Eindexamen Nederlands vmbo-gl/tl 2021, tijdvak 1: vragen en antwoorden

En nooit lieten ze meer iets van zich horen (1) Ik kan het me niet voorstellen: heb hier geen zin in’ te zeggen en zonder opgaaf van reden abrupt uit heeft moeite zich ergens aan te iemands leven verdwijnen. Maar als 45 binden. Een bijeffect van het altijd ik de berichten moet geloven, met elkaar verbonden zijn door het

5 gebeurt het op grote schaal. Sterker internet, lijkt te zijn dat individuele nog: het gebeurt zo vaak dat er in de contacten aan waarde verliezen. En Verenigde Staten dus een speciale dus worden whatsappjes genegeerd, term voor is verzonnen: ghosting. Dit 50 blijven mailtjes onbeantwoord en is het abrupt verbreken van contact worden afspraken lastminute

10 met iemand

• bijvoorbeeld een afgezegd. voormalige romantische partner
• (4) Ik ken de verhalen over ghosting door telefoontjes, berichtjes, alleen uit de media. Daarin wordt enzovoort niet langer te accepteren 55 ghosting vooral toegeschreven aan of te beantwoorden. millennials (geboren tussen 1980 en

15 (2) De verhalen over ghosting 2000). Zij zouden communicatie- worden veelal gelinkt aan datingapps problemen hebben. als Tinder. Wanneer je elkaar online (5) Maar ghosting is natuurlijk al veel ontmoet, deel je geen kennissen of 60 ouder dan de millennial. Op de vrienden. Dat zou het makkelijker Instagrampagina ‘Liefde van toen’

20 maken om uit iemands leven te van journalist Mark Traa staan mooie verdwijnen: er is immers geen sociale voorbeelden van hoe ghosting er druk om tekst en uitleg te geven. De vroeger uitzag. Traa verzamelt oude kans dat je elkaar weer tegen het lijf 65 contactadvertenties uit kranten

• loopt, is bovendien verwaarloosbaar. gepubliceerd tussen 1840 en 1940 –

25 Maar ghosting komt, zo leerde ik, ook van minnaars, geliefden en in andere vormen voor. Zo ben ik zelf zoekenden. Hoewel de context zeer bedreven in een vorm van ontbreekt, geven de advertenties ghosting waarbij je een feestje 70 bijzondere inkijkjes in de wereld van verlaat zonder afscheid te nemen. de abrupt verscheurde liefdes-

30 (3) Wordt er in de datingwereld zo relaties. Zo schrijft ene ‘M.’: ‘Willem veel geghost, simpelweg omdat er zo kom in vredesnaam terug of geef veel te kiezen valt? Volgens mij is er adres’. Of de oproep aan ‘Snoes’: meer aan de hand. Ik heb mezelf 75 ‘Slechts een brief! Ge zijt toch niet wijsgemaakt dat stiekem een feestje ziek of van gedachten veranderd?’

35 verlaten sociaal geaccepteerd is. (6) Ook journalist Gijs van der Maar waar het op neerkomt, is dat ik Sanden schrijft, in een column over het doe om de confrontatie te zijn online-ervaringen, dat ghosting vermijden, om de discussie over ‘nog 80 een eeuwenoud onderwerp is, dat één drankje’ niet te hoeven voeren. uitentreuren is bezongen en

40 Ik ben daar niet alleen in, mijn beschreven. “Wat wél nieuw lijkt te generatie

• ik ben van 1985
• lijkt het zijn, is de schaal waarop het moeilijk te vinden om ‘sorry, maar ik gebeurt”, schrijft Van der Sanden.

85 “Met de opkomst van datingapps is persoonlijkheidsstoornis borderline het makkelijker geworden elkaar van als oorzaak genoemd, al ontbreekt de ene op de andere dag te het daarvoor aan enige negeren.” Het is aanlokkelijker om 135 psychologische onderbouwing. En iemand te ghosten, want dankzij de dan is er nog de angst voor de

90 talloze nieuwe communicatie- reactie van de ander. Schrijver middelen staan we constant met Emily Kellogg verdedigt vrouwelijke elkaar in contact, terwijl we zo veel ghosters door te stellen dat het soms contacten onmogelijk allemaal 140 de veiligste manier is om een relatie kunnen onderhouden. te beëindigen.

