Eindexamen Nederlands vmbo-gl/tl 2021, tijdvak 2: vragen en antwoorden

De wereld is dol op het Nederlandse ‘niksen’, maar doen we dat wel? ondernemen’. Met als gevolg dat een

30 burn-out op de loer ligt.” (4) Beter is het om af en toe een vrije dag te nemen zonder enig doel. “Ik doe dat sinds anderhalf jaar en neem me elke keer voor om geen voorop-

35 gezet plan te hebben voor die dag. Dus geen afspraak met mezelf om te tuinieren, stofzuigen of de was te doen. Heerlijk, want dan stel ik mezelf ook niet teleur als ik tot niets

40 kom. Zo kom ik tot rust.” (1) Ineens is er wereldwijd belang- stelling voor het fenomeen ‘niksen’. (5) “We moeten wat beter naar dieren In Nederland zijn we, als we inter- kijken. Zoals katten, die dagenlang in nationale media moeten geloven, een hangmatje naast de verwarming

5 massaal aan het niksen: lekker naar liggen te soezen. Slim, want zo spa-

45 ren ze hun energie. Ook chimpan- opdrogende verf kijken, uit het raam staren of uren in een warm bad dob- sees nemen de tijd om in hun nest te beren. Herkenbaar? Niet echt. Maar rusten. Het is niet alleen ideaal, maar toch zouden we het vaker moeten ook nog eens effectief”, legt bioloog

10 doen. Patrick van Veen uit. “We hebben het

50 simpelweg nodig voor het verteren (2) Na het Deense ‘hygge’ (knus- heid), het Zweedse ‘lagom’ (vol- van ons voedsel en voor het her- doende is goed genoeg) en ‘friluftsliv’ starten van de hersenen”, aldus Van (buitenleven) en het Japanse ‘ikagai’ Veen. “Eten, drinken, ademen én

15 (reden van bestaan) zijn de Ameri- slapen zijn basisbehoeften. Die

55 moeten we in acht nemen, anders kanen op een nieuw fenomeen gestuit: het Nederlandse ‘niksen’. gaat het niet goed.” (3) “Niksen is eigenlijk dat je even (6) Nederlanders zijn weliswaar goed geen doel hebt”, stelt Jelle Hermus, in niksen, ze schamen zich er ook

20 auteur van het populaire boek een beetje voor. “Dus combineren we

60 het vaak met een bezigheid waar ‘Steeds Leuker’. Volgens de schrijver is het ontzettend belangrijk dat weinig hersenactiviteit voor nodig is”, mensen af en toe een lege agenda stelt de bioloog. “Er is toch weinig zo hebben. Het komt steeds minder rustgevend als op de wc even de

25 voor. “Het is helemaal niet leuk om sociale media langslopen. Je scrolt,

65 swipet en liket zonder dat je er veel ‘niks doen’ op Instagram te zetten”, grapt hij cynisch. “Dus voelen vooral moeite voor moet doen. Dat is ook jongeren steeds de drang om ‘iets te niksen, wat mij betreft.”

(7) Carolien Hamming, stresscoach, 85 tegenstelling tot andere landen, heel raadt niksen vaak aan aan patiënten normaal, terwijl we gemiddeld wel

70 met burn-outklachten. “Het zit immers vijfentwintig vakantiedagen per jaar helemaal niet in onze calvinistische1) hebben. Amerikanen en Canadezen volksaard om te luieren. We worden daarentegen moeten het met een opgevoed met het idee dat we ons 90 schamele zestien dagen doen. altijd nuttig moeten maken.” (9) Nederlands of niet, Hamming pleit

75 (8) Maar in vergelijking met andere wel voor het ‘lekker niksen’. Door de nationaliteiten zijn Nederlanders komst van internet en oneindig veel gezegend met veel eigen uurtjes, televisiezenders staan we altijd ‘aan’. blijkt uit een onderzoek van het 95 “Het is goed om ook af en toe hele- Sociaal en Cultureel Planbureau. Per maal ‘uit’ te staan. Als het je thuis

