Eindexamen Nederlands vmbo-gl/tl 2023, tijdvak 2: vragen en antwoorden

Zo kom je van je uitstelgedrag af (1) Vervelende taken uitstellen heeft (5) Ook Kinge Siljee denkt dat het met luieren niets te maken

• integen- aanpakken van uitstelgedrag niet in deel, het is vaak een grote bron van het maken van betere planningen stress. Waarom stellen we dan toch 45 gezocht moet worden. Siljee richtte in

5 zo veel uit? En wat kunnen we 2011 Studiemeesters op, waar ze ertegen doen? studie- en scriptiebegeleiding biedt, (2) Een heel vakgebied houdt zich en ze is auteur van het boek bezig met het uitstelverschijnsel. ‘Studieontwijkend gedrag de baas!’. Procrastinatie is de wetenschappe- 50 “Een planning kan je helpen om een

10 lijke term, pro (voor) en crastinus abstracte taak op te knippen en (morgen), en betekent zoiets als het duidelijk te maken, maar met uitstel- vooruit blijven schuiven van klusjes gedrag heeft het niet zoveel te waar je tegenop ziet. Tot het moment maken.” dat het echt niet langer kan

• of net 55 (6) Nog een misvatting: uitstellen ligt

15 daar voorbij. in mijn karakter. Visser: “Vaak wordt (3) Onder studenten is uitstellen een er over uitstellers gezegd dat ze lui bekend fenomeen. 20 tot 50 procent zijn, maar dat is niet zo. Als je last van alle studenten heeft dermate last hebt van uitstelgedrag, wil je graag van uitstelgedrag dat het van invloed 60 iets doen, de intentie is er, maar het

20 is op de studieresultaten, vertelt lukt niet.” onderwijskundige Lennart Visser, (7) De sleutel ligt bij de oorzaak van werkzaam bij Driestar hogeschool in je uitstelgedrag. Die verschilt per Gouda waar hij studenten begeleidt persoon en is vaak afhankelijk van je die last hebben van uitstelgedrag. 65 ervaringen in het verleden. Voor de

25 Vorige maand promoveerde 1) Visser studenten die Kinge Siljee begeleidt, op het onderwerp aan de Vrije is de middelbareschoolperiode vaak Universiteit in Amsterdam. bepalend. “Op het moment dat (4) Waarom stellen we zoveel uit? iemand op de middelbare school kei- Een veelvoorkomende misvatting is 70 hard moest werken en met de hakken

30 dat uitstelgedrag een probleem van over de sloot zijn diploma haalde, tijdmanagement is: uitstellers zouden kan zo iemand tijdens zijn vervolg- moeilijk kunnen inschatten hoeveel opleiding in het hoger onderwijs tijd een taak kost. Maar dat is niet beginnen te twijfelen of hij daar wel waar we de oorzaak van ons 75 thuishoort. Dit wordt ook wel het

35 procrastineren moeten zoeken, legt oplichterssyndroom genoemd; de Visser uit. “Als studenten bij mij een angst dat iemand op een dag naar je training volgen om iets tegen hun toekomt en vraagt: ‘Wat moet jij nou uitstelgedrag te doen, verwachten ze op deze opleiding?’ Dat is iets wat vaak dat ik ze ga leren plannen. Het 80 alleen maar in je hoofd gebeurt, maar

40 probleem ligt meestal echter niet bij het kan wel veel stress veroorzaken.” de planning, maar bij de uitvoering.”

(8) Dit type uitsteller

• Siljee spreekt Visser. Het is belangrijk om lange- over gespannen uitstellers
• heeft termijndoelen te hebben. wel geleerd op tijd te beginnen, maar (12) Zijn we in het digitale tijdperk

85 blokkeert zodra hij iets gedaan wil 125 vatbaarder geworden voor krijgen, uit angst door de mand te procrastinatie? Visser: “Als je echt vallen. In plaats daarvan blijft hij wilt uitstellen, kan dat uiteindelijk ook eindeloos artikelen lezen of gaat hij in de rimboe.” Dat neemt niet weg het huis schoonmaken. dat mail en telefoon het studeren niet