95 (7) Bovendien is het ghosten zelf (10) Het fenomeen ghosting is niet vele malen zichtbaarder geworden. onschuldig. Het kan grote psychische Twintig jaar geleden kon je iemand schade aanrichten, aangezien ghosten door je vaste telefoon niet 145 afwijzing zonder duidelijke reden meer te beantwoorden. Wie dat iemands zelfvertrouwen aantast. Uit

100 deed, was simpelweg niet thuis of zat psychologisch onderzoek blijkt verder aan het avondmaal. Nu verraden dat afwijzing dezelfde gebieden in de twee blauwe vinkjes in Whatsapp dat hersenen activeert als fysieke pijn. je bericht is afgeleverd én gelezen. 150 Dat betekent dus dat je er daad- Een nieuwe foto op Instagram werkelijk lichamelijke hinder van kunt

105 bevestigt dat je nog leeft en gezien je ondervinden. laatste Twitterbericht is er ook niets (11) Dat we door sociale media meer mis met je vingers. Dat maakt het met elkaar in contact staan, betekent ghosten mogelijk pijnlijker: het 155 niet dat we ook beter zijn geworden ‘slachtoffer’ wordt immers zichtbaar in het communiceren zelf.

110 genegeerd. Integendeel, we lijken soms zo bang (8) Psycholoog Wendy Walsh legt uit voor confrontatie, dat we dat er drie niveaus van ghosting ongemakkelijke situaties liever bestaan. De eerste variant is 160 vermijden dan te vertellen hoe we wanneer je iemand tijdelijk negeert, ons voelen of wat we denken. Het

115 bijvoorbeeld omdat het contact je niet gevolg is dat we oppervlakkige goed uitkomt of omdat je even geen relaties met elkaar opbouwen en zin hebt om te reageren. Het tweede daardoor nooit weten wat we van niveau is vervelender: wanneer je 165 elkaar kunnen verwachten. iemand een aantal keer hebt ontmoet (12) Datingapps Bumble en Badoo

120 en je het contact plotsklaps zagen zich zelfs genoodzaakt om verbreekt. En dan is er nog het ghosting op hun platforms in te toppunt: “Wanneer je een seksuele perken. Bij Bumble krijgen gebruikers relatie met iemand bent aangegaan, 170 die niet op berichten reageren dan verdwijnt en de ander daarmee tegenwoordig een melding waarin ze

125 overrompelt.” worden aangespoord het gesprek (9) Er bestaat niet één alomvattende voort te zetten of beleefd te reden waarom mensen ghosten. beëindigen. Vaak genoeg komt ghosting voort uit 175 (13) Bij de uitvinding van het een vorm van narcisme 1) en uit het wereldwijde web, nu dertig jaar

130 idee beter te zijn dan de ander. geleden, voorspelde men dat het Online wordt her en der zelfs de internet onze wereld kleiner zou

maken: verre vrienden en familie- er nu voor zorgt dat we steeds

180 leden hoefden, voor een teken van onachtzamer omgaan met die ene, leven, niet langer te wachten op een 190 individuele connectie. Die lijkt minder brief of een ingesproken cassette- waard. bandje. Die voorspelling is (14) Het is dan ook hoog tijd voor uitgekomen. Met één druk op de nieuwe (on)geschreven regels over

185 knop kunnen we de hele wereld onze hoe we met elkaar omgaan. Regel telefoon binnenhalen. Daartegenover 195 één lijkt me duidelijk: ‘Gij zult niet staat dat de veelheid aan connecties ghosten.’

naar een tekst van Hasna El Maroudi, NRC, 16 maart 2019

noot 1 narcisme: een ziekelijke liefde voor zichzelf / de eigen persoonlijkheid

Pas op met aubergines! (1) Superhelden, een lama en een top 20 van Frankrijk stond volgens de gezicht met ijspegels. Het zijn slechts studie uit 2015 bijvoorbeeld vol drie voorbeelden van de 150 nieuwe 45 hartjes in allerlei maten en kleuren. emoji die vorige maand werden Nederlanders gebruikten de