80 saldo besteden Nederlanders op een niet lukt, ga je lekker naar een well- dag minder tijd aan verplichtingen, nessoord. Laat je masseren en nip zoals werk of zorg, dan inwoners van aan je theetje. Dan kun je pas echt andere Europese landen. En een 100 goed niksen.” vierdaagse werkweek is hier, in

naar een artikel van Renske Baars, Algemeen Dagblad, 26 januari 2018

noot 1 calvinistisch: hardwerkend en sober

Gun je kind ook eens een teleurstelling kind af te dwingen of recht te zetten;

35 ze komen bij juffen en meesters om ieder wissewasje verhaal halen. Ze bemoeien zich langs de lijn met de corrigerende aanwijzingen van de coach en de scheidsrechter, mengen

40 zich in de ruzies van hun kinderen met anderen, bellen woedend op als hun dochter op een feestje een kinderfilm heeft gezien waarvan ze (1) Afgelopen september spanden voor het slapengaan moest huilen. ouders in Abcoude een rechtszaak

45 (4) Dat ‘curlinggedrag’, vaak onbe- aan tegen de basisschool van hun wust en met de beste bedoelingen, 7-jarige dochter. De reden was komt volgens deskundigen voort uit

5 onenigheid over de klassenindeling. het toenemend streven van ouders Het meisje wilde graag bij haar om hun kinderen tegenslag en teleur- vriendinnen in de groep en boven-

50 stelling te besparen. Socioloog dien waren de ouders bezorgd dat Herman Vuijsje en journalist het pientere kind niet genoeg zou Anneke Groen constateren in hun

10 worden uitgedaagd in de klas waarin recentelijk gepubliceerde boek ze was geplaatst. Eindeloos ouderschap dat ouders (2) Deze ouders lieten de zaak vallen

55 nooit eerder zo bezorgd waren om en toen ze merkten dat ze de anonimi- toegewijd waren aan hun kinderen. teit van hun dochter in de pers niet Ouders zijn assertiever, geloven in

15 konden garanderen. Zij zijn een voor- maakbaarheid, hebben minder beeld van het toenemend aantal va- ders en moeders die de school van kinderen en voelen zich

60 verantwoordelijker voor hun geluk. hun kinderen voor de rechter dagen. “Bovendien moet alles leuk zijn”, zegt Rechtsbijstandsverzekeringen pedagoog Marina van der Wal.

20 meldden onlangs dat het percentage “Ouders willen vooral leuke onderwijszaken flink stijgt. Zij zijn wat opvoeders zijn.” de Deense psycholoog Bent

65 (5) Een van de consequenties, Hougaard ‘curlingouders’ noemt: zeggen deskundigen, is toenemend overbeschermende ouders die alle ongemak om grenzen aan kinderen

25 obstakels voor de voeten van hun te stellen. Ontwikkelingspsycholoog kinderen proberen weg te vegen, net Marga Akkerman heeft dat de laatste zoals in de curlingsport met bezems

70 twintig jaar radicaal zien veranderen. de baan wordt vrijgehouden. “Regels handhaven kan voor teleur- Hougaard waarschuwt dat deze gestelde gezichten zorgen”, zegt ze.

30 kinderen zich daardoor niet “Kinderen wenden zich van je af, volwaardig kunnen ontwikkelen. worden boos, gaan huilen. Dat is (3) Curlingouders gaan op hoge

75 ongemakkelijk. Ouders willen graag poten naar school om iets voor hun

vriendjes blijven met hun kinderen en kunnen op. “Controle kunnen nemen geven daardoor sneller toe.” op grond van inzicht in jezelf is cru- (6) Wat ouders te weinig beseffen, is 125 ciaal om later stevig in je schoenen dat hun gepamper de ontwikkeling te staan”, zegt Jolles.

80 van de zelfredzaamheid van kinderen (10) Meer vrijlaten dus, die kinderen. in de weg staat. Van tegenslag Zelf de gelegenheid geven om foutjes kunnen opgroeiende kinderen iets te maken. Ouders zouden daarom opsteken, of het nu gaat om een 130 hun focus moeten verleggen van het nederlaag op het sportveld, een nú leuk en gezellig houden naar het

85 tegenvallend schoolresultaat of ruzie zelfstandig maken van kinderen. “Op met vriendjes. “Als ouders taken het moment dat je een baby in je weghouden bij hun kind, ontnemen armen houdt, moet je eigenlijk al het ze het de mogelijkheid om te leren”, 135 beeld voor ogen hebben van een zegt neuropsycholoog en hersen- 21-jarige adolescent die het huis

