ervaart.
  3. C De gespannen uitsteller moet altijd hard werken, terwijl de ontspannen uitsteller zelden zo hard hoeft te werken om een opdracht af te maken.
  4. D De gespannen uitsteller verzet bergen werk, terwijl de ontspannen uitsteller weinig werk verricht.
Bekijk het antwoord

Antwoord: C

Vraag 5 in het hele examen

Vraag 6 2 punten

Het is belangrijk om je niet te laten meeslepen in uitstelgedrag. Wat zijn de drie belangrijkste factoren die helpen om uitstelgedrag tegen te gaan, die in de alinea’s 11, 12 en 13 worden genoemd? Noteer je antwoord in de uitwerkbijlage.

Bekijk het antwoord
  • Noemt de drie factoren: (intrinsieke) motivatie of langetermijndoelen; één ding tegelijk doen met volle aandacht, dus geen (mail en) telefoon; kortetermijndoelen. (2p)

Drie juiste factoren: 2 punten. Twee juiste factoren: 1 punt. Een of geen juiste factor: 0 punten. Gelijkwaardige formuleringen met ‘/’ en woorden tussen haakjes tellen mee zoals bij de algemene regels.

Vraag 6 in het hele examen

2023, tijdvak 2: Tekst 2

Opgavetekst

Tekst 2 Kunstlicht is een killer voor insecten

Kunstlicht is een killer voor insecten
Tekst 2 naar een artikel van Rob Buiter, Trouw, 20 december 2019

(1) Nederland, Duitsland, Engeland, Scandinavië, maar ook Puerto Rico en zelfs Costa Rica. Vanuit alle uithoeken van de wereld komen berichten over een dramatische achteruitgang in het aantal insecten. De lijst met mogelijke verklaringen is op al die plekken vergelijkbaar. Het landschap is te monotoon geworden, met te weinig bloemen en daarmee te weinig voedsel voor insecten. En vooral: er wordt veel te kwistig gespoten met insecticiden en ander gif.

(2) Eén logische verklaring ontbreekt in de meeste onderzoeken: lichtvervuiling. En dat is vreemd, vond een internationale groep biologen onder leiding van de Amerikaanse ecoloog Brett Seymoure. Samen zochten de biologen alle wetenschappelijke literatuur bijeen die iets zegt over de effecten van licht op insecten. Na ruim honderdvijftig artikelen trekken zij in het wetenschappelijk tijdschrift ‘Biological Conservation’ nu hun conclusie: ook kunstlicht is een belangrijke oorzaak van de insectensterfte.

(3) “Het negatieve effect van licht op insecten ligt ook eigenlijk wel voor de hand”, zo licht Seymoure telefonisch toe. “Met speciale lampen in stallen en soms zelfs met lampen in gewassen worden schadelijke insecten naar één plek gelokt om ze te doden. Ook insectenonderzoekers maken gebruik van lampen die ze op lakens laten schijnen, om te inventariseren welke insecten in een bepaald gebied voorkomen. Insecten oriënteren zich ’s nachts op de natuurlijke lichtbronnen en waarschijnlijk worden ze door sterk kunstlicht zo in de war gebracht, dat ze daarnaartoe vliegen en er niet meer bij weg weten te komen. Maar dat betekent dus dat ze ook niet meer toekomen aan normaal gedrag, laat staan aan voedsel zoeken. Uit ons onderzoek blijkt dat de sterfte onder insecten bij een kunstmatige lichtbron binnen één nacht al rond de dertig procent ligt.”

(4) Behalve de directe sterfte van insecten rond sterke kunstlichtbronnen, is er ook een effect op de voortplanting, zo schrijven de onderzoekers. Licht verstoort de geurstoffen die insecten uitscheiden om het andere geslacht te vinden. En zonder het andere geslacht geen voortplanting.

(5) Seymoure benadrukt dat in een wijde omtrek rond bebouwing tegenwoordig kunstlicht te vinden is. Toch is het zeker niet dé grote oorzaak achter de achteruitgang van insecten. “Als we al het kunstlicht uit zouden doen, gaan insecten waarschijnlijk nog steeds hard achteruit door het gebruik van insecticiden en door de verarming van ons landschap.”

(6) Bioloog Kamiel Spoelstra van het Nederlands Instituut voor Ecologie in Wageningen was niet betrokken bij het onderzoek van Seymoure en collega’s. Hij kan zich wel van alles voorstellen bij hun conclusies. “Als ik mijn geld zou moeten inzetten op wel of geen rol voor lichtvervuiling in de achteruitgang van insecten, dan zou ik het absoluut inzetten op ‘wel’. Tegelijk brengen de collega’s het nu wel heel stellig. Alle mogelijke mechanismen die zij uit de literatuur hebben gedestilleerd, zijn zonder meer aannemelijk. Maar om aan te tonen dat de populaties van insecten ook daadwerkelijk achteruitgaan door lichtvervuiling, daarvoor heb je toch experimenteel onderzoek nodig. En dat is er tot op heden nog niet.”

(7) Volgens Spoelstra is zo’n keihard bewijs voor een negatief effect van licht op insectenpopulaties ook lastig te krijgen. “Voor een goed vergelijkend onderzoek zou je twee dezelfde gebieden moeten hebben, een met en een zonder lichtvervuiling. Maar gebieden zonder enige lichtvervuiling zijn er bijna niet meer; in ieder geval niet in Nederland. Bovendien zijn er dus nog veel andere factoren die de insecten parten spelen. Die zijn lastig los te koppelen van licht.”

(8) Dat zijn Amerikaanse collega Seymoure in zijn artikel schrijft dat lichtvervuiling van alle schadelijke invloeden op insecten nog het makkelijkst aan te pakken is, durft Spoelstra overigens te betwijfelen. “Technisch gezien heeft hij gelijk: je zet gewoon een schakelaar om. Maar maatschappelijk blijkt het nog heel lastig om licht uit te krijgen. Dat Rijkswaterstaat op een gegeven moment de verlichting langs snelwegen ’s nachts uit heeft gezet – vanwege de besparing, niet per se vanwege de invloed op de natuur – was ook echt opvallend.”

Vraag 11 2 punten

In de alinea’s 1 en 2 geeft de schrijver van de tekst drie verschillende verklaringen voor de enorme afname van het aantal insecten. Noteer deze drie verklaringen in de uitwerkbijlage.

Bekijk het antwoord
  • Noemt drie verklaringen: er is te weinig voedsel voor insecten (doordat het landschap te monotoon is / omdat er te weinig bloemen zijn); er wordt veel te veel met insecticiden (en ander gif) gespoten; kunstlicht of lichtvervuiling. (2p)

Drie juiste verklaringen: 2 punten. Twee juiste verklaringen: 1 punt. Een of geen juiste verklaring: 0 punten. Alleen ‘licht’ in plaats van ‘kunstlicht’ of ‘lichtvervuiling’ is niet correct.

Vraag 11 in het hele examen

Vraag 12 1 punt

Wat is het gevolg van het “negatieve effect van licht op insecten” (regels 30-31)? Noteer de twee uiteindelijke gevolgen die in de alinea’s 3 en 4 worden genoemd.

Bekijk het antwoord
  • Noemt beide uiteindelijke gevolgen: in alinea 3 meer sterfte; in alinea 4 de voortplanting lukt niet of minder goed (een negatief effect op de voortplanting). (1p)

Beide gevolgen moeten genoemd zijn voor het scorepunt. De voorgaande gevolgen en tussenstappen tellen niet als correct antwoord.

Vraag 12 in het hele examen

Vraag 14 1 punt

Bioloog Kamiel Spoelstra is het eens met wat Seymoure over lichtvervuiling en insectensterfte zegt. Citeer de zin uit alinea 6 waarin Spoelstra aangeeft hoe Seymoures theorie het best bewezen kan worden.

Bekijk het antwoord
  • Citeert de zin: “Maar om aan te tonen dat de populaties van insecten ook daadwerkelijk achteruitgaan door lichtvervuiling, daarvoor heb je toch experimenteel onderzoek nodig.” (1p)

Citeert de kandidaat meer of minder dan deze zin, dan geen scorepunt toekennen.

Vraag 14 in het hele examen

Vraag 15 1 punt

Welk kopje past het best boven alinea 7?

  1. A Andere factoren insectensterfte
  2. B Keihard bewijs nodig
  3. C Negatief effect van licht
  4. D Probleem voor vergelijkend onderzoek
Bekijk het antwoord

Antwoord: D

Vraag 15 in het hele examen

Vraag 16 1 punt

Spoelstra betwijfelt of lichtvervuiling simpel aan te pakken is. Welke reden geeft hij hiervoor in alinea 8? Citeer de zin waarin hij deze reden noemt.

Bekijk het antwoord
  • Citeert de zin: “Maar maatschappelijk blijkt het nog heel lastig om licht uit te krijgen.” (1p)

Citeert de kandidaat meer of minder dan deze zin, dan geen scorepunt toekennen.

Vraag 16 in het hele examen

2023, tijdvak 2: Tekst 4

Opgavetekst

Tekst 4 McDonald’s wil weten waarom u frietbakjes op straat gooit, terwijl er gewoon afvalbakken staan

(1) Hamburgerketen McDonald’s wil af van zwerfafval. Per 2022 moet álle verpakkingsmateriaal van de 250 restaurants in Nederland ook weer worden ingezameld. Megaklus. Hoe? De firma wil schone klanten gaan belonen en vraagt psychologen om advies.

(2) Waarom gooit iemand fastfoodafval uit het autoraampje? Waarom laat iemand frietdoosjes en mayonaisebakjes op straat vallen, terwijl overal afvalbakken staan? McDonald’s wil de diepere drijfveren van de veroorzakers van zwerfafval doorgronden.

(3) Floor Uitterhoeve, duurzaamheidsmanager bij McDonald’s Nederland, heeft onlangs Dirk Groot, overtuigd criticus van fastfoodketens als het om zwerfvuil gaat, naar negen vestigingen van McDonald’s gestuurd. ’s Lands best gedocumenteerde afvalraper – hij registreert werkelijk alles – moest nagaan waar bij de fastfoodrestaurants de ‘hotspots’ zijn, de plekken waar de meeste troep ligt. “Daar hebben we van geleerd”, zegt Uitterhoeve.

(4) Uitterhoeve ziet kansen in samenwerking met andere bedrijven en met overheden, vooral gemeenten. “We willen effectiever zwerfafval in een ruimere omgeving opruimen. We doen al veel. Om de paar uur gaat bij iedere McDonald’s iemand naar buiten om de omgeving op te ruimen. Bij sommige restaurants rijden we met bakfietsen rond om in de ruime omgeving zwerfafval op te pikken.”

(5) In de hele afvalketen van McDonald’s is zwerfafval een van de meest hardnekkige en meest zichtbare vormen van afval. Troep rond je restaurant kun je nog opruimen en je kunt zorgen voor voldoende afvalbakken. Je kunt zelfs afspraken maken dat je gemeentelijke afvalbakken in de omgeving van restaurants periodiek leegt. Maar wat doe je tegen verpakkingen die onderweg uit een autoraam worden gekieperd en in wegbermen, bij afritten, op parkeerplaatsen, in plantsoenen belanden?

(6) Uitterhoeve: “Heel veel mensen vinden het vervelend dat er zo veel zwerfafval op straat ligt. Ik denk dat wij dat nóg vervelender vinden dan ieder ander, omdat óns merk op straat ligt. Daar willen we echt vanaf.”

(7) Klinkt goed. Van de top 20 aan merken die ‘@Zwerfinator’ Dirk Groot in de voorbije jaren aantrof in het zwerfafval staat McDonald’s ruim bovenaan. Groot raapte voor onderzoeken in opdracht van gemeenten en bedrijven 151.518 stuks afval. Van de hoeveelheid verpakkingen waarvan het merk herkenbaar was (45.050 stuks) was ruim 12 procent (5485 stuks) afkomstig van McDonald’s, gevolgd door Red Bull, Antaflu (plastic snoepwikkels), Heineken en Marlboro.

(8) Een score van 12 procent voor een keten van 250 restaurants is niet iets om blij van te worden. Al moet ook worden aangetekend dat McDonald’s wekelijks 3,2 miljoen gasten bedient.

(9) Het zijn vooral plastic sausbakjes, plastic deksels van drinkbekers, plastic rietjes en kartonnen bekers en doosjes met het M-logo die Groot in het zwerfafval aantreft. Chef duurzaamheid Floor Uitterhoeve van de hamburgerketen vindt dat het roer verder om moet.

(10) “Er wordt bij McDonald’s al veel gedaan aan terugdringen van verpakkingen, aan scheiding en recycling van afval, maar er moet een stevig tandje bij”, zegt ze. Sinds kort wordt het prullenbakafval van de restaurants bij een verwerker nagescheiden: kunststof en papiervezels worden uit het restafval gehaald om er nieuwe producten van te maken, bijvoorbeeld isolatiemateriaal dat kan worden gebruikt bij de bouw van nieuwe hamburgerrestaurants. Sinds vorig jaar wordt alle koffiedik – 400 ton per jaar – verwerkt tot bio-energie.

(11) Maar er moet meer gebeuren. Volgens Uitterhoeve wordt 92 procent van de verpakkingen die gasten meekrijgen al ingezameld. De rest, bijna 8 procent, wordt ergens anders weggegooid: deels thuis of elders in andere openbare afvalbakken, of als zwerfafval op straat en in openbaar groen. McDonald’s zoekt naar oplossingen om ook dat restant uit het milieu te houden. “Die opdracht is best ingewikkeld omdat de situatie bij elk restaurant weer anders is. We zitten in gebieden met scholen, in uitgaanscentra en langs wegen, waar we vooral met automobilisten te maken hebben. Overal zijn andere problemen.”

(12) Daarom vroeg ze zwerfvuilraper Groot om advies. Maar niet alleen hem, ze vroeg gedragspsychologen te achterhalen wat de drijfveren zijn van klanten om hun afval te dumpen. De hamburgerketen zoekt naar trucs om veroorzakers van zwerfafval van hun gedrag af te brengen.

(13) “We weten dat mensen makkelijker wat weggooien als ze zich onbespied wanen. Misschien moeten we spiegels gaan ophangen bij onze McDrives, zodat mensen zichzelf zien in de auto. Van de 250 McDonald’s-vestigingen in Nederland hebben er 171 een McDrive. Verder denken we na over het vergroten van de verbinding van mensen met hun omgeving. We willen uitzoeken of we routes waar meer dan gemiddeld zwerfafval ligt, kunnen laten adopteren door scholen of sportclubs, om samen met ons de boel schoon te houden. We gaan experimenteren met teksten op de zakken waarin we de bestellingen doen: ‘Dit is ook je afvalzak’. We willen borden plaatsen bij de balies om aan onze gasten te vragen afval niet in de natuur te gooien. Misschien moeten we autoafvalbakjes gaan weggeven. Misschien zullen we prullenbakken, die nu vaak onopvallend groen of grijs zijn, zichtbaarder moeten maken. Misschien gaan we verlichting plaatsen bij sommige afvalbakken. Dat soort dingen.”

(14) Ook wordt er nagedacht over het belonen van klanten die de troep netjes in prullenbakken gooien. Die krijgen iets. Wat die beloning is, wil Uitterhoeve nog niet zeggen, de plannen zijn nog niet rond.

naar een artikel van Joop Bouma, Trouw, 4 oktober 2019

Vraag 24 1 punt

In alinea 3 staat: “Daar hebben we van geleerd” (regels 28-29). Wat heeft McDonald’s precies geleerd? Noteer je antwoord in maximaal 15 woorden in de uitwerkbijlage.

Bekijk het antwoord
  • Noemt wat de hotspots zijn: de plekken waar het meeste afval ligt bij de fastfoodrestaurants. (1p)

Gebruikt de kandidaat meer dan 15 woorden, dan geen scorepunt toekennen.

Vraag 24 in het hele examen

Vraag 26 1 punt

Welk deelonderwerp hebben de alinea’s 7, 8 en 9?

  1. A door Groot geraapt zwerfafval
  2. B onderzoek naar zwerfafval
  3. C soorten zwerfafval
  4. D zwerfafval van McDonald’s
Bekijk het antwoord

Antwoord: A

Vraag 26 in het hele examen

Vraag 27 1 punt

In alinea 9 staat “dat het roer verder om moet.” (regels 89-90) Citeer het zinsgedeelte uit alinea 10 waarin ongeveer hetzelfde staat.

Bekijk het antwoord
  • Citeert: “(maar) er moet een stevig tandje bij” (regels 94-95). (1p)

Citeert de kandidaat meer of minder dan het gegeven zinsgedeelte, dan geen scorepunt toekennen.

Vraag 27 in het hele examen

Vraag 28 1 punt

Waarom is het volgens alinea 11 “best ingewikkeld” (regel 118) om het restant van het afval uit het milieu te houden?

  1. A omdat autobestuurders niet meewerken aan het opruimen
  2. B omdat een deel van het afval op onbereikbare plaatsen wordt gegooid
  3. C omdat het probleem van zwerfafval van McDonald’s te groot is
  4. D omdat iedere omgeving van een McDonald’s-vestiging anders is
Bekijk het antwoord

Antwoord: D

Vraag 28 in het hele examen

Vraag 31 1 punt

Waar gaan de alinea’s 12, 13 en 14 vooral over?

  1. A over het belangrijkste advies van zwerfvuilraper Dirk Groot
  2. B over ideeën voor beloning van mensen die hun afval opruimen
  3. C over manieren om mensen te stimuleren hun afval op te ruimen
  4. D over verschillende drijfveren van mensen die afval dumpen
Bekijk het antwoord

Antwoord: C

Vraag 31 in het hele examen

Vraag 32 1 punt

In alinea 1 staat: “De firma wil schone klanten gaan belonen” (regels 6-7). Wordt in het slot van de tekst duidelijk hoe McDonald’s deze klanten concreet gaat belonen? Noteer ‘ja’ of ‘nee’ in de uitwerkbijlage en licht je antwoord toe.

Bekijk het antwoord
  • Antwoordt ‘nee’ en licht dat correct toe: McDonald’s wil nog niet zeggen wat de beloning is, dus wat klanten precies gaan krijgen als het afval netjes wordt opgeruimd. (1p)

Voor het scorepunt moet de kandidaat de vraag ontkennend beantwoorden én het antwoord correct toelichten.

Vraag 32 in het hele examen

2022, tijdvak 1: Tekst 1

Opgavetekst

Tekst 1 Moet de smartphone ook in Nederlandse scholen worden verboden?

(1) De Franse overheid heeft vanaf deze maand het gebruik van smartphones op basisscholen en collèges (een middenschool voor leerlingen tot vijftien jaar) verboden. De apparaten zouden de aandacht van scholieren te veel afleiden. Zou zo’n verbod in Nederland ook een goed idee zijn?

(2) Het is een van de speerpunten van het beleid van de Franse onderwijsminister Jean-Michel Blanquer: smartphones in schoolgebouwen zijn voortaan uit den boze. De apparaten leiden volgens hem de aandacht van de tieners af en frustreren daarmee het opdoen van kennis, het primaire doel voor kinderen op school.

(3) In Nederland kan zo’n regel niet door de overheid worden opgelegd; het schoolsysteem is hier minder gereguleerd dan in Frankrijk. Nederlandse scholen mogen zelf bepalen of het gebruik van smartphones op school verboden wordt. Cijfers over hoeveel van de ruim zeshonderd scholen dit verbieden, zijn niet voorhanden.

(4) Hoogleraar onderwijspsychologie Paul Kirschner van de Open Universiteit laat er geen twijfel over bestaan: een smartphone, tablet of laptop in de klas leidt af. “Mensen kunnen niet multitasken”, stelt hij. “We hebben maar één stel hersens. We zijn geen computer met twee of vier of acht verwerkingseenheden. Het maakt daarbij niet uit wat voor geslacht of leeftijd iemand heeft. Als jij met mij praat én tegelijkertijd een e-mail leest, dan neem je niet op wat ik zeg. Dit geldt voor 99,8 procent van alle mensen op de hele wereld.”

(5) Deze redenering gaat trouwens niet op als een van de twee activiteiten een automatisme is, zoals strijken, wandelen of eten. “Maar zodra je over een handeling moet gaan nadenken, dan kun je een van de twee taken die je probeert te doen niet meer adequaat uitvoeren.”

(6) Kirschner is zelf heel resoluut in het verbieden van smartphones en laptops tijdens zijn colleges. “Als je in mijn klas zit, kom je om naar mij te luisteren en niet om interactie te hebben met andere mensen op een andere plek. Bovendien leid je met een flikkerend schermpje ook je buurman of buurvrouw af. Dat is bijna net zo irritant als ongewenst gedwongen worden om mee te roken.”

(7) Als het aan de hoogleraar ligt, dan houden alle scholen hun rug recht en voeren per direct een smartphoneverbod in. “Kinderen, maar ook volwassenen kunnen alle piepjes en pushberichten moeilijk of zelfs niet negeren. Zij voelen zich gedwongen om ernaar te kijken”, legt hij uit. “Dat moet je zeker bij tieners niet gaan stimuleren. Je legt ook geen spuit heroïne voor een junk neer.”

(8) Ook cijfers van de overheid bevestigen dit beeld. Uit een groot, representatief onderzoek van DUO Onderwijsonderzoek & Advies bleek eind vorig jaar dat smartphones in de klas leiden tot lagere cijfers en verminderde taal- en leesvaardigheid bij scholieren op de middelbare school. Vrijwel alle Nederlandse docenten vinden dat hun leerlingen onder schooltijd te veel tijd op sociale media doorbrengen.

(9) De stichting Kennisnet is gespecialiseerd in de relatie tussen onderwijs en moderne technologie. “Ik zie dat scholen er de afgelopen drie jaar steeds beter mee omgaan”, stelt Remco Pijpers, specialist jeugd en media. “Het is belangrijk dat er binnen scholen over wordt gepraat door de directie en docenten én dat er één lijn wordt getrokken. Het werkt niet als er maar één of twee docenten zijn die mobieltjes in het lokaal verbieden.”

(10) Nederlandse scholen proberen een balans te vinden tussen de voor- en nadelen van smartphones, merkt hij. “Nieuwe technologieën bieden ook veel voordelen: denk aan het snel doorgeven van lesstof of roosterwijzigingen. Bovendien moet je kinderen ook klaarstomen voor een samenleving waarin ICT-toepassingen niet meer weg te denken zijn.”

(11) Hij hoort veel verhalen van docenten die soms wat moedeloos worden van de strijd tegen de oprukkende smartphones. “Tegen het leger van verslavingsexperts in Silicon Valley valt eigenlijk niet op te boksen”, stelt Pijpers. “Docenten zijn opgeleid om les te geven, om kinderen te boeien. Maar het is een zeer ongelijke strijd als je het moet opnemen tegen een apparaat dat zo onvoorstelbaar veel niet te negeren impulsen afgeeft.”

(12) Sommige docenten nemen het leren focussen tegenwoordig op in hun lesstof, omdat kinderen dat door hun verslaving aan piepjes en appjes amper meer kunnen. “Maar dit soort grote kwesties kun je niet alleen op het bord van de docenten leggen. De basis van verantwoord smartphonegebruik moet eigenlijk door de ouders worden bijgebracht. Zij beslissen in principe ook wanneer een kind zijn of haar eerste smartphone of tablet krijgt.”

(13) Veel ouders worstelen met deze kwesties, beaamt orthopedagoog1) Riemke Groeneveld. “Ze hebben er een extra opvoedende taak bij gekregen, eentje waar zij zelf als kind geen enkele ervaring mee hebben opgedaan”, stelt ze. “Dat leidt continu tot nieuwe vragen: hoe neem je smartphones mee in de opvoeding? Hoe praat je erover met je kind, hoe ga je ermee om als regels worden overtreden?”

(14) Zoals bij elk onderwerp is het vooral van groot belang om eerlijk met kinderen te blijven communiceren, stelt Groeneveld. “En stel duidelijke regels op die je kunt toetsen. Dat biedt kinderen een handvat om te leren hoe ze met moderne apparatuur moeten omgaan. Bespreek of de smartphone tijdens de uren dat huiswerk wordt gemaakt, weggelegd kan worden. En probeer als de kinderen jong zijn altijd een vorm van toezicht te houden op wat zij precies doen op hun laptop of smartphone. Leg ook uit waarom je dat wilt doen, maak inzichtelijk waarom die regels er zijn. En wellicht het belangrijkste: geef zelf het goede voorbeeld en zit ook niet de hele avond op het schermpje te turen.”

noot 1 orthopedagoog: opvoedkundige gespecialiseerd in kinderproblematiek

naar een artikel van Robbert Blokland op internet (NU.nl), 28 september 2018

Vraag 8 1 punt

In alinea 12 staat dat kinderen verslaafd zijn aan piepjes en appjes.
→ Citeer de twee opeenvolgende zinnen uit alinea 5, 6 of 7 waarin dezelfde boodschap staat.

Bekijk het antwoord
  • Citeert de twee zinnen uit alinea 7: “Kinderen, maar ook volwassenen kunnen alle piepjes en pushberichten moeilijk of zelfs niet negeren. Zij voelen zich gedwongen om ernaar te kijken”. (1p)

Als de kandidaat meer of minder citeert, geen scorepunt toekennen.

Vraag 8 in het hele examen

Vraag 9 1 punt

“De basis van verantwoord smartphonegebruik moet eigenlijk door de ouders worden bijgebracht.” (regels 130-133)
Veel ouders vinden dit moeilijk.
→ Citeer de zin uit alinea 12 of alinea 13 waarin staat waarom ouders dit moeilijk vinden.

Bekijk het antwoord
  • Citeert de zin: “Ze hebben er een extra opvoedende taak bij gekregen, eentje waar zij zelf als kind geen enkele ervaring mee hebben opgedaan”. (1p)

Als de kandidaat meer of minder citeert, geen scorepunt toekennen.

Vraag 9 in het hele examen

Vraag 13 1 punt

Welke zin geeft het best de hoofdgedachte van de tekst weer?

  1. A Nederland moet, net als Frankrijk, een smartphoneverbod op scholen invoeren, omdat de schoolcijfers en -prestaties achteruitgaan.
  2. B Smartphonegebruik op scholen zorgt voor lagere cijfers en prestaties, maar er kan in Nederland geen landelijk smartphoneverbod op school ingevoerd worden.
  3. C Verantwoord smartphonegebruik aanleren is belangrijk, onder andere omdat de cijfers en prestaties op school achteruitgaan.
  4. D Verantwoord smartphonegebruik aanleren is puur een taak voor ouders, ook al vinden veel ouders dit erg lastig.
Bekijk het antwoord

Antwoord: C

Vraag 13 in het hele examen

2022, tijdvak 1: Tekst 2

Opgavetekst

Tekst 2 We worden slimmer, maar niet per se wijzer

(1) Als we de uitslagen van IQ-testen mogen geloven, dan worden we steeds slimmer. Maar hoe komt dat? En zijn we ook écht intelligenter dan vroeger?

(2) Zo’n 35 jaar geleden belandde een flinke stapel intelligentietestscores uit Nederland op het bureau van James Flynn. Bij het doorspitten van de gegevens stuitte de Nieuw-Zeelandse filosoof op iets interessants. De Nederlandse 18-jarigen uit de jaren 50 scoorden veel lager dan hun leeftijdsgenoten in de jaren 80. Het verschil bleek maar liefst 20 IQ-punten.

(3) Flynn werd nieuwsgierig en breidde zijn onderzoek uit. Hij onderzocht de testresultaten van een twintigtal andere landen en ontdekte dat het gemiddelde intelligentiequotiënt (IQ) sinds het begin van de 20ste eeuw elk decennium met drie punten was toegenomen. De ontdekking kwam bekend te staan als het Flynn-effect.

(4) Vervolgstudies bevestigden het resultaat van Flynn. “En de testscores groeien wereldwijd nog steeds”, zegt Jelte Wicherts, hoogleraar methodologie aan Tilburg University. Wicherts doet onderzoek naar de manieren waarop we intelligentie meten en de verschillen in IQ-scores tussen mensen en groepen.

(5) Over de oorzaken van de stijging wordt druk gespeculeerd, vertelt de IQ-expert. Er is een theorie dat kinderen tegenwoordig slimmer zijn, omdat ze in tegenstelling tot vroeger opgroeien in kleine gezinnen. Hierdoor zouden ouders meer tijd en aandacht voor hun kroost hebben. Aannemelijk is dat ook andere factoren van invloed zijn, zoals betere voeding dan vroeger en een betere gezondheidszorg en scholing.

(6) Zelf denkt Wicherts dat nieuwe generaties slimmer worden, omdat ze op andere manieren spelen dan vroeger. Waar opa nog in bomen klom en vader in de weer was met Lego, spelen kinderen van nu vooral computerspelletjes. “Mijn kinderen zijn gek op Fortnite, een populair schietspel. Daar komen nogal wat complexe, cognitieve handelingen bij kijken. Je ontwikkelt daardoor ruimtelijk inzicht en leert vooruit te denken en snel te reageren. Dat zijn allemaal onderdelen die je ook in intelligentietests terugziet”, zegt de IQ-expert.

(7) Volgens Wicherts wil de stijging in IQ-scores niet zeggen dat we over de hele breedte slimmer zijn geworden. Een IQ-test bestaat doorgaans uit verschillende onderdelen en geeft daarvan een gemiddelde. “Als we de onderdelen van IQ-tests afzonderlijk bekijken, zien we dat op bepaalde onderdelen hoge scores worden behaald, terwijl op andere onderdelen de scores gelijk blijven of juist achteruitgaan. Zo zijn we vergeleken met vroeger bijvoorbeeld sterker in redeneren, maar is ons vocabulaire zwakker.”

(8) Enkele recente onderzoeken lijken aan te tonen dat de toename in IQ afzwakt. Over de oorzaak tasten onderzoekers nog in het duister, zo zegt Wicherts. “Het is speculeren waarom IQ-scores toenemen en dus ook waarom ze afzwakken. We weten nog te weinig over hoe intelligentie zich ontwikkelt.”

naar een artikel van Kaj van Arkel, Algemeen Dagblad, 21 april 2019

Vraag 17 1 punt

“(…) dat de toename in IQ afzwakt.” (regels 78-79)
Wat wordt hiermee bedoeld?

  1. A De scores op IQ-tests lopen steeds minder uiteen.
  2. B De scores zijn lager op alle onderdelen van de IQ-test.
  3. C Het gemiddelde IQ neemt langzamerhand af.
  4. D Het gemiddelde IQ stijgt minder hard dan voorheen.
Bekijk het antwoord

Antwoord: D

Vraag 17 in het hele examen

Vraag 19 1 punt

Wat is de hoofdgedachte van deze tekst?

  1. A Er is geen zekerheid over de oorzaken van de toename van IQ-scores.
  2. B Intelligentietestscores zeggen erg veel over onze mate van slimheid.
  3. C Uitslagen van IQ-tests wereldwijd roepen vragen op voor onderzoekers.
  4. D We zijn de afgelopen honderd jaren uiteindelijk niet slimmer geworden.
Bekijk het antwoord

Antwoord: A

Vraag 19 in het hele examen

Vraag 21 2 punten

In alinea 1 worden twee vragen gesteld:
1 Hoe komt het dat we steeds slimmer worden?
2 Zijn we ook echt intelligenter dan vroeger?
→ In welke alinea’s komen deze vragen aan de orde? Noteer je antwoord in de uitwerkbijlage.

Bekijk het antwoord
  • Vraag 1 (hoe komt het dat we steeds slimmer worden) komt aan de orde in de alinea’s 5 en 6. (1p)
  • Vraag 2 (zijn we echt intelligenter dan vroeger) komt aan de orde in de alinea’s 2, 3, 4 en 7. (1p)

Per vraag 1 scorepunt, alleen als alle correcte alinea’s zijn genoemd.

Vraag 21 in het hele examen

2022, tijdvak 1: Tekst 3

Opgavetekst

Tekst 3

Tekst 3
Tekst 3 naar een advertentie in NRC, juli/augustus 2019

Foto van een koelkast met woordmagneten. De magneten vormen de tekst: ALS JE TAAL LEUK VINDT, DOE ER DAN WAT MEE! Een deel van de magneten heeft een donkere achtergrond met witte letters, de rest is wit met donkere letters.

Samen maken we de wereld beter. We consumeren bewuster, scheiden vaker ons afval en doneren geld aan mensen in nood. Toch zijn er ook andere dingen die we kunnen doen: het delen van onze taal. Door in gesprek te gaan met nieuwe landgenoten leer je hen meer over onze taal en cultuur én maak je je eigen wereld een stukje groter.

Word taalvrijwilliger! Kijk op hetbegintmettaal.nl/word-taalcoach en meld je aan bij een organisatie in jouw buurt.

Vraag 23 1 punt

In de tekst staat: “Toch zijn er ook andere dingen die we kunnen doen: het delen van onze taal.”
→ Citeer het zinsgedeelte waarin wordt uitgelegd op welke manier je onze taal kunt delen.

Bekijk het antwoord
  • Citeert het zinsgedeelte: “(Door) in gesprek te gaan met nieuwe landgenoten”. (1p)

Het haakjesdeel (Door) hoeft niet in het citaat te staan. Als de kandidaat meer of minder citeert, geen scorepunt toekennen.