5 aangekondigd. Later dit jaar zullen ze partypopper en de spierbal-arm meer na updates in WhatsApp en dan andere landen. Facebook verschijnen. Er zijn dan (4) Aan zeemeerminnen, pizzapunten bijna drieduizend emoji in omloop en 50 en kamelen hebben we in de praktijk ze zijn een niet meer weg te denken minder behoefte. Logisch, want die

10 communicatiemiddel. Niet alleen voegen weinig toe aan gesprekken, online, maar ook offline. Er zijn zegt taalkundige Lieke Verheijen, die kussentjes in de vorm van de ‘digi-taal’ onder jongeren onderzoekt. lachende drol, de klassieker ‘Moby 55 “Wie appt dat hij een pizza gaat eten, Dick’1) is vertaald als ‘Emoji Dick’ en denkt er meestal niet direct aan een

15 vorig jaar kwam de

• overigens pizzaplaatje erbij te zoeken. Het slecht ontvangen
• animatiefilm ‘The gebeurt soms voor de grap, maar het Emoji Movie’ uit. Ook de wetenschap is niet echt relevant. Hartjes en stort zich vol op het fenomeen. Wat 60 gezichten voegen emotionele waarde weten we over emojicommunicatie? toe.” We willen met emoji vooral

20 (2) Denk niet dat je origineel bent als communiceren wat we live met je een emoji gebruikt die huilt van het lichaamstaal uitdrukken. En wanneer lachen. Het schaterlachende heb je een inktvis of donut nodig om gezichtje met traantjes over de 65 de lading van je boodschap duidelijk wangen, is met afstand de meest te maken?

25 gebruikte emoji wereldwijd. Hij (5) Slechts 17,5 procent van de beslaat zo’n 15 procent van ons tweets met emoji erin is negatief, emojigebruik, analyseerden concludeerden Sloveense onderzoekers van de universiteiten 70 onderzoekers in 2015 op basis van van Beijing en Michigan in 2015. De meer dan 69.000 tweets uit

30 Oxford Dictionary riep de ‘Face with verschillende landen. Meestal waren tears of joy’-emoji dat jaar tot ‘woord’ dat droevige gezichtjes. In het van het jaar uit. positieve emojigebruik, zo’n (3) De schaterlach staat in 2018 nog 75 54 procent van de gevallen, zat meer altijd met stip op één, blijkt uit variatie. Er wordt op Twitter gestrooid

35 emojitracker.com, die live het met lachende gezichten, hartjes, emojigebruik op Twitter volgt. De ingepakte cadeautjes, feestemoji en nummers twee en drie zijn het hartje trofeeën. en het gezicht met hartjesogen, 80 (6) Gebruikt de jeugd meer emoji dan gevolgd door meer gezichtjes, hartjes oudere generaties? Ja, maar het

40 en enkele handgebaren. Landen verschil is kleiner dan je misschien wereldwijd verschillen daar weinig in, denkt. Facebook Messenger hield al zijn er wel kleine verschillen. De afgelopen jaar een enquête onder

85 ruim negenduizend gebruikers over tweets met het perzikplaatje gaat het hun onlinecommunicatie. Van de 120 daadwerkelijk over fruit, ontdekte de 56- tot 64-jarigen zei 77 procent website Emojipedia in 2016. emoji te gebruiken, tegenover (9) Of mensen grootverbruiker zijn of

92 procent van de 13- tot 18-jarigen. niet, ze zijn het er meestal over eens

90 (7) Emoticons 2) kunnen dat emoji niet thuishoren in e-mails, misverstanden voorkomen. Zet :-P 125 zéker niet in zakelijke context. De achter een zin en het is duidelijk dat ouderwetse emoticon is tegen alle je een grap maakt. Maar in emojiland adviezen in wel het bedrijfsleven is wel érg veel keuze in gezichts- binnengedrongen. Een Scandina-