90 wetenschapper Jelle Jolles, auteur uitgaat”, stelt Marina van der Wal van Het tienerbrein. “Voor de ontwik- radicaal. “Als ouder zou je steeds keling van kinderen en tieners is het bezig moeten zijn met: ‘Wat zou dit essentieel dat ze veel ervaringen en 140 kind op dit moment zelfstandig kennis opdoen. Als een ouder de moeten kunnen?’ Maar we denken in

95 problemen oplost, kan de jongere de onze cultuur tegenwoordig te veel in situatie niet zelf aanpassen. Hij kan het hier-en-nu, en te weinig op de die oplossingen niet in de hersenen lange termijn.” opslaan en zich deze op een later 145 (11) Moeten ouders hun kinderen moment dan ook niet herinneren.” dan maar helemaal loslaten? Dat ook

100 (7) Daarom is het volgens Jolles zo weer niet. Jolles vergelijkt het belangrijk dat kinderen de gelegen- begeleiden van kinderen naar zelf- heid krijgen om een blauwtje te standigheid met hen leren lopen en lopen, een beetje verdriet te hebben, 150 fietsen. Eerst een loopwagentje een beetje pijn te hebben, een beetje geven, zijwieltjes monteren, handje

105 eenzaam te zijn. “Ook negatieve vasthouden, zadel vasthouden en ervaringen zorgen voor zelfinzicht, dan pas loslaten. Als kinderen ouder voor zelfregulatie1) en voor worden, neemt praten die sturende empathie2) met anderen. Het helpt ze 155 rol over. om stevige volwassenen te worden. (12) Volgens Jolles is feedback van

110 Doe je dat niet, dan kweek je óf ang- ouders immens belangrijk voor kinde- stige óf luie kinderen, die verwachten ren, zeker voor tieners. Niet het soort dat anderen dingen voor hen doen.” gesprek waarin ouders de oplos- (8) Volgens Marina van der Wal 160 singen voorschotelen, maar open blijven kinderen die niet hebben vragen stellen over hoe het kind iets

115 geleerd tegenslag als leerproces te heeft aangepakt of wil gaan aanpak- gebruiken, onbewust heel hard ken. Bijvoorbeeld: ‘Lastige situatie, ‘mammie’ of ‘pappie’ roepen als het wat zijn jouw gedachten daar nou tegenzit. “Ik denk dat ze daardoor 165 over?’ Of: ‘Wat maak je hieruit op?’ gevoeliger worden voor spanning.” (13) Die feedback zorgt er volgens

120 (9) Als kinderen leren om moeilijke Jolles voor dat de tiener eerdere er- situaties zelf op te lossen, levert dat varingen kan bijslijpen. “En die kleine een gevoel van vertrouwen in eigen aanpassingen worden steeds in de

170 hersenen opgeslagen in de vorm van 175 later moment. Ouders moeten de veranderingen in complexe hersen- route van hun kinderen niet willen netwerken, net als met fietsen vroe- lopen, maar ze kunnen wel helpen de ger. Daardoor blijven de ervaringen weg te wijzen.” beschikbaar voor gebruik op een

naar een tekst van Annemiek Leclaire, NRC, 15 december 2017

noot 1 zelfregulatie: het vermogen je emoties te regelen en je eigen gedrag te kunnen sturen noot 2 empathie: inlevingsvermogen, medeleven

De ‘Oktober Woonmaand’ is voor vele Nederlanders het startsein om het huis opnieuw in te richten of leuke woonaccessoires aan te schaffen. Miljoenen mensen wereldwijd hebben andere woonzorgen. Zo heeft één op de drie mensen geen toilet en één op de tien heeft geen toegang tot veilig drinkwater. In landen als Oeganda, met veel mensen op de vlucht, zijn voorzieningen voor schoon drinkwater en sanitair niet vanzelfsprekend. Met uw gift kan het Rode Kruis deze mensen helpen.