Vraag 23 in het hele examen

Vraag 25 1 punt

Volgens de advertentietekst heeft het werk van een taalvrijwilliger twee voordelen: één voor de taalvrijwilliger zelf en één voor de nieuwe landgenoten.
→ Welk voordeel wordt genoemd voor de taalvrijwilliger en welk voordeel voor de nieuwe landgenoten? Noteer je antwoord in de uitwerkbijlage. Gebruik voor elk voordeel maximaal 10 woorden.

Bekijk het antwoord
  • Noemt beide voordelen: voor de taalvrijwilliger de eigen wereld een stukje groter maken; voor de nieuwe landgenoten meer over onze taal en cultuur leren. (1p)

Beide voordelen moeten genoemd worden voor het scorepunt. Gebruikt de kandidaat meer dan 10 woorden per voordeel, dan geen scorepunt.

Vraag 25 in het hele examen

Vraag 27 1 punt

Op de afbeelding zie je woordmagneten op een koelkast.
→ Op welke manier maakt de opmaak van de afbeelding duidelijk welke magneten belangrijk zijn voor de boodschap van de advertentie? Vul de zin aan in de uitwerkbijlage: De magneten die belangrijk zijn voor de boodschap van de tekst ...

Bekijk het antwoord
  • Noemt dat de belangrijke magneten een donkere achtergrond en/of witte letters hebben, terwijl de andere magneten een witte achtergrond en donkere letters hebben. (1p)

Uit het antwoord moet blijken dat het gaat om het verschil in (de kleur van) de achtergrond en/of de letters. Het antwoord ‘zijn anders opgemaakt’ levert geen scorepunt op. Het antwoord ‘zijn de woorden taal, doe, mee’ levert geen scorepunt op.

Vraag 27 in het hele examen

2022, tijdvak 1: Tekst 4

Opgavetekst

Tekst 4 Duurzaam leven lukt niet altijd en dat vinden we ‘stom’

(1) Duurzaam leven, we willen wel, maar we doen het niet. Wat korter douchen, een dagje geen vlees eten – zo moeilijk is het niet en toch komt het er vaak niet van. En dat vinden Nederlanders ‘stom’ van zichzelf, blijkt uit onderzoek van Milieu Centraal dat dinsdag verschijnt.

(2) De klimaatspijbelaars van 2019 werd ‘hypocrisie’ verweten: een beter klimaatbeleid eisen en ook naar McDonald’s gaan. Maar ‘wel willen en niet doen’ kun je ook een ‘discrepantie’ noemen, zoals de onderzoekers doen. Marktonderzoeksbureau Motivaction vroeg naar dagelijkse dingen: de vaatwasser op het ecoprogramma zetten, plantaardige melk drinken, plasticafval scheiden, de verwarming ‘s nachts laag zetten, een boodschappentas meenemen, niet langer dan vijf minuten douchen en vegetarisch eten.

(3) Vooral die laatste twee doen de ruim duizend ondervraagden, gemiddeld Nederland, minder vaak dan ze willen: “Ik hou gewoon te veel van douchen. En ik vind vlees heel erg lekker.” Zo verklaren sommige ondervraagden het verschil tussen wens en gedrag. Uit andere uitspraken blijkt dat kleine belemmeringen snel in de weg staan: het ecoprogramma duurt te lang, de rest van het gezin houdt niet van vleesvervangers, plastic scheiden kost te veel ruimte, mijn man is een koukleum, en tja, dat tasje, dat vergeet je weleens.

(4) Wat Nederlanders zelf van die discrepantie vinden, verschilt. 40 procent vindt het stom van zichzelf om geen tasje mee te nemen. Veel minder erg vinden ze dat het niet lukt om minder vlees te eten en plantaardige melk te drinken. 41 procent vindt een maaltijd zonder vlees ‘armoedig’. In noordelijke provincies zelfs 52 procent.

(5) Jongeren (tot 34 jaar) vinden het, meer dan gemiddeld, stom van zichzelf dat ze niet vaker vegetarisch eten. Tegelijkertijd douchen ze langer dan ouderen en vinden ze een zuinige douchekop niet prettig.

(6) “Het kennisniveau lijkt op peil, het in de praktijk brengen blijkt nog lastig en niet naar eigen wens”, concluderen de onderzoekers droog. “Gewoontegedrag veranderen naar gewenst gedrag is moeilijk”, zegt Anne Kluivers, gedragsdeskundige bij Milieu Centraal. “Helemaal als de obstakels van buitenaf komen. Neem afval scheiden: sommige gemeenten maken dat makkelijker dan andere.”

(7) De sociale norm drukt ook. In een omgeving waarin een vleesloze maaltijd armoedig wordt gevonden, is veranderen lastiger. “Zo is dierlijke zuivel zichtbaarder in de supermarkt dan sojamelk. Koemelk is de norm.”

(8) “Om gedrag te veranderen heb je kennis nodig, nieuwe normen en een omgeving die een beetje meewerkt”, zegt Kluivers. De kennis is op peil, nu die andere twee nog. “Het helpt als de overheid met regels de norm stelt. We vinden het inmiddels normaal dat je geen gratis plastic tasje meer krijgt, dus vinden we het ook stommer als we zelf een tas vergeten.”

(9) In het geval van vlees gaan de hakken sneller in het zand, ziet Kluivers ook. Anders dan aan dat plastic tasje, waar we vrij makkelijk afscheid van namen, zijn veel Nederlanders nog erg gehecht aan hun dagelijkse stukje vlees. “Elke dag vlees op tafel laat in sommige groepen zien dat je het goed hebt. Vlees eten is gekoppeld aan diep verankerde sociale waarden.”

(10) “Hoe meer je in het persoonlijk leven komt van mensen, hoe groter de weerstand”, zegt Kluivers. Met een campagne van kleine stapjes probeert Milieu Centraal, dat burgers adviseert over duurzame keuzes, daarom gedrag te veranderen. Dus niet: word allemaal veganist, maar ‘probeer eens een dagje geen kaas’. Niet: doe de auto weg, maar ‘doe een dagje boodschappen op de fiets’. In de hoop dat een dagje 150 dagen worden. “Als je het een dagje doet, zie je dat het kan. Als je het drie maanden doet, wordt het een gewoonte.”

naar een artikel van Martine Kamsma, NRC Next, 11 februari 2019

Vraag 29 1 punt

Wat is de belangrijkste boodschap uit het onderzoek van Milieu Centraal, volgens de alinea’s 1 en 2?

  1. A We kunnen nog niet duurzamer leven, omdat er te veel hindernissen zijn.
  2. B We vinden vooral dat anderen duurzamer moeten leven, zelf doen we al genoeg.
  3. C We wensen een duurzamer leven, maar weigeren ons gedrag aan te passen.
  4. D We willen wel duurzamer leven, maar het lukt ons nog niet om te veranderen.
Bekijk het antwoord

Antwoord: D

Vraag 29 in het hele examen

2022, tijdvak 2: Tekst 1: Kappen is pure verspilling

Opgavetekst

Tekst 1 Kappen is pure verspilling

(1) Van auto’s tot wasmachines, gebruikte spullen verhandelen via internet is doodnormaal. Sinds kort krijgen ook volwassen bomen online een tweede leven. Al kost het verplaatsen een lieve duit.

(2) Onlangs kreeg bomenexpert Arjan Zoontjens een bijzonder belletje. Voor een park bij een nieuwbouwwijk, mede door kinderen ontworpen, zocht de Brabantse gemeente Steenbergen een paar ‘heel grote levensbomen’. De naburige gemeente Breda had zojuist drie monumentale platanen te koop aangeboden via bomenmakelaar.nl, de website van Zoontjens. Die moesten wegens bouwplannen het veld ruimen. “Ik hoefde de twee gemeentes alleen maar te koppelen”, zegt Zoontjens. Een deal was snel gemaakt, waarna Zoontjens de bomen uitgroef, op trucks takelde en in hun nieuwe woonplaats weer in de grond zette.

(3) Afgelopen najaar lanceerde de Brabander met twee zakenpartners bomenmakelaar.nl, een online marktplaats voor bomen. Een goed moment, want de Nederlandse economie draait na de crisis1) weer op volle toeren, en dus wordt er weer volop gebouwd. Voor al die nieuwbouw moeten vaak bomen wijken. Zoontjens: “Pure verspilling. Veel van die bomen zijn prima te verplanten. Bovendien is er vraag naar, want zo'n pasgebouwde wijk is nog hartstikke kaal.”

(4) Elke behouden boom is meegenomen. Vooral volwassen exemplaren leveren flinke milieuwinst op, met name in steden, die hinder ondervinden van het zogenaamde hitte-eilandeffect. Het is daar gemiddeld warmer dan in de omgeving vanwege een tekort aan wind en vegetatie en een teveel aan zonnewarmteabsorberende materialen als asfalt, en vanwege de aanwezigheid van gemotoriseerd verkeer.

(5) Zoontjens: “Grote bomen verkoelen hun directe omgeving tot vijf, zes graden Celsius doordat ze schaduw bieden en water verdampen.” Dat verhoogt de leefbaarheid: iedereen weet hoe prettig het is om op een warme zomerdag onder een boom te zitten.

(6) Tegelijkertijd houden bomen veel water vast, zodat bij overmatige regenval – een fenomeen dat door klimaatverandering is toegenomen in Nederland – afvoersystemen niet overbelast raken. “Ze filteren fijnstof en CO2 uit de lucht”, zegt Zoontjens. “En ze herbergen allerlei dieren. In een volwassen boom leven rustig tachtig soorten insecten.” Van die insecten leven weer vogels en kleine zoogdieren, waardoor bomen de biodiversiteit in steden stimuleren. Zoontjens: “Bomen zijn complete ecosystemen.”

(7) “De grote positieve invloed van bomen op de leefbaarheid van moderne steden wordt steeds algemener onderkend”, beaamt Jelle Hiemstra, senior onderzoeker bomen en stedelijk groen aan de Wageningen Universiteit. “Gelukkig maar, want behalve voor het milieu zijn ze ook cruciaal voor mensen.”

(8) Zoals de Wageningen Universiteit schrijft op haar website: ‘Natuur kan bijdragen aan herstel van stress, aanzetten tot sociaal contact, bijdragen aan een optimale ontwikkeling van kinderen, persoonlijke ontwikkeling, zingeving bevorderen en stimuleren tot bewegen’.

(9) Aan het verplaatsen van bomen hangt volgens Hiemstra wel vaak een pittig prijskaartje. “Niet alle boomsoorten zijn even goed te verplanten. En zeker bij grote bomen is grondige voorbereiding nodig.”

(10) In zijn eerste seizoen - het verplanten van bomen kan alleen van oktober tot maart - verwisselden via Zoontjens' online bomenmarktplaats iets meer dan vijftig bomen van eigenaar.

(11) Dat lijkt een nogal bescheiden aantal. Zoontjens spreekt niettemin van een succes: “Er is volop activiteit op de website, ook van grote spelers als Staatsbosbeheer, de waterschappen en gemeentes. Dat is hoopvol, want gemeentes zijn veruit Nederlands grootste bomeneigenaren.” Hoeveel bomen ze gezamenlijk precies bezitten, is onbekend want bomen worden per gemeente apart beheerd en cijfers hoeven nergens te worden gemeld.

(12) Die versnippering wil Jeroen Heindijk, adviseur boombeheer, tegengaan met zijn eigen, binnenkort te lanceren online platform. Daarop wil hij de bomenkennis binnen gemeentes bundelen, van aantallen en locaties tot medische gegevens, zodat een nationale digitale bomendatabank ontstaat.

(13) Heindijk: “Zo kun je burgers beter informeren over het hoe en waarom van verplaatsen of kappen. Nu horen ze daarvan vaak pas als de kettingzagen ronken.” Maar het platform moet vooral beleidsmakers dienen. “Elke planoloog en projectontwikkelaar van Nederland zou met één muisklik moeten kunnen zien: hé, daar staan bomen. En dan met een tweede muisklik hoe je die kunt verplaatsen als ze echt weg moeten.”

(14) Hiemstra en Heindijk juichen Zoontjens’ initiatief toe als een eerste stap in de goede richting. “Hij is echt aan het pionieren”, vindt Heindijk. Voor komend verplantseizoen heeft de bomenmakelaar dan ook grote plannen.

(15) De drie verplaatste platanen maken het ondertussen prima. “Ze staan mooi in het blad”, zegt Zoontjens. Het verplanten leverde in Breda en Steenbergen veel leuke reacties op. “In Breda hadden bewoners kritisch gereageerd op de geplande kap. Ik ben blij dat ik op deze manier een oplossing heb kunnen bieden.”

noot 1 crisis: de economische crisis die duurde van 2008 tot 2011

naar een artikel van Nils Elzenga, Trouw, 1 augustus 2018

Vraag 1 1 punt

Wat is het hoofdonderwerp van deze tekst?

  1. A gevolgen van bomenkap op de leefomgeving
  2. B oplossing om bomenkap tegen te gaan
  3. C positieve milieueffecten van bomen
  4. D samenwerking tussen boomeigenaren
Bekijk het antwoord

Antwoord: B

Vraag 1 in het hele examen

Vraag 4 1 punt

In alinea 4 staan drie oorzaken voor het ‘hitte-eilandeffect’ (regel 45). Noteer deze drie oorzaken in de uitwerkbijlage. Gebruik per oorzaak maximaal 6 woorden.

Bekijk het antwoord
  • Noemt de drie oorzaken: tekort aan wind en vegetatie; teveel aan zonnewarmteabsorberende materialen; (aanwezigheid van) gemotoriseerd verkeer. (1p)

Wind en vegetatie vormen samen één oorzaak en moeten samen genoemd worden. Per oorzaak maximaal 6 woorden; bij meer woorden geen scorepunt. Noemt de kandidaat een voorbeeld (zoals ‘asfalt’), dan geen scorepunt.

Vraag 4 in het hele examen

Vraag 6 1 punt

In alinea 11 staat: “grote spelers”. (regel 107) Wie worden hiermee bedoeld?

  1. A gemeentes die hun grote bomen willen verhandelen
  2. B individuele burgers die voor aanzienlijk meer bomen strijden
  3. C lokale verenigingen die meer bomen willen aanschaffen
  4. D organisaties die veel bomen in hun bezit hebben
Bekijk het antwoord

Antwoord: D

Vraag 6 in het hele examen

Vraag 11 1 punt

Welke zin geeft de hoofdgedachte van de tekst het best weer?

  1. A Bomen hebben een positief effect op mens en milieu. Omdat er niet zo veel volwassen bomen meer zijn, moeten we er wel zuinig op zijn.
  2. B Er is een nieuwe marktplaats voor bomen opgericht. Nu is het wachten op vraag en aanbod van bomen om deze in de kale nieuwbouwwijken te plaatsen.
  3. C Het planten van bomen in steden en woonwijken is een trend aan het worden vanwege de positieve invloed van bomen op mens en milieu.
  4. D Om onnodige bomenkap te voorkomen en volwassen bomen te redden, worden bomen in Nederland in kaart gebracht en verplaatst.
Bekijk het antwoord

Antwoord: D

Vraag 11 in het hele examen

2022, tijdvak 2: Tekst 2: Waarom is gapen zo aanstekelijk?

Opgavetekst

Tekst 2 Waarom is gapen zo aanstekelijk?

Waarom is gapen zo aanstekelijk?
Tekst 2 naar een artikel van Jop de Vrieze, de Volkskrant, 11 mei 2018

(1) Waarom werkt gapen zo aanstekelijk dat je nu al met moeite een gaap kunt onderdrukken? Bijster intelligent zien ze er niet uit, geeuwende mensen op foto’s. Het heeft iets gênants, zoals een onverwacht harde scheet of een uitgeschoten lach. We zien gapen als een uiting van vermoeidheid en van verveling.

(2) Heel wat diersoorten blijken het te kunnen en wij doen het allemaal. Gemiddeld geeuwen we zo’n 6 tot 23 keer per dag, vanaf de fase waarin we nog in de buik van onze moeder zitten tot aan onze dood. En de kans dat je bij het kijken naar foto’s van gapende mensen zelf ook een gaap voelt opkomen, is aanzienlijk: de gaap werkt aanstekelijk. Maar waarom is dat zo en wat is eigenlijk de functie van gapen?

(3) “Wetenschappers doen al tientallen jaren verwoede pogingen dat mysterie op te lossen. In de loop der jaren hebben ze heel wat theorieën gelanceerd. Zo zou gapen bedoeld zijn om sociale spanning te verminderen en om ziekteverwekkers uit onze keel te verwijderen. Maar voor die ideeën zijn geen overtuigende bewijzen gevonden”, vertelt bioloog Jorg Massen, die aan de universiteit van Wenen onderzoek doet naar gapen en recent samen met een Amerikaanse collega een overzichtsartikel over het fenomeen schreef.

(4) Het is niet verwonderlijk dat we gapen associëren met vermoeidheid en verveling, schrijven de twee. We gapen met name veel in de uren nadat we zijn opgestaan en voor we naar bed gaan. Maar het is niet per se zo dat we na een slechte nacht meer gapen. We gapen ook vaak in situaties waarin we helemaal niet duf zijn, maar wanneer we angstig of gestrest zijn bijvoorbeeld. En wist u dat topsporters en muzikanten ook vaak gapen vlak voor ze hun prestatie moeten leveren?

(5) Wat blijkt de overeenkomst tussen al deze situaties te zijn? Het zijn allemaal overgangsfases. Van moeheid of verveling naar alertheid of van rust naar inspanning en van praten naar luisteren. Ook na afloop van een stressvolle gebeurtenis gapen we meer. “In zulke situaties is het belangrijk dat de hersenen zo goed mogelijk functioneren en het lijkt erop dat een gaap daarbij helpt. Hieruit kwam het idee voort dat gapen bedoeld zou zijn om snel een grote hoeveelheid zuurstof binnen te krijgen, die verbruikt kan worden door het brein. Maar hoe aannemelijk dat ook klinkt, deze verklaring werd dertig jaar geleden al ontkracht”, vertelt Massen. “Wie meer zuurstof nodig heeft, gaat wel sneller ademen, maar niet vaker gapen.”

(6) De functie van gapen moest dus iets anders zijn, iets wat te maken heeft met alertheid. Om daarachter te komen, begonnen wetenschappers in detail te bestuderen wat er tijdens een gaap precies gebeurt. Een gaap kun je niet bewust opwekken en een geacteerde gaap ziet er al snel nep uit – echt gapen gaat automatisch. We zien natuurlijk een opengesperde mond, maar er gebeurt meer: de hartslag en bloeddruk gaan omhoog en het gezicht en de hersenen worden beter doorbloed. Dat komt onder meer door het samentrekken van spieren in nek, kaak en gezicht, waardoor er druk op de aderen van en naar de hersenen ontstaat. Ook worden alle holten opengezet, waardoor de lucht wordt ververst. Op basis daarvan kwamen onderzoekers met een nieuwe verklaring: wie gaapt, koelt daarmee zijn of haar hersenen af, richting de optimale temperatuur. Uit metingen met warmtecamera’s bleek dat de hersenen tijdens een gaap inderdaad maximaal een halve graad afkoelen.

(7) Rest de vraag: waarom is gapen dan aanstekelijk? En dat geldt niet alleen voor ons, maar ook voor andere sociale diersoorten. In het bijzonder wordt een gaap van een soortgenoot waar een dier veel mee omgaat, vaak overgenomen. Door deze observaties begonnen steeds meer wetenschappers aan te nemen dat de aanstekelijkheid van gapen te maken heeft met empathie, het vermogen ons in te leven in een ander.

(8) Jorg Massen denkt er anders over. “Ik denk niet dat je je hoeft in te leven in een ander om een gaap over te nemen. Dat de gaap van een dier dat dichtbij staat vaker wordt overgenomen, kan simpelweg komen doordat een dier die gaap bij zo’n nabije soortgenoot vaker opmerkt.”

(9) ‘Nagapen’ is dus waarschijnlijk niet bedoeld om de onderlinge band te verstevigen. Massen vermoedt dat de ‘besmettelijkheid’ praktischer van aard is: ze komt van pas wanneer groepen dieren of mensen zich ergens voor klaarmaken. Neem bijvoorbeeld een groep pinguïns die een stuk zee moet oversteken waarin orka’s zwemmen. Wanneer een van die pinguïns in voorbereiding hierop begint te gapen, nemen de andere dieren dat vanzelf over, waardoor ook hun hersenen afkoelen tot de gewenste temperatuur. Hetzelfde geldt voor een groep mensen die proberen bij de les te blijven.

(10) Gapen is dus geen uiting van verveling of vermoeidheid, maar een manier om die te bestrijden. Massen vindt het dan ook onterecht dat gapen zo’n negatief imago heeft. “Ik zie het altijd als een compliment als ik een presentatie geef en mensen beginnen te gapen”, zegt Massen. “Het is natuurlijk positief dat mensen hun hersenen koel proberen te houden om met hun aandacht bij mijn verhaal te blijven.”

Vraag 14 2 punten

Geef van de beweringen in de uitwerkbijlage aan of deze waar of niet waar zijn op basis van de alinea’s 3 tot en met 6. Zet in de uitwerkbijlage een kruis in de juiste kolom.
Beweringen:

  • 1. Gapen is bedoeld om sociale spanning te verminderen.
  • 2. Het is onduidelijk of gapen helpt tegen ziekteverwekkers.
  • 3. Gapen is typerend voor overgangssituaties en stressmomenten.
  • 4. Gapen helpt om veel zuurstof binnen te krijgen.
  • 5. Hersenen koelen een beetje af door te gapen.
Bekijk het antwoord
  • Kruist bij de vijf beweringen de juiste kolom (waar of niet waar) aan, volgens de puntentabel in het aiContext. (2p)

Juiste antwoorden: 1 niet waar; 2 waar; 3 waar; 4 niet waar; 5 waar. Puntentabel: vijf goed 2 punten; drie of vier goed 1 punt; twee of minder goed 0 punten.

Vraag 14 in het hele examen

Vraag 15 2 punten

In deze tekst staan twee vragen over gapen centraal. Een van deze vragen is: Wat is eigenlijk de functie van gapen? Welke vier van onderstaande zinnen uit de tekst gaan in op deze vraag? Noteer de nummers van de juiste zinnen in de uitwerkbijlage.
1 Gemiddeld geeuwen we zo’n 6 tot 23 keer per dag, vanaf de fase waarin we nog in de buik van onze moeder zitten tot aan onze dood.
2 Zo zou gapen bedoeld zijn om sociale spanning te verminderen en om ziekteverwekkers uit onze keel te verwijderen.
3 We gapen met name veel in de uren nadat we zijn opgestaan en voor we naar bed gaan.
4 Hieruit kwam het idee voort dat gapen bedoeld zou zijn om snel een grote hoeveelheid zuurstof binnen te krijgen, die verbruikt kan worden door het brein.
5 Wie gaapt, koelt daarmee zijn of haar hersenen af, richting de optimale temperatuur.
6 In het bijzonder wordt een gaap van een soortgenoot waar een dier veel mee omgaat, vaak overgenomen.
7 ‘Nagapen’ is dus waarschijnlijk niet bedoeld om de onderlinge band te verstevigen.
8 Gapen is dus geen uiting van verveling of vermoeidheid, maar een manier om die te bestrijden.

Bekijk het antwoord
  • Noemt de vier juiste zinnen: 2, 4, 5 en 8. (2p)

Puntentabel: vier goed 2 punten; drie goed 1 punt; twee of minder goed 0 punten. Als de kandidaat de bijbehorende zinnen bij de juiste nummers uitschrijft, geldt dat als correct antwoord. Schrijft de kandidaat meer dan vier nummers op, dan alleen de eerste vier beoordelen.

Vraag 15 in het hele examen

Vraag 16 1 punt

In alinea 8 staat dat Jorg Massen anders denkt dan andere wetenschappers over de verklaring waarom gapen aanstekelijk werkt. Met welk woord wordt in alinea 9 aangegeven dat het idee van Massen nog niet zeker is? Noteer dit woord in de uitwerkbijlage.

Bekijk het antwoord
  • Noteert ‘waarschijnlijk’ of ‘vermoedt’ als het woord dat aangeeft dat het idee van Massen nog niet zeker is. (1p)

Goede antwoorden: ‘waarschijnlijk’ (regel 120) en ‘vermoedt’ (regel 122); beide zijn goed. Citeert de kandidaat meer dan één woord, dan geen scorepunt.

Vraag 16 in het hele examen

Vraag 17 1 punt

Citeer de zin uit alinea 7, alinea 8 of alinea 9 waarin Massens veronderstelde verklaring voor ‘nagapen’ staat.

Bekijk het antwoord
  • Citeert de zin uit alinea 9: “Massen vermoedt dat de ‘besmettelijkheid’ praktischer van aard is: ze komt van pas wanneer groepen dieren of mensen zich ergens voor klaarmaken.” (1p)

Alleen de volledige zin telt. Citeert de kandidaat meer of minder, dan geen scorepunt.

Vraag 17 in het hele examen

Vraag 18 1 punt

“(…) wat is eigenlijk de functie van gapen?” (regels 20-21) In welke alinea staat het meest waarschijnlijke antwoord op deze vraag?

  1. A in alinea 3
  2. B in alinea 5
  3. C in alinea 6
  4. D in alinea 9
Bekijk het antwoord

Antwoord: C

Vraag 18 in het hele examen

Vraag 21 1 punt

Citeer de zin uit alinea 9 of alinea 10 die het best de hoofdgedachte van de tekst weergeeft.

Bekijk het antwoord
  • Citeert de zin uit alinea 10: “Gapen is dus geen uiting van verveling of vermoeidheid, maar een manier om die te bestrijden.” (1p)

Alleen deze zin telt. Citeert de kandidaat meer of minder, dan geen scorepunt.

Vraag 21 in het hele examen

2022, tijdvak 2: Tekst 4: Chatten bevordert schrijfvaardigheid

Opgavetekst

Tekst 4 Chatten bevordert schrijfvaardigheid

(1) Actief gebruik van sociale media waarbij leerlingen zelf berichten bedenken en schrijven, kan ervoor zorgen dat ze op school minder schrijffouten maken. Dat blijkt uit het promotieonderzoek van taalwetenschapper Lieke Verheijen.

(2) “Mijn onderzoek laat zien dat we niet bang hoeven te zijn voor taalgebruik op sociale media. WhatsApptaal is niet zo nutteloos en willekeurig als mensen denken”, zegt Lieke Verheijen, die als taalwetenschapper verbonden is aan de Radboud Universiteit Nijmegen.

(3) Verheijen wilde voor haar promotieonderzoek graag weten of de chattaal die jongeren gebruiken op WhatsApp, in sms’jes, op Twitter en vroeger op MSN, invloed heeft op hun schrijfvaardigheid op school. “Er zijn veel zorgen over het afwijkende taalgebruik van jongeren”, zegt Verheijen. “Er wordt gesproken over taalverloedering, maar in Nederland ontbrak een goed uitgebreid onderzoek en ik wilde kijken of alle zorgen wel terecht zijn.”

(4) Om dit te achterhalen deed Verheijen meerdere onderzoeken. Zo onderzocht ze zo’n vierhonderdduizend authentieke socialemediaberichten, zoals appjes van Nederlandse jongeren tussen de 12 en 23 jaar. Ze onderzocht ook het sociale-mediagebruik en de schrijfvaardigheid van scholieren die in het derde jaar van het vmbo of vwo zaten en van jongeren in het mbo en op de universiteit. Daarbij hield ze een enquête onder vierhonderd jongeren die vragen invulden over hoe vaak ze actief zijn op sociale media en ze vergeleek de resultaten ervan met hun schrijfopstellen op school. Ten slotte deed ze een experiment onder vijfhonderd jongeren in twee groepen: de ene groep ging een kwartier whatsappen voordat ze een verhaal schreven, de andere groep niet.

(5) “De analyse van de socialemediaberichten bevestigt de verwachting dat jongeren op sociale media veel woorden gebruiken die afwijken van het Standaardnederlands”, zegt Verheijen. “Ze korten woorden in, schrijven ze fonetisch op, laten hoofdletters en spaties weg. Vooral bij middelbare scholieren zijn meer afwijkingen te vinden. Zij durven meer te experimenteren met taal.” Volgens de promovenda hielden jongeren zich op openbare netwerksites als Twitter wel vaker aan de taalregels dan op WhatsApp. “Want wat daar gebeurt, is zichtbaar voor al je online volgers.”

(6) Een andere conclusie van de onderzoeker is dat de jongvolwassenen die al op een vervolgopleiding zitten, zich veel meer aanpassen aan het Standaardnederlands in hun schrijven op sociale media. “Die conformeren zich meer. Pubers willen zich juist onderscheiden.”

(7) De twee andere onderzoeken laten volgens de taalwetenschapper zien dat een actief gebruik van sociale media er niet voor zorgt dat jongeren slechter presteren bij de schrijfopdrachten op school. “Jongeren die voor de schrijfopdracht hadden geappt, maakten juist iets minder spelfouten”, zegt Verheijen. “Vooral onder middelbare scholieren was dit te zien. Ze maken mogelijk minder spelfouten, omdat ze al bezig zijn met taal en dus eigenlijk met trainen.”

(8) Passief gebruik van sociale media, dus berichten van anderen lezen, maar zelf weinig typen, heeft juist geen goede invloed op de schoolteksten. Verheijen: “Op die manier train je jezelf niet. Dit negatieve verband is vooral te zien bij lager opgeleide jongeren. Ook het gebruik van woordvoorspellers en autocorrectie op de telefoon bevordert de schrijfvaardigheid niet. De blootstelling aan berichten van anderen met veel afwijkingen van de officiële Nederlandse spelling en grammatica kan zorgen dat deze afwijkingen dominant worden in hun eigen schoolteksten.”

(9) Uit het onderzoek blijkt dat jongeren goed switchen tussen de taal die ze met vrienden op sociale media gebruiken en de taal in hun schoolteksten. Het is dan ook belangrijk dat het Standaardnederlands altijd heel goed aangeleerd wordt. “Zolang het Nederlandse onderwijs daar veel aandacht aan besteedt, zou het goed moeten gaan. Je kunt de chattaal die jongeren op sociale media gebruiken dan vergelijken met een dialect. Docenten moeten goed duidelijk maken dat er onderscheid is tussen teksten op school en op de sociale media en leerlingen leren dat ze dus verschillende communicatiestijlen moeten gebruiken.”

(10) Om dat onderscheid aan te leren, kunnen docenten bijvoorbeeld aan vertaaloefeningen denken, legt Verheijen uit. “Geef leerlingen een tekst in chattaal en laat ze dit vertalen naar het Standaardnederlands. Ze ontdekken zo de verschillen, kunnen bedenken wie de ontvanger is en leren reflecteren op hun taalgebruik. Vooral op de basisschool is dat belangrijk. Hoe jonger je hiermee begint, hoe beter.”

(11) Verder kan de chattaal helpen om te laten zien dat taal steeds verandert. “Op middelbare scholen is er meestal aandacht voor middeleeuwse teksten. Maar waarom gebruiken docenten niet ook chattaal? Leerlingen kunnen de ontwikkeling van taal bijvoorbeeld al zien als ze berichten van vijf jaar geleden lezen en vergelijken met hun appberichten van nu.”

(12) Het gaat er volgens Verheijen vooral om dat de chattaal niet wordt weggezet als ‘fout’ of ‘slecht’. “Juist bezig zijn met taal, zelfs de taal op sociale media, is goed voor de talige ontwikkeling. Ik zeg niet dat de telefoons elke les tevoorschijn hoeven te komen, maar soms kunnen docenten juist gebruikmaken van WhatsApptaal in hun lessen.”

naar een artikel van Karen Hagen, Onderwijsblad, maart 2019

Vraag 25 1 punt

Wat is het hoofdonderwerp van de tekst?

  1. A experimenteren met taal door pubers
  2. B invloed van sociale media op schrijfvaardigheid
  3. C onderscheid tussen schoolteksten en socialemediaberichten
  4. D wetenschappelijk onderzoek naar taalverloedering
Bekijk het antwoord

Antwoord: B

Vraag 25 in het hele examen

Vraag 27 1 punt

Volgens Lieke Verheijen kan het actief gebruiken van sociale media een voordeel hebben. Citeer het zinsgedeelte uit alinea 1 of alinea 2 waarin dit voordeel wordt genoemd.

Bekijk het antwoord
  • Citeert het zinsgedeelte (alinea 1): “dat ze op school minder schrijffouten maken”. (1p)

Het deel tussen haakjes hoeft niet geciteerd te worden. Citeert de kandidaat meer of minder, dan geen scorepunt.

Vraag 27 in het hele examen

Vraag 28 1 punt

Verheijen zegt in alinea 3 dat er veel zorgen zijn over het afwijkende taalgebruik van jongeren. Welk ander woord gebruikt zij voor dit afwijkende taalgebruik? Noteer dit woord in de uitwerkbijlage.

Bekijk het antwoord
  • Noteert ‘taalverloedering’. (1p)

Meer dan één woord: geen scorepunt.

Vraag 28 in het hele examen

Vraag 29 1 punt

In alinea 5 staat dat middelbare scholieren durven te experimenteren met taal. Welke drie manieren van experimenteren noemt Verheijen? Noteer je antwoord in de uitwerkbijlage. Gebruik per manier maximaal 5 woorden.