95 uitdrukkingen. Dat kan verwarrend vische studie vond in 2014 in zijn. Wetenschappers van de 130 17,7 procent van de onderzochte universiteit van Minnesota vroegen werkmails emoticons. Het leeuwen- proefpersonen naar de betekenis van deel betrof de lachende smiley. diverse emoji. Over het gezicht met Zeker in het eerste contact is dat

100 hartjesogen was het oordeel redelijk onverstandig, bleek vorig jaar uit unaniem: dat gaat over liefde. Maar 135 een studie waar Gerben van Kleef een gezicht dat bijvoorbeeld officieel van de Universiteit van Amsterdam een ‘ongeamuseerde blik’ uitbeeldt, bij betrokken was. Proefpersonen leverde verschillende interpretaties vonden een zakelijke e-mailer die

105 op: van teleurgesteld en lachende smileys gebruikte gedeprimeerd tot niet onder de 140 minder competent en stuurden indruk of argwanend. Een vervolg- minder informatieve e-mails terug. studie toonde afgelopen jaar aan dat Van Kleef: “Onze resultaten het amper verschil maakt of beperken zich tot eerste indrukken.

110 verwarrende emoji los of in Als mensen elkaar kennen, maakt zinscontext staan. 145 het misschien minder uit, al kan ik (8) Over ambigue afbeeldingen me voorstellen dat overmatig gesproken: pas een beetje op met smileygebruik ook dan negatieve groente en fruit. Tenzij u over gevolgen kan hebben.” Lachende

115 geslachtsdelen wilt praten, kunt u de drollen naar de baas of klanten aubergine beter vermijden. En de 150 sturen is waarschijnlijk al helemaal perzik staat vaak synoniem voor een slecht idee. billen. Slechts in 7 procent van de

naar een artikel van Anouk Broersma, de Volkskrant, 7 april 2018

noot 1 ‘Moby-Dick of de Walvis’ is een beroemd boek uit 1851 over de jacht op een witte walvis. noot 2 Emoticons zijn met leestekens uitgebeelde emoties, zoals :-). Emoji zijn plaatjes die bijvoorbeeld een emotie uitdrukken, zoals �.

naar een advertentie in de Volkskrant, 15 maart 2019

Als je puber te laat naar bed gaat (1) De schooldag is nog maar net licht van schermpjes is de begonnen, maar de leerlingen lijken melatoninespiegel met 22 procent al doodmoe. Sommigen liggen 45 gedaald. voorover op hun tafeltjes. De (5) Als pubers op vakantie minder

5 docenten vinden het maar niets en apparaten gebruiken en dus hun foeteren inwendig op de biologische klok meer volgen, dan smartphones, ongemotiveerde jeugd maken ze nachten van wel negen of en al te tolerante ouders. Ze 50 tien uur. Die hoeveelheid slaap realiseren zich vaak niet dat ouders hebben ze ook echt nodig om

10 en pubers er echt wel iets aan uitgerust op te staan en goed te proberen te doen. kunnen functioneren. Als ze na de (2) Maar pubers op tijd naar bed vakantie weer op tijd moeten opstaan laten gaan, leidt bij veel gezinnen tot 55 om naar school te gaan, missen ze conflicten. En ’s morgens is het wéér twee à drie uur slaap per nacht. En

15 een strijd om ze op tijd hun bed uit te eerder gaan slapen lukt dus niet, krijgen. Ouders zetten soms wel twee vanwege die op hol geslagen of drie wekkers, flink ver van het bed melatoninespiegel. Als het al lukt om van hun kind. Alleen helpt dat geen 60 ’s ochtends op tijd op school te zier, want de pubers draaien zich om komen, dan zit die slaapverwekkende

20 en zijn weer vertrokken. De ouders melatonine nog altijd in hun hersenen weten zich lang in te houden, maar en daar is niets tegen te beginnen. roepen uiteindelijk geërgerd: “Ga nou Een volwassene die om zeven uur toch op tijd naar bed, dan kun je ook 65 ’s morgens opstaat, heeft daar geen eerder opstaan!” last van en denkt al snel dat die