Geef via rodekruis.nl of op IBAN NL83 INGB 0000 00 6868 Geef op giro 6868. naar een advertentie in NRC Het Blad, oktober 2018

Nooit meer in de rij voor de kassa? (1) Hatsiekidee, een kopje koffie van Tikkie. Wel moeten klanten daarna het huis. Bied studenten iets gratis langs een scanner om de code te aan en ze doen wat je van hen 45 laten zien die ze bij het afrekenen op vraagt. Dat is de redenering van hun mobiel hebben ontvangen. Als

5 Erwin Binneveld, eigenaar van Spar straks steeds meer klanten overgaan University (supermarkt) in de Hoge- op kassaloos betalen, dan ontstaan school Utrecht. Sinds woensdag wil bij die scanner ongetwijfeld opnieuw Binneveld dat zijn klanten zelf hun 50 wachtrijen. boodschappen scannen én zelf (5) Vanaf de zomer zet Albert Heijn

10 afrekenen met hun mobiele telefoon. To Go de volgende stap: winkelen De studenten krijgen een kopje koffie zonder enig betaalmoment. Tijdens en zijn sneller klaar, Spar bespaart het winkelen tikt de klant met zijn op kosten en, als de kassa’s ooit hele- 55 naam gestelde ‘tap-to-go’-pas of met maal weg kunnen, vierkante meters. zijn mobiel tegen de prijskaartjes van

15 (2) Met vallen en opstaan experimen- de gekochte artikelen en loopt daar- teert een hele rij detailhandelaren, na doodleuk naar buiten. Tien techneuten en financiële dienst- minuten later schrijft Albert Heijn het verleners met oplossingen voor 60 geld van de betaalrekening af. Een vermeende ongemakken in het Amsterdamse vestiging wordt de

20 dagelijks betalingsverkeer. Het doel eerste, de andere 75 Albert Heijn lijkt het overweldigende succes te To Go’s moeten in de maanden evenaren van contactloos pinnen, dat daarna volgen. sinds zijn introductie in 2013 gestaag 65 (6) Spar University-eigenaar contant geld verdringt als voornaam- Binneveld zegt dat het kassaloos

25 ste betaalmiddel. Het laboratorium betalen nu nog vooral op basis van voor al die nieuwe betaalmethoden is vertrouwen gebeurt. Kwaadwillenden de detailhandel en in het bijzonder de kunnen stiekem een extra croissantje supermarkt. 70 in hun mandje doen en ermee naar (3) Zo kunnen klanten van veel vesti- buiten wandelen. Ook bij Albert

30 gingen van Albert Heijn To Go al Heijns tap-to-go kan iemand zonder langer zelf hun boodschappen met al te veel moeite vijf flesjes water de mobiele telefoon scannen. Toch scannen en er zes in zijn mandje eindigt die klus nu nog aan een 75 stoppen. (onbemande) kassa waar de klant de (7) Een woordvoerder van Albert

35 inhoud van zijn mandje met een Heijn redeneert andersom: “Onze pinpas moet afrekenen. To Go-vestigingen zitten vaak op sta- (4) Spar University, die zeven vesti- tions of drukke knooppunten en daar gingen heeft op Nederlandse univer- 80 heeft de klant haast. Wij gaan ervan siteiten en hogescholen, gaat nu een uit dat we meer spullen verkopen

40 stapje verder door de kassa helemaal door klanten echt tijdwinst te bieden: uit het proces te verwijderen. Klanten binnen 20 seconden naar binnen en betalen via de bekende betaalapp weer naar buiten. De winst in

85 klandizie weegt volgens ons zwaar- incasseert het verschuldigde bedrag der dan de mogelijkheid dat er eens van de betaalrekening of creditcard wat misgaat.” die bij het bedrijf bekend is. (8) De inmiddels bekende zelfscan- (11) Prachtig, maar peperduur. kassa's blijven voorlopig nog 130 Techgigant Amazon krijgt dit kunst-

90 bestaan. “Maar”, zegt Albert Heijn stukje voor elkaar, doordat de winkel To Go-directeur Jan-Willem in Seattle tjokvol zit met camera's, Dockheer, “als straks in een bepaald gewichtssensoren en andere filiaal niemand meer bij de zelfscan- observatietechnologie. Geavanceer- kassa’s staat, omdat tap-to-go zo 135 de computers, die patronen en per-