Bekijk het antwoord
  • Noemt de drie manieren: 1 woorden inkorten; 2 woorden fonetisch opschrijven; 3 hoofdletters en spaties weglaten. (1p)

Erratum op de opgaven: per manier maximaal 5 woorden (eerder stond maximaal 3 woorden). De kandidaat moet alle elementen noemen voor het scorepunt; ‘hoofdletters en spaties weglaten’ vormen samen één manier en moeten samen genoemd worden. Per nummer worden alleen de eerst gegeven antwoorden beoordeeld. Meer dan 5 woorden per manier: geen scorepunt.

Vraag 29 in het hele examen

Vraag 31 1 punt

In alinea 8 staat dat passief gebruik van sociale media een slechte invloed heeft op de schoolteksten van jongeren. Citeer de zin uit alinea 9 die aangeeft wat volgens het onderzoek van Verheijen wél werkt om de schrijfvaardigheid van jongeren te verbeteren.

Bekijk het antwoord
  • Citeert een van de volgende zinnen uit alinea 9: “Het is dan ook belangrijk dat het Standaardnederlands altijd heel goed aangeleerd wordt.” of “Docenten moeten goed duidelijk maken dat er onderscheid is tussen teksten op school en op de sociale media en leerlingen leren dat ze dus verschillende communicatiestijlen moeten gebruiken.” (1p)

Een van de twee zinnen is goed. Citeert de kandidaat meer of minder dan een van deze zinnen, dan geen scorepunt.

Vraag 31 in het hele examen

Vraag 32 1 punt

Welke zin uit alinea 1, alinea 2 of alinea 3 geeft het best de hoofdgedachte van deze tekst weer?

  1. A Actief gebruik van sociale media waarbij leerlingen zelf berichten bedenken en schrijven, kan ervoor zorgen dat ze op school minder schrijffouten maken.
  2. B “Mijn onderzoek laat zien dat we niet bang hoeven te zijn voor taalgebruik op sociale media.”
  3. C Verheijen wilde voor haar promotieonderzoek graag weten of de chattaal die jongeren gebruiken op WhatsApp, in sms’jes, op Twitter en vroeger op MSN, invloed heeft op hun schrijfvaardigheid op school.
  4. D “Er wordt gesproken over taalverloedering, maar in Nederland ontbrak een goed uitgebreid onderzoek en ik wilde kijken of alle zorgen wel terecht zijn.”
Bekijk het antwoord

Antwoord: A

Vraag 32 in het hele examen

2022, tijdvak 3: Zonder stress geen succes

Opgavetekst

Tekst 1 Zonder stress geen succes

Zonder stress geen succes
Tekst 1 naar een artikel van Evy van der Sanden, NRC, 2 januari 2019

(1) Stel: je hebt anderhalf uur autorijden voor de boeg. Het regent, het is donker, de wegen zijn slecht verlicht én je bent moe. Genoeg elementen voor een slechte afloop, zou je denken. Maar het tegenovergestelde gebeurt: je bent alert, gefocust en komt daarom veilig thuis. Dat lukt dankzij stress.

(2) Toch spreken we vaak op een negatieve manier over stress. Onterecht, vinden stressdeskundigen Suzan Kuijsten en Carolien Hamming. Stress is geen probleem, betogen zij, je kunt zelfs niet zonder. Een gebrek aan herstel is het probleem. Ze schreven er onlangs een boek over: Gek op stress, maar niet altijd.

(3) Hamming en Kuijsten willen dat we stress als iets positiefs gaan zien. “Stress heeft een groot imagoprobleem”, zegt Kuijsten. “Het is iets waar we vanaf willen, liefst zo snel mogelijk. Maar dat is omdat we stress pas stress noemen, zodra we er last van hebben.” “Terwijl we stress gewoon nodig hebben”, voegt Hamming daaraan toe.

(4) Je kunt stress vergelijken met je hartslag, legt Hamming uit. Lever je een inspanning, dan maakt je brein extra stresshormoon aan – net zoals je hart dan sneller gaat kloppen. Is de inspanning voorbij, dan zakt die hoeveelheid weer naar een basisniveau – net zoals je hartslag dan kalmeert. “Je brein maakt dus voortdurend het stresshormoon cortisol aan”, zegt ze, “en daar is helemaal niets mis mee.”

(5) Dankzij de stress ben je energiek en geconcentreerd. Kuijsten: “Zonder stress geen succes, geen geluk, geen leven. Dreig je te laat te komen, dan wordt de afdeling stress actief en fiets je harder. Heb je een sollicitatiegesprek, dan moet je gefocust zijn.”

(6) Het probleem is volgens Hamming en Kuijsten dat we onvoldoende herstellen van zulke ‘pieken’. Terwijl een afwisseling tussen inspanning en herstel juist nodig is om gezond te blijven. Hamming vergelijkt dat met geld lenen bij de bank. “Blijf je lenen zonder terug te betalen, dan sta je op den duur rood en ga je failliet. Zo geldt ook: als je onvoldoende herstelt van eerdere activiteiten, maar vervolgens wel weer een nieuwe prestatie levert, dan bouw je een achterstand op.”

(7) “Die achterstand maakt ons vermoeid én zorgt ervoor dat we gestrest blijven”, zegt Hamming. “Want door de constante inspanning die je levert, krijg je wel extra energie, maar laad je nooit op. En zo brand je langzaam op. We associëren dat proces met stress, terwijl stress in eerste instantie nooit het probleem was. Het lastige is dat we vermoeidheid nog altijd zien als een motivatieprobleem”, vertelt Hamming. “Wat zeggen we vaak als we moe zijn? ‘Nog even doorzetten.’ We zijn helemaal niet opgevoed met het idee: ik heb een inspanning geleverd, daar moet ik nu van herstellen.”

(8) “Ook ons drukke leven werkt niet bepaald bevorderend, het idee dat we succesvol moeten zijn evenmin”, zeggen Hamming en Kuijsten. “We gaan maar door en door en willen altijd beter en meer: hoef je geen deadline te halen, dan moet je wel boodschappen doen of sporten. Daarbovenop komt het idee dat we altijd bereikbaar moeten zijn.” Kuijsten: “Rustmomenten worden daarom vaak overgeslagen. We checken om elf uur ’s avonds nog onze mail – we kunnen nooit uit.”

(9) “Herstellen, dus. En dat is iets anders dan plezier hebben”, zegt Kuijsten. “Candy Crush spelen of met samengeknepen billen een spannende Netflixserie kijken, is géén herstellen.” Hamming: “Dat vergt alsnog mentale arbeid. En spanning verhoogt ook nog eens je stressniveau.” Geen spannende serie, maar wat dan wel? “Netflixen kan best, als je je maar niet hoeft te concentreren”, zegt Hamming. “Gewoon sloom wegkijken mag”, vult Kuijsten aan. “Je kunt ook vijf minuten helemaal niets doen, gun jezelf een spijbelmomentje.”

(10) “Heb je je hersenen belast, dan kun je ook iets met je lijf doen”, zegt Hamming. “Wandelen, bijvoorbeeld. Maar ga dus niet intensief sporten, want dan maak je nóg meer stresshormoon aan.” “Hoeveel en hoe vaak je moet herstellen, is afhankelijk van de persoon”, zegt Kuijsten. “Wie hard werkt, moet hard uitrusten. Wie een beetje werkt, moet een beetje uitrusten.”

(11) Maar als we juist moeten bijkomen van de stress, wekt de boektitel Gek op stress dan geen verkeerde indruk? Kuijsten: “Daarom is die tweede zin essentieel: ‘maar niet altijd’.” Hamming: “We hebben een titel gekozen die opvalt.” “Maar”, vult Kuijsten aan, “die óók aansluit bij de boodschap. We zijn gek op stress, zonder dat we het doorhebben.”

(12) Al doet ze het zelf ook niet altijd goed, geeft Hamming toe. “Natuurlijk is een spannende Netflixserie leuk, dus ik kijk ook weleens drie afleveringen achter elkaar en heb dan slaaptekort. Maar ik snap wel wat ik dan aan het doen ben. Het zou goed zijn als meer mensen weten hoe belangrijk het is om te herstellen.”

Vraag 1 1 punt

Welke twee elementen vormen het hoofdonderwerp van deze tekst? Noteer de juiste nummers in de uitwerkbijlage.

  1. A belang van herstel na stressmomenten
  2. B nadelige gevolgen van stress voor je lichaam
  3. C oorzaken van stress
  4. D positieve kanten van stress
  5. E verklaringen voor onze stressmaatschappij
  6. F waardering voor mensen die kunnen ontstressen
Bekijk het antwoord

Antwoord: A en D

Beide juiste nummers (1 en 4) moeten gegeven zijn voor het scorepunt. Als de kandidaat de tekst uitschrijft die hoort bij de juiste nummers, geldt dat ook als correct antwoord.

Vraag 1 in het hele examen

Vraag 2 1 punt

Uit de alinea’s 2 en 3 blijkt een tegenstelling tussen wat mensen vaak vinden van stress en wat de twee deskundigen beweren. Welke zaken worden tegenover elkaar gezet?

  1. A niet zonder stress kunnen – stress is geen probleem
  2. B stress is iets negatiefs – je hebt stress nodig
  3. C stress is lastig – van stress kun je herstellen
  4. D van stress af willen komen – stress heeft een imagoprobleem
Bekijk het antwoord

Antwoord: B

Vraag 2 in het hele examen

Vraag 5 1 punt

In de alinea’s 7 en 8 worden onze onwennigheid met het idee van herstellen en ons drukke leven genoemd als factoren die onze negatieve kijk op vermoeidheid bepalen. → Welke twee andere factoren worden in alinea 8 genoemd? Noteer deze factoren in de uitwerkbijlage.

Bekijk het antwoord
  • Noemt de twee factoren: het idee succesvol te moeten zijn en het idee altijd bereikbaar te moeten zijn. (1p)

Beide factoren moeten juist zijn voor het scorepunt. Als de kandidaat voorbeelden noemt (zoals doorzetten, deadline, boodschappen, sporten, mail checken), is het antwoord onjuist. Als de kandidaat bij beide factoren niet ‘het idee’ of een synoniem hiervan (zoals ‘de gedachte’, ‘de overtuiging’, ‘het gevoel’) noemt, is het antwoord onjuist.

Vraag 5 in het hele examen

Vraag 6 1 punt

In alinea 9 worden twee redenen genoemd waarom je geen spel moet spelen of geen spannende serie moet kijken als je wilt bijkomen van een inspanning. → Citeer de twee opeenvolgende zinnen waarin deze redenen staan.

Bekijk het antwoord
  • Citeert de twee zinnen: “Dat vergt alsnog mentale arbeid. En spanning verhoogt ook nog eens je stressniveau.” (1p)

Als de kandidaat meer of minder citeert, geen scorepunt toekennen.

Vraag 6 in het hele examen

2022, tijdvak 3: Dag dialect

Opgavetekst

Tekst 2 Dag dialect

(1) Dorpsdialecten krijgen het steeds moeilijker. Het Hollands klinkt zelfs door in Brabant en Limburg. Worden streektalen met uitsterven bedreigd? Spreken we over een paar decennia allemaal hetzelfde Nederlands?

(2) Streektaalonderzoeker Frans Hinskens komt uit een dialectenwonderland. Als kind uit het Limburgse dorp Ubach over Worms zei hij in de jaren zestig ‘wirket’ en ‘lèvet’ (naast het Standaardnederlandse ‘werkte’ en ‘leefde’). In het naastgelegen dorp Nieuwenhagen zeiden ze ‘wirkde’ en ‘lèfde’. Je hoorde meteen wie waar vandaan kwam. Als Hinskens, die taalverandering onderzoekt aan het Meertens Instituut en de Radboud Universiteit, nu terugkeert naar zijn geboortestreek, hoort hij de taalverschillen tussen de inmiddels aan elkaar gegroeide dorpen nauwelijks nog. “Bij ouderen soms nog wel, bij jongeren veel minder. Voor zover ze nog in dialect spreken.” Je ziet het niet alleen in Limburg, maar ook in de rest van het Nederlandse taalgebied: dialecten vervlakken. Ze raken hun kleurrijke randjes kwijt en smelten samen met de buurdialecten. Dat is jammer voor taalliefhebbers. Dreigt het Nederlands in een eenheidsworst te veranderen?

(3) Dat Nederlandse dialecten naar elkaar toegroeien, is niet nieuw. Als je te paard door het Nederlandse taalgebied van 500 jaar geleden zou rijden, dan zou je horen dat de dialecten onderling veel meer verschilden dan nu. Vanaf de zestiende eeuw ontstond er geleidelijk een eenheidstaal. Hinskens: “Daar is het Standaardnederlands, waar we nu in praten, ontstaan. Het is een mengelmoes van dialecten. Het Hollands heeft die mengtaal het sterkst gekleurd, omdat dat gebied politiek en economisch dominant was.”

(4) Dominant zijn Noord- en Zuid-Holland nog steeds. Dat merk je aan de letter ‘r’. Als je de ‘r’ na een klinker niet trillend uitspreekt, maar meer glijdend zoals in het Amerikaans, dan noem je dat de Gooise ‘r’. Veertig jaar geleden hoorde je deze r-klank alleen in het Gooi en Leiden. De laatste decennia duikt hij ook op in de rest van het land. Alleen in Vlaanderen krijgt hij nog geen voet aan de grond. Ook klinkers worden steeds Hollandser gekleurd, vertelt Hinskens.

(5) Die Hollandse ‘r’, ‘ei’, ‘ui’ en ‘ou’ veroveren heus niet binnen een dag heel Nederland. Maar de ontwikkelingen gaan aardig rap. Het is alsof de taalverandering vroeger op een gammel rijwiel met houten banden reisde en nu op een gloednieuwe elektrische fiets. “Mijn grootvaders waren allebei mijnwerkers. Die gingen niet zo ver van huis”, vertelt Hinskens. “Nu werken, studeren en trouwen we massaal buiten onze geboortestreek.”

(6) Als je de verandering van dialecten wilt onderzoeken, dan wil je het liefst het taalgebruik van alle sprekers van het Nederlands analyseren. Omdat dat nu eenmaal niet gaat, hebben dialectonderzoekers verschillende methoden bedacht. Ze kiezen een paar honderd dorpen en steden uit en laten telkens een groep plaatselijke dialectsprekers een lijst met woorden uitspreken. De opnames vergelijken ze met ouder geluidsmateriaal. Of ze laten in het onderzoek jonge vrouwen en oude mannen aan het woord. Hinskens: “Uit internationaal onderzoek weten we dat jonge vrouwen trendsetters zijn in taalverandering. Ze zijn nog steeds meer betrokken bij de opvoeding dan mannen. Het taalgebruik van jonge vrouwen heeft meer kans om uiteindelijk algemeen te worden.”

(7) Met de berg gegevens die al dat onderzoek oplevert, kun je vaststellen dat het ene dialect sneller verandert dan het andere. “Dialecten die in een klein geografisch gebied gesproken worden, zijn kwetsbaar”, zegt Hinskens. “Een klein dorpsdialect kan op den duur moeilijk standhouden, vooral als inwoners veel contact hebben met omliggende gebieden.”

(8) Als we een rode lijst zouden opstellen met de dialecten die het eerst gaan uitsterven, welke dialecten verdienen dan een plekje? Zonder nadenken antwoordt Hinskens: “Hollandse dialecten.” Dat is ironisch: het op taalgebied zo machtige Holland dreigt zijn eigen streektalen kwijt te raken. “Dat komt voor een groot deel doordat ze taalkundig al zo dicht tegen de standaardtaal aan zitten”, zegt Hinskens. In de meeste delen van het land schakelen sprekers per situatie over tussen dialect en standaardtaal. Met je buren of je vrienden gebruik je de streektaal, tijdens een sollicitatie of tegen niet-streekgenoten iets wat meer op het Standaardnederlands lijkt. “Als dat schakelen niet meer lukt, betekent dit dat de verschillen nauwelijks hoorbaar zijn. Dan zullen ze verder afslijten.”

(9) Gelukkig doet ons taalgebruik meer dan alleen eenvormig worden. Als je erop let, dan hoor je genoeg vernieuwing. Het Nederlands varieert niet alleen per streek, maar ook per sociale klasse en per bevolkingsgroep. Hinskens: “In Amsterdam klinkt de ‘s’ een beetje als ‘sj’. Dit hebben Joodse immigranten al eeuwen geleden meegebracht. Marokkaanse migranten hadden in hun bagage een zeer stemhebbende ‘z’ en een nadrukkelijke g-klank. Deze klanken hoor je soms ook terug bij niet-Marokkanen. Of dergelijke klanken zich over heel Nederland zullen verspreiden, is moeilijk te voorspellen. Er zullen altijd nieuwe woorden ontstaan, en nieuwe manieren om ze uit te spreken. Soms slaan die aan in een bepaalde streek, soms onder een leeftijdsgroep of sociale groep.”

(10) Dat dialecten verder naar elkaar zullen toegroeien, is wel duidelijk. Maar de verschillen in woordgebruik, grammatica en uitspraak zijn nog steeds groot. We hoeven echt niet bang te zijn dat het Nederlands een eenheidsworst wordt. Uit Groningen kun je de komende halve eeuw vast nog steeds ‘de groet’n krijg’n’. De lange klinkers in het Twents kunnen ‘oook wel tegen een stoootje’. En de ‘zachte g’ in Brabant, Limburg en Vlaanderen wordt echt niet zomaar hard.

naar een artikel van Frank Beijen, Quest, februari 2019

Vraag 11 1 punt

Wat is het hoofdonderwerp van deze tekst?

  1. A het onderzoek naar dorpsdialecten
  2. B het ontstaan van nieuwe woorden
  3. C het verdwijnen van streektalen
  4. D het vormen van een eenheidstaal
Bekijk het antwoord

Antwoord: C

Vraag 11 in het hele examen

Vraag 13 1 punt

In alinea 1 vraagt de schrijver van de tekst zich af of iedereen over een paar decennia ‘hetzelfde Nederlands’ spreekt. → Citeer de zin uit alinea 2 of alinea 3 waarin ongeveer hetzelfde staat.

Bekijk het antwoord
  • Citeert de zin: “Dreigt het Nederlands in een eenheidsworst te veranderen?” (1p)

Als de kandidaat meer of minder citeert, geen scorepunt toekennen.

Vraag 13 in het hele examen

Vraag 14 1 punt

“Dat Nederlandse dialecten naar elkaar toegroeien, is niet nieuw.” (regels 35-36) Wat is wél nieuw bij het naar elkaar toegroeien van Nederlandse dialecten?

  1. A De standaardtaal wordt een mengelmoes.
  2. B De taalveranderingen gaan sneller.
  3. C Het Nederlands wordt door het Hollands beïnvloed.
  4. D In Vlaanderen wordt geen Gooise ‘r’ gebruikt.
Bekijk het antwoord

Antwoord: B

Vraag 14 in het hele examen

Vraag 15 1 punt

Wat maakt Hinskens in alinea 5 duidelijk met het voorbeeld van zijn grootvaders?

  1. A dat mensen vroeger vaker dialect spraken, omdat zij in de eigen omgeving bleven
  2. B dat mensen vroeger vaker thuis bleven en daarom een dorpsdialect spraken
  3. C dat mijnwerkers vroeger een eigen taal hadden die zij alleen onderling gebruikten
  4. D dat mijnwerkers vroeger niet zo ver reisden, omdat zij alleen dialect spraken
Bekijk het antwoord

Antwoord: A

Vraag 15 in het hele examen

Vraag 16 2 punten

Welke twee manieren om taalverandering te onderzoeken beschrijft Hinskens in alinea 6? Noteer je antwoord in de uitwerkbijlage en gebruik in totaal maximaal 35 woorden.

Bekijk het antwoord
  • Noemt de eerste manier: dialectsprekers een lijst met woorden laten uitspreken en de opnames vergelijken met ouder geluidsmateriaal. (1p)
  • Noemt de tweede manier: het taalgebruik van jonge vrouwen en oude mannen onderzoeken. (1p)

Als de kandidaat in totaal meer dan 35 woorden gebruikt, een scorepunt in mindering brengen op de behaalde score. Herhaalt de kandidaat de vraag voordat hij antwoordt, dan tellen die woorden niet mee.

Vraag 16 in het hele examen

Vraag 17 1 punt

“Of ze laten in het onderzoek jonge vrouwen en oude mannen aan het woord.” (regels 91-93) Waarom is juist het taalgebruik van jonge vrouwen interessant voor taalonderzoekers?

  1. A omdat de uitspraak van jonge vrouwen vaak correct en duidelijk is
  2. B omdat jonge vrouwen invloed hebben op het taalgebruik van hun kinderen
  3. C omdat jonge vrouwen meestal een algemene taal spreken
  4. D omdat jonge vrouwen thuis in dialect spreken met hun kinderen
Bekijk het antwoord

Antwoord: B

Vraag 17 in het hele examen

Vraag 18 1 punt

Citeer de zin die de kern van alinea 8 weergeeft.

Bekijk het antwoord
  • Citeert de zin: “Dat is ironisch: het op taalgebied zo machtige Holland dreigt zijn eigen streektalen kwijt te raken.” (1p)

Als de kandidaat meer of minder citeert, geen scorepunt toekennen.

Vraag 18 in het hele examen

Vraag 21 1 punt

Wat is de conclusie van deze tekst? Streektalen verdwijnen doordat er steeds meer Standaardnederlands gesproken wordt,

  1. A maar de ontwikkeling gaat de komende jaren minder snel.
  2. B maar er zullen waarschijnlijk nieuwe dialecten ontstaan.
  3. C maar regionale verschillen blijven voorlopig bestaan.
  4. D maar sociale klassen zorgen ook weer voor taalvernieuwing.
Bekijk het antwoord

Antwoord: C

Vraag 21 in het hele examen

2022, tijdvak 3: Toetsen verdrijven onze pen

Opgavetekst

Tekst 4 Toetsen verdrijven onze pen

(1) Van grotbeschilderingen tot de moderne smartphone: hoe wij onze gedachten en emoties uiten, is drastisch veranderd. Inmiddels zijn we steeds afhankelijker van het toetsenbord.

(2) De eerste vorm van het handschrift zou meer dan 5000 jaar geleden in Mesopotamië zijn uitgevonden. Een zeer lange weg voltrok zich via kleitabletten, papier, houtskool, verf en inkt en uiteindelijk gingen we de pen gebruiken. En nu, door de telkens evoluerende technologie, vervangen we die degelijke pen door gadgets en toetsen.

(3) In sommige landen wordt het gebruik van nieuwe technologieën op overheidsniveau breed ondersteund. Zo zijn sinds 2013 handschriftlessen op school niet langer verplicht. Hetzelfde gebeurde in 2016 in Finland, waar schrijven in het nationaal onderwijs geen onderdeel meer is.

(4) “Studenten hebben geen tijd om snel het ouderwetse handschrift te leren, dus is het voor hen helemaal niet nuttig”, meldde Minna Harmanen van de Finse Nationale Raad voor Onderwijs daarover. Volgens meerdere onderzoeken leidt het stoppen van leren schrijven echter bij de meerderheid van de studenten tot slechter uit het hoofd leren en begrijpen.

(5) “Studenten die met de hand aantekeningen maken, blijken het leermateriaal beter te onthouden. Dit omdat ze gedwongen worden zich er beter in te verdiepen, om het met hun eigen woorden te zeggen. Nu kunnen ze niet snel genoeg meer schrijven om het te snappen”, legt Daniel Oppenheimer, schrijver en psychologie-deskundige aan de Amerikaanse Carnegie Mellon Universiteit, uit. “Schrijven gaat veel langzamer dan typen. Dat betekent dat je er meer tijd aan besteedt, wat meestal beter is voor het onthouden. Het is niet het schrijven op zich dat ons helpt dingen te onthouden, maar meer het feit dat je je meer en langer concentreert op dat wat we uit het hoofd willen leren.”

(6) Bovendien bevorderen het permanente gebruik van technologie en het vertrouwen daarop de kennis van taal bepaald niet. Ana del Carmen del Pino, lerares Engels, zegt: “Volgens mijn ervaren collega’s die taal- en literatuurlessen geven, schrijven de studenten van vandaag veel slechter dan de generaties daarvoor. Ze maken meer spelfouten en hun gevoel voor taal is van een zeer laag niveau. Dit komt doordat schrijven voor hen geen gewoonte meer is. Ze hebben er in hun dagelijks leven geen behoefte aan en hebben het niet nodig. Ze zijn voornamelijk nog bezig met het digitaal schrijven van korte berichtjes, zonder leestekens te gebruiken.”

(7) De lerares Engels vertelt over een basisschoolleerling die heeft leren lezen door slechts video’s te kijken en te gamen. Hij is in staat om alle letters te herkennen, er woorden van te vormen en de betekenis ervan te weten. Zijn ontwikkeling was van een hoog niveau. Maar toen hij een paar jaar later naar de middelbare school ging, werd hij met allerlei moeilijkheden geconfronteerd. Het onderwijs werd heel lastig, omdat hij geen motoriek heeft voor de traditionele vorm van schrijven.

(8) Desalniettemin is het moderne typen in de praktijk uiterst nuttig en belangrijk. Ten eerste is het tegenwoordig bijna onmogelijk om je een specialist voor te stellen, die niet kan typen. Daarnaast is typen volgens Oppenheimer gewoon sneller, maar ook completer. Een getypte tekst is vaak makkelijker te lezen en het is simpeler om zo’n tekst te zoeken. Bovendien is het gebruik van moderne technologieën uiterst efficiënt voor mensen met leerproblemen en dyslexie.

(9) “Typen is belangrijk voor mensen met motorische coördinatieproblemen, zoals dyspraxie. Het indrukken van een toets is voor hen veel gemakkelijker en minder pijnlijk dan het schrijven van een hele brief”, zegt Meredith Cicerchia, taalonderzoeker en redacteur van ‘Read and Spell Blog’. Er wordt geschat dat een op de tien mensen een of andere vorm van dyslexie heeft. Al deze mensen worstelen met het goed kunnen lezen van woorden.

(10) “Het kunnen aanraken van een toets kan helpen bij het vinden van de juiste letters. Je kunt woorden maken door een reeks van spierbewegingen. Steeds opnieuw iets typen zorgt voor een automatisch patroon. Je handen typen het woord zonder dat de dyslectische persoon hoeft na te denken over hoe hij of zij het moet spellen. Dit, en het feit dat je bij het ‘schrijven’ op de computer spellingscontrole hebt, zijn cruciaal voor mensen die worstelen met het handschrift”, vindt Cicerchia. “Zij produceren vaak met de hand geschreven werk dat hun intelligentie of volledige woordenschat totaal niet weerspiegelt. Simpelweg omdat ze geen woorden willen gebruiken die ze fout zouden kunnen spellen. Door te typen, kunnen mensen met dyslexie vrijer schrijven en daardoor presteren zij beter in de klas en tijdens hun carrière.”

(11) Sara Fernandez, lerares in het speciaal onderwijs, ontdekte dat het gebruik van nieuwe technologieën belangrijke positieve gevolgen heeft voor leerlingen. “We kunnen het leren schrijven aantrekkelijker maken door middel van leuke en ludieke spelletjes. Op die manier trekken we de aandacht van de leerlingen en kunnen we ze motiveren. Voor sommigen werkt de traditionele vorm niet en is het gebruik van gadgets de enige manier om te communiceren via schrijven. Ik ken talloze leerlingen die veel meer vertrouwd zijn met het gebruiken van een toetsenbord dan met het handschrift.”

(12) Het is echter nog onduidelijk of het handschrift moet of gaat verdwijnen. Experts zoeken momenteel naar een manier om de voordelen van zowel het ouderwetse schrijven als het toetsenbord te kunnen combineren. Oppenheimer besluit: “Het is moeilijk om te beweren dat typen geen steeds noodzakelijkere vaardigheid is. We moeten het dus wel leren, maar er zitten maar 24 uren in een dag. Ik denk dat het handschrift waardevol is, maar als ouders en leraren andere dingen belangrijker vinden, kan ik daar moeilijk kritiek op hebben.”

naar een artikel in Metro, 28 januari 2020

Vraag 34 1 punt

Wat is de hoofdgedachte van deze tekst?

  1. A Er wordt steeds meer getypt, maar of het handschrift zal verdwijnen, is onduidelijk.
  2. B Het toetsenbord neemt een steeds belangrijkere plaats in het onderwijs in.
  3. C Studenten die met de hand schrijven, blijken lesstof beter te onthouden.
  4. D Typen is vooral belangrijk voor mensen met motorische coördinatieproblemen.
Bekijk het antwoord

Antwoord: A

Vraag 34 in het hele examen

Vraag 35 1 punt

In deze tekst komen verschillende deskundigen aan het woord over teksten met de hand schrijven en typen. Bij welke deskundige past onderstaande uitspraak het best? “Hoewel het belangrijk blijft om goed met de hand te kunnen schrijven, is typen een niet meer weg te denken vaardigheid in de huidige maatschappij.”

  1. A Daniel Oppenheimer (alinea’s 5 en 12)
  2. B Ana del Carmen del Pino (alinea 6)
  3. C Meredith Cicerchia (alinea’s 9 en 10)
  4. D Sara Fernandez (alinea 11)
Bekijk het antwoord

Antwoord: A

Vraag 35 in het hele examen

2021, tijdvak 1: En nooit lieten ze meer iets van zich horen

Opgavetekst

Tekst 1 En nooit lieten ze meer iets van zich horen

(1) Ik kan het me niet voorstellen: zonder opgaaf van reden abrupt uit iemands leven verdwijnen. Maar als ik de berichten moet geloven, gebeurt het op grote schaal. Sterker nog: het gebeurt zo vaak dat er in de Verenigde Staten dus een speciale term voor is verzonnen: ghosting. Dit is het abrupt verbreken van contact met iemand – bijvoorbeeld een voormalige romantische partner – door telefoontjes, berichtjes, enzovoort niet langer te accepteren of te beantwoorden.

(2) De verhalen over ghosting worden veelal gelinkt aan datingapps als Tinder. Wanneer je elkaar online ontmoet, deel je geen kennissen of vrienden. Dat zou het makkelijker maken om uit iemands leven te verdwijnen: er is immers geen sociale druk om tekst en uitleg te geven. De kans dat je elkaar weer tegen het lijf loopt, is bovendien verwaarloosbaar. Maar ghosting komt, zo leerde ik, ook in andere vormen voor. Zo ben ik zelf zeer bedreven in een vorm van ghosting waarbij je een feestje verlaat zonder afscheid te nemen.

(3) Wordt er in de datingwereld zo veel geghost, simpelweg omdat er zo veel te kiezen valt? Volgens mij is er meer aan de hand. Ik heb mezelf wijsgemaakt dat stiekem een feestje verlaten sociaal geaccepteerd is. Maar waar het op neerkomt, is dat ik het doe om de confrontatie te vermijden, om de discussie over ‘nog één drankje’ niet te hoeven voeren. Ik ben daar niet alleen in, mijn generatie – ik ben van 1985 – lijkt het moeilijk te vinden om ‘sorry, maar ik heb hier geen zin in’ te zeggen en heeft moeite zich ergens aan te binden. Een bijeffect van het altijd met elkaar verbonden zijn door het internet lijkt te zijn dat individuele contacten aan waarde verliezen. En dus worden whatsappjes genegeerd, blijven mailtjes onbeantwoord en worden afspraken lastminute afgezegd.

(4) Ik ken de verhalen over ghosting alleen uit de media. Daarin wordt ghosting vooral toegeschreven aan millennials (geboren tussen 1980 en 2000). Zij zouden communicatieproblemen hebben.

(5) Maar ghosting is natuurlijk al veel ouder dan de millennial. Op de Instagrampagina ‘Liefde van toen’ van journalist Mark Traa staan mooie voorbeelden van hoe ghosting er vroeger uitzag. Traa verzamelt oude contactadvertenties uit kranten – gepubliceerd tussen 1840 en 1940 – van minnaars, geliefden en zoekenden. Hoewel de context ontbreekt, geven de advertenties bijzondere inkijkjes in de wereld van de abrupt verscheurde liefdesrelaties. Zo schrijft ene ‘M.’: ‘Willem kom in vredesnaam terug of geef adres’. Of de oproep aan ‘Snoes’: ‘Slechts een brief! Ge zijt toch niet ziek of van gedachten veranderd?’

(6) Ook journalist Gijs van der Sanden schrijft, in een column over zijn online-ervaringen, dat ghosting een eeuwenoud onderwerp is, dat uitentreuren is bezongen en beschreven. “Wat wél nieuw lijkt te zijn, is de schaal waarop het gebeurt”, schrijft Van der Sanden.

“Met de opkomst van datingapps is het makkelijker geworden elkaar van de ene op de andere dag te negeren.” Het is aanlokkelijker om iemand te ghosten, want dankzij de talloze nieuwe communicatiemiddelen staan we constant met elkaar in contact, terwijl we zo veel contacten onmogelijk allemaal kunnen onderhouden.

(7) Bovendien is het ghosten zelf vele malen zichtbaarder geworden. Twintig jaar geleden kon je iemand ghosten door je vaste telefoon niet meer te beantwoorden. Wie dat deed, was simpelweg niet thuis of zat aan het avondmaal. Nu verraden twee blauwe vinkjes in Whatsapp dat je bericht is afgeleverd én gelezen. Een nieuwe foto op Instagram bevestigt dat je nog leeft en gezien je laatste Twitterbericht is er ook niets mis met je vingers. Dat maakt het ghosten mogelijk pijnlijker: het ‘slachtoffer’ wordt immers zichtbaar genegeerd.