25 (3) Jammer voor hen, maar ze zitten slaperige puber zich aanstelt. er hoogstwaarschijnlijk naast. Naar (6) Hoe vroeger een tiener moet het slaappatroon bij pubers zijn al opstaan, hoe beroerder hij het op heel wat onderzoeken gedaan en de 70 school doet. De vermoeidheid heeft uitkomsten daarvan zijn vrijwel gelijk: namelijk invloed op zijn

30 bij pubers valt de melatoninepiek

• leerprestaties, zijn geheugen en dus het moment waarop het gehalte natuurlijk ook op zijn motivatie, blijkt van dit ‘slaaphormoon’ in het bloed uit onderzoek. De cijfers van stijgt
• twee uur later dan bij 75 zevenduizend middelbare scholieren volwassenen. stegen in de Amerikaanse staat

35 (4) Dat is bij veel zoogdieren zo, Minnesota aanzienlijk nadat de start maar bij ons maken smartphones en van de lessen was verschoven van andere beeldschermen dat probleem 7.30 uur naar 8.40 uur. En in groter. Toen wij jong waren, lagen we 80 Kentucky zagen de middelbare met een zaklamp onder de dekens te scholen die een uur later begonnen

40 lezen. Nu communiceren jongeren de werklust en de studieresultaten via appjes en videogames. Al na met sprongen toenemen. twee uur blootstelling aan het blauwe

(7) De Amerikaanse sociaal psycho- Alle pubers zouden het recht moeten

85 loog en slaapexpert James B. Maas krijgen om onder optimale zei het zo: “Onze hersenen kunnen omstandigheden te leren. Dus laten niet zonder slaap. Een tekort daar- we het oude gezegde ‘Die geleerd wil aan leidt tot aanzienlijk slechtere 95 worden, moet vroeg opstaan’, prestaties. Vermoeidheid moeten we vervangen door ‘Sta laat op, dan

90 vooral niet verwarren met luiheid. gaan je cijfers omhoog’.”

naar een artikel van Isabelle Filliozat, Psychologie Magazine 4-2018

De teksten die voor dit examen gebruikt zijn, zijn bewerkt om ze geschikt te maken voor het examen. Dit is gebeurd met respect voor de opvattingen van de auteur(s). Wie kennis wil nemen van de oorspronkelijke tekst(en), raadplege de vermelde bronnen. Het College voor Toetsen en Examens is verantwoordelijk voor vorm en inhoud van dit examen.

►►► ν

De schooldirectie is aan het nadenken over het aanpassen van de schooltijden, met ingang van volgend schooljaar. Het idee is om de lessen een uur later te laten beginnen. Dat betekent wel dat de lessen ’s middags langer zullen doorgaan. De directie wil graag weten wat de leerlingen vinden van een mogelijke aanpassing van de schooltijden.

In de les Nederlands is de tekst ‘Als je puber te laat naar bed gaat’ behandeld. In die tekst wordt het beeld geschetst van vermoeide pubers aan het begin van de schooldag. In jouw klas ontstaat een discussie hierover. Sommige leerlingen herkennen dit beeld en zien de tekst als bewijs dat ze dus niets aan hun vermoeidheid kunnen doen. Andere leerlingen vinden dat je er zelf verantwoordelijk voor bent dat je genoeg slaapt, om zo uitgerust aan de schooldag te kunnen beginnen.

Je besluit om een e-mail te schrijven aan de schooldirecteur, waarin je laat weten of je voor- of tegenstander bent van het plan om de schooltijden aan te passen. In je e-mail beschrijf je de discussie in de klas over vermoeide pubers. Je geeft een mogelijk voordeel en een mogelijk nadeel van het aanpassen van de schooltijden. Natuurlijk geef je ook uitgebreid je mening. Aan het eind van je e-mail nodig je de directeur uit om met de klas in gesprek te gaan over het plan om de schooltijden aan te passen.

Let op: de laatste opdracht van dit examen staat op de volgende pagina.