95 ontzettend goed werkt, kan ik me sonen herkennen, verwerken al die voorstellen dat we die weghalen. Een informatie tot een factuur en een servicebalie blijft er altijd.” automatische incasso. Dat is een (9) Betalen via een app is handig, leuke stunt van Amazon, maar het maar een complete betaalrevolutie is 140 kost een vermogen. Knappe super-

100 het nog niet. De vraag is immers of marktmanager die dat winstgevend het afrekenen het belangrijkste knel- weet te maken. punt is. Een krentenbol met je mobiel (12) Bovendien: eerst maar eens scannen en al lopend afrekenen is kijken hoe de Spar University-app het reuzemakkelijk. Maar wie op zater- 145 doet. Op de Utrechtse Hogeschool

105 dag met een kind aan de hand zijn pakt een studente woensdag rond winkelwagentje vollaadt met gezins- het middaguur haar mobiel, scant boodschappen, te midden van drie- een flesje vitaminewater, en ... hele- honderd andere klanten, heeft wel- maal niets. Fronsend buigt een drie- licht geen zin om ieder pakje boter 150 tal medewerkers van Spar University

110 zelf te scannen. Dat kan een kassa- zich over haar iPhone, die het flesje medewerker veel sneller. Op dit wel scant, maar niet in rekening moment zijn de kassaloze betaal- brengt. “Dat is gek. Zojuist deed hij methoden vooral een aanvulling op het nog”, zegt een medewerker, het pinnen, geen vervanging daar- 155 terwijl een van de app-ontwikkelaars

115 van. direct verdwijnt om het systeem zo (10) De kassaloze toekomstdroom snel mogelijk te repareren. komt, zoals vaker, uit de Amerikaan- (13) In de lunchpauze, als de logope- se techindustrie. In Seattle opende in die- en verpleegkundestudenten januari de eerste Amazon Go. Daar 160 samendrommen voor pistoletjes en

120 haalt de klant bij binnenkomst één salades, is het nog wachten op een keer zijn telefoon langs een paaltje, functionele update van de Spar daarna is er geen contact-, scan- of University-app. Ondertussen klinkt betaalmoment meer. De klant pakt weer het vertrouwde geluid van de wat hij nodig heeft en vertrekt. Even 165 zelfscankassa: ‘biep, biep, biep’ en

125 later stuurt Amazon een bon en pinnen maar.

naar een tekst van Remco Andersen, de Volkskrant, 5 april 2018

De teksten die voor dit examen gebruikt zijn, zijn bewerkt om ze geschikt te maken voor het examen. Dit is gebeurd met respect voor de opvattingen van de auteur(s). Wie kennis wil nemen van de oorspronkelijke tekst(en), raadplege de vermelde bronnen. Het College voor Toetsen en Examens is verantwoordelijk voor vorm en inhoud van dit examen.

GT-0011-a-b 10 / 10 lees verdereinde ►►► ν

Je school maakt in de aula gebruik van een cateraar om eten en drinken te verkopen aan de leerlingen. De cateraar heeft een lekker en erg uitgebreid assortiment en veel leerlingen kopen dan ook wat te eten of te drinken in de pauzes. Iedereen moet met contant geld betalen of pinnen, waardoor er in de pauzes lange wachtrijen ontstaan. De leerlingen zijn erg ontevreden over deze situatie, omdat ze veel tijd van hun pauze kwijt zijn aan wachten.

In de les Nederlands is laatst de tekst ‘Nooit meer in de rij voor de kassa?’ behandeld. Je hebt hierdoor een goed beeld gekregen van de mogelijkheden van kassaloos betalen (zoals via een betaalapp, scannen met je mobiel of een op naam gesteld pasje), maar ook van de nadelen ervan. Je hebt daardoor wel een idee over hoe de situatie bij de cateraar in de pauzes kan worden verbeterd.

Je legt je idee voor aan de directeur van je school en hij raadt je aan een e-mail aan Marcel Burgers, de cateraar, te sturen. In deze e-mail geef je jouw mening over de situatie bij de cateraar en leg je jouw idee uit om deze situatie te verbeteren. Je geeft een mogelijk voordeel en een mogelijk nadeel van jouw oplossing. Ten slotte vermeld je wat je hoopt te bereiken met je e-mail. Je vraagt de cateraar of hij je een reactie met zijn mening over jouw idee wil sturen. Van de directeur krijg je het e-mail- adres.