(8) Psycholoog Wendy Walsh legt uit dat er drie niveaus van ghosting bestaan. De eerste variant is wanneer je iemand tijdelijk negeert, bijvoorbeeld omdat het contact je niet goed uitkomt of omdat je even geen zin hebt om te reageren. Het tweede niveau is vervelender: wanneer je iemand een aantal keer hebt ontmoet en je het contact plotsklaps verbreekt. En dan is er nog het toppunt: “Wanneer je een seksuele relatie met iemand bent aangegaan, dan verdwijnt en de ander daarmee overrompelt.”

(9) Er bestaat niet één alomvattende reden waarom mensen ghosten. Vaak genoeg komt ghosting voort uit een vorm van narcisme1) en uit het idee beter te zijn dan de ander. Online wordt her en der zelfs de persoonlijkheidsstoornis borderline als oorzaak genoemd, al ontbreekt het daarvoor aan enige psychologische onderbouwing. En dan is er nog de angst voor de reactie van de ander. Schrijver Emily Kellogg verdedigt vrouwelijke ghosters door te stellen dat het soms de veiligste manier is om een relatie te beëindigen.

(10) Het fenomeen ghosting is niet onschuldig. Het kan grote psychische schade aanrichten, aangezien afwijzing zonder duidelijke reden iemands zelfvertrouwen aantast. Uit psychologisch onderzoek blijkt verder dat afwijzing dezelfde gebieden in de hersenen activeert als fysieke pijn. Dat betekent dus dat je er daadwerkelijk lichamelijke hinder van kunt ondervinden.

(11) Dat we door sociale media meer met elkaar in contact staan, betekent niet dat we ook beter zijn geworden in het communiceren zelf. Integendeel, we lijken soms zo bang voor confrontatie, dat we ongemakkelijke situaties liever vermijden dan te vertellen hoe we ons voelen of wat we denken. Het gevolg is dat we oppervlakkige relaties met elkaar opbouwen en daardoor nooit weten wat we van elkaar kunnen verwachten.

(12) Datingapps Bumble en Badoo zagen zich zelfs genoodzaakt om ghosting op hun platforms in te perken. Bij Bumble krijgen gebruikers die niet op berichten reageren tegenwoordig een melding waarin ze worden aangespoord het gesprek voort te zetten of beleefd te beëindigen.

(13) Bij de uitvinding van het wereldwijde web, nu dertig jaar geleden, voorspelde men dat het internet onze wereld kleiner zou maken: verre vrienden en familieleden hoefden, voor een teken van leven, niet langer te wachten op een brief of een ingesproken cassettebandje. Die voorspelling is uitgekomen. Met één druk op de knop kunnen we de hele wereld onze telefoon binnenhalen. Daartegenover staat dat de veelheid aan connecties er nu voor zorgt dat we steeds onachtzamer omgaan met die ene, individuele connectie. Die lijkt minder waard.

(14) Het is dan ook hoog tijd voor nieuwe (on)geschreven regels over hoe we met elkaar omgaan. Regel één lijkt me duidelijk: ‘Gij zult niet ghosten.’

noot 1 narcisme: een ziekelijke liefde voor zichzelf / de eigen persoonlijkheid

naar een tekst van Hasna El Maroudi, NRC, 16 maart 2019

Vraag 1 1 punt

Wat is het hoofdonderwerp van deze tekst?

  1. A gevolgen van ghosting
  2. B ghosten in de datingwereld
  3. C online ghosten
  4. D problemen van ghosting
Bekijk het antwoord

Antwoord: C

Vraag 1 in het hele examen

Vraag 3 1 punt

In alinea 2 geeft de schrijfster van de tekst twee verschillende verklaringen voor het feit dat ghosting vaak gelinkt wordt aan datingsapps. Noteer deze twee verklaringen in de uitwerkbijlage.

Bekijk het antwoord
  • Noemt beide verklaringen: 1. Er is geen sociale druk om (tekst en) uitleg te geven. / Je deelt geen kennissen of vrienden. 2. De kans dat je elkaar weer tegen het lijf loopt, is verwaarloosbaar. (1p)

Beide verklaringen moeten correct zijn voor toekenning van het scorepunt.

Vraag 3 in het hele examen

Vraag 4 1 punt

Welke twee verklaringen voor ghosten geeft de schrijfster in alinea 3? Noteer je antwoord in de uitwerkbijlage.

Bekijk het antwoord
  • Noemt twee van de volgende verklaringen: 1. confrontatie vermijden / het moeilijk vinden om ‘sorry, maar ik heb hier geen zin in’ te zeggen. 2. moeite hebben zich ergens aan te binden. 3. dat individuele contacten aan waarde verliezen. (1p)

Een goed antwoord bevat twee van de volgende verklaringen; twee van de drie verklaringen moeten correct zijn voor toekenning van het scorepunt. Als de kandidaat bij 1 alleen antwoordt met ‘sorry, maar ik heb hier geen zin in (te zeggen)’, geen scorepunt toekennen. Als de kandidaat bij 1 alleen antwoordt ‘om de discussie over nog een drankje…’, geen scorepunt toekennen.

Vraag 4 in het hele examen

Vraag 5 1 punt

In alinea 4 zegt de schrijfster dat in de media ghosting vooral wordt toegeschreven aan millennials. De uitleg die de media hierbij geven, is echter subjectief. Citeer het woord uit alinea 4 waaruit blijkt dat de schrijfster deze uitleg subjectief vindt.

Bekijk het antwoord
  • Citeert het woord “zouden” (regel 57). (1p)

Als de kandidaat meer dan één woord gebruikt, geen scorepunt toekennen.

Vraag 5 in het hele examen

Vraag 6 1 punt

In alinea’s 5 en 6 staat dat ghosting al eeuwenoud is. Volgens Van der Sanden lijkt er wel wat nieuw te zijn aan het ghosten van tegenwoordig. Schrijf in eigen woorden op wat volgens Van der Sanden nieuw lijkt aan het ghosten van tegenwoordig. Noteer je antwoord in maximaal 15 woorden in de uitwerkbijlage.

Bekijk het antwoord
  • Geeft in eigen woorden aan: Er wordt (tegenwoordig/nu) (veel) meer geghost (dan vroeger). / Het is (tegenwoordig/nu) (veel) makkelijker om te ghosten (dan vroeger). (1p)

Als de kandidaat een zin uit de tekst citeert in zijn antwoord, geen scorepunt toekennen. Als de kandidaat meer dan 15 woorden gebruikt, geen scorepunt toekennen.

Vraag 6 in het hele examen

Vraag 7 1 punt

Alinea 6 eindigt met: “Het is aanlokkelijker om iemand te ghosten, want dankzij de talloze nieuwe communicatiemiddelen staan we constant met elkaar in contact, terwijl we zo veel contacten onmogelijk allemaal kunnen onderhouden.” Alinea 7 begint met: “Bovendien is het ghosten zelf vele malen zichtbaarder geworden.” Wat is het verband tussen deze twee zinnen?

  1. A oorzaak - gevolg
  2. B opsomming
  3. C reden
  4. D uitspraak - conclusie
Bekijk het antwoord

Antwoord: B

Vraag 7 in het hele examen

Schema Niveaus

Voorbeelden123
Je laat een goede vriendin een week absoluut niets van je horen.
Je negeert een vakantievriend totaal nadat je thuis bent gekomen.
Na drie keer gezellig samen koffie te hebben gedronken, laat je niets meer van je horen.
Na een leuke avond in het café reageer je twee weken lang niet op appjes met de vraag elkaar nog eens te ontmoeten.
Tegen een geliefde zeg je dat je even naar de winkel gaat voor een boodschap en vervolgens laat je niets meer van je horen.

Vraag 8 2 punten

Volgens psycholoog Wendy Walsh bestaan er drie niveaus van ghosting (alinea 8). Kruis in het schema in de uitwerkbijlage aan bij welk niveau van ghosting de situaties volgens Walsh horen.

Bekijk het antwoord
  • Kruist bij alle vijf de situaties het juiste niveau aan: 1. Je laat een goede vriendin een week absoluut niets van je horen: niveau 1. 2. Je negeert een vakantievriend totaal nadat je thuis bent gekomen: niveau 2. 3. Na drie keer gezellig samen koffie te hebben gedronken, laat je niets meer van je horen: niveau 2. 4. Na een leuke avond in het café reageer je twee weken lang niet op appjes met de vraag elkaar nog eens te ontmoeten: niveau 1. 5. Tegen een geliefde zeg je dat je even naar de winkel gaat voor een boodschap en vervolgens laat je niets meer van je horen: niveau 3. (2p)

Indien vijf goed: 2 punten. Indien vier of drie goed: 1 punt. Indien twee of minder goed: 0 punten.

Vraag 8 in het hele examen

Vraag 10 1 punt

“Het fenomeen ghosting is niet onschuldig.” (regels 142-143)
Noem de twee gevolgen van ghosting die in alinea 10 genoemd worden. Gebruik per gevolg maximaal drie woorden. Noteer je antwoord in de uitwerkbijlage.

Bekijk het antwoord
  • Noemt beide gevolgen: 1. (grote) psychische schade. 2. (daadwerkelijk) lichamelijke hinder. (1p)

Beide gevolgen moeten correct zijn voor toekenning van het scorepunt. Als de kandidaat bij 2 antwoordt met ‘fysieke pijn’, geen scorepunt toekennen. Als de kandidaat meer dan drie woorden voor een gevolg gebruikt, geen scorepunt toekennen.

Vraag 10 in het hele examen

2021, tijdvak 1: Pas op met aubergines!

Opgavetekst

Tekst 2 Pas op met aubergines!

(1) Superhelden, een lama en een gezicht met ijspegels. Het zijn slechts drie voorbeelden van de 150 nieuwe emoji die vorige maand werden aangekondigd. Later dit jaar zullen ze na updates in WhatsApp en Facebook verschijnen. Er zijn dan bijna drieduizend emoji in omloop en ze zijn een niet meer weg te denken communicatiemiddel. Niet alleen online, maar ook offline. Er zijn kussentjes in de vorm van de lachende drol, de klassieker ‘Moby Dick’1) is vertaald als ‘Emoji Dick’ en vorig jaar kwam de – overigens slecht ontvangen – animatiefilm ‘The Emoji Movie’ uit. Ook de wetenschap stort zich vol op het fenomeen. Wat weten we over emojicommunicatie?

(2) Denk niet dat je origineel bent als je een emoji gebruikt die huilt van het lachen. Het schaterlachende gezichtje met traantjes over de wangen, is met afstand de meest gebruikte emoji wereldwijd. Hij beslaat zo’n 15 procent van ons emojigebruik, analyseerden onderzoekers van de universiteiten van Beijing en Michigan in 2015. De Oxford Dictionary riep de ‘Face with tears of joy’-emoji dat jaar tot ‘woord’ van het jaar uit.

(3) De schaterlach staat in 2018 nog altijd met stip op één, blijkt uit emojitracker.com, die live het emojigebruik op Twitter volgt. De nummers twee en drie zijn het hartje en het gezicht met hartjesogen, gevolgd door meer gezichtjes, hartjes en enkele handgebaren. Landen wereldwijd verschillen daar weinig in, al zijn er wel kleine verschillen. De top 20 van Frankrijk stond volgens de studie uit 2015 bijvoorbeeld vol hartjes in allerlei maten en kleuren. Nederlanders gebruikten de partypopper en de spierbal-arm meer dan andere landen.

(4) Aan zeemeerminnen, pizzapunten en kamelen hebben we in de praktijk minder behoefte. Logisch, want die voegen weinig toe aan gesprekken, zegt taalkundige Lieke Verheijen, die ‘digi-taal’ onder jongeren onderzoekt. “Wie appt dat hij een pizza gaat eten, denkt er meestal niet direct aan een pizzaplaatje erbij te zoeken. Het gebeurt soms voor de grap, maar het is niet echt relevant. Hartjes en gezichten voegen emotionele waarde toe. We willen met emoji vooral communiceren wat we live met lichaamstaal uitdrukken. En wanneer heb je een inktvis of donut nodig om de lading van je boodschap duidelijk te maken?”

(5) Slechts 17,5 procent van de tweets met emoji erin is negatief, concludeerden Sloveense onderzoekers in 2015 op basis van meer dan 69.000 tweets uit verschillende landen. Meestal waren dat droevige gezichtjes. In het positieve emojigebruik, zo’n 54 procent van de gevallen, zat meer variatie. Er wordt op Twitter gestrooid met lachende gezichten, hartjes, ingepakte cadeautjes, feestemoji en trofeeën.

(6) Gebruikt de jeugd meer emoji dan oudere generaties? Ja, maar het verschil is kleiner dan je misschien denkt. Facebook Messenger hield afgelopen jaar een enquête onder ruim negenduizend gebruikers over hun onlinecommunicatie. Van de 56- tot 64-jarigen zei 77 procent emoji te gebruiken, tegenover 92 procent van de 13- tot 18-jarigen.

(7) Emoticons2) kunnen misverstanden voorkomen. Zet :-P achter een zin en het is duidelijk dat je een grap maakt. Maar in emojiland is wel érg veel keuze in gezichtsuitdrukkingen. Dat kan verwarrend zijn. Wetenschappers van de universiteit van Minnesota vroegen proefpersonen naar de betekenis van diverse emoji. Over het gezicht met hartjesogen was het oordeel redelijk unaniem: dat gaat over liefde. Maar een gezicht dat bijvoorbeeld officieel een ‘ongeamuseerde blik’ uitbeeldt, leverde verschillende interpretaties op: van teleurgesteld en gedeprimeerd tot niet onder de indruk of argwanend. Een vervolgstudie toonde afgelopen jaar aan dat het amper verschil maakt of verwarrende emoji los of in zinscontext staan.

(8) Over ambigue afbeeldingen gesproken: pas een beetje op met groente en fruit. Tenzij u over geslachtsdelen wilt praten, kunt u de aubergine beter vermijden. En de perzik staat vaak synoniem voor billen. Slechts in 7 procent van de tweets met het perzikplaatje gaat het daadwerkelijk over fruit, ontdekte de website Emojipedia in 2016.

(9) Of mensen grootverbruiker zijn of niet, ze zijn het er meestal over eens dat emoji niet thuishoren in e-mails, zéker niet in zakelijke context. De ouderwetse emoticon is tegen alle adviezen in wel het bedrijfsleven binnengedrongen. Een Scandinavische studie vond in 2014 in 17,7 procent van de onderzochte werkmails emoticons. Het leeuwendeel betrof de lachende smiley. Zeker in het eerste contact is dat onverstandig, bleek vorig jaar uit een studie waar Gerben van Kleef van de Universiteit van Amsterdam bij betrokken was. Proefpersonen vonden een zakelijke e-mailer die lachende smileys gebruikte minder competent en stuurden minder informatieve e-mails terug. Van Kleef: “Onze resultaten beperken zich tot eerste indrukken. Als mensen elkaar kennen, maakt het misschien minder uit, al kan ik me voorstellen dat overmatig smileygebruik ook dan negatieve gevolgen kan hebben.” Lachende drollen naar de baas of klanten sturen is waarschijnlijk al helemaal een slecht idee.

noot 1 ‘Moby-Dick of de Walvis’ is een beroemd boek uit 1851 over de jacht op een witte walvis.
noot 2 Emoticons zijn met leestekens uitgebeelde emoties, zoals :-). Emoji zijn plaatjes die bijvoorbeeld een emotie uitdrukken, zoals [afbeelding van een emoji].

naar een artikel van Anouk Broersma, de Volkskrant, 7 april 2018

Vraag 15 1 punt

Wat is het hoofdonderwerp van deze tekst?

  1. A adviezen voor emojigebruik
  2. B emoji als communicatiemiddel
  3. C functies van emoji
  4. D misverstanden door emoji
Bekijk het antwoord

Antwoord: B

Vraag 15 in het hele examen

Vraag 18 1 punt

“Emoticons kunnen misverstanden voorkomen. Zet :-P achter een zin en het is duidelijk dat je een grap maakt. Maar in emojiland is wel érg veel keuze in gezichtsuitdrukkingen. Dat kan verwarrend zijn.” (regels 90-96)
Welke twee zaken worden in deze zinnen tegenover elkaar gezet? Vul de zinnen in de uitwerkbijlage aan.

Bekijk het antwoord
  • Noemt beide delen van de tegenstelling. Aan de ene kant: (kunnen emoticons) verduidelijken / misverstanden voorkomen. Aan de andere kant: (kunnen emoji) verwarren / verwarrend zijn. (1p)

Beide delen van de tegenstelling moeten genoemd worden voor toekenning van het scorepunt.

Vraag 18 in het hele examen

Vraag 19 1 punt

Welke woordgroep in alinea 7 heeft ongeveer dezelfde betekenis als het woord ‘ambigue’ (regel 112) in alinea 8? Citeer deze woordgroep.

Bekijk het antwoord
  • Citeert “verschillende interpretaties” (regel 104). (1p)

Als de kandidaat meer of minder citeert, geen scorepunt toekennen.

Vraag 19 in het hele examen

Vraag 20 1 punt

Citeer de zin uit alinea 9 die duidelijk maakt welke gevolgen het heeft als mensen emoticons of emoji gebruiken in zakelijke e-mails.

Bekijk het antwoord
  • Citeert: “Proefpersonen vonden een zakelijke e-mailer die lachende smileys gebruikte minder competent en stuurden minder informatieve e-mails terug.” (regels 137-141) (1p)

Vraag 20 in het hele examen

2021, tijdvak 1: Klimaathelden gefeliciteerd!

Opgavetekst

Tekst 3 Klimaathelden gefeliciteerd!

Klimaathelden gefeliciteerd!
Tekst 3 naar een advertentie in de Volkskrant, 15 maart 2019

Klimaathelden gefeliciteerd!

We stonden met 40.000 in de regen voor eerlijk en ambitieus klimaatbeleid.
Met effect. Het kabinet luistert.
Vervuilende bedrijven gaan eindelijk meebetalen.
En de energiebelasting voor huishoudens gaat omlaag.

Foto: zwart-witfoto van een enorme menigte mensen met paraplu’s op een brede straat in een stad, met historische gevels. Fotocredit: FOTO MARIANNE SELMA KNOLLEMA.

Samen hebben we invloed.
Dit is het begin. Nu gaan we zorgen dat woorden daden worden.
Doe mee. Word lid.

milieudefensie
milieudefensie.nl

Vraag 24 1 punt

In de tekst staat: “We stonden met 40.000 in de regen voor eerlijk en ambitieus klimaatbeleid.” Welke twee zaken uit de tekst vallen onder dit klimaatbeleid? Noteer je antwoord in de uitwerkbijlage.

Bekijk het antwoord
  • Noemt beide zaken: 1. Vervuilende bedrijven gaan (eindelijk) meebetalen. 2. De energiebelasting voor huishoudens gaat omlaag. (1p)

Beide antwoorden moeten correct zijn voor toekenning van het scorepunt.

Vraag 24 in het hele examen

Vraag 27 1 punt

Citeer het zinsgedeelte uit de advertentietekst dat beschrijft wat op de foto te zien is.

Bekijk het antwoord
  • Citeert: “(We stonden) met 40.000 in de regen”. (1p)

Als de kandidaat meer citeert, geen scorepunt toekennen.

Vraag 27 in het hele examen

2021, tijdvak 1: Als je puber te laat naar bed gaat

Opgavetekst

Tekst 4 Als je puber te laat naar bed gaat

(1) De schooldag is nog maar net begonnen, maar de leerlingen lijken al doodmoe. Sommigen liggen voorover op hun tafeltjes. De docenten vinden het maar niets en foeteren inwendig op de smartphones, ongemotiveerde jeugd en al te tolerante ouders. Ze realiseren zich vaak niet dat ouders en pubers er echt wel iets aan proberen te doen.

(2) Maar pubers op tijd naar bed laten gaan, leidt bij veel gezinnen tot conflicten. En ’s morgens is het weer een strijd om ze op tijd hun bed uit te krijgen. Ouders zetten soms wel twee of drie wekkers, flink ver van het bed van hun kind. Alleen helpt dat geen zier, want de pubers draaien zich om en zijn weer vertrokken. De ouders weten zich lang in te houden, maar roepen uiteindelijk geërgerd: “Ga nou toch op tijd naar bed, dan kun je ook eerder opstaan!”

(3) Jammer voor hen, maar ze zitten er hoogstwaarschijnlijk naast. Naar het slaappatroon bij pubers zijn al heel wat onderzoeken gedaan en de uitkomsten daarvan zijn vrijwel gelijk: bij pubers valt de melatoninepiek – dus het moment waarop het gehalte van dit ‘slaaphormoon’ in het bloed stijgt – twee uur later dan bij volwassenen.

(4) Dat is bij veel zoogdieren zo, maar bij ons maken smartphones en andere beeldschermen dat probleem groter. Toen wij jong waren, lagen we met een zaklamp onder de dekens te lezen. Nu communiceren jongeren via appjes en videogames. Al na twee uur blootstelling aan het blauwe licht van schermpjes is de melatoninespiegel met 22 procent gedaald.

(5) Als pubers op vakantie minder apparaten gebruiken en dus hun biologische klok meer volgen, dan maken ze nachten van wel negen of tien uur. Die hoeveelheid slaap hebben ze ook echt nodig om uitgerust op te staan en goed te kunnen functioneren. Als ze na de vakantie weer op tijd moeten opstaan om naar school te gaan, missen ze twee à drie uur slaap per nacht. En eerder gaan slapen lukt dus niet, vanwege die op hol geslagen melatoninespiegel. Als het al lukt om ’s ochtends op tijd op school te komen, dan zit die slaapverwekkende melatonine nog altijd in hun hersenen en daar is niets tegen te beginnen. Een volwassene die om zeven uur ’s morgens opstaat, heeft daar geen last van en denkt al snel dat die slaperige puber zich aanstelt.

(6) Hoe vroeger een tiener moet opstaan, hoe beroerder hij het op school doet. De vermoeidheid heeft namelijk invloed op zijn leerprestaties, zijn geheugen en natuurlijk ook op zijn motivatie, blijkt uit onderzoek. De cijfers van zevenduizend middelbare scholieren stegen in de Amerikaanse staat Minnesota aanzienlijk nadat de start van de lessen was verschoven van 7.30 uur naar 8.40 uur. En in Kentucky zagen de middelbare scholen die een uur later begonnen de werklust en de studieresultaten met sprongen toenemen.

(7) De Amerikaanse sociaal psycholoog en slaapexpert James B. Maas zei het zo: “Onze hersenen kunnen niet zonder slaap. Een tekort daaraan leidt tot aanzienlijk slechtere prestaties. Vermoeidheid moeten we vooral niet verwarren met luiheid.” Alle pubers zouden het recht moeten krijgen om onder optimale omstandigheden te leren. Dus laten we het oude gezegde ‘Die geleerd wil worden, moet vroeg opstaan’ vervangen door ‘Sta laat op, dan gaan je cijfers omhoog’.

naar een artikel van Isabelle Filliozat, Psychologie Magazine 4-2018

Vraag 28 1 punt

Wat is het hoofdonderwerp van deze tekst?

  1. A afwijkend slaapritme bij pubers
  2. B conflict tussen pubers en hun ouders over bedtijd
  3. C langdurig slaaptekort bij pubers
  4. D slechtere schoolprestaties van pubers door slaapgebrek
Bekijk het antwoord

Antwoord: A

Vraag 28 in het hele examen

Vraag 31 1 punt

Dat jongeren later gaan slapen dan hun ouders eigenlijk willen, is iets van alle tijden, blijkt uit de tekst.
Citeer de zin uit alinea 1, 2, 3 of 4 waarin dit verschijnsel wordt vermeld.

Bekijk het antwoord
  • Citeert: “Toen wij jong waren, lagen we met een zaklamp onder de dekens te lezen.” (regels 38-40) (1p)

Vraag 31 in het hele examen

Vraag 32 1 punt

Als een puber vroeg opstaat, kan hij dan direct goed functioneren, zoals een volwassene die vroeg opstaat? Geef antwoord op de vraag en licht je antwoord toe. Baseer je antwoord op de informatie in alinea 5. Noteer je antwoord in maximaal 15 woorden in de uitwerkbijlage.

Bekijk het antwoord
  • Antwoordt ontkennend (nee) en licht toe: Nee, want dan zit die melatonine nog altijd in zijn hersenen. (1p)

Voor toekenning van het scorepunt moet de kandidaat de vraag ontkennend beantwoorden en zijn antwoord toelichten. Als de kandidaat meer dan 15 woorden gebruikt, geen scorepunt toekennen.

Vraag 32 in het hele examen

Vraag 33 1 punt

Welk deelonderwerp hebben de alinea’s 6 en 7?

  1. A onderzoek naar schoolcijfers
  2. B slaaptijden en schoolresultaten
  3. C vermoeidheid en motivatie
  4. D vermoeidheid tegenover luiheid
Bekijk het antwoord

Antwoord: B

Vraag 33 in het hele examen

2021, tijdvak 2: De wereld is dol op het Nederlandse ‘niksen’, maar doen we dat wel?

Opgavetekst

Tekst 1 De wereld is dol op het Nederlandse ‘niksen’, maar doen we dat wel?

(1) Ineens is er wereldwijd belangstelling voor het fenomeen ‘niksen’. In Nederland zijn we, als we internationale media moeten geloven, massaal aan het niksen: lekker naar opdrogende verf kijken, uit het raam staren of uren in een warm bad dobberen. Herkenbaar? Niet echt. Maar toch zouden we het vaker moeten doen.

(2) Na het Deense ‘hygge’ (knusheid), het Zweedse ‘lagom’ (voldoende is goed genoeg) en ‘friluftsliv’ (buitenleven) en het Japanse ‘ikagai’ (reden van bestaan) zijn de Amerikanen op een nieuw fenomeen gestuit: het Nederlandse ‘niksen’.

(3) “Niksen is eigenlijk dat je even geen doel hebt”, stelt Jelle Hermus, auteur van het populaire boek ‘Steeds Leuker’. Volgens de schrijver is het ontzettend belangrijk dat mensen af en toe een lege agenda hebben. Het komt steeds minder voor. “Het is helemaal niet leuk om ‘niks doen’ op Instagram te zetten”, grapt hij cynisch. “Dus voelen vooral jongeren steeds de drang om ‘iets te ondernemen’. Met als gevolg dat een burn-out op de loer ligt.”

(4) Beter is het om af en toe een vrije dag te nemen zonder enig doel. “Ik doe dat sinds anderhalf jaar en neem me elke keer voor om geen vooropgezet plan te hebben voor die dag. Dus geen afspraak met mezelf om te tuinieren, stofzuigen of de was te doen. Heerlijk, want dan stel ik mezelf ook niet teleur als ik tot niets kom. Zo kom ik tot rust.”

(5) “We moeten wat beter naar dieren kijken. Zoals katten, die dagenlang in een hangmatje naast de verwarming liggen te soezen. Slim, want zo sparen ze hun energie. Ook chimpansees nemen de tijd om in hun nest te rusten. Het is niet alleen ideaal, maar ook nog eens effectief”, legt bioloog Patrick van Veen uit. “We hebben het simpelweg nodig voor het verteren van ons voedsel en voor het herstarten van de hersenen”, aldus Van Veen. “Eten, drinken, ademen én slapen zijn basisbehoeften. Die moeten we in acht nemen, anders gaat het niet goed.”

(6) Nederlanders zijn weliswaar goed in niksen, ze schamen zich er ook een beetje voor. “Dus combineren we het vaak met een bezigheid waar weinig hersenactiviteit voor nodig is”, stelt de bioloog. “Er is toch weinig zo rustgevend als op de wc even de sociale media langslopen. Je scrolt, swipet en liket zonder dat je er veel moeite voor moet doen. Dat is ook niksen, wat mij betreft.”

(7) Carolien Hamming, stresscoach, raadt niksen vaak aan aan patiënten met burn-outklachten. “Het zit immers helemaal niet in onze calvinistische1) volksaard om te luieren. We worden opgevoed met het idee dat we ons altijd nuttig moeten maken.”

(8) Maar in vergelijking met andere nationaliteiten zijn Nederlanders gezegend met veel eigen uurtjes, blijkt uit een onderzoek van het Sociaal en Cultureel Planbureau. Per saldo besteden Nederlanders op een dag minder tijd aan verplichtingen, zoals werk of zorg, dan inwoners van andere Europese landen. En een vierdaagse werkweek is hier, in tegenstelling tot andere landen, heel normaal, terwijl we gemiddeld wel vijfentwintig vakantiedagen per jaar hebben. Amerikanen en Canadezen daarentegen moeten het met een schamele zestien dagen doen.

(9) Nederlands of niet, Hamming pleit wel voor het ‘lekker niksen’. Door de komst van internet en oneindig veel televisiezenders staan we altijd ‘aan’. “Het is goed om ook af en toe helemaal ‘uit’ te staan. Als het je thuis niet lukt, ga je lekker naar een wellnessoord. Laat je masseren en nip aan je theetje. Dan kun je pas echt goed niksen.”

noot 1 calvinistisch: hardwerkend en sober

naar een artikel van Renske Baars, Algemeen Dagblad, 26 januari 2018

Vraag 3 1 punt

“Nederlanders zijn weliswaar goed in niksen, ze schamen zich er ook een beetje voor. ‘Dus combineren we het vaak met een bezigheid waar weinig hersenactiviteit voor nodig is’, stelt de bioloog.” (regels 57-62)
Wat is het verband tussen de eerste en de tweede zin?

  1. A De tweede zin noemt een gevolg van de informatie in de eerste zin.
  2. B De tweede zin vat de informatie uit de eerste zin samen.
  3. C Beide zinnen vormen samen een opsomming.
  4. D Beide zinnen vormen samen een tegenstelling.
Bekijk het antwoord

Antwoord: A

Vraag 3 in het hele examen

Vraag 6 1 punt

Wat is de hoofdgedachte van deze tekst?

  1. A Amerikanen zoeken een nieuwe manier om te ontspannen en komen bij het Nederlandse niksen uit.
  2. B Jongeren voelen niet veel voor niksen, want dat maakt geen indruk op hun vrienden op Instagram.
  3. C Niksen heeft veel positieve effecten op ons, maar we vinden het lastig om ons eraan over te geven.
  4. D Niksen is een effectieve manier om voedsel te verteren en de hersenen te herstarten.
Bekijk het antwoord

Antwoord: C

Vraag 6 in het hele examen

2021, tijdvak 2: Gun je kind ook eens een teleurstelling

Opgavetekst

Tekst 2 Gun je kind ook eens een teleurstelling

(1) Afgelopen september spanden ouders in Abcoude een rechtszaak aan tegen de basisschool van hun 7-jarige dochter. De reden was onenigheid over de klassenindeling. Het meisje wilde graag bij haar vriendinnen in de groep en bovendien waren de ouders bezorgd dat het pientere kind niet genoeg zou worden uitgedaagd in de klas waarin ze was geplaatst.

(2) Deze ouders lieten de zaak vallen toen ze merkten dat ze de anonimiteit van hun dochter in de pers niet konden garanderen. Zij zijn een voorbeeld van het toenemend aantal vaders en moeders die de school van hun kinderen voor de rechter dagen. Rechtsbijstandsverzekeringen meldden onlangs dat het percentage onderwijszaken flink stijgt. Zij zijn wat de Deense psycholoog Bent Hougaard ‘curlingouders’ noemt: overbeschermende ouders die alle obstakels voor de voeten van hun kinderen proberen weg te vegen, net zoals in de curlingsport met bezems de baan wordt vrijgehouden. Hougaard waarschuwt dat deze kinderen zich daardoor niet volwaardig kunnen ontwikkelen.

(3) Curlingouders gaan op hoge poten naar school om iets voor hun kind af te dwingen of recht te zetten; ze komen bij juffen en meesters om ieder wissewasje verhaal halen. Ze bemoeien zich langs de lijn met de corrigerende aanwijzingen van de coach en de scheidsrechter, mengen zich in de ruzies van hun kinderen met anderen, bellen woedend op als hun dochter op een feestje een kinderfilm heeft gezien waarvan ze voor het slapengaan moest huilen.

(4) Dat ‘curlinggedrag’, vaak onbewust en met de beste bedoelingen, komt volgens deskundigen voort uit het toenemend streven van ouders om hun kinderen tegenslag en teleurstelling te besparen. Socioloog Herman Vuijsje en journalist Anneke Groen constateren in hun recentelijk gepubliceerde boek Eindeloos ouderschap dat ouders nooit eerder zo bezorgd waren om en toegewijd waren aan hun kinderen. Ouders zijn assertiever, geloven in maakbaarheid, hebben minder kinderen en voelen zich verantwoordelijker voor hun geluk. “Bovendien moet alles leuk zijn”, zegt pedagoog Marina van der Wal. “Ouders willen vooral leuke opvoeders zijn.”