90 (9) Het is het tegenovergestelde 130 makkelijker maken. Zelf werkt Visser gedrag van wat Siljee de ontspannen in blokken van een uur en zet hij zijn uitsteller noemt: deze gaat bij wijze telefoon op vliegtuigstand. “Het ligt van procrastinatie lol trappen. “Deze misschien voor de hand, maar doe uitstellers hebben vaak best wel wat één ding tegelijk en doe dat met volle

95 in hun mars en hebben de ervaring 135 aandacht. Pak je telefoon pas in de dat met relatief weinig werk de taak pauze en laad jezelf dan ook weer wel afkomt. Daardoor raak je eraan op, zodat je daarna fris aan de slag gewend om laat te beginnen. Hebben kunt. Dat zijn dingen die je jezelf ze een deadline om 5 uur, dan gewoon kunt aanleren.”

100 draaien ze zich ’s ochtends eerst nog 140 (13) Stel jezelf ook kortetermijn- eens om, gaan ’s middags sporten en doelen: wat wil je in een uur gedaan spreken daarna met iemand af voor krijgen? Visser: “Als je je voorneemt een drankje. En voor ze het weten is een bepaalde taak in een uur af te de dag voorbij.” krijgen, lukt dat vaak ook. Terwijl

105 (10) Dat klinkt redelijk zorgeloos, 145 diezelfde taak niet afkomt als je jezelf maar deze uitstellers ervaren wel de hele middag geeft. Als je alle tijd degelijk stress. “Uiteindelijk komen hebt, ben je je niet bewust van de tijd ze twee dagen tekort en vragen ze die tussen je vingers wegglijdt. Ik zich af waarom ze niet eerder zijn adviseer iedereen zo veel mogelijk

110 begonnen. Vaak hebben ze ook het 150 tussen 9 en 5 te werken. Want als je gevoel dat ze iets beters hadden dat eenmaal voor jezelf besloten kunnen inleveren, als ze meer tijd hebt, lukt het ook. Op het moment hadden genomen.” dat je weet dat je vanavond nog drie (11) De afwezigheid van intrinsieke2) uur de tijd hebt om dingen af te

115 motivatie is een belangrijke factor bij 155 maken, stel je het ook uit tot procrastinatie. Studenten die duidelijk vanavond.” voor ogen hebben wat ze met hun (14) Het zal je dus niet verbazen, studie willen bereiken, hebben maar de sleutel tot het verhelpen van aanzienlijk minder last van uitstel- uitstelgedrag ligt in jezelf leren

120 gedrag dan studenten die dat niet 160 kennen en je doelen helder hebben. weten, blijkt uit het onderzoek van

naar een artikel van Devi Smits, de Volkskrant, 20 februari 2020

noot 1 promoveren: na het doen van onderzoek aan de universiteit de titel van doctor krijgen noot 2 intrinsiek: iets wat uit jezelf komt

Kunstlicht is een killer voor insecten

(1) Nederland, Duitsland, Engeland, schappelijk tijdschrift ‘Biological Scandinavië, maar ook Puerto Rico Conservation’ nu hun conclusie: ook en zelfs Costa Rica. Vanuit alle kunstlicht is een belangrijke oorzaak uithoeken van de wereld komen van de insectensterfte.

5 berichten over een dramatische 30 (3) “Het negatieve effect van licht op achteruitgang in het aantal insecten. insecten ligt ook eigenlijk wel voor de De lijst met mogelijke verklaringen is hand”, zo licht Seymoure telefonisch op al die plekken vergelijkbaar. Het toe. “Met speciale lampen in stallen landschap is te monotoon geworden, en soms zelfs met lampen in

10 met te weinig bloemen en daarmee 35 gewassen worden schadelijke te weinig voedsel voor insecten. En insecten naar één plek gelokt om ze vooral: er wordt veel te kwistig te doden. Ook insectenonderzoekers gespoten met insecticiden en ander maken gebruik van lampen die ze op gif. lakens laten schijnen, om te inventa-