(5) Een van de consequenties, zeggen deskundigen, is toenemend ongemak om grenzen aan kinderen te stellen. Ontwikkelingspsycholoog Marga Akkerman heeft dat de laatste twintig jaar radicaal zien veranderen. “Regels handhaven kan voor teleurgestelde gezichten zorgen”, zegt ze. “Kinderen wenden zich van je af, worden boos, gaan huilen. Dat is ongemakkelijk. Ouders willen graag vriendjes blijven met hun kinderen en geven daardoor sneller toe.”

(6) Wat ouders te weinig beseffen, is dat hun gepamper de ontwikkeling van de zelfredzaamheid van kinderen in de weg staat. Van tegenslag kunnen opgroeiende kinderen iets opsteken, of het nu gaat om een nederlaag op het sportveld, een tegenvallend schoolresultaat of ruzie met vriendjes. “Als ouders taken weghouden bij hun kind, ontnemen ze het de mogelijkheid om te leren”, zegt neuropsycholoog en hersenwetenschapper Jelle Jolles, auteur van Het tienerbrein. “Voor de ontwikkeling van kinderen en tieners is het essentieel dat ze veel ervaringen en kennis opdoen. Als een ouder de problemen oplost, kan de jongere de situatie niet zelf aanpassen. Hij kan die oplossingen niet in de hersenen opslaan en zich deze op een later moment dan ook niet herinneren.”

(7) Daarom is het volgens Jolles zo belangrijk dat kinderen de gelegenheid krijgen om een blauwtje te lopen, een beetje verdriet te hebben, een beetje pijn te hebben, een beetje eenzaam te zijn. “Ook negatieve ervaringen zorgen voor zelfinzicht, voor zelfregulatie1) en voor empathie2) met anderen. Het helpt ze om stevige volwassenen te worden. Doe je dat niet, dan kweek je óf angstige óf luie kinderen, die verwachten dat anderen dingen voor hen doen.”

(8) Volgens Marina van der Wal blijven kinderen die niet hebben geleerd tegenslag als leerproces te gebruiken, onbewust heel hard ‘mammie’ of ‘pappie’ roepen als het tegenzit. “Ik denk dat ze daardoor gevoeliger worden voor spanning.”

(9) Als kinderen leren om moeilijke situaties zelf op te lossen, levert dat een gevoel van vertrouwen in eigen kunnen op. “Controle kunnen nemen op grond van inzicht in jezelf is cruciaal om later stevig in je schoenen te staan”, zegt Jolles.

(10) Meer vrijlaten dus, die kinderen. Zelf de gelegenheid geven om foutjes te maken. Ouders zouden daarom hun focus moeten verleggen van het nú leuk en gezellig houden naar het zelfstandig maken van kinderen. “Op het moment dat je een baby in je armen houdt, moet je eigenlijk al het beeld voor ogen hebben van een 21-jarige adolescent die het huis uitgaat”, stelt Marina van der Wal radicaal. “Als ouder zou je steeds bezig moeten zijn met: ‘Wat zou dit kind op dit moment zelfstandig moeten kunnen?’ Maar we denken in onze cultuur tegenwoordig te veel in het hier-en-nu, en te weinig op de lange termijn.”

(11) Moeten ouders hun kinderen dan maar helemaal loslaten? Dat ook weer niet. Jolles vergelijkt het begeleiden van kinderen naar zelfstandigheid met hen leren lopen en fietsen. Eerst een loopwagentje geven, zijwieltjes monteren, handje vasthouden, zadel vasthouden en dan pas loslaten. Als kinderen ouder worden, neemt praten die sturende rol over.

(12) Volgens Jolles is feedback van ouders immens belangrijk voor kinderen, zeker voor tieners. Niet het soort gesprek waarin ouders de oplossingen voorschotelen, maar open vragen stellen over hoe het kind iets heeft aangepakt of wil gaan aanpakken. Bijvoorbeeld: ‘Lastige situatie, wat zijn jouw gedachten daar nou over?’ Of: ‘Wat maak je hieruit op?’

(13) Die feedback zorgt er volgens Jolles voor dat de tiener eerdere ervaringen kan bijslijpen. “En die kleine aanpassingen worden steeds in de hersenen opgeslagen in de vorm van veranderingen in complexe hersennetwerken, net als met fietsen vroeger. Daardoor blijven de ervaringen beschikbaar voor gebruik op een later moment. Ouders moeten de route van hun kinderen niet willen lopen, maar ze kunnen wel helpen de weg te wijzen.”

noot 1 zelfregulatie: het vermogen je emoties te regelen en je eigen gedrag te kunnen sturen
noot 2 empathie: inlevingsvermogen, medeleven

naar een tekst van Annemiek Leclaire, NRC, 15 december 2017

Vraag 12 1 punt

Waarvan zijn “vaders en moeders die de school van hun kinderen voor de rechter dagen” (regels 16-18) een voorbeeld volgens deze tekst?
Gebruik één woord uit alinea 2 voor je antwoord. Noteer je antwoord in de uitwerkbijlage.

Bekijk het antwoord
  • Noemt het woord “curlingouders”. (1p)

Als de kandidaat meer dan één woord gebruikt, geen scorepunt toekennen.

Vraag 12 in het hele examen

Vraag 13 1 punt

Boven welke alinea past het kopje ‘Oorzaken curlinggedrag bij ouders’ het best? Noteer je antwoord in de uitwerkbijlage.

Bekijk het antwoord
  • Noemt alinea 4 (het kopje staat boven alinea 4). (1p)

Vraag 13 in het hele examen

Vraag 14 1 punt

Citeer de kernzin van alinea 4.

Bekijk het antwoord
  • Citeert de volledige zin: “Dat ‘curlinggedrag’, vaak onbewust en met de beste bedoelingen, komt volgens deskundigen voort uit het toenemend streven van ouders om hun kinderen tegenslag en teleurstelling te besparen.” (regels 45-50) (1p)

Als de kandidaat niet de volledige zin citeert, geen scorepunt toekennen.

Vraag 14 in het hele examen

Vraag 15 1 punt

In alinea 6 staan de volgende twee zinnen: “Als een ouder de problemen oplost, kan de jongere de situatie niet zelf aanpassen. Hij kan die oplossingen niet in de hersenen opslaan en zich deze op een later moment dan ook niet herinneren.” (regels 94-99)
Welk verband is er tussen deze zinnen?

  1. A De eerste zin beschrijft een middel; de tweede zin het doel.
  2. B De eerste zin noemt een oorzaak; de tweede zin het gevolg.
  3. C De tweede zin geeft een tegenstelling bij de eerste zin.
  4. D De tweede zin geeft een voorbeeld bij de eerste zin.
Bekijk het antwoord

Antwoord: B

Vraag 15 in het hele examen

Vraag 16 2 punten

Geef van de beweringen in de uitwerkbijlage aan of deze juist of onjuist zijn op basis van alinea’s 4, 5 en 6. Zet in de uitwerkbijlage een kruis in de juiste kolom.

  • Curlingouders hebben het beste met hun kinderen voor.
  • Curlingouders kiezen bewust voor hun manier van opvoeden.
  • Curlingouders stellen gemakkelijk grenzen aan hun kinderen.
  • Met een curlingopvoeding leren kinderen goed omgaan met tegenslag.
  • Als een kind zelf een probleem mag oplossen, kan hij goed leren hoe hij er een volgende keer mee om moet gaan.
Bekijk het antwoord
  • Beoordeelt de vijf beweringen juist: 1 juist; 2 onjuist; 3 onjuist; 4 onjuist; 5 juist. (2p)

Indien vijf goed: 2 punten. Indien vier of drie goed: 1 punt. Indien twee of minder goed: 0 punten.

Vraag 16 in het hele examen

Vraag 19 1 punt

“Ouders zouden daarom hun focus moeten verleggen van het nú leuk en gezellig houden naar het zelfstandig maken van kinderen.” (regels 129-132)
In alinea 5 wordt een nadelig gevolg beschreven van een opvoeding waarbij alles leuk en gezellig moet zijn. Welk nadelig gevolg van deze opvoeding voor ouders staat er in deze alinea? Citeer het zinsgedeelte waarin het nadelige gevolg voor ouders staat.

Bekijk het antwoord
  • Citeert: “(is) toenemend ongemak om grenzen aan kinderen te stellen”. (1p)

Als de kandidaat meer of minder citeert, geen scorepunt toekennen.

Vraag 19 in het hele examen

Vraag 21 1 punt

Citeer de zin uit alinea 12 of alinea 13 die de belangrijkste boodschap van Jolles weergeeft.

Bekijk het antwoord
  • Citeert: “Ouders moeten de route van hun kinderen niet willen lopen, maar ze kunnen wel helpen de weg te wijzen.” (regels 175-178) (1p)

Vraag 21 in het hele examen

2021, tijdvak 2: Een designkraan maakt het helemaal af

Opgavetekst

Tekst 3 Een designkraan maakt het helemaal af

Een designkraan maakt het helemaal af
Tekst 3 naar een advertentie in NRC Het Blad, oktober 2018

Koptekst in de foto: “Een designkraan maakt het helemaal af”.

Foto: zwart-witfoto van een kind dat drinkt bij een waterkraan; op de achtergrond staan twee jerrycans.

Tekst in de cirkel op de foto: Geef tijdens de Woonmaand voor o.a. waterpompen, latrines, jerrycans en waterzuiveringstabletten.

De ‘Oktober Woonmaand’ is voor vele Nederlanders het startsein om het huis opnieuw in te richten of leuke woonaccessoires aan te schaffen. Miljoenen mensen wereldwijd hebben andere woonzorgen. Zo heeft één op de drie mensen geen toilet en één op de tien heeft geen toegang tot veilig drinkwater. In landen als Oeganda, met veel mensen op de vlucht, zijn voorzieningen voor schoon drinkwater en sanitair niet vanzelfsprekend. Met uw gift kan het Rode Kruis deze mensen helpen.

Geef via rodekruis.nl of op IBAN NL83 INGB 0000 00 6868. Geef op giro 6868.

Vraag 23 1 punt

Welke twee zinnen vormen een sterke tegenstelling met de foto? Noteer de nummers van deze zinnen in de uitwerkbijlage.
1 De ‘Oktober Woonmaand’ is voor vele Nederlanders het startsein om het huis opnieuw in te richten of leuke woonaccessoires aan te schaffen.
2 In landen als Oeganda, met veel mensen op de vlucht, zijn voorzieningen voor schoon drinkwater en sanitair niet vanzelfsprekend.
3 Miljoenen mensen wereldwijd hebben andere woonzorgen.
4 Zo heeft één op de drie mensen geen toilet en één op de tien heeft geen toegang tot veilig drinkwater.
5 Een designkraan maakt het helemaal af.

Bekijk het antwoord
  • Noemt de nummers 1 en 5: 1 De ‘Oktober Woonmaand’ is voor vele Nederlanders het startsein om het huis opnieuw in te richten of leuke woonaccessoires aan te schaffen; 5 Een designkraan maakt het helemaal af. (1p)

De kandidaat moet de nummers van beide zinnen noteren voor toekenning van het scorepunt. Wanneer de kandidaat de bijbehorende tekst bij de zin uitschrijft in plaats van alleen het nummer, dan geldt dit ook als een juist antwoord.

Vraag 23 in het hele examen

2021, tijdvak 2: Nooit meer in de rij voor de kassa?

Opgavetekst

Tekst 4 Nooit meer in de rij voor de kassa?

(1) Hatsiekidee, een kopje koffie van het huis. Bied studenten iets gratis aan en ze doen wat je van hen vraagt. Dat is de redenering van Erwin Binneveld, eigenaar van Spar University (supermarkt) in de Hogeschool Utrecht. Sinds woensdag wil Binneveld dat zijn klanten zelf hun boodschappen scannen én zelf afrekenen met hun mobiele telefoon. De studenten krijgen een kopje koffie en zijn sneller klaar, Spar bespaart kosten en, als de kassa’s ooit helemaal weg kunnen, vierkante meters.

(2) Met vallen en opstaan experimenteert een hele rij detailhandelaren, techneuten en financiële dienstverleners met oplossingen voor vermeende ongemakken in het dagelijkse betalingsverkeer. Het doel lijkt het overweldigende succes te evenaren van contactloos pinnen, dat sinds zijn introductie in 2013 gestaag contant geld verdringt als voornaamste betaalmiddel. Het laboratorium voor al die nieuwe betaalmethoden is de detailhandel en in het bijzonder de supermarkt.

(3) Zo kunnen klanten van veel vestigingen van Albert Heijn To Go al langer zelf hun boodschappen met de mobiele telefoon scannen. Toch eindigt die klus nu nog aan een (onbemande) kassa waar de klant de inhoud van zijn mandje met een pinpas moet afrekenen.

(4) Spar University, die zeven vestigingen heeft op Nederlandse universiteiten en hogescholen, gaat nu een stapje verder door de kassa helemaal uit het proces te verwijderen. Klanten betalen via de bekende betaalapp Tikkie. Wel moeten klanten daarna langs een scanner om de code te laten zien die ze bij het afrekenen op hun mobiel hebben ontvangen. Als straks steeds meer klanten overgaan op kassaloos betalen, dan ontstaan bij die scanner ongetwijfeld opnieuw wachtrijen.

(5) Vanaf de zomer zet Albert Heijn To Go de volgende stap: winkelen zonder enig betaalmoment. Tijdens het winkelen tikt de klant met zijn op naam gestelde ‘tap-to-go’-pas of met zijn mobiel tegen de prijskaartjes van de gekochte artikelen en loopt daarna doodleuk naar buiten. Tien minuten later schrijft Albert Heijn het geld van de betaalrekening af. Een Amsterdamse vestiging wordt de eerste, de andere 75 Albert Heijn To Go’s moeten in de maanden daarna volgen.

(6) Spar University-eigenaar Binneveld zegt dat het kassaloos betalen nu nog vooral op basis van vertrouwen gebeurt. Kwaadwillenden kunnen stiekem een extra croissantje in hun mandje doen en ermee naar buiten wandelen. Ook bij Albert Heijns tap-to-go kan iemand zonder al te veel moeite vijf flesjes water scannen en er zes in zijn mandje stoppen.

(7) Een woordvoerder van Albert Heijn redeneert andersom: “Onze To Go-vestigingen zitten vaak op stations of drukke knooppunten en daar heeft de klant haast. Wij gaan ervan uit dat we meer spullen verkopen door klanten echt tijdwinst te bieden: binnen 20 seconden naar binnen en weer naar buiten. De winst in klandizie weegt volgens ons zwaarder dan de mogelijkheid dat er eens wat misgaat.”

(8) De inmiddels bekende zelfscankassa’s blijven voorlopig nog bestaan. “Maar”, zegt Albert Heijn To Go-directeur Jan-Willem Dockheer, “als straks in een bepaald filiaal niemand meer bij de zelfscankassa’s staat, omdat tap-to-go zo ontzettend goed werkt, kan ik me voorstellen dat we die weghalen. Een servicebalie blijft er altijd.”

(9) Betalen via een app is handig, maar een complete betaalrevolutie is het nog niet. De vraag is immers of het afrekenen het belangrijkste knelpunt is. Een krentenbol met je mobiel scannen en al lopend afrekenen is reuzemakkelijk. Maar wie op zaterdag met een kind aan de hand zijn winkelwagentje vollaadt met gezinsboodschappen, te midden van driehonderd andere klanten, heeft wel licht geen zin om ieder pakje boter zelf te scannen. Dat kan een kassamedewerker veel sneller. Op dit moment zijn de kassaloze betaalmethoden vooral een aanvulling op het pinnen, geen vervanging daarvan.

(10) De kassaloze toekomstdroom komt, zoals vaker, uit de Amerikaanse techindustrie. In Seattle opende in januari de eerste Amazon Go. Daar haalt de klant bij binnenkomst één keer zijn telefoon langs een paaltje, daarna is er geen contact-, scan- of betaalmoment meer. De klant pakt wat hij nodig heeft en vertrekt. Even later stuurt Amazon een bon en incasseert het verschuldigde bedrag van de betaalrekening of creditcard die bij het bedrijf bekend is.

(11) Prachtig, maar peperduur. Techgigant Amazon krijgt dit kunststukje voor elkaar, doordat de winkel in Seattle tjokvol zit met camera’s, gewichtssensoren en andere observatietechnologie. Geavanceerde computers, die patronen en personen herkennen, verwerken al die informatie tot een factuur en een automatische incasso. Dat is een leuke stunt van Amazon, maar het kost een vermogen. Knappe supermarktmanager die dat winstgevend weet te maken.

(12) Bovendien: eerst maar eens kijken hoe de Spar University-app het doet. Op de Utrechtse Hogeschool pakt een studente woensdag rond het middaguur haar mobiel, scant een flesje vitaminewater, en ... helemaal niets. Fronsend buigt een driental medewerkers van Spar University zich over haar iPhone, die het flesje wel scant, maar niet in rekening brengt. “Dat is gek. Zojuist deed hij het nog”, zegt een medewerker, terwijl een van de app-ontwikkelaars direct verdwijnt om het systeem zo snel mogelijk te repareren.

(13) In de lunchpauze, als de logopedie- en verpleegkundestudenten samendrommen voor pistoletjes en salades, is het nog wachten op een functionele update van de Spar University-app. Ondertussen klinkt weer het vertrouwde geluid van de zelfscankassa: ‘biep, biep, biep’ en pinnen maar.

naar een tekst van Remco Andersen, de Volkskrant, 5 april 2018

Vraag 27 1 punt

Alinea’s 1 en 2 hebben een gezamenlijk deelonderwerp. Wat is het onderwerp van deze alinea’s?

  1. A belemmeringen in het betalingsverkeer
  2. B experimenteren met innovatieve betaalmanieren
  3. C Spar University in de Hogeschool Utrecht
  4. D succes van contactloos pinnen
Bekijk het antwoord

Antwoord: B

Vraag 27 in het hele examen

Vraag 28 1 punt

“Zo kunnen klanten van veel vestigingen van Albert Heijn To Go al langer zelf hun boodschappen met de mobiele telefoon scannen. Toch eindigt die klus nu nog aan een (onbemande) kassa waar de klant de inhoud van zijn mandje met een pinpas moet afrekenen.” (regels 29-36)
Wat is het verband tussen deze zinnen? Er is sprake van een

  1. A opsomming.
  2. B tegenstelling.
  3. C toelichting.
  4. D voorwaarde.
Bekijk het antwoord

Antwoord: B

Vraag 28 in het hele examen

Vraag 29 1 punt

“Als straks steeds meer klanten overgaan op kassaloos betalen, dan ontstaan bij die scanner ongetwijfeld opnieuw wachtrijen.” (regels 46-50)
In deze zin is er sprake van een voorwaarde. Aan welk(e) signaalwoord(en) herken je deze voorwaarde? Noteer dit woord/deze woorden in de uitwerkbijlage.

Bekijk het antwoord
  • Noemt het signaalwoord “als” (het woord “dan” hoeft er niet bij). (1p)

Vraag 29 in het hele examen

Vraag 30 1 punt

Volgens de tekst zijn er inmiddels verschillende betaalmethoden in gebruik en zijn er nieuwe betaalmethoden in opkomst. Welke methode wordt (binnenkort) gebruikt door zowel Spar University als Albert Heijn To Go, volgens alinea’s 3, 4 en 5?

  1. A afrekenen met je pinpas
  2. B betalen met je mobiele telefoon
  3. C controle door een codescanner
  4. D gebruik van een bemande kassa
Bekijk het antwoord

Antwoord: B

Vraag 30 in het hele examen

Vraag 33 1 punt

Waarom zijn de kassaloze betaalmethoden vooral een aanvulling op het pinnen en geen vervanging daarvan? Baseer je antwoord op de informatie uit alinea 9. Vul de zin in de uitwerkbijlage aan en gebruik zelf nog maximaal 20 woorden.
Kassaloze betaalmethoden zijn vooral een aanvulling op het pinnen en geen vervanging daarvan, omdat …

Bekijk het antwoord
  • Geeft één van de volgende redenen: het (scannen/afrekenen) is soms sneller/makkelijker bij een kassamedewerker; / het is bij veel boodschappen soms makkelijker om niet alles zelf te scannen; / sommige mensen hebben geen zin om alles zelf te scannen. (1p)

Als de kandidaat meer dan 20 woorden gebruikt, geen scorepunt toekennen.

Vraag 33 in het hele examen

Vraag 34 1 punt

Waar wordt in alinea’s 10, 11 en 12 vooral de nadruk op gelegd?

  1. A op factoren die een rol spelen bij het slagen van het nieuwe betaalsysteem
  2. B op nieuwe taken voor winkelmedewerkers en -managers
  3. C op positieve gevolgen van de nieuwe betaaltechnologie
  4. D op winkels die aangepast moeten worden voor kassaloos betalen
Bekijk het antwoord

Antwoord: A

Vraag 34 in het hele examen

2021, tijdvak 3: Durf te roddelen!

Opgavetekst

Tekst 1 Durf te roddelen!

(1) Roddelen over een collega. Gemeen, vindt de een. Begrijpelijk, zegt Rinus Feddes. Hij promoveert vandaag op een pleidooi1) voor het doorbreken van het taboe op roddelen.

(2) In een bejaardentehuis wordt veel geroddeld, bijvoorbeeld over smakkende medebewoners. Personeel probeert dat geklets aan banden te leggen, om degenen over wie het gaat te beschermen. Maar het is nuttig om jezelf af te vragen waarom er wordt geroddeld. De roddelende ouderen in het verpleeghuis zijn voorbeelden uit het dagelijks leven die Rinus Feddes (69) gebruikt om zijn punt te illustreren. Hij legt het met overtuiging uit, met de twinkeling van de enthousiaste onderzoeker in zijn ogen. “Niet meer fatsoenlijk kunnen eten is iets wat alle ouderen op een gegeven moment overkomt. Dat weten ze zelf ook. Het roddelen en buitensluiten van de smakkenden is voor hen een manier om te kunnen zeggen: wij hebben nog waardigheid.”

(3) We mogen best wat vaker vanuit het perspectief van de roddelaar denken, stelt Feddes. Iedereen roddelt nu eenmaal. Ook Feddes zelf. En er is ook vaak genoeg óver hem geroddeld. Bijvoorbeeld over de vraag of hij dat onderzoek ooit af zou krijgen. Twaalf jaar heeft hij eraan gewerkt. Aan de Hogeschool in Rotterdam waar hij lesgeeft, ontwikkelde hij meerdere vakken over roddelen en informele communicatie. Door de jaren heen vroeg Feddes aan honderden studenten om hun beste roddelverhalen met hem te delen voor zijn proefschrift. De verhalen hielpen hem een heel eigen visie op roddelen te formuleren.

(4) “Als ik studenten vertel dat ik geloof in constructief roddelen, zijn ze meestal eerst verontwaardigd. Roddelen koppelen ze aan iets negatiefs. Maar ik maak een duidelijk onderscheid tussen roddelen en pesten. Pesten is gericht op het bewust kwaad doen van de ander, terwijl roddelen meer gericht is op het in vertrouwen uiten van je onderbuikgevoelens2). Emotioneel ontladen wordt dat in de roddelliteratuur genoemd.”

(5) “Maar ook het aangaan van sociale binding is een belangrijke functie van roddelen. Ik vroeg de studenten hun roddels te clusteren, bijvoorbeeld op basis van wie er over wie roddelt. Dan bleek altijd dat bepaalde groepen over andere groepen roddelen. Bijvoorbeeld de ene kant van een familie over de andere kant of de jongeren over de ouderen. Roddelen blijkt dus een bindmiddel.”

(6) Vocaal vlooien noemt Feddes het ook graag, want ook apen doen niet anders. “Apen besteden een kwart van hun tijd aan het vlooien van elkaar. Dat komt echt niet alleen omdat ze zoveel jeuk hebben. Als twee apen elkaar vlooien, laten ze aan anderen in de groep zien: wij hebben een bondje. Bij mensen gaat dat net zo. Als je een roddel aan iemand vertelt, kom je vaak dicht bij iemand of je fluistert zelfs in iemands oor. Je deelt je verhaal alleen met diegene. Bij wie je wilt horen, bepaalt dus ook met wie je roddelt.”

(7) “Zo ontstaan sociale betrekkingen tussen mensen, buiten de officiële verhoudingen om. Die informele verhoudingen zijn belangrijk,” vindt Feddes, “want je kunt nu eenmaal niet altijd alles recht in iemands gezicht zeggen. Als jij vindt dat je baas zijn vrouw hufterig behandelt, zul je hem dat niet snel zeggen, omdat hij een machtspositie heeft ten opzichte van jou. Dus dan vertel je het aan een collega, want je moet toch ergens heen met je gevoel.”

(8) “Hoe belangrijk roddelen ook is voor het uiten van onze onderbuikgevoelens of het opbouwen van een sociaal netwerk, vanuit de meeste levensovertuigingen wordt praten achter iemands rug om toch echt gezien als iets kwaadwilligs. Je kunt er een ander immers pijn mee doen. Juist daarom is het zo belangrijk om het taboe op roddelen te doorbreken”, zegt Feddes. “Natuurlijk zijn er situaties dat roddelen wel degelijk narigheid oplevert. Maar roddelen verbieden maakt nog niet dat de onderbuikgevoelens die eraan ten grondslag kunnen liggen, zomaar verdwijnen. Denk dus na: waarom roddel ik? En wat zegt dat over mijn behoeftes?”

(9) Hoezeer hij er ook achterstaat, spannend vindt Feddes het wel om naar buiten te treden met zijn pleidooi. Hij weet dat er kritiek op komt. Maar kritiek geven en ontvangen is ook een van de dingen die volgens hem leerzaam zijn aan roddelen. “Door met je onderbuikgevoelens naar buiten te treden, kun je jouw mening toetsen aan die van de ander. Als je je vrouw vertelt dat je de buurman zo’n harde stem vindt hebben, zegt zij misschien wel dat je je aanstelt. Je kunt leren van die tegenspraak, het kan je helpen je eigen grenzen te stellen en te bepalen wat jij belangrijk vindt. Maar dan moet je wel het lef hebben om ermee naar buiten te treden.”

noot 1 pleidooi: betoog om anderen te overtuigen van een standpunt
noot 2 onderbuikgevoelens: niet precies te omschrijven negatieve gevoelens bij een persoon of situatie

naar een artikel van Anne Wijn, Trouw, 8 mei 2018

Vraag 2 1 punt

Wat wordt in alinea’s 3, 4 en 5 behandeld? Deze alinea’s gaan alle over

  1. A de positieve en negatieve kanten van roddelen.
  2. B de sociale functie van roddelen.
  3. C Feddes’ onderzoek naar roddelen.
  4. D het verschil tussen pesten en roddelen.
Bekijk het antwoord

Antwoord: C

Vraag 2 in het hele examen

Vraag 3 1 punt

Waarom is roddelen minder negatief dan pesten volgens Feddes? Citeer de zin uit alinea 4 of alinea 5 die het best het antwoord op deze vraag weergeeft.

Bekijk het antwoord
  • Citeert: “Pesten is gericht op het bewust kwaad doen van de ander, terwijl roddelen meer gericht is op het in vertrouwen uiten van je onderbuikgevoelens.” (regels 53-57) (1p)

Als de kandidaat meer of minder citeert, geen scorepunt toekennen.

Vraag 3 in het hele examen

Vraag 6 1 punt

In de tekst spreekt Feddes over “informele verhoudingen” (regels 89-90). In de uitwerkbijlage staat een tabel met verhoudingen tussen personen. Welke verhoudingen zouden volgens de tekst informeel zijn? Kruis de juiste antwoorden aan in de uitwerkbijlage.

  1. A ouderen in bejaardentehuis – smakkende medebewoners (alinea 2)
  2. B collega – collega (alinea 7)
  3. C baas – werknemer (alinea 7)
Bekijk het antwoord

Antwoord: A en B

Het scorepunt alleen toekennen wanneer alle correcte antwoorden aangekruist zijn. Als er andere antwoorden zijn aangekruist, geen scorepunt toekennen.

Vraag 6 in het hele examen

Vraag 7 1 punt

Welke twee functies heeft roddelen volgens Feddes? Baseer je antwoord op alinea 4 tot en met alinea 8 en schrijf deze functies op in de uitwerkbijlage.

Bekijk het antwoord
  • Noemt beide functies: 1. emotioneel ontladen / uiten van onderbuikgevoelens; 2. aangaan van sociale binding / ontstaan van sociale betrekkingen / opbouwen van een sociaal netwerk. (1p)

Als de kandidaat meerdere antwoorden geeft per functie, alleen het eerste antwoord beoordelen. Als de kandidaat bij functie 1 alleen ‘in vertrouwen uiten’ noemt, geen scorepunt toekennen. Als de kandidaat bij functie 2 alleen ‘vocaal vlooien’ noemt, geen scorepunt toekennen.

Vraag 7 in het hele examen

Vraag 8 1 punt

Citeer uit alinea 9 het zinsgedeelte waarin staat waarom kritiek ontvangen ook leerzaam is.

Bekijk het antwoord
  • Citeert een van de volgende zinsgedeelten: “kun je jouw mening toetsen aan die van de ander” (regels 127-129); “het kan je helpen je eigen grenzen te stellen en te bepalen wat jij belangrijk vindt” (regels 133-135). (1p)

Als de kandidaat meer of minder citeert, geen scorepunt toekennen.

Vraag 8 in het hele examen

Vraag 10 1 punt

Wat is het hoofdonderwerp van deze tekst?

  1. A de verklaringen voor roddelgedrag
  2. B de verschillen tussen pesten en roddelen
  3. C het kwaadwillende karakter van roddelen
  4. D het roddelgedrag van verschillende groepen
Bekijk het antwoord

Antwoord: A

Vraag 10 in het hele examen

2021, tijdvak 3: Mobiel dieet

Opgavetekst

Tekst 2 Mobiel dieet

(1) De zenuwen als je batterij aan het einde van een werkdag bijna leeg is. De onrust vanwege het permanente bereikbaar zijn voor de baas. De constante sociale druk van likes en retweets. Hoe handig de smartphone ook is, hij bezorgt ons op allerlei manieren stress. ’s Avonds op de bank zijn we vaker bezig met werkmailtjes of sociale media dan met goede gesprekken met een geliefde. Ook de wetenschap legt steeds duidelijker het verband tussen smartphones en stress.

(2) Maar hoe kom je op een slimme manier van die smartphonestress af? Veel mensen proberen hun smartphone te ontvluchten door hem op gezette tijden helemaal weg te leggen. Smartphoneloze vakanties beginnen inmiddels een hele industrie te worden. Er zijn allerlei tropische vakantieoorden die aanbieden om je mobieltje voor je in een kluis te bewaren. In het Duitse Zwarte Woud is zelfs een hotel dat kamers heeft voorzien van grafietbehang dat alle mobiele signalen blokkeert.

(3) Ook thuis kun je jezelf op steeds geavanceerdere manieren tegen de smartphone beschermen. Er komen allerlei apps en gadgets uit die toegang tot apps en telefoon blokkeren. Internetwinkels als Amazon en Bol.com bieden een hele selectie van doosjes en hoesjes die werken als een zogeheten kooi van Faraday: er komt geen signaaltje doorheen. Er zijn varianten met tijdsloten, zodat mensen zichzelf letterlijk kunnen afsluiten van de smartphone.

(4) Maar is dat wel de slimste manier om te minderen? De veelgebruikte term ‘digital detox1)’ wekt de indruk dat de smartphone een gif is, iets waarbij je zo ver mogelijk uit de buurt moet blijven. Terwijl dat ding toch ook best wel handig kan zijn. Er moet toch een middenweg te vinden zijn? Want hoe realistisch is het om je helemaal te onttrekken aan de smartphonesamenleving?

(5) Een alternatieve methode is die van de Australische psychologe Jocelyn Brewer, van de Universiteit van Sydney. Brewer zet zich af tegen die kunstmatige tweedeling tussen ‘helemaal online zijn’ of ‘helemaal offline gaan’. Zij is tegen het idee van een digitale detox en vindt dat mensen zich in plaats daarvan op ‘digital nutrition’ moeten richten: digitale voedzaamheid. Je hoeft helemaal niet te stoppen of grafietbehang te nemen om jezelf te beschermen tegen de kwalijke invloed van de smartphone. Wel moet je je veel bewuster worden van hoe vaak je op dat ding zit en wat je er precies op uitspookt.

(6) Het idee van Brewer is gebaseerd op het idee van een uitgebalanceerd, gezond dieet. Net als bij voeding kun je ook bij je smartphone een onderscheid maken tussen ‘junkfood’ en ‘vitamines’, aldus de psychologe. Of neem zoiets als suiker: we zouden niet zonder kunnen, maar je moet ook niet de hele dag door chocola eten.

(7) Brewer heeft met haar onderzoek drie zaken vastgesteld die nodig zijn om digitaal voedzaam bezig te zijn: mindful (je bewust zijn van je smartphonegebruik), meaningful (telkens duidelijk maken waarom je je smartphone pakt, wat je ermee wilt) en moderate (matig je gebruik zodat de smartphone niet de hoofdrol speelt in je leven). Dat klinkt misschien wat vaag, maar het is behoorlijk goed toe te passen.

(8) Om wat meer mindful (de eerste m) te worden wat betreft je smartphonegebruik, kun je bijvoorbeeld de app Moment installeren. Daarmee kun je bijhouden hoeveel tijd je per dag op je smartphone zit en in welke apps dan precies. Daardoor denk je vaker na over de vraag waarom je je telefoon erbij pakt (de m van meaningful). Wil je even zonder na te denken door je Facebooktijdlijn scrollen? Prima, als je je er maar bewust van bent dat je daar zin in hebt en het niet doet uit verveling of automatisme.

(9) Als je na de eerste twee m’s vaststelt dat je eigenlijk te vaak en te nutteloos op je smartphone zit, kun je denken aan de derde: moderate. Dan kun je bijvoorbeeld heel bewust het aantal afleidende push-berichten beperken door die allemaal uit te zetten. Net als de blauwe vinkjes met ontvangstbevestigingen van WhatsApp, die zorgen voor sociale druk om snel te reageren. Ook kun je besluiten je werkmail niet toe te voegen aan je mail-app, zodat je alleen ziet of je mail hebt als je bewust naar je werkmail gaat. Verder kun je de apps van de meeste sociale media van je telefoon verwijderen. Inloggen via de browser-app kan dan natuurlijk nog wel, maar dan is er in elk geval altijd een extra stap, waardoor je jezelf afvraagt wat je eigenlijk wilde doen op Facebook. Heb je daar geen goed antwoord op, dan leg je je telefoon weer weg.

(10) Ook met de drie m’s van Brewer blijft het waarschijnlijk lastig om altijd even gedisciplineerd te blijven en echt de rust te krijgen die je zou willen. Verleiding en gemakzucht liggen altijd op de loer. Wat dat betreft is een digitaal dieet niet heel anders dan ieder ander dieet.

noot 1 detox: ontgifting

naar een artikel van Wouter van Noort, Psychologie Magazine, 22 maart 2018

Vraag 14 1 punt

In alinea 3 staan de volgende drie zinnen:
1 “Er komen allerlei apps en gadgets uit die toegang tot apps en telefoon blokkeren.”
2 “Internetwinkels als Amazon en Bol.com bieden een hele selectie van doosjes en hoesjes die werken als een zogeheten kooi van Faraday: er komt geen signaaltje doorheen.”
3 “Er zijn varianten met tijdsloten, zodat mensen zichzelf letterlijk kunnen afsluiten van de smartphone.”
Je moet een samenvatting maken van de tekst. Welke zin(nen) moet je dan in de samenvatting opnemen? Kruis de juiste zin(nen) aan in de tabel in de uitwerkbijlage.

Bekijk het antwoord
  • Kruist alleen zin 1 aan (“Er komen allerlei apps en gadgets uit die toegang tot apps en telefoon blokkeren.”). (1p)

Vraag 14 in het hele examen

Vraag 16 1 punt

In alinea 4 wordt aangegeven dat er een middenweg moet zijn. Hoe denkt Jocelyn Brewer over de mogelijkheid van een middenweg? Citeer de zin uit alinea 5 of alinea 6 die het duidelijkst haar mening hierover weergeeft.

Bekijk het antwoord
  • Citeert een van de volgende zinnen: “Zij is tegen het idee van een digitale detox en vindt dat mensen zich in plaats daarvan op ‘digital nutrition’ moeten richten: digitale voedzaamheid.” (regels 60-64); “Brewer zet zich af tegen die kunstmatige tweedeling tussen ‘helemaal online zijn’ of ‘helemaal offline gaan’.” (regels 57-60). (1p)

Als de kandidaat meer of minder citeert (per zin), geen scorepunt toekennen.

Vraag 16 in het hele examen

2021, tijdvak 3: Hyperactief en tegelijk doodmoe

Opgavetekst

Tekst 4 Hyperactief en tegelijk doodmoe

(1) “Bij regelmatig gebruik kan een verslaving aan cafeïne optreden”, staat op de website van Youz over energiedranken. Youz is onderdeel van Antez, een Rotterdamse instelling voor geestelijke gezondheidszorg (GGZ), en helpt jongeren met een verslaving. Energiedrankjes staan hier in hetzelfde rijtje als alcohol, cannabis en gamen. Bij dit rijtje staat een verontrustend lijstje risico’s en gevolgen voor de gezondheid, zoals concentratieproblemen, vermoeidheid, lichte depressie en vitamine B-tekort. De GGZ-instelling ziet pepdrankjes dus als verslavende middelen. Ze zitten in blikjes of shotjes, ze bevatten cafeïne, taurine1) en suiker en ze beloven dat ze je ‘vleugels geven’. Maar is energiedrank echt verslavend, zoals wiet of drank?

(2) Woordvoerder Koen Burgerhout van Youz begint met een relativering. “We krijgen die jongeren heel incidenteel binnen. Een handjevol in de afgelopen twee jaar”, zegt hij. “Maar bij dat handjevol, dat soms wel tien halveliterblikken pepdrank per dag wegklokte, waren de problemen wel fors. Door langdurig excessief gebruik zijn die jongeren ernstig ontregeld. Ze waren hyperactief en tegelijkertijd doodmoe door slaapgebrek, met als gevolg schooluitval en problematische thuissituaties. Hun ouders wisten op enig moment ook niet meer wat ze ermee moesten. Het verband met de stevige inname van energiedrank legden ze thuis niet direct. Dat gebeurde pas toen de problemen te groot werden en de jongeren of hun ouders hulp zochten.

(3) Ulco Schuurmans, jeugdarts bij GGD Hart voor Brabant, herinnert zich twee jongens die waren opgepakt en in de cel zaten. “De ene dronk een kratje energiedrank per dag en hij vroeg of hij die op cel ook kon krijgen, anders zou hij hartritmestoornissen krijgen”, vertelt Schuurmans. Het is hem misschien zo goed bijgebleven, omdat hij het maar zelden ziet: jongeren die zo veel ‘pepsap’ drinken dat ze ziek worden als ze het niet krijgen.

(4) Burgerhout geeft uitleg: “Die incidentele gevallen worden bij Youz op een vergelijkbare manier behandeld als een alcohol- of cannabisverslaving: detox en stabilisatie in jargon. Dus eerst stoppen en ontgiften – met milde afkickklachten als hoofdpijn en onrust tot gevolg – en soms hulp van medicijnen. En daarna in balans zien te komen zonder ‘middelen’, je leefstijl veranderen en de oorzaken van je verslaving achterhalen.”

(5) Als je niet zonder iets kunt, zou je dat een verslaving kunnen noemen. Maakt dat energiedrank tot een verslavend middel? “Mensen zeggen dat ze verslaafd zijn aan chocola, aan tv-series, aan kopen. Ja, op die manier kun je ook verslaafd zijn aan de energiedrankjes”, zegt voedingswetenschapper Martijn Katan. Hij is bepaald geen aanhanger van de frisdrankindustrie. Katan toonde namelijk eerder het verband aan tussen frisdrank en obesitas, maar bij de vermeende gevaren van energiedrankjes plaatst hij wel kanttekeningen. “Soms zijn er berichten over mensen die een hartstilstand kregen van energiedrankjes, maar dat is dan meestal in Amerika, waar je van die shotjes met enorme doses cafeïne hebt. Eén blikje Red Bull staat gelijk aan een kop slappe koffie. Om je daar een vergiftiging aan te drinken, moet je met een krat op de wc gaan zitten en achter elkaar doordrinken.”

(6) Ook over de onthoudingsverschijnselen maakt Katan zich niet al te veel zorgen. “Wanneer je gewend bent veel koffie te drinken, kun je barstende koppijn krijgen als je ermee stopt. Dat geldt net zo voor energiedrank als je die ineens laat staan. Maar de afkickverschijnselen zijn niet zo ernstig. Als je energiedrank afpakt, hoef je echt niet 112 te bellen.”

(7) Ook jeugdarts Schuurmans vindt verslaving niet het goede woord voor een stevige dagelijks inname van energiedrankjes – al is het niet zonder risico’s. “Obesitas is risico nummer één van drankjes met zo veel suiker. En als je deze drinkt om de manco’s in je eigen functioneren te dichten, is dat ook niet goed. Die oppeppertjes putten je alleen maar uit, met als gevolg dat je er nog eentje neemt, en zo maar door. En uiteindelijk raakt ook je dag-nachtritme verstoord”, zegt Schuurmans. Maar is het schadelijk? “Hartproblemen of andere fysieke klachten zie ik in de praktijk niet.”

(8) Verslavend durft ook Jitse van Dijk, sociaal-medisch onderzoeker in Groningen, energiedrankjes nog niet te noemen. “Maar het gedrag zit er wel tegenaan.” Na onderzoek onder bijna 9.000 Slowaakse tieners stelde hij het volgende vast: er is een samenhang tussen de consumptie van energiedrank, computergebruik en verminderde schoolprestaties. De jongeren uit het onderzoek die energiedrankjes dronken, hadden meer gezondheids-, gedrags- en schoolproblemen dan jongeren die deze drankjes niet dronken.

(9) Van Dijk: “Wie veel achter de computer zit, doet dat tot diep in de nacht, wordt dan slaperig, neemt een energiedrankje en gaat weer door. En de volgende dag op school heb je het weer nodig om bij de les te blijven. Het gewenste effect wordt niet bereikt, maar dat gevoel heb je dan wel.” Of zoals Schuurmans zegt: “Die drankjes horen bij het hele gedrag. Het zijn vaak jongeren met meerdere problemen, die energiedrankjes gebruiken.”

(10) Voor jongeren die bij Youz komen, maakt het niet uit of energiedrank aan de definitie van verslavend voldoet. Burgerhout: “Zij zijn door excessief gebruik in de problemen gekomen en hebben hulp nodig. Daarom benoemen en behandelen we het als een verslaving. Het gaat erom dat je leert omgaan met het leven zonder middelen.”

noot 1 taurine: een stof die opwekkend werkt en vermoeidheid onderdrukt

naar een artikel van Martine Kamsma, NRC, 23 mei 2017

Vraag 26 1 punt

“Door langdurig excessief gebruik zijn die jongeren ernstig ontregeld.” (regels 30-32)
In alinea 2 wordt een voorbeeld gegeven van dit excessieve gebruik van energiedrankjes. Citeer het zinsgedeelte waarin dit voorbeeld staat.

Bekijk het antwoord
  • Citeert: “(soms wel) tien halveliterblikken pepdrank per dag (wegklokte)” (regels 27-29). (1p)

Als de kandidaat meer of minder citeert, geen scorepunt toekennen.

Vraag 26 in het hele examen

Vraag 28 1 punt

“Die incidentele gevallen worden bij Youz op een vergelijkbare manier behandeld als een alcohol- of cannabisverslaving: detox en stabilisatie in jargon.” (regels 57-62)
Noteer het woord of de woordgroep uit alinea 2 waarmee het aantal gevallen wordt aangegeven.

Bekijk het antwoord
  • Noemt: “(Een) handjevol (in de afgelopen twee jaar)” (regels 25-26). (1p)

Als de kandidaat meer citeert, geen scorepunt toekennen.

Vraag 28 in het hele examen

Vraag 29 2 punten

Welke beweringen over energiedrank zijn juist en welke zijn onjuist op basis van de informatie in alinea’s 5 en 6? Zet bij elke bewering in de uitwerkbijlage een kruis in de juiste kolom.

  • Als je niet zonder iets kunt, dan kan dat als verslaving worden bestempeld.
  • Er bestaat een samenhang tussen het drinken van frisdrank en obesitas.
  • Mensen die veel energiedrankjes drinken, kunnen flinke hoofdpijn krijgen wanneer zij hiermee stoppen.
  • De energiedrankjes in Amerika bevatten evenveel cafeïne als de energiedrankjes die in onze supermarkten verkocht worden.
  • Stoppen met het drinken van energiedrankjes veroorzaakt vaak ernstige onthoudingsverschijnselen.
Bekijk het antwoord
  • Beoordeelt de vijf beweringen juist: 1 juist; 2 juist; 3 juist; 4 onjuist; 5 onjuist. (2p)

Indien vijf goed: 2 punten. Indien vier goed: 1 punt. Indien drie of minder goed: 0 punten.

Vraag 29 in het hele examen

Vraag 30 1 punt

“Die oppeppertjes putten je alleen maar uit, met als gevolg dat je er nog eentje neemt, en zo maar door. En uiteindelijk raakt ook je dag-nachtritme verstoord.” (regels 115-120)
Welke deskundige zegt in alinea 9 en/of alinea 10 ongeveer hetzelfde als wat in bovenstaande zinnen staat? Noteer de naam van deze deskundige in de uitwerkbijlage.

Bekijk het antwoord
  • Noemt de naam van de deskundige: (Jitse) van Dijk. (1p)

Vraag 30 in het hele examen

Vraag 31 1 punt

“(…) er is een samenhang tussen de consumptie van energiedrank, computergebruik en verminderde schoolprestaties. De jongeren uit het onderzoek die energiedrankjes dronken, hadden meer gezondheids-, gedrags- en schoolproblemen dan jongeren die deze drankjes niet dronken.” (regels 130-138)
Wat is het verband tussen deze twee zinnen? De tweede zin

  1. A geeft een uitleg bij wat er in de eerste zin bedoeld wordt.
  2. B is een voorbeeld bij wat er in de eerste zin gesteld wordt.
  3. C noemt een gevolg van wat er in de eerste zin benoemd wordt.
  4. D vormt samen met de eerste zin een opsomming.
Bekijk het antwoord

Antwoord: A

Vraag 31 in het hele examen

Vraag 32 1 punt

Welke zin geeft het best de hoofdgedachte van de tekst weer?

  1. A Het blijft onduidelijk of het drinken van energiedrank verslavend is en ernstige psychische en fysieke klachten tot gevolg heeft.
  2. B Het drinken van energiedrank is niet verslavend, maar excessief gebruik kan wel tot problemen leiden.
  3. C Het drinken van energiedrank is verslavend en heeft ernstige fysieke en psychische gevolgen.
  4. D Het drinken van energiedrank is verslavend en moet daarom als een verslaving behandeld worden.
Bekijk het antwoord

Antwoord: B

Vraag 32 in het hele examen

2021, tijdvak 3: RIVM: 19.000 jongeren lopen risico door energiedrank

Opgavetekst

Tekstfragment RIVM: 19.000 jongeren lopen risico door energiedrank

(1) Een relatief kleine groep jongeren loopt een risico op gezondheidsklachten als gevolg van overmatig gebruik van energiedrank. Het gaat om zo’n 19.000 mensen van dertien tot achttien jaar oud, die drie of meer blikjes per dag nuttigen. Staatssecretaris Paul Blokhuis wil dat er maatregelen genomen worden.

(2) Energiedrankjes bevatten onder andere suikers en cafeïne. Blokhuis kondigde eerder een onderzoek aan naar de gecombineerde effecten van suikers en cafeïne, nadat de Nederlandse Vereniging voor Kindergeneeskunde opriep tot een algeheel verbod op energiedrank voor kinderen. In dat onderzoek concludeert het Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu (RIVM) nu dat gezondheidseffecten als gevolg van acute blootstelling aan bepaalde stoffen “niet kunnen worden uitgesloten”. Alleen al door de grote hoeveelheden suikers die de drankjes bevatten, ontstaan gezondheidsrisico’s.

(3) Een belangrijke kanttekening die de onderzoekers maken, is dat regelmatige consumptie van maximaal één blikje per dag geen problemen geeft, maar dat het eenmalig drinken van een grote hoeveelheid (drie blikjes of meer) risicovol is.

(4) Wel merken de onderzoekers op dat de jongeren die veel energiedrank drinken, in het algemeen een ongezonder leefpatroon kennen. Ze roken meer en drinken meer alcohol dan jongeren die minder energiedrank drinken.

naar een deel van een artikel van Jorg Leijten, NRC, 6 juli 2018

Vraag 33 1 punt

Wat was de aanleiding voor het in het tekstfragment genoemde onderzoek? Citeer het zinsgedeelte met de aanleiding voor het onderzoek.

Bekijk het antwoord
  • Citeert: “(nadat de) Nederlandse Vereniging voor Kindergeneeskunde opriep tot een algeheel verbod op energiedrank voor kinderen” (uit alinea 2). (1p)

Als de kandidaat de hele zin citeert, geen scorepunt toekennen.

Vraag 33 in het hele examen

2019, tijdvak 1: Tekst 1

Opgavetekst

Tekst 1 Advies: laat kind met zakmes spelen

(1) “Niet rennen, Daantje! Niet rennen!” In de speeltuin in het Utrechtse Máximapark krijgt een moeder haar zoontje van zes niet mee naar huis. Op zijn sokken rent hij terug naar het speeltoestel, maar onderweg struikelt hij en barst in huilen uit. “Ik zei toch, niet rennen!”
(2) Veel ouders zijn van nature voorzichtig, maar als je als ouder te vaak ‘pas op’ roept, leert een kind niet om zelf op te letten. Dat is de boodschap van VeiligheidNL, het expertisecentrum dat vrijdag een campagne lanceerde om risicovol spelen van kinderen te bevorderen. Ga risico’s niet uit de weg, geeft het instituut aan. Laat je kind een keer een fikkie stoken, met een zakmes spelen of van een berg af fietsen.
(3) Mariette, de moeder van Daantje, die niet met haar achternaam in de krant wil, kan zich niet vinden in het advies. “Ik verlies Daantje niet snel uit het oog, maar heel beschermend ben ik volgens mij ook niet. Als moeder weet je gewoon wat het beste voor je kinderen is. En dat is niet kinderen in bomen laten klimmen en met een zakmes laten spelen”, zegt ze terwijl ze haar zoontje troost en het zand van zijn broek afklopt. En weg is ie weer.
(4) Dat juist een organisatie die we kennen van adviezen over meubelbeschermhoekjes, antislipmatjes en stopcontactbeveiliging het riskante spelen wil stimuleren, is enigszins verrassend. Het is toch geen 1 aprilgrap? “Nee hoor”, lacht Saskia Kloet van VeiligheidNL. “Een aantal van onze adviezen in het verleden ging misschien te ver. Wij zijn als organisatie de laatste jaren opgeschoven van vooral het beschermen van kinderen, naar het stimuleren van hun vaardigheden, zodat ze met risico’s om kunnen gaan.”
(5) Je hebt risico én je hebt gevaar. “Bij risico’s moet je je kinderen begeleiden, anders gaan ze het nooit leren. En voor gevaar moet je ze behoeden”, aldus Kloet. VeiligheidNL komt nu met de campagne omdat het voorjaar is aangebroken en er weer meer buiten gespeeld gaat worden.
(6) VeiligheidNL heeft de laatste jaren meerdere adviezen aangepast, ingetrokken of afgezwakt. “Zo zeiden we eerst: niet steppen en skaten bij nat weer. Dat advies is geschrapt. En meerdere kinderen op een trampoline raden we ook niet langer af. Let alleen op als er kleintjes bij zijn”, aldus Kloet.
(7) Internationaal wetenschappelijk onderzoek toont aan dat riskant spelen goed is voor de ontwikkeling van kinderen. Daardoor leren ze risico’s inschatten, worden ze zelfredzaam en bouwen ze zelfvertrouwen op.
(8) De meeste ouders die vrijdag in de Bosspeeltuin aanwezig zijn, laten de kinderen spelen zonder zich er al te veel mee te bemoeien. “Dat doe ik thuis ook niet”, zegt Marijn Hoogland, terwijl haar dochter Puck (5) omhoog klautert en op haar schouders gaat zitten. Even verderop rent haar zoon Giel (7) met vriendje Sep (6) tussen de speeltoestellen door. Giel vertelt dat hij heel erg van buiten spelen houdt. Wat hij het liefst doet? “Klimmen! En hutten bouwen! En op de surfplank in het water! Van mama mag hij alles doen wat hij wil”, zegt hij, terwijl hij vragend zijn moeder aankijkt.
(9) “Voor die surfplank is het nu nog te koud”, zegt Hoogland, die met haar gezin langs een waterweg woont. Normaal heeft ze geen omkijken naar de kinderen. Ook niet als ze langs het water spelen. “Ze hebben hun zwemdiploma’s, dus waarom niet? En ze vallen soms tijdens het spelen, maar dat hoort erbij. Als het echt fout gaat, dan weten ze me wel te vinden.” Ze vindt het veel belangrijker dat haar kinderen veel buiten spelen en dingen leren. “Anders zitten ze maar op de iPad.”
(10) “Risico’s vermijden is schadelijk en pech hoort erbij”, zegt ook Ira Helsloot, bijzonder hoogleraar Besturen van Veiligheid aan de Radboud Universiteit. “Je kunt uit een boom vallen en zelfs om het leven komen. Dat is natuurlijk dramatisch. Maar je kunt niet zeggen dat je nooit meer in een boom mag klimmen.”
(11) Hij noemt het onvermijdelijk dat organisaties voor veiligheid tot de conclusie komen dat het negatieve effect van al die veiligheidsmaatregelen groter is dan de positieve effecten. “De gemiddelde Nederlander is al zover. Nu politici nog.” Hij neemt het recente treinongeval bij Harlingen als voorbeeld. “Na zo’n ongeluk wordt meteen opgeroepen om halfbewaakte spoorwegovergangen aan te pakken. Dan ben je een klein risico aan het oplossen met een grote berg geld. Dat moet je niet willen.”
(12) Bij het restaurant tegenover de speelplaats trakteren opa Ben en oma Els Bottram hun kleinkinderen Mees (5) en Jip (3) op limonade. Die drinken ze zo snel mogelijk op om weer te kunnen spelen. Vooral Mees houdt van buiten spelen, hij vindt klimmen in de touwen het leukst. “Dat vond ik vroeger ook fantastisch”, zegt opa Ben. Hij groeide op een boerderij op en klom in bomen om ekster-eieren te stelen. “Dat mag nu ook niet meer”, zegt hij met een glimlach.
(13) Oma Els vult hem aan: “Het is drukker geworden overal. Bijna niemand groeit meer op met veel natuur om zich heen. Daardoor is het gevaarlijker geworden.” Opa Ben knikt. “En niemand heeft een boom in zijn tuin staan, laat staan een goede klimboom.” Of ze hun kleinkind nu zomaar buiten zouden laten klimmen? Na wat twijfel zeggen ze allebei: “Nee.”
(14) Hun dochter Saartje – die naast hen zit – mocht dat vroeger wel. Al mocht zij ook al minder dan haar ouders. “Ik weet dat veel ouders te beschermend zijn geworden.”

naar een artikel van Bas Tooms en Marije Willems, NRC Handelsblad, 1 april 2017

Vraag 3 1 punt

Waarom is het zo verrassend dat VeiligheidNL nu opeens risicovol spelen stimuleert? (alinea 4)

  1. A Het hele jaar hoor je niets en nu in het voorjaar laat VeiligheidNL ineens van zich horen.
  2. B In het verleden probeerde de organisatie VeiligheidNL het kind juist vooral te beschermen tegen risico’s.
  3. C Ouders zijn van zichzelf al erg voorzichtig en hebben geen advies van VeiligheidNL nodig.
  4. D VeiligheidNL heeft in het verleden zijn nut al bewezen, zodat nieuw advies niet nodig is.
Bekijk het antwoord

Antwoord: B

Vraag 3 in het hele examen

Vraag 4 1 punt

“Het is toch geen 1 aprilgrap?” (regels 39-40)
Citeer de zin uit alinea 4, 5 of 6 die duidelijk maakt waarom VeiligheidNL juist rond eind maart met het nieuwe advies komt.

Bekijk het antwoord
  • Citeert de zin: “VeiligheidNL komt nu met de campagne omdat het voorjaar is aangebroken en er weer meer buiten gespeeld gaat worden.” (1p)

Vraag 4 in het hele examen

Vraag 6 1 punt

Welke moeder voedt haar kinderen op volgens de wetenschappelijke inzichten die beschreven worden in alinea 7: Mariette (alinea 3) of Marijn Hoogland (alinea 8 en 9)?
Licht je antwoord toe.

Bekijk het antwoord
  • Noemt Marijn Hoogland en licht toe: zij laat haar kinderen spelen zonder zich er te veel mee te bemoeien / zij laat haar kinderen risicovol/riskant spelen. (1p)

Als de kandidaat bij de toelichting enkel een voorbeeld noemt (klimmen, op een surfplank in het water), geen scorepunt toekennen.

Vraag 6 in het hele examen

Vraag 7 1 punt

“De gemiddelde Nederlander is al zover. Nu politici nog.” (regels 120-121)
Wat moeten politici nog doen?

  1. A de nadelen inzien van de vele veiligheidsmaatregelen
  2. B meer maatregelen treffen om de veiligheid te vergroten
  3. C meer overheidsgeld steken in veiligheidsmaatregelen
  4. D organisaties wijzen op de effecten van veiligheidsmaatregelen
Bekijk het antwoord

Antwoord: A

Vraag 7 in het hele examen

Vraag 9 1 punt

Wat is het onderwerp van deze tekst?

  1. A bevorderen van risicovol spelen van kinderen
  2. B tips voor buitenactiviteiten met kinderen
  3. C toegenomen gevaren voor kinderen buitenshuis
  4. D voordelen van buiten spelen voor kinderen
Bekijk het antwoord

Antwoord: A

Vraag 9 in het hele examen

Vraag 11 1 punt

Wat is de hoofdgedachte van de tekst ‘Advies: laat kind met zakmes spelen’?

  1. A De overheid wil zich bemoeien met de veiligheid buitenshuis door veel regels op te leggen.
  2. B Kinderen zijn de afgelopen generaties te lang te beschermd opgevoed door de ouders.
  3. C Ouders vinden dat ze hun eigen kinderen vrijer moeten laten spelen.
  4. D Risicovol spelen is goed om belangrijke vaardigheden voor later te ontwikkelen.
Bekijk het antwoord

Antwoord: D

Vraag 11 in het hele examen

2019, tijdvak 1: Tekst 3

Opgavetekst

Bron 4

Figuur uit het examen

Zwart-witfoto van twee kinderen. Links een jongen die met beide armen een voorwerp boven zijn hoofd houdt. Rechts een lachend meisje met een hoofddoek. Rechtsonder staat in een grijs vlak de tekst: We komen ook op plekken zonder postcode.

Vraag 13 1 punt

In de foto staat de tekst ‘We komen ook op plekken zonder postcode.’
Leg uit hoe deze tekst van toepassing is op de kinderen op de foto.

Bekijk het antwoord
  • Legt uit dat de kinderen op de foto nomaden zijn / geen huis hebben / geen vaste verblijfplaats hebben en (dus) geen postcode hebben. (1p)

Vraag 13 in het hele examen

2019, tijdvak 1: Tekst 4

Opgavetekst

Tekst 4 Scholen worstelen nog met schermpjes in de klas

(1) De gezichten in de klas van biologiedocent Steven Geurts in Heeswijk-Dinther waren vaak naar beneden gericht, op schermpjes. “Hoe interessant mijn les ook is, ik win het gewoon niet van zo’n apparaatje”, zegt Geurts, die kon blijven waarschuwen en innemen – zijn record is vijftien telefoons in één les.
(2) Hij was het zat ‘politieagentje te moeten spelen’. Daarom kocht hij vorig schooljaar een telefoontas: een soort schoenenzak met dertig genummerde vakjes waar leerlingen tijdens de les hun telefoon in doen.
(3) “Het bevalt fantastisch”, zegt Geurts. “Leerlingen zijn actiever en hebben meer aandacht voor de les.” Dat valt ze zelf ook op. In een opstel voor het vak Nederlands over de telefoontas schreef een leerling dat nu vaker vragen worden gesteld die met het onderwerp van de les te maken hebben. De interesse in het vak lijkt gestegen te zijn.
(4) De meeste leerkrachten staan telefoons in de klas toe, blijkt uit peilingen. Ook gebruiken steeds meer scholen tablets en laptops voor hun onderwijs. Dat leerlingen daar ook andere dingen op doen dan leren, plaatst leraren voor dilemma’s. “Veel leerlingen zijn totaal geobsedeerd door hun telefoon”, zegt geschiedenisdocent Vincent Fiddelaar die lesgeeft op ROC’s in Zaandam en Amstelveen. Hij vindt dat scholen strenger tegen telefoons in de klas moeten optreden.
(5) Leerling Rixte (14) uit Rotterdam: “Vooral in het eerste leerjaar was de halve klas met iets anders bezig. Eén dubbelklik op de iPad en je zit op Snapchat of Instagram en als de docent langsloopt, ben je daar in één dubbelklik ook weer weg.”
(6) “Dat kinderen van nu beter kunnen multitasken, zoals weleens gedacht wordt, is een illusie”, zegt Paul Kirschner, hoogleraar onderwijspsychologie aan de Open Universiteit. “Tal van onderzoeken tonen aan dat het voor de mens onmogelijk is twee informatieverwerkende processen tegelijkertijd uit te voeren, zonder verlies van snelheid en nauwkeurigheid.”
(7) Zo hadden studenten die tijdens het leren af en toe een Facebookbericht ontvingen, bijna twee keer zo veel tijd nodig om een tekst te leren. En studenten die zich tijdens het leren door sociale media lieten storen, scoorden 1 tot 1,5 punt lager, bleek uit onderzoek van Kirschner zelf. Studenten die zichzelf veel smartphonepauzes gunnen, blijken bovendien niet bereid de benodigde extra tijd in het leren te steken.
(8) Als je twee activiteiten waarbij je moet denken tegelijkertijd doet, neem je minder waar. Dat is onder meer onderzocht door mensen in een simulator te laten rijden: met telefoon, zonder telefoon en onder invloed van alcohol. De bellende mensen veroorzaakten zelfs meer ongelukken dan de dronken mensen.
(9) Kirschner: “Beeld je maar in dat je in een vergadering zit en op je telefoon bezig bent. Dan hoor je even niet wat er gezegd wordt, terwijl je niet ineens doof bent geworden. Je kunt de betekenis van wat je leest en hoort niet tegelijkertijd verwerken.”
(10) “Mensen die veel multitasken, kunnen onbelangrijke prikkels op den duur minder goed negeren”, zegt hij. “Dat gaat waarschijnlijk op voor de huidige generatie beeldschermgebruikers. Zij kunnen zich minder goed concentreren.”
(11) Dat veel scholen een oplossing zoeken voor alle schermpjes in de klas, blijkt uit de populariteit van de telefoontas: in augustus vorig jaar op de markt gekomen en inmiddels hangt hij op zo’n 400 scholen in alle lokalen. Zo hangt geregeld voor 20.000 euro aan apparatuur aan de muur. Sommige scholen voerden samen met de tas een telefoonprotocol in met regels voor ‘bewust' gebruik.
(12) De telefoontas is een idee van Martijn en Nienke Baars, getrouwd en beiden docent in Apeldoorn. Ook zij zagen kinderen in de les steeds afgeleid worden. Tegelijkertijd zagen ze het nut van de mobiele telefoon in de klas: voor quizzen, opdrachten of om woordjes op te zoeken. De smartphone helemaal uit de klas weren, dachten ze, is de oplossing niet. Een middenweg is beter: het schermpje uit de broekzak, maar niet ver uit de buurt.
(13) “De meeste scholen kiezen een middenweg als het om technologie gaat”, zegt Kees van Domselaar, voorzitter van de iScholenGroep, een netwerk van tachtig middelbare scholen die ervaringen delen over informatietechnologie. Niet: leerlingen van 9 tot 5 naar een scherm laten turen, want dan vervang je de ene monocultuur door de andere. Maar: de digitalisering van de samenleving ook niet buiten de klas houden. “Het onderwijs moet geen museum worden”, zegt Van Domselaar. Iets als een iPadschool noemt hij een hype. “Technologie kan hoogstens een middel zijn. We hebben toch ook geen digibordscholen?”
(14) Ook Kirschner zegt dat ICT in het onderwijs goed kan zijn, maar het moet geen doel op zich zijn. “Er werd een tijd geroepen dat leerlingen uit het internettijdperk een soort homo zappiëns1) zouden zijn; digital natives2), die op een heel andere manier leren. Dat slaat nergens op. Onze schedels en hersenen zijn in 10.000 jaar niet zo veel veranderd.” Hij voegt eraan toe: “Kinderen van nu kunnen ook niet vanzelf met de computer werken, net zoals ze ook niet zomaar kunnen autorijden. Ze moeten dat eerst aanleren.”
(15) Omgaan met mobiele telefoons is ook iets dat je moet leren, vindt Van Domselaar. “Leerlingen moeten leren dat het sociaal onwenselijk is tijdens de les te whatsappen. Daarin ligt een taak voor docenten.” Over afleiding is hij nuchter. “Docenten die geen orde kunnen houden, kunnen dat ook niet met een iPad. Vroeger las ik bij bepaalde leraren ook hele jaargangen Donald Duck in de les.”
noot 1 homo zappiëns: een generatie kinderen en jongeren die opgroeit met beeldschermen en apparaten. Hierbij wisselen ze moeiteloos van het ene apparaat of beeldscherm naar het andere.
noot 2 digital natives: de generatie kinderen en jongeren die met digitale technologieën is opgegroeid

naar een artikel van Mirjam Remie, NRC, 3 september 2017

Vraag 19 1 punt

Welke uitspraak over alinea 6 is waar?

  1. A Als mensen twee informatieverwerkende processen tegelijkertijd uitvoeren, dan doen ze dat langzamer en minder goed.
  2. B Als mensen twee informatieverwerkende processen tegelijkertijd uitvoeren, dan verliezen ze geen snelheid of nauwkeurigheid.
  3. C Kinderen konden vroeger beter multitasken dan nu en waren daarin toen ook sneller en nauwkeuriger.
  4. D Kinderen van nu kunnen beter multitasken dan vroeger en zijn daarin ook sneller en nauwkeuriger.
Bekijk het antwoord

Antwoord: A

Vraag 19 in het hele examen

Vraag 21 2 punten

Geef van de beweringen in de uitwerkbijlage aan of deze juist of onjuist zijn op basis van alinea’s 7 en 8.
Zet bij elke bewering een kruis in de juiste kolom.
1 Je leert sneller als je intussen ook af en toe een Facebookberichtje leest.
2 Als je tijdens het leren social media gebruikt, haal je lagere scores.
3 Als je regelmatig smartphonepauzes neemt, verhoogt dat de bereidheid om extra tijd aan leren te besteden.
4 Dronken mensen veroorzaakten in het onderzoek meer ongelukken dan bellende mensen.
5 Als je op je telefoon bezig bent en tegelijk naar iemand luistert, neem je niet alle informatie op.

Bekijk het antwoord
  • Kruist bij alle vijf beweringen de juiste kolom aan: 1 onjuist, 2 juist, 3 onjuist, 4 onjuist, 5 juist. (2p)

Puntentabel uit het correctievoorschrift: indien vijf goed 2; indien vier goed 1; indien drie of minder goed 0.

Vraag 21 in het hele examen

Vraag 22 2 punten

In alinea 13 schetst Van Domselaar twee uitersten als het om technologie in het klaslokaal gaat.
Welke twee uitersten zijn dit?

Bekijk het antwoord
  • Noemt dat leerlingen van 9 tot 5 / de hele schooldag naar een scherm laten turen. (1p)
  • Noemt de digitalisering (van de samenleving) buiten de klas houden. (1p)

Vraag 22 in het hele examen

Vraag 25 1 punt

Wat is een belangrijke conclusie van deze tekst?
Scholen hebben moeite met het gebruik van digitale apparaten in de klas

  1. A en kiezen dan ook voor een verbod daarvan in het lokaal.
  2. B en vinden dat de docenten hier zelf strenger tegen moeten optreden.
  3. C maar hebben de oplossing gevonden in de telefoontas.
  4. D maar hebben een mogelijke oplossing gevonden in de telefoontas.
Bekijk het antwoord

Antwoord: D

Vraag 25 in het hele examen

2019, tijdvak 2: Opgeruimd staat netjes

Opgavetekst

Tekst 1 Opgeruimd staat netjes

Opgeruimd staat netjes
Tekst 1 naar een artikel van Anne Vegterloo, Quest, april 2017

(1) Een opgeruimd huis is een opgeruimd hoofd, zo luidt het cliché. De meeste opruimgoeroes en organisatiefanaten (ja ja, die bestaan) zweren bij de heilzame werking van een flinke poetsbeurt. Als je geen grip op je leven kunt krijgen, dan toch in elk geval wel op je huishouden. Jammer dat opruimen stomvervelend is. Vooral omdat het nooit, echt nooit, klaar is. Elke week dwarrelt er nieuw stof, zijn de handdoeken weer vies en ligt er opnieuw een stapel oude kranten klaar voor de papierbak. En als je dan toch een keer voortvarend en vol goede moed een opruimsessie begint, is dat gevoel meestal halverwege al weggeëbd. Gevolg: de spullen die je uit de kast had getrokken om ‘echt eens goed uit te zoeken’ liggen de daaropvolgende weken in de kamer, waardoor het huis rommeliger is dan voor de opruiming. Dat neemt niet weg dat het wel lekker is als het huis een keer aan kant is. Maakt opruimen echt gelukkig?

(2) In zelfhulpboeken wordt het verband tussen psychische gezondheid en opruimen makkelijk gelegd. Aanhangers van de populaire Japanse opruimgoeroe Marie Kondo beweren dat je met haar opruimmethode niet alleen van je spullen afkomt, maar ook meteen je verleden verwerkt en je leven voor altijd verandert. Er zijn wel een paar eisen. Zo mag je van Kondo bijvoorbeeld niet je sokken in elkaar draaien tot een bolletje (want dan worden ze moe) en je moet je spullen hardop bedanken voor het werk dat ze voor je doen. Dat zal niet iedereen geestelijk gezond vinden.

(3) Toch is het opruimen-is-goed-voor-je-verhaal niet helemaal uit de lucht gegrepen. Uit een studie aan Indiana University (VS) bleek dat mensen met schone, opgeruimde huizen gezonder waren dan mensen met rommelige huizen. De deelnemers (zo’n duizend mensen tussen de 49 en 65 jaar) met de schoonste en netste huizen waren niet alleen gezonder, maar ook het actiefst. Niet omdat ze in het dagelijks leven nou zo veel aan sport deden, maar omdat al dat schoonmaken en opruimen alleen al voor voldoende beweging zorgde.

(4) Van beweging weten we wel dat het goed voor je is. Zit de kracht van opruimen ’m daar dan in? Volgens huishoudcoach Els Jacobs speelt het bewegingsaspect zeker mee. Sinds 2006 helpt ze als professional organizer1) klanten hun huis (en hun leven) op orde te krijgen. Vrijwel elke keer ziet ze dat mensen ervan opknappen als de troep weggewerkt is. “Wetenschappelijk getoetst is dat niet, wel is het gebaseerd op tien jaar ervaring in het vak”, zegt Jacobs. “Juist het duffe afstoffen van een keukenkastje kan je helpen als je in de put zit. Je bent fysiek bezig, je kunt even je gedachten verzetten en je ligt in elk geval niet sip op de bank.” Wat volgens Jacobs ook belangrijk is: in een opgeruimde omgeving heb je meer zicht op wat je nog moet doen en krijg je ook meer gedaan. “Sommige mensen komen om in de spullen. Als ze dan iets nodig hebben, zijn ze eerst uren aan het zoeken. Dat schiet niet op. Ook vergeten ze rekeningen te betalen of facturen te versturen, omdat de post overal verspreid ligt. Dat zorgt voor stress.”

(5) Je kunt je natuurlijk wel afvragen wat op wat invloed heeft. Zorgt de rommel voor stress? Of ontstaat de rommel doordat je gestrest bent en geen puf hebt om op te ruimen?

(6) Beide zijn waar, denkt Jacobs. Die dozen oude studieboeken in de slaapkamer of de steeds groter groeiende stapel folders en tijdschriften onder de salontafel zijn volgens haar allemaal knipperlichten. En elke keer als je blik langs zo’n lampje komt, gaat het af. Je denkt dan: ach, verrek, daar moet ik nog iets mee doen. Jacobs: “Al die dozen oude studieboeken en spullen staan voor uitgestelde beslissingen en taken. Hou je je oude studieboeken of gooi je ze weg? Als je daar steeds mee geconfronteerd wordt, heb je nooit het gevoel dat je even niks hoeft.”

(7) Vooral voor vrouwen blijkt het lastig thuis te ontspannen. Vrouwen die hun huis omschrijven als ‘rommelig’, ervaren meer stress en hebben daarom vaker last van depressieve gevoelens, concludeerden onderzoekers van de University of California (VS). En wie al gestrest is door gezinsleven of een drukke baan, heeft waarschijnlijk ’s avonds nog minder zin om op te ruimen. De chaos in huis maakt de stress alleen maar erger. Volgens de Californische onderzoekers zorgt de rommel voor een soort schuldgevoel. Je vindt dat je moet opruimen, maar ziet dat je dat niet hebt gedaan. Wellicht word je dus niet gelukkig van opruimen, maar juist ongelukkig van rommel.

(8) Toch niet overtuigd van het nut van opruimen? Dat hoeft niet erg te zijn. Jacobs: “Zolang je geen last hebt van de rommel, hoef je jezelf echt niet te dwingen alles tot in de puntjes te organiseren. Opruimen kan een middel zijn om andere taken gedaan te krijgen. Je kunt misschien pas echt beginnen aan een belangrijke opdracht als je eerst orde hebt geschapen in de papieren op je bureau.” Aan de andere kant zorgt dat rommelige bureau wel voor originele ideeën. En dat is niet alleen gebaseerd op het gegeven dat creatieve genieën als Steve Jobs en Albert Einstein extreme rommelkonten waren. Onderzoek leert: troep maakt creatief. Bij een reeks experimenten van de University of Minnesota in de VS moesten deelnemers opdrachten aan rommelige of lege bureaus uitvoeren. De conclusie was helder: de proefpersonen die aan rommelige bureaus hadden gezeten, kwamen met veel meer verrassende oplossingen voor de opdrachten dan zij die aan een leeg bureau hadden gezeten. De chaos maakt je een beetje tegendraads, denken de onderzoekers. Dat maakt het makkelijker om met creatieve ideeën te komen, in plaats van toch weer te kiezen voor een traditionele en saaie oplossing, zo is het idee.

(9) Maar let dan wel even extra goed op voor je je werk inlevert, want in een ongeorganiseerde omgeving maak je sneller fouten. Als je een rommelkont bent, moet je wel iets beter je best doen.

noot 1 professional organizer: iemand die als werk heeft mensen te helpen met het organiseren van bijvoorbeeld hun huishouden of administratie

Vraag 2 1 punt

In de eerste alinea staat tussen haakjes: “ja ja, die bestaan”. (regel 4)
Wie geeft deze toelichting?

  1. A Anne Vegterloo, de schrijfster van de tekst
  2. B één van de organisatiefanaten
  3. C huishoudcoach Els Jacobs
  4. D opruimgoeroe Marie Kondo
Bekijk het antwoord

Antwoord: C

Vraag 2 in het hele examen

Vraag 3 1 punt

De populaire Japanse opruimgoeroe Marie Kondo en haar aanhangers zijn voorstander van opruimen. (alinea 2)
→ Welke drie gevolgen heeft opruimen volgens haar aanhangers?

Bekijk het antwoord
  • Noemt alle drie de gevolgen: je komt van je spullen af; je verwerkt je verleden; je (je) leven verandert (voor altijd). (1p)

Alle gevolgen moeten gegeven zijn voor toekenning van het scorepunt. Noemt de leerling per nummer meerdere gevolgen, dan wordt enkel het eerst genoemde gevolg beoordeeld.

Vraag 3 in het hele examen

Vraag 5 1 punt

In alinea 4 noemt huishoudcoach Els Jacobs twee hoofdredenen voor de kracht van opruimen. De eerste hoofdreden is: fysiek bezig zijn.
→ Citeer de zin waarin de tweede hoofdreden genoemd staat.

Bekijk het antwoord
  • Citeert de zin: “(Wat volgens Jacobs ook belangrijk is:) in een opgeruimde omgeving heb je meer zicht op wat je nog moet doen en krijg je ook meer gedaan.” (1p)

Het gedeelte tussen haakjes hoeft niet geciteerd te worden (regels 77-81).

Vraag 5 in het hele examen

Vraag 6 1 punt

“Zorgt de rommel voor stress?” (regels 90-91)
Volgens de informatie uit alinea 7 wel.
→ Citeer de zin uit alinea 7 die het duidelijkst aangeeft hoe de rommel voor stress zorgt.

Bekijk het antwoord
  • Citeert: “Volgens de Californische onderzoekers zorgt de rommel voor een soort schuldgevoel.” (regels 122-124) (1p)

Vraag 6 in het hele examen

Vraag 8 1 punt

“(…) troep maakt creatief.” (regels 146-147)
→ Citeer de zin uit alinea 8 die het duidelijkst de reden hiervoor weergeeft.

Bekijk het antwoord
  • Citeert: “De chaos maakt je een beetje tegendraads, denken de onderzoekers.” (regels 157-159) (1p)

Vraag 8 in het hele examen

Vraag 10 1 punt

Welke zin geeft het beste de hoofdgedachte van de tekst weer?

  1. A Mensen met opgeruimde en schone huizen zijn gezonder dan mensen met rommelige huizen.
  2. B Mensen met rommelige huizen zijn veel creatiever, dus opruimen is niet noodzakelijk.
  3. C Opruimen kan helpen je beter te voelen, maar niet iedereen heeft last van rommel.
  4. D Opruimen zorgt voor een betere lichamelijke en psychische gesteldheid.
Bekijk het antwoord

Antwoord: C

Vraag 10 in het hele examen

2019, tijdvak 2: Een punt maken.

Opgavetekst

Tekst 4 Een punt maken.

(1) Persoon 1: Gaat onze afspraak vanavond nog door?
Persoon 2: Wat mij betreft wel.
Persoon 1: We kunnen naar die nieuwe kroeg? Half negen daar?
Persoon 2: Is goed.
Hoe las u dit whatsappgesprekje? De kans is groot dat Persoon 2 in uw hoofd een wat nukkig, ongezellig type is. Terwijl hij (of zij) in feite niks onaardigs heeft gezegd. Het probleem zit ’m in het gebruik van de punten na elke zin: die maken hem ongezellig. Hij (of zij) gaat wel mee de kroeg in, maar was liever thuisgebleven om ‘Wie is de Mol?’ te kijken.

(2) De komst van appen, sms’en en chatten heeft invloed op de taal. Niet alleen omdat nieuwe afkortingen en woorden ontstaan - LOL1) bijvoorbeeld, of suc6 - maar ook omdat de betekenis van leestekens verandert. Veel uitroeptekens in een sms’je? Overdreven en onoprecht. Doorloop-puntjes (…) in die mail van je collega? Passief-agressief. Waarom verschilt digitale taal (digi-taal) van het gewone Nederlands? En moeten we ons daar zorgen over maken?

(3) Lieke Verheijen is aangesloten bij de Radboud Universiteit in Nijmegen en doet onderzoek naar digi-taal onder jongeren. Communicatie via nieuwe media kent andere conventies2) dan we gewend zijn van het Standaardnederlands, stelt ze. Zo gebruiken met name jongeren veel afkortingen (LOL, BRB3)), worden woorden fonetisch gespeld (jonguh) of worden letters weggelaten (lache).

(4) Maar ook voor interpunctie gelden andere regels. “Via sms of whatsapp willen we snel, praktisch communiceren. Leestekens als punten en komma's die niet essentieel zijn voor het tekstbegrip, worden vaak weggelaten. Hetzelfde geldt voor accenten op letters.” Wat ook niet helpt, is dat de punt bij veel smartphones, bijvoorbeeld iPhones, op een ander toetsenbordje zit dan de letters. Een punt zetten vergt dus relatief veel moeite.

(5) Toch is het niet alleen het apparaat of programma zelf dat de regels bepaalt. Met de komst van Twitter werd bijvoorbeeld verwacht dat gebruikers meer afkortingen en samentrekkingen zouden gebruiken; een tweet is gelimiteerd tot 140 karakters. De Amerikaanse taalwetenschapper Mark Liberman liet echter zien dat dit ongegrond was. Hij vergeleek een serie tweets met een aantal Britse literaire werken en constateerde dat de gemiddelde woordlengte op Twitter langer is.

(6) Digi-taal wordt ook sterk gevormd door het gebrek aan sociale context bij een appje of sms. In een gesprek gebruiken we namelijk intonatie en gezichtsuitdrukkingen om duidelijk te maken wat we bedoelen, terwijl we het in een appje met tekst moeten doen. Daarom ontstaan nieuwe manieren om woorden kracht bij te zetten. Emoji zijn hier erg geschikt voor, maar het kan ook prima zonder. Door bepaalde letters te herhalen, bijvoorbeeld: ‘Zooo geen zin in school vandaag.’ Of door extra hoofdletters: ‘Deze week vier tentamens, DRUK.’

(7) Terug naar het gebruik van punten. Sinds wanneer hebben die een emotionele lading gekregen? Wetenschappers van Binghamton University (VS) lieten een groep studenten berichtjes beoordelen met of zonder punten aan het eind. Bijvoorbeeld deze uitwisseling:

Persoon 1: Diana en ik hebben een leuke avond gehad bij dat Chinese eettentje! Bedankt voor de tip, was erg lekker
Persoon 2: Graag gedaan, fijn dat het leuk was.

De studenten moesten oordelen over Persoon 2: hoe oprecht klonk zijn berichtje? Wat bleek: als Persoon 2 een punt had gebruikt, werd zijn bericht gelezen als minder oprecht. Bij het testen van dezelfde berichten in de vorm van handgeschreven briefjes, was dit effect er niet.

(8) Waarom die verschillen? Dat heeft weer te maken met de verschillende schrijfconventies die gelden bij verschillende tekstgenres. Bij sms en chat is de norm: geen punten, tenzij echt noodzakelijk. “Dus als iemand toch een punt gebruikt, zoeken we daar iets achter,” zegt Verheijen, “bijvoorbeeld dat iemand geïrriteerd is of een duidelijk statement wil maken. Dat vind ik, punt.”

(9) “Dat digi-taal afwijkt van standaardtaal is op zich geen probleem, zolang alle gebruikers maar de normen kennen. Doorgaans zijn jongere generaties, opgegroeid met internet, hier beter van op de hoogte dan oudere generaties. Vandaar dat weleens misverstanden ontstaan”, zegt Verheijen. “Oudere mensen die zes of zeven uitroeptekens achter elkaar zetten, bijvoorbeeld. Of een ander klassiek voorbeeld: alles in hoofdletters. Alsof je constant schreeuwt.”

(10) “Verder is het nog maar de vraag hoe definitief de veranderingen zijn”, zegt taalkundige Marc van Oostendorp. De media veranderen namelijk sneller dan de taal. “Vroeger stuurden we sms'jes met een gelimiteerd aantal karakters. Daardoor kwamen afkortingen als LOL en BRB. Nu communiceren we vooral via media waar geen limiet bestaat en neemt ook het aantal nieuwe afkortingen af. En misschien raken die bestaande afkortingen wel weer uit de gratie.”

(11) Zal digi-taal straks doorsijpelen in het Standaardnederlands? Die vrees bestaat al jaren. In 2004 bleek uit een online enquête van tijdschrift Onze Taal dat 66 procent van de deelnemers dacht dat sms'en zou leiden tot taalverloedering. Een paar jaar later ging de discussie vooral over msn-taal4). “Toch is er maar weinig wetenschappelijk bewijs voor deze stelling”, zegt Van Oostendorp. “De Romeinen klaagden al over taalverloedering. Terwijl het een vaag begrip is, want wanneer verloedert taal? Als mensen hun gedachten minder goed kunnen verwoorden? Daar hoeven we ons echt geen zorgen over te maken; die pubers op het schoolplein begrijpen elkaar prima.”

(12) Verheijen onderzoekt nu of chatten en appen de schrijfvaardigheid van middelbare scholieren beïnvloedt. “Vooralsnog lijkt de schade mee te vallen. Er zijn signalen dat scholieren door sociale media juist creatiever met taal omgaan, dat is positief voor hun taalontwikkeling. Negatieve effecten lijken vooral zichtbaar te zijn bij spellingdetails als hoofdletters en leestekens; die schieten er vaker bij in.” Het kan dus dat puntkomma's, doorlooppuntjes en haakjes minder vaak te zien zullen zijn. Maar of dat nou zo'n ramp is? “Uiteindelijk bepalen we zelf de taalregels, dus het wordt pas een probleem als wij er een probleem van maken.”

noot 1 LOL: Engelse afkorting van ‘laughing out loud’, wordt gebruikt om aan te geven dat je iets heel grappig vindt
noot 2 conventies: afspraken en opvattingen (over taalgebruik)
noot 3 BRB: Engelse afkorting van ‘be right back’, wordt gebruikt om aan te geven dat je zo terug bent
noot 4 msn-taal: met msn wordt msn-messenger bedoeld, een van de eerste chatprogramma’s op de computer

naar een artikel van Anouk Vleugels, Het Parool, 25 januari 2017

Vraag 18 1 punt

In alinea 3 en 4 noemt Lieke Verheijen van de Radboud Universiteit van Nijmegen vier veranderingen in conventies die optreden bij digi-taal.
→ Noteer deze vier veranderingen in conventies.

Bekijk het antwoord
  • Noteert alle vier de veranderingen: gebruik van veel afkortingen (door jongeren); gebruik van fonetische spelling; letters (worden) weggelaten; andere regels voor interpunctie / weglaten van leestekens (als punten en komma’s die niet essentieel zijn voor het tekstbegrip). (1p)

Alle elementen moeten correct zijn voor toekenning van het scorepunt.

Vraag 18 in het hele examen

Vraag 20 1 punt

De Amerikaanse taalwetenschapper Mark Liberman toonde aan dat het niet altijd alleen het apparaat of programma zelf is dat de regels bepaalt.
→ Citeer de zin waarin uitgelegd wordt hoe hij dit aantoonde.

Bekijk het antwoord
  • Citeert: “Hij vergeleek een serie tweets met een aantal Britse literaire werken en constateerde dat de gemiddelde woordlengte op Twitter langer is.” (regels 65-68) (1p)

Vraag 20 in het hele examen

Vraag 21 1 punt

In alinea 6 worden drie manieren genoemd waarmee je toch sociale context kunt toevoegen aan een appje of sms’je.
→ Noteer deze drie manieren.

Bekijk het antwoord
  • Noteert alle drie de manieren: (door gebruik van) emoji; (door) het herhalen van (bepaalde) letters; (door) extra hoofdletters (te gebruiken). (1p)

Alle elementen moeten correct zijn voor toekenning van het scorepunt.

Vraag 21 in het hele examen

Vraag 26 1 punt

In de tekst worden twee hoofdvragen gesteld: “Waarom verschilt digitale taal (digi-taal) van het gewone Nederlands?” (regels 27-29) en “En moeten we ons daar zorgen over maken?” (regels 29-30)
→ Bij welke alinea uit het middenstuk begint het antwoord op de tweede hoofdvraag?

Bekijk het antwoord
  • Noemt alinea 9. (1p)

Vraag 26 in het hele examen

Vraag 27 2 punten

Het onderzoek van Verheijen gaat over de invloed van chatten en appen op de schrijfvaardigheid van scholieren.
→ Noteer het positieve gevolg en het negatieve gevolg van chatten en appen dat zij noemt.

Bekijk het antwoord
  • Noemt het positieve gevolg: scholieren worden creatiever met taal. (1p)
  • Noemt het negatieve gevolg: spellingdetails (als hoofdletters en leestekens) schieten er vaker bij in / worden vaak vergeten / worden niet gebruikt. (1p)

Vraag 27 in het hele examen

Vraag 28 1 punt

Citeer de zin uit alinea 12 die het duidelijkst aangeeft hoe Verheijen denkt over de invloed van sociale media op taal.

Bekijk het antwoord
  • Citeert: “Uiteindelijk bepalen we zelf de taalregels, dus het wordt pas een probleem als wij er een probleem van maken.” (regels 181-184) (1p)

Vraag 28 in het hele examen

2018, tijdvak 1: Tekst 1

Opgavetekst

Tekst 1 De keerzijde van het spotprijsparadijs

(1) “Gaat het nog?” Fronsend tikt een moeder op de schouder van haar tienerdochter in de lange rij voor de paskamers in Primark in Groningen. [5]Het meisje zucht. Er zijn nog vele wachtenden voor haar. Maar als ze eenmaal in die paskamer is, wordt het leven teruggebracht tot drie overzichtelijke basisregels. Zo staat op [10]een turquoise bord te lezen: ‘Try it, like it, buy it’1).

(2) Buiten op de Westerkade is het duidelijk dat het gros van de klanten die boodschap ter harte heeft [15]genomen. Overal zie je de bruine papieren tassen met het logo van de Ierse kledingprijsvechter: op de stoelen van het terras, aan de armen van vrouwen en meisjes, meestal [20]vriendinnen of de moeder-dochtervariant.

(3) Action. TKMaxx. Primark. De winkelende mens kan tegenwoordig voor een spotprijsje zijn tassen volgeladen, [25]in grotere hoeveelheden dan zijn of haar kast kan bergen. Koopverslaving is een aandoening geworden, ‘ontspullen’ een trend en tussen deze twee uitersten dwaalt de [30]consument op de tast naar een nieuw evenwicht.

(4) Lisa Hummel (21) en Renée Dijkema (22) hebben hun tassen in een hoekje geschoven van een restaurant. [35]Ja, ze zijn naar Primark geweest, ook al hadden ze zich nog zo voorgenomen om er niet naar binnen te gaan. Renée: “Het was ons woensdagochtendgeheim. Eigenlijk [40]vinden we het afschuwelijk, het graaien in al die goedkope kleding, met de kinderarbeid in je achterhoofd. En je koopt heel veel wat je niet nodig hebt.”

[45](5) Maar ja. Toch even kijken. Lisa: “Een beetje neuzen is vrouwen eigen.” En nu zitten ze hier met allebei twintig paar sokken, een shirtje, twee shortjes, een olifantenpyjamabroek [50]en een kaars. “Veel mensen kopen daar om het kopen”, zegt Renée. “Zo zijn wij niet. Wij zijn wat ouder, we weten zo langzamerhand wat onze kledingstijl is. Als wij iets [55]écht leuks willen, gaan we liever naar wat kleinere winkels.”

(6) Lisa studeert Europese talen en culturen, Renée zit op de kunstacademie. Ze hebben allebei een goedbetaald [60]bijbaantje. “Ik denk dat we te veel geld hebben en te veel spullen”, zegt Renée. Lisa merkt op dat er een soort tweedeling ontstaat in de maatschappij: “Aan de ene kant de massa [65]die graag veel en goedkoop koopt, en een tegenbeweging van liefhebbers van fair trade (eerlijke handel), biologisch eten en tweedehands of juist minder spullen. Het is de nieuwe [70]verzuiling2).”

(7) Psycholoog Carien Karsten voltooide haar studie aan de Rijksuniversiteit Groningen en is gespecialiseerd in koopgedrag. Ze ziet die [75]tegenbeweging niet de overhand krijgen. “Alles in de maatschappij is gericht op de buitenkant. Mensen lijken vergeten te zijn dat je je identiteit niet kunt kopen.” Ze denkt [80]dat shoppen is ontstaan toen warenhuizen hun intrede deden en vrouwen een manier vonden om aan het publieke leven deel te nemen.

(8) “Dat is iets anders dan het massale [85]kopen van vandaag de dag”, zegt ze. “Vroeger had je een zomer- en een wintercollectie. Later kwamen daar de herfst- en voorjaarscollectie bij. Primark heeft zeventien collecties, [90]om de paar weken ligt er wat nieuws en dat speelt in op de hebzucht.”

(9) Generaties lang was het volgens haar de norm om geen schulden te [95]maken. Deze norm veranderde in de jaren tachtig, toen mensen meenden recht te hebben op geluk en zichzelf gingen verwennen door te shoppen. “Daardoor voel je je beter, het geeft [100]zelfwaardering, zo is uit onderzoek gebleken. Maar niet in de mate waarin het nu gebeurt. Tachtig procent van je tijd draag je twintig procent van je kleding.”

[105](10) Wie de drukte van de winkels de rug toekeert, ziet een lezende dame achter een van de statige ramen van haar bovenwoning. Het is Ans Wooldrik, die, in de 48 jaar dat ze [110]met haar man aan de Westerhaven woont, de wereld meer dan eens zag veranderen. Zij veroordeelt de veranderende wereld niet, maar ze doet er niet volop aan mee.

[115](11) Wooldrik vaart haar eigen koers. Haar boodschappen haalt ze grotendeels op de markt, gezellig in de drukte van de binnenstad. Een heel andere drukte dan die tegenover [120]haar huis, waar ze ooit kon kijken tot het water bij het hoofdstation. En nu? Wooldrik schudt haar hoofd. “Nu is het een puinhoop van studenten en winkels. En van fietsen en auto’s, nu [125]Primark is geopend.”

(12) Ze schiet in de lach. “Wij zijn zondag even gaan kijken, buiten. Die rijen. Ik heb nog nooit zoiets gezien. Rijen mensen voor de winkel, rijen [130]auto's voor de parkeergarage.” Ze is binnen geweest in de nieuwe modezaak. Tien stappen, toen maakte ze rechtsomkeert. “Het is er een bende. De helft van de kleren ligt onder de [135]rekken. Maar ja, ik ben natuurlijk niet de doelgroep van Primark. Ik ben bovendien niet het type dat graag winkelt. Twee keer per jaar koop ik nieuwe kleren.”

[140](13) Enkele meters vanaf het gekrioel in Primark begroet goud- en zilversmid Cees Wolf iedere klant die binnenkomt. “Wij zijn geen dozenschuivers. Hier draait het niet om in- [145]en verkoop, maar om kwaliteit”, zegt Wolf. Zijn winkel herbergt een schat van spullen die al generaties meegaan. Hier heeft de eeuwigheid bescherming gezocht tegen de vluchtige [150]wegwerpwereld.

noot 1 ‘Try it, like it, buy it’: reclameslogan die vertaald kan worden met: ‘Pas het, houd ervan en koop het’
noot 2 verzuiling: verdeling van de samenleving in groepen op grond van geloofsovertuiging en/of maatschappelijke opvattingen

naar een artikel van Marijke Brouwer en Inki de Jonge, Dagblad van het Noorden, 30 mei 2016

Vraag 3 1 punt

In alinea 4 zeggen Lisa en Renée dat ze het eigenlijk afschuwelijk vinden om bij Primark te winkelen.
→ Noem de drie redenen die zij in alinea 4 geven waarom ze liever niet bij Primark winkelen.

Bekijk het antwoord
  • Noemt alle drie de redenen: het graaien in de (goedkope) kleding; kinderarbeid (in je achterhoofd) / de kleding wordt met behulp van kinderarbeid gemaakt; je koopt (heel) veel wat je niet nodig hebt. (1p)

Alle elementen moeten gegeven zijn voor toekenning van het scorepunt.

Vraag 3 in het hele examen

Vraag 4 1 punt

Welke zin uit alinea 5 geeft het duidelijkst aan wat Lisa en Renée eigenlijk vinden van de producten die te koop zijn bij Primark?

  1. A “Een beetje neuzen is vrouwen eigen.” (regels 46-47)
  2. B “En nu zitten ze hier met allebei twintig paar sokken, een shirtje, twee shortjes, een olifantenpyjamabroek en een kaars.” (regels 47-50)
  3. C “Wij zijn wat ouder, we weten zo langzamerhand wat onze kledingstijl is.” (regels 52-54)
  4. D “Als wij iets écht leuks willen, gaan we liever naar wat kleinere winkels.” (regels 54-56)
Bekijk het antwoord

Antwoord: D

Vraag 4 in het hele examen

Vraag 5 1 punt

“Veel mensen kopen daar om het kopen”, zegt Renée. “Zo zijn wij niet.” (regels 50-52)
→ Citeer de zin uit alinea 5 die de bewering van Renée tegenspreekt.

Bekijk het antwoord
  • Citeert: “En nu zitten ze hier met allebei twintig paar sokken, een shirtje, twee shortjes, een olifantenpyjamabroek en een kaars.” (1p)

Vraag 5 in het hele examen

Vraag 8 1 punt

Ans Wooldrik geeft in alinea 12 twee keerzijden aan van Primark.
→ Noteer de twee verschillende keerzijden die zij noemt.

Bekijk het antwoord
  • Noemt beide keerzijden: (1) de rijen (mensen en auto’s) / de drukte bij deze winkels, en (2) ‘Het is er een bende.’ / ‘De helft van de kleren ligt onder de rekken.’ (1p)

Beide elementen moeten gegeven zijn voor toekenning van het scorepunt.

Vraag 8 in het hele examen

Vraag 9 1 punt

“Enkele meters vanaf het gekrioel in Primark begroet goud- en zilversmid Cees Wolf iedere klant die binnenkomt.” (regels 140-143)
Welke uitspraak past het beste bij deze zin?

  1. A De winkel van Wolf draait niet zo goed. Daarom moet hij iedere klant persoonlijk begroeten.
  2. B Primark heeft heel veel klanten. Het personeel wil daarom niet iedere klant begroeten.
  3. C Wolf begroet iedere klant persoonlijk. Bij Primark kan dat niet door de drukte.
  4. D Wolf heeft niets beters met zijn tijd te doen. Daarom begroet hij iedere klant die binnenkomt.
Bekijk het antwoord

Antwoord: C

Vraag 9 in het hele examen

Vraag 11 1 punt

Citeer de zin uit alinea 1, 2 of 3 die het beste de hoofdgedachte van de tekst weergeeft.

Bekijk het antwoord
  • Citeert: “Koopverslaving is een aandoening geworden, ‘ontspullen’ een trend en tussen deze twee uitersten dwaalt de consument op de tast naar een nieuw evenwicht.” (1p)

Vraag 11 in het hele examen

2018, tijdvak 1: Tekst 3

Opgavetekst

Tekst 3 Een reis om de wereld in 177 foto’s

Een reis om de wereld in 177 foto’s
Tekst 3 naar een advertentie in NRC.next, 7 januari 2016

Advertentie met een afbeelding. Links boven het WWF-logo. Links in het midden een grijze cirkel met de tekst ‘GRATIS’ en ‘bij een gift vanaf € 39,95’. In het midden een boek met de titel ‘AARDE OP 1’, met een zwart-witfoto van een gorilla en daaronder ‘een reis rond de wereld in 177 foto’s’. Rechts de tekst ‘samengesteld door Humberto Tan’ met een stippellijn naar het boek. Onderaan rechts een fotograaf met een camera.

Een reis om de wereld in 177 foto’s

WNF-ambassadeur Humberto Tan neemt ons mee op een wonderlijk avontuur: een reis rond de wereld in prachtige natuurfoto’s. Het boek illustreert hoe indrukwekkend de natuur is en waarom we daar heel zuinig op moeten zijn. U krijgt dit unieke collectorsitem nu gratis thuisgestuurd bij een gift van € 39,95 aan het Wereld Natuur Fonds.

Bestel op wnf.nl/nrc. Gelimiteerde oplage op = op.
Met uw steun kunnen we onmisbare natuur nog beter beschermen.

Vraag 14 1 punt

In de tekst onder de afbeeldingen en in de cirkel wordt gezegd dat het boek Aarde op 1 gratis is.
Deze bewering in de advertentie is tegenstrijdig met de overige inhoud van de advertentie.
→ Leg uit wat de tegenstrijdigheid is.

Bekijk het antwoord
  • Legt uit dat je het boek pas gratis krijgt als je eerst een gift van € 39,95 aan het WNF geeft, of dat je eerst geld betaalt aan het WNF. (1p)

Vraag 14 in het hele examen

2018, tijdvak 1: Tekst 4

Opgavetekst

Tekst 4 Doggybag: gedoe of steuntje in de rug?

Doggybag: gedoe of steuntje in de rug?
Tekst 4 naar een artikel van Janno Lanjouw, NRC.next, 8 januari 2016

Foto van een opgevouwen grijze papieren zak (een doggybag) tegen een lichte achtergrond.

(1) Je bent geen arme sloeber als je om een doggybag vraagt, maar een strijder tegen voedselverspilling. Een restauranthouder die daar moeilijk [5]over doet en zijn culinaire creatie liever in de prullenbak ziet verdwijnen, is niet goed snik.

(2) Sinds enkele maanden zijn Franse restaurants verplicht doggybags [10]te geven aan gasten die erom vragen. In zo’n zakje kunnen ze het eten meenemen dat ze niet op kunnen. De wet past binnen een reeks maatregelen waarmee de Franse [15]overheid voedselverspilling wil terugdringen. Vorig jaar verbood ze supermarkten al om goed eten weg te gooien.

(3) Werken om voedselverspilling [20]tegen te gaan, is meer dan een nobel streven. Het is een morele verplichting1) ten opzichte van de hongerigen op de wereld en op termijn bittere noodzaak. De toenemende [25]wereldbevolking en groeiende consumptie maken dat we ons niet meer kunnen veroorloven om goed eten te verkwisten. Hoog tijd dat de Nederlandse overheid het Franse [30]voorbeeld volgt.

(4) Van alle schandalige praktijken die het Westerse consumptiepatroon met zich meebrengt, is voedselverspilling misschien wel de meest [35]opvallende. Wereldwijd, vooral in het Westen, wordt zeker een derde van het voedsel verspild. Dat leidt tot honger, milieudruk en geldverspilling. Allemaal ondubbelzinnig negatief en [40]vooral: overbodig. Iedereen heeft er baat bij als we dat aanpakken met een doggybag.

(5) De reden dat we er niet bovenop zitten, is omdat we rijk genoeg zijn [45]om nieuw eten te kopen. Ook wordt het niet overal als netjes gezien om met kliekjes te sjouwen: in onze restaurantcultuur weegt de schaamte om te vragen of de ober je half [50]opgegeten, duurzaam gevangen heilbotfilet wil inpakken in veel gevallen zwaarder dan het halfbewuste schuldbesef van het weggooien ervan. Misschien denken ze wel dat [55]je een sloeber bent.

(6) En ja, voor personeel is weggooien inderdaad makkelijker. Doggybags zijn gedoe, maar laten we eerlijk zijn: dat valt best mee. [60]Erover in discussie gaan, kost meer tijd. Persoonlijk plaats ik restaurants die moeilijk doen over het meenemen van restjes direct in het hoekje zeikerds, net als die kleinzerige weigering [65]om kraanwater te schenken.

(7) Een restauranthouder die zijn culinaire creaties liever in de prullenbak ziet verdwijnen dan ze in te pakken, spoort niet helemaal. Maar ik [70]heb niet de illusie dat een wet daar wat aan gaat veranderen. Een doggybagwet is echter een belangrijk signaal dat de overheid voedselverspilling serieus neemt en dat [75]mensen die er wat aan willen doen, gelijk hebben. Steuntje in de rug voor de drukbezette consument én restauranthouder met het hart op de juiste plaats. Die hebben toch al [80]zoveel op hun bord.

(8) In alle eerlijkheid, het verplichten van doggybags lost het voedselprobleem niet op. Westerse porties zullen onbeschaamd groot blijven, [85]mensen zullen zich blijven volproppen met veel meer calorieën dan nodig en ook zullen in restaurants en elders nog steeds onnoemelijke hoeveelheden goed eten in de vuilnisbak [90]verdwijnen. Dat moet allemaal beter en het is lang niet altijd de overheid die dat met een wet kan bewerkstelligen. Wat en hoe we eten, bevindt zich op de grens tussen onze individuele [95]vrijheid en gezamenlijke verantwoordelijkheid. Daarom is het prijzenswaardig dat de Franse overheid stelling neemt. En daar zou de Nederlandse overheid een voorbeeld [100]aan mogen nemen.

noot 1 morele verplichting: dat je doet wat algemeen verwacht wordt, wenselijk gedrag

Vraag 20 1 punt

Citeer de zin uit alinea 4 die het duidelijkst aangeeft waarom de grote voedselverspilling een probleem is.

Bekijk het antwoord
  • Citeert: “Dat leidt tot honger, milieudruk en geldverspilling.” (regels 37-38) (1p)

Vraag 20 in het hele examen

Vraag 21 2 punten

De schrijver noemt in alinea 5 en alinea 6 drie verschillende redenen waarom de doggybag in Nederland nog niet gebruikelijk is.
→ Noteer deze drie redenen.

Bekijk het antwoord
  • Noemt drie van de volgende redenen: (1) We zijn rijk genoeg om nieuw eten te kopen. (2) Het wordt niet (overal) als netjes gezien om met kliekjes te sjouwen / de doggybag wordt niet (overal) als netjes gezien / we schamen ons voor de doggybag. (3) (Het eten) weggooien is makkelijker (voor het personeel) / doggybags zijn gedoe. (2p)

Indien drie goed: 2 punten; indien twee goed: 1 punt; indien één of geen goed: 0 punten. Wanneer de leerling alleen antwoordt ‘We zijn rijk genoeg’, is dat niet voldoende. Wanneer de leerling het tekstgedeelte “in onze … weggooien ervan” (regels 47-54) (vrijwel) letterlijk citeert, is dat fout.

Vraag 21 in het hele examen

Vraag 26 1 punt

Hoe kun je de hoofdgedachte van deze tekst het beste weergeven?

  1. A De Franse overheid voldoet aan haar morele verplichting ten opzichte van alle hongerigen op de wereld met de doggybagwet.
  2. B Het invoeren van een doggybagwet is de oplossing voor het voedselprobleem veroorzaakt door het Westen.
  3. C Het invoeren van een doggybagwet kan mensen steunen in de strijd om voedselverspilling tegen te gaan.
  4. D Restauranthouders in Nederland zouden hun klanten sneller een doggybag mee moeten geven.
Bekijk het antwoord

Antwoord: C

Vraag 26 in het hele examen

2018, tijdvak 2: Puberbrein

Opgavetekst

Tekst 1 Puberbrein

(1) De half gesmolten boter staat op de keukentafel naast een leeg melkpak en de gootsteen ligt vol met vieze borden, bestek en bekers. De [5] puber zit er niet mee, hij is verdiept in zijn telefoon. En wijs je hem op de rommel, dan springt hij uit zijn vel.

(2) Deze hevige - en in de ogen van een volwassene - overtrokken reactie [10] is het resultaat van een enorme renovatie van het brein. De bovenkamer van de puber wordt afgebroken, verbouwd en opnieuw ingericht, en dat allemaal tegelijkertijd. [15] Het is er zo’n zooitje, waardoor het lijkt alsof de puber de persoonlijkheidsstructuur heeft van iemand met een ernstige hersenbeschadiging.

(3) Na de geboorte groeien de hersenen [20] door, maar vanaf je zesde niet meer. Wetenschappers dachten tot in de jaren ’90 van de vorige eeuw dat het brein dan ook was uitontwikkeld, maar toen MRI-scans en andere [25] technieken het mogelijk maakten om in het levende brein te kijken, diende zich een verrassing aan: van je zesde tot je tweeëntwintigste worden de hersenen finaal omgegooid en [30] voor een deel zelfs afgebroken.

(4) Na het zesde levensjaar maken de hersenen nog nauwelijks nieuwe zenuwcellen, ook wel neuronen genoemd, aan. Veel neuronen [35] beginnen zichzelf systematisch af te breken. In de kinder- en tienerjaren sterft in een aantal delen van de hersenen ruim de helft van alle neuronen af.

[40] (5) Misschien vraag je je af waar dat goed voor is, maar uit onderzoek blijkt dat de overgebleven zenuwcellen sterker uit de strijd tevoorschijn komen. Een onderzoeksgroep [45] hield de vaardigheden van kinderen en de ontwikkeling van hun brein een aantal jaar bij. En hoe meer de neuronen in het bovenste gedeelte van de frontaalkwabben1) uitgedund [50] werden, des te beter de kinderen in staat waren woorden te onthouden. Ook ging de bezem door het aantal neuronen in het achterste gedeelte van de frontaalkwabben, waardoor [55] de fijne motoriek erop vooruitging. Volgens neurologen2) vindt dit alles plaats doordat het brein alleen geïnteresseerd is in het behouden van de sterkste zenuwcellen en hun [60] verbindingen.

(6) De constante afbraak en opbouw van de hersenen kunnen de intellectuele vermogens van pubers behoorlijk beïnvloeden. De neuroloog Cathy [65] Price van het University College London mat vier jaar lang het IQ van pubers tussen de 14 en 18 jaar. Bij sommigen van hen daalde het IQ wel 20 punten, terwijl het bij anderen 23 [70] punten hoger werd. Die schommeling is te wijten aan de grondige renovatie van het brein: bij één en dezelfde persoon kon de talige intelligentie bijvoorbeeld enorm stijgen, terwijl het [75] probleemoplossend vermogen achteruit holde. Bij andere proefpersonen lagen de verhoudingen omgekeerd. Door de puberhersenen te scannen, toonde Cathy Price aan [80] dat de twee soorten intelligentie nauw verband houden met de manier waarop hersencentra uitgebouwd of juist afgebroken werden. Dit verklaart waardoor een puber eerst kan uitblinken [85] in bijvoorbeeld wiskunde of talen, maar later ineens veel beter kan zijn in andere vakken.

(7) Onder de hersencentra die nog niet volledig ontwikkeld zijn bij [90] pubers, vallen ook de frontaalkwabben. Deze kwabben houden de impulsen in bedwang. Daarom is de puberteit een van de gevaarlijkste perioden in een mensenleven, want [95] het onrijpe brein maakt een puber risicobereid, opstandig en roekeloos. Zo lopen jongeren van 15 tot 19 jaar zes keer meer kans om te verongelukken dan jongeren van 10 tot [100] 14 jaar. De criminaliteit piekt onder jongeren van 15 tot 19 jaar, en zowel meiden als jongens geven vaker toe aan de verleidingen van drugs.

(8) De grote veranderingen in het [105] puberbrein volgen een patroon. De achterste hersencentra rijpen het eerst, terwijl de frontaalkwabben op hun voltooiing moeten wachten tot de jongere begin 20 is. En precies daar [110] liggen de hersencentra die ervoor moeten zorgen dat mensen niet al te impulsief handelen, maar juist verstandige beslissingen nemen. Mensen met een beschadiging van [115] de frontaalkwab kunnen net als pubers moeilijk beslissingen nemen en taken plannen of ten uitvoer brengen. Het lukt deze mensen bijvoorbeeld niet om zelf te gaan [120] opruimen.

(9) Het verband tussen de werking van de frontaalkwabben in de hersenen en de persoonlijkheidsverandering werd inzichtelijk gemaakt [125] toen de spoorwegarbeider Phineas Gage in 1848 een ijzeren stang door zijn hoofd kreeg. Het linkerdeel van zijn frontaalkwab werd totaal verwoest, waarna de aardige Gage [130] een lompe beer werd. Sindsdien beseffen de psychologen en neurologen wel hoe belangrijk de frontaalkwabben voor je sociale vaardigheden zijn, want ze moeten onze [135] egoïstische en dierlijke instincten in goede banen leiden. Een puber die onbeschoft uit de hoek komt, kan daar dus weinig aan doen…

noot 1 frontaalkwab: deel van de hersenen dat verantwoordelijk is voor onder andere het geheugen, plannen, zelfbeheersing, taal en het oplossen van problemen
noot 2 neuroloog: arts die gespecialiseerd is in hersenen, ruggenmerg en zenuwen

naar een artikel van Gorm Palgren en Anne Lykke, Wetenschap in beeld, februari 2016

Vraag 1 1 punt

Wat is het onderwerp van de tekst ‘Puberbrein’?

  1. A de persoonlijkheidsstructuur van pubers
  2. B de verandering van de hersenen bij pubers
  3. C het impulsief handelen door pubers
  4. D het onderzoek naar afbraak van zenuwcellen
Bekijk het antwoord

Antwoord: B

Vraag 1 in het hele examen

Vraag 3 1 punt

Welke conclusie past het beste bij alinea 3?

  1. A De hersenen groeien na je kleutertijd niet meer, maar ontwikkelen zich nog wel.
  2. B De hersenwetenschap blijkt een onbekende, verrassende wetenschap te zijn.
  3. C De omvang van de hersenen groeit tot je tweeëntwintigste levensjaar.
  4. D De technieken in de hersenwetenschap zijn sinds 1990 hopeloos verouderd.
Bekijk het antwoord

Antwoord: A

Vraag 3 in het hele examen

Vraag 4 1 punt

In alinea 4 wordt gezegd dat in een aantal delen van de hersenen neuronen afsterven.
→ Wat is volgens de tekst het voordeel van het afsterven van deze neuronen?

Bekijk het antwoord
  • Noemt dat de overgebleven zenuwcellen sterker uit de strijd komen, of dat de sterkste zenuwcellen (en hun verbindingen) behouden blijven. (1p)

Voor voorbeelden als ‘woorden onthouden’ en ‘fijne motoriek’ geen scorepunt toekennen.

Vraag 4 in het hele examen

Vraag 5 1 punt

“(…) toonde Cathy Price aan dat de twee soorten intelligentie nauw verband houden met de manier waarop hersencentra uitgebouwd of juist afgebroken werden.” (regels 79-83)
→ Welke twee soorten intelligentie worden hier volgens de tekst bedoeld?

Bekijk het antwoord
  • Noemt de talige intelligentie en de probleemoplossende intelligentie (of het probleemoplossend vermogen). (1p)

Beide elementen moeten gegeven zijn voor toekenning van het scorepunt.

Vraag 5 in het hele examen

Vraag 6 1 punt

Welk ander woord voor ‘afbraak en opbouw’ kom je tegen in alinea 6?

Bekijk het antwoord
  • Noemt ‘renovatie’. (1p)

Vraag 6 in het hele examen

Vraag 7 1 punt

Boven welke alinea past het kopje Intelligentie het beste?

  1. A alinea 5
  2. B alinea 6
  3. C alinea 7
  4. D alinea 8
Bekijk het antwoord

Antwoord: B

Vraag 7 in het hele examen

2018, tijdvak 2: Fluiten = niet meer instappen

Opgavetekst

Tekst 3 Fluiten = niet meer instappen

Fluiten = niet meer instappen
Tekst 3 naar een advertentie in Metro, 30 mei 2016

Bovenaan een grijze afbeelding met de tekst “Vanaf nu: fluiten = niet meer instappen” en een getekende fietser. In de grijze cirkel staat: Deel jouw tip #treinhalen en maak kans op een treinontbijt.

Hoe zorg jij dat je de trein haalt?

Voor een prettige reis is het snel en veilig vertrekken van de trein erg belangrijk. Wij werken daar elke dag aan, maar jouw hulp is minstens zo nodig. Zorg er dus voor dat je instapt voordat het fluitsignaal klinkt. Dat is het teken dat de deuren dichtgaan en je niet meer mag instappen. Zo kan de trein vertrekken volgens de vertrektijd op de borden.

Kijk voor meer informatie op ns.nl/fluiten

Vraag 14 1 punt

Welke bewering over het fluitsignaal is op basis van de advertentie juist?

  1. A Als je instapt na het fluitsignaal, gaan de deuren niet meer dicht.
  2. B In de tijd tussen het fluitsignaal en het dichtgaan van de deuren, mag je ook nog instappen.
  3. C Je moet voor het fluitsignaal instappen, want na het fluitsignaal gaan de deuren dicht.
  4. D Pas na het fluitsignaal mag je instappen, daarna gaan de deuren dicht.
Bekijk het antwoord

Antwoord: C

Vraag 14 in het hele examen

2018, tijdvak 2: Vlogger eet dát snoep meestal niet voor niks

Opgavetekst

Tekst 4 Vlogger eet dát snoep meestal niet voor niks

(1) Milan Knol en zijn vriend gaan een zak chips leegeten, terwijl ze de voetbalgame FIFA 15 spelen. Daar maakt Milan een filmpje van, voor [5] zijn vlog op YouTube. De grap is dat de meeste chipjes naar kaas smaken, maar sommige zijn stevig gepeperd. Milan Knol: “Vandaag doen wij de Doritos Roulette [10] Challenge. Je hebt tien chipjes in deze zak en eentje daarvan is super superheet. Hebben we een blusmiddel?” Nadat de vriend een hete chip heeft getroffen, roept Knol zijn kijkers [15] op om ook de uitdaging aan te gaan. Deelnemers kunnen een reis winnen naar Death Valley.

(2) De Doritos Roulette Challenge is bedacht door voedselfabrikant [20] Pepsico om meer zakken chips te verkopen. Bovenstaand filmpje van Milan Knol is 900.000 keer bekeken, waarschijnlijk ook door kinderen. Dat zou niet mogen volgens de reclamecode, [25] want ongezond eten aanprijzen bij kinderen is niet toegestaan. Vooral omdat deze reclames bijdragen aan overgewicht bij de jeugd.

(3) Vloggers die in hun filmpjes sluikreclame [30] maken voor ongezond eten, doen dit goeddeels buiten het zicht van de toezichthouder, de Reclame Code Commissie. Dat staat in het rapport ‘Voedingsreclame gericht op [35] kinderen’. Het rapport is in opdracht van de staatssecretaris van Volksgezondheid gemaakt door Youngworks. Dat is een reclameadviesbureau dat onder meer onderzoek [40] doet naar hoe je jonge consumenten kunt bereiken. De woordvoerder van de staatssecretaris: “De afspraken die er zijn, werken goed voor klassieke media, zoals televisie. Maar [45] consumenten (met name ouders) en vloggers moeten ervan op de hoogte worden gebracht dat de regels ook gelden voor nieuwe media.” Meer dan een gesprek voeren met de [50] betrokken partijen zal de staatssecretaris niet doen: reclameregels worden door de bedrijven zelf opgesteld.

(4) Volgens de betreffende regels, opgesteld door de levensmiddelenindustrie [55] en de reclamebureaus, mag je geen reclame maken voor ongezond voedsel (snoep, chips, frisdrank) als je doelgroep twaalf jaar of jonger is, of als minstens een [60] kwart van je publiek zo jong is. Verder mogen kinderidolen geen reclame maken voor ongezond voedsel. Volgens de belangengroep Foodwatch draagt reclame voor ongezond [65] voedsel bij aan overgewicht bij kinderen. En juist kinderen kijken massaal naar vlogs op YouTube.

(5) “Dat is natuurlijk niets nieuws”, zegt Enzo Knol (broer van Milan), [70] met meer dan 1 miljoen abonnees de grootste vlogger van Nederland. “Reclame voor snoep en energiedrank bestaat al zo lang, het is alleen maar logisch dat het nu ook op [75] YouTube te vinden is.”

(6) Youngworks onderzocht voor het eerder genoemde rapport 105 YouTubekanalen, met vlogs waarin reclame zit verwerkt. Kinderen zien [80] vooral reclame voor ongezond voedsel via vloggers op YouTube. Het rapport stelt dat reclame in vlogs ook een effectieve manier is om reclame te maken: “Kinderen kijken [85] op tegen de vloggers die ze volgen, ze zien hen namelijk als betrouwbaar. Daardoor is het goed mogelijk dat de merken die in de video’s terugkomen veel invloed hebben.”

[90] (7) Volgens het rapport raakt reclame steeds meer verstrengeld met amusement en herkennen kinderen reclames in vlogs vaak niet als reclame. Soms gebruiken vloggers [95] de hashtag #sp (‘sponsored post’), maar kinderen weten niet wat dit teken betekent en het wordt niet consequent gebruikt. De woordvoerder van Pepsico, producent van [100] Doritos: “We hebben een afspraak met onze vloggers. Aan het begin moeten ze duidelijk aangeven dat Doritos hen heeft gevraagd. Anders voldoe je niet aan de richtlijnen van [105] de Reclame Code Commissie.”

(8) Volgens het rapport is reclame door vloggers moeilijk in goede banen te leiden, omdat niet duidelijk is hoe oud hun kijkers zijn. “De [110] Doritos-campagnes zijn gericht op 18- tot 24-jarigen,” zegt de woordvoerder van Pepsico, “nooit op jongeren onder de 16.” Vlogger Milan Knol bevestigt dit. Hij benadrukt dat [115] hij niet precies weet hoe oud zijn volgers zijn, want kinderen kunnen natuurlijk een leeftijd van boven de achttien invullen. Een schatting wil hij wel geven: “Tussen de zestien en [120] vierentwintig jaar.”

(9) Naast de eerdergenoemde ‘challenge’ is het genre ‘unboxing’ (het uitpakken van door de sponsor gestuurde producten) populair. Zo [125] stuurt Jamin snoep rond in pakketten, die vloggers voor de camera uitpakken. “Unboxing is een rage uit Amerika”, zegt Jamin-marketeer Rob Hendriks. Snoep scoort heel goed op [130] sociale media, aldus het bedrijf, net als make-up. “Wij krijgen de hele dag door mailtjes van kinderen die dat ook willen doen op hun vlog. Dan zeggen we: stuur eerst je kanaal [135] naar ons door.” Dan checkt Jamin de leeftijd van de vlogger, want de winkelketen werkt niet samen met vloggers onder de zestien jaar. “We richten ons echt op een oudere doelgroep, van [140] begin twintig.” Maar houden niet juist kinderen van snoep? “Snoep en kinderen zijn niet uit elkaar te halen. Kinderen zullen de vlogs ook kijken. Internet is openbaar.” [145] Het rapport zegt hierover: “De belangrijkste doelgroep van de meeste vloggers lijkt te bestaan uit kinderen, als we kijken naar de toon en stijl van de vloggers.”

[150] (10) “Ik zit nu drie jaar op YouTube en ben me bewust geworden van eventuele invloed die ik heb op voornamelijk jongeren”, zegt Enzo Knol. “Natuurlijk houd ik daar rekening [155] mee. In mijn vlogs drink ik weleens een blikje energiedrank of eet een snoepje. Dat doet iedereen. Maar het is niet zo dat ik daar reclame voor maak.” En de vissticks die hij eet? [160] “Dat was een samenwerking met Iglo”, zegt hij. “Maar ik was op dat moment heel erg bezig met gezond eten. Zij zeiden: als je het in de oven doet, is het niet slecht voor je, dat is [165] de gezonde manier.”

naar een artikel van Heleen Gorris en Romy van der Poel, NRC.next, 1 april 2016

naar een artikel van Heleen Gorris en Romy van der Poel, NRC.next, 1 april 2016

Vraag 15 1 punt

Wat is het onderwerp van de tekst ‘Vlogger eet dát snoep meestal niet voor niks’?

  1. A aanprijzen van dure merkproducten door vloggers
  2. B bewust negeren van reclameregels door vloggers
  3. C geld van voedselfabrikanten voor vloggers
  4. D reclame voor ongezond voedsel door vloggers
Bekijk het antwoord

Antwoord: D

Vraag 15 in het hele examen

Vraag 17 1 punt

Welk kopje geeft het beste de inhoud weer van alinea 3 en alinea 4 samen?

  1. A Reclameadviesbureau Youngworks
  2. B Reclameregels voor ongezonde producten voor kinderen
  3. C Verschijnen van het rapport ‘Voedingsreclame gericht op kinderen’
  4. D Vlogs voor kinderen op YouTube
Bekijk het antwoord

Antwoord: B

Vraag 17 in het hele examen

Vraag 19 1 punt

Waarom mag er geen reclame voor ongezond voedsel gemaakt worden voor kinderen jonger dan 12 jaar?
Gebruik voor je antwoord alinea 4.

Bekijk het antwoord
  • Noemt dat reclame voor ongezond voedsel bijdraagt aan overgewicht (bij kinderen). (1p)

Het gedeelte tussen haakjes hoeft niet in het antwoord voor te komen.

Vraag 19 in het hele examen

Vraag 20 1 punt

In alinea 6 staat: “(…) dat reclame in vlogs ook een effectieve manier is om reclame te maken.” (regels 82-84)
Welke zin uit alinea 6 of alinea 7 geeft eigenlijk hetzelfde weer?

  1. A “Kinderen kijken op tegen de vloggers die ze volgen, ze zien hen namelijk als betrouwbaar.” (regels 84-87)
  2. B “Daardoor is het goed mogelijk dat de merken die in de video’s terugkomen veel invloed hebben.” (regels 87-89)
  3. C “Volgens het rapport raakt reclame steeds meer verstrengeld met amusement en herkennen kinderen reclames in vlogs vaak niet als reclame.” (regels 90-94)
  4. D “Aan het begin moeten ze duidelijk aangeven dat Doritos hen heeft gevraagd.” (regels 101-103)
Bekijk het antwoord

Antwoord: B

Vraag 20 in het hele examen

Vraag 21 1 punt

Wat is één van de problemen bij het gebruik van ‘hashtag #sp (‘sponsored post’)’ (regel 95)?

  1. A De hashtag wordt niet altijd door iedereen begrepen.
  2. B De hashtag wordt door vloggers nooit gebruikt.
  3. C Door de hashtag zijn amusement en reclame te veel met elkaar verstrengeld.
  4. D Vloggers kennen de gemaakte afspraken over de hashtag niet.
Bekijk het antwoord

Antwoord: A

Vraag 21 in het hele examen

Vraag 22 1 punt

In alinea 8 zegt Milan Knol dat hij niet precies weet hoe oud zijn volgers zijn.
→ Citeer het zinsgedeelte uit deze alinea die aangeeft hoe dit kan.

Bekijk het antwoord
  • Citeert: “(want) kinderen kunnen natuurlijk een leeftijd van boven de achttien invullen”. (1p)

Het gedeelte tussen haakjes (‘want’) hoeft niet geciteerd te worden.

Vraag 22 in het hele examen

Vraag 25 1 punt

Citeer uit alinea 9 de zin waaruit blijkt dat de interviewers enigszins kritisch staan tegenover de werkwijze van Jamin.

Bekijk het antwoord
  • Citeert: “Maar houden niet juist kinderen van snoep?” (1p)

Vraag 25 in het hele examen

Vraag 26 1 punt

Enzo Knol geeft in alinea 10 aan dat hij zich bewust is geworden van zijn invloed op jongeren.
→ Geef een voorbeeld uit alinea 10 waaruit blijkt dat Enzo Knol zich toch niet zo veel aantrekt van die invloed.

Bekijk het antwoord
  • Noemt één van de volgende voorbeelden: hij werkt(e) samen met Iglo; hij eet vissticks in zijn vlogs; hij eet een snoepje in zijn vlogs; hij drinkt energiedrank in zijn vlogs. (1p)

Eén voorbeeld is voldoende.

Vraag 26 in het hele examen

Hoe vaak leesvaardigheid in het examen komt

Vragen over leesvaardigheid per centraal examen Nederlands vmbo-gl/tl. Elke vraag is eenmalig door een AI-model bij een onderwerp ingedeeld; per vraag kan dat afwijken.
ExamenVragenAantalAandeel
2026, tijdvak 11, 3-5, 8, 10-13, 15-16, 21-27, 29-302059%
2026, tijdvak 21-8, 10-11, 13, 15, 18-19, 22, 24-27, 29-302164%
2025, tijdvak 11-5, 7-11, 13, 18-19, 21, 23-25, 271858%
2025, tijdvak 22-3, 6-8, 14, 17, 20-21, 25, 27-28, 30-31, 331544%
2024, tijdvak 12, 4-14, 17, 19, 26-27, 29-301858%
2024, tijdvak 22-8, 13, 16-17, 19-20, 25-30, 321953%
2023, tijdvak 12, 4-7, 13-15, 23-25, 27-29, 33-341644%
2023, tijdvak 23-6, 11-12, 14-16, 24, 26-28, 31-321543%
2022, tijdvak 18-9, 13, 17, 19, 21, 23, 25, 27, 291027%
2022, tijdvak 21, 4, 6, 11, 14-18, 21, 25, 27-29, 31-321644%
2022, tijdvak 31-2, 5-6, 11, 13-18, 21, 34-351439%
2021, tijdvak 11, 3-8, 10, 15, 18-20, 24, 27-28, 31-331847%
2021, tijdvak 23, 6, 12-16, 19, 21, 23, 27-30, 33-341643%
2021, tijdvak 32-3, 6-8, 10, 14, 16, 26, 28-331542%
2019, tijdvak 13-4, 6-7, 9, 11, 13, 19, 21-22, 251141%
2019, tijdvak 22-3, 5-6, 8, 10, 18, 20-21, 26-281241%
2018, tijdvak 13-5, 8-9, 11, 14, 20-21, 261037%
2018, tijdvak 21, 3-7, 14-15, 17, 19-22, 25-261554%

In 18 van de 18 ingedeelde examens Nederlands vmbo-gl/tl staat een vraag over leesvaardigheid, samen 279 vragen (46% van alle examenvragen). De meeste stonden in 2026, tijdvak 2: 21 vragen. In de examens van 2024 tot en met 2026 ging 56% van de vragen over leesvaardigheid, daarvoor 42%. Het onderwerp krijgt de laatste jaren meer ruimte.

Oefenen met leesvaardigheid

Maak de 15 nieuwste examenvragen over leesvaardigheid online, zonder account, of kies de vragen uit één jaar (2025, 2024, 2023, 2022, 2021, 2019 en 2018). Het AI-model kijkt ze na volgens het correctievoorschrift, je docent keurt het resultaat goed en je krijgt per vraag je punten en feedback in je mail.

Oefen de vragen over leesvaardigheid

Andere onderwerpen Nederlands vmbo-gl/tl

Leesvaardigheid op andere niveaus

Nakijken als docent

  1. Kies het examen in de vragenbank

    In de vragenbank van ToetsChecker staat elk examen Nederlands vmbo-gl/tl onder Eindexamens. Je neemt de examenvragen over in een eigen toets, alles of een selectie, of je leest het examen met het correctievoorschrift in als correctiemodel.

  2. Laat de klas het examen maken

    Op papier, zoals het echte examen: je scant de stapel in één keer of mailt de scan naar je scanadres. Of online, als digitale toetsafname met toezicht; de opgavetekst staat dan als bron bij elke vraag. Afbeeldingen uit het examen gaan niet mee, die staan in de PDF van de opgaven.

  3. Geef de resultaten vrij

    Het AI-model kijkt elk examen na volgens het correctievoorschrift en schrijft feedback per vraag. Bij een oefenexamen geef je alles in één keer vrij; bij een toets die meetelt loop je het voorstel eerst na. De leerling ziet het resultaat pas na jouw vrijgave.

ToetsChecker is geen examensite: je kijkt er ook je eigen SO's, proefwerken, praktische opdrachten en verslagen mee na, handgeschreven of digitaal, met jouw correctiemodel en feedback per vraag. Een gratis account heeft alle functies en 200 credits per maand, genoeg om ongeveer 100 toetsen te laten nakijken. Maak een gratis account of lees eerst hoe het nakijken werkt.

Hoe ToetsChecker Nederlands per vraagtype nakijkt, lees je op Nederlands toetsen nakijken met AI.

Alle oefentoetsen en eindexamens van dit vak staan op Nederlands oefenen. Wat je op je centraal examen nodig hebt om te slagen, reken je uit met de slaag-zakcalculator.

Veelgestelde vragen

Hoe vaak komt leesvaardigheid voor in het eindexamen Nederlands vmbo-gl/tl?

In de 18 ingedeelde examens van 2018 tot en met 2026 gaan 279 vragen over leesvaardigheid, 46% van alle examenvragen. Het onderwerp staat in 18 van die examens.

In welk examen Nederlands vmbo-gl/tl stonden de meeste vragen over leesvaardigheid?

In het examen van 2026, tijdvak 2, met 21 vragen: 1-8, 10-11, 13, 15, 18-19, 22, 24-27, 29-30.

Hoe oefen ik examenvragen over leesvaardigheid?

Op deze pagina staan alle vragen over leesvaardigheid met het antwoord. Je maakt ook de 15 nieuwste vragen online, of die van één jaar, zonder account: het AI-model kijkt ze na, je docent keurt het resultaat goed en je krijgt per vraag feedback.