15 (2) Eén logische verklaring ontbreekt 40 riseren welke insecten in een in de meeste onderzoeken: licht- bepaald gebied voorkomen. Insecten vervuiling. En dat is vreemd, vond oriënteren zich ’s nachts op de een internationale groep biologen natuurlijke lichtbronnen en waar- onder leiding van de Amerikaanse schijnlijk worden ze door sterk

20 ecoloog Brett Seymoure. Samen 45 kunstlicht zo in de war gebracht, dat zochten de biologen alle weten- ze daarnaartoe vliegen en er niet schappelijke literatuur bijeen die iets meer bij weg weten te komen. Maar zegt over de effecten van licht op dat betekent dus dat ze ook niet insecten. Na ruim honderdvijftig meer toekomen aan normaal gedrag,

25 artikelen trekken zij in het weten- 50 laat staan aan voedsel zoeken. Uit

ons onderzoek blijkt dat de sterfte hebben gedestilleerd, zijn zonder onder insecten bij een kunstmatige meer aannemelijk. Maar om aan te lichtbron binnen één nacht al rond de 90 tonen dat de populaties van insecten dertig procent ligt.” ook daadwerkelijk achteruitgaan door

55 (4) Behalve de directe sterfte van lichtvervuiling, daarvoor heb je toch insecten rond sterke kunstlicht- experimenteel onderzoek nodig. En bronnen, is er ook een effect op de dat is er tot op heden nog niet.” voortplanting, zo schrijven de onder- 95 (7) Volgens Spoelstra is zo’n keihard zoekers. Licht verstoort de geur- bewijs voor een negatief effect van

60 stoffen die insecten uitscheiden om licht op insectenpopulaties ook lastig het andere geslacht te vinden. En te krijgen. “Voor een goed vergelij- zonder het andere geslacht geen kend onderzoek zou je twee dezelfde voortplanting. 100 gebieden moeten hebben, een met (5) Seymoure benadrukt dat in een en een zonder lichtvervuiling. Maar

65 wijde omtrek rond bebouwing tegen- gebieden zonder enige lichtvervuiling woordig kunstlicht te vinden is. Toch zijn er bijna niet meer; in ieder geval is het zeker niet dé grote oorzaak niet in Nederland. Bovendien zijn er achter de achteruitgang van 105 dus nog veel andere factoren die de insecten. “Als we al het kunstlicht uit insecten parten spelen. Die zijn lastig

70 zouden doen, gaan insecten waar- los te koppelen van licht.” schijnlijk nog steeds hard achteruit (8) Dat zijn Amerikaanse collega door het gebruik van insecticiden en Seymoure in zijn artikel schrijft dat door de verarming van ons 110 lichtvervuiling van alle schadelijke landschap.” invloeden op insecten nog het

75 (6) Bioloog Kamiel Spoelstra van het makkelijkst aan te pakken is, durft Nederlands Instituut voor Ecologie in Spoelstra overigens te betwijfelen. Wageningen was niet betrokken bij “Technisch gezien heeft hij gelijk: je het onderzoek van Seymoure en 115 zet gewoon een schakelaar om. Maar collega’s. Hij kan zich wel van alles maatschappelijk blijkt het nog heel

80 voorstellen bij hun conclusies. “Als ik lastig om licht uit te krijgen. Dat mijn geld zou moeten inzetten op wel Rijkswaterstaat op een gegeven of geen rol voor lichtvervuiling in de moment de verlichting langs snel- achteruitgang van insecten, dan zou 120 wegen ’s nachts uit heeft gezet

• ik het absoluut inzetten op ‘wel’. vanwege de besparing, niet per se

85 Tegelijk brengen de collega’s het nu vanwege de invloed op de natuur

• wel heel stellig. Alle mogelijke was ook echt opvallend.” mechanismen die zij uit de literatuur

naar een artikel van Rob Buiter, Trouw, 20 december 2019

Kerstcadeautip Muskietennetten €25.

Geef een kerstpakket waarmee je levens redt Met € 25,- geef je 10 netten om mensen tegen malaria1) te beschermen.

Door de coronapandemie, rampen en conflicten is wereldwijd meer dan ooit dringend medische zorg nodig. Zorg waar ieder mens recht op heeft. Artsen zonder Grenzen bereikt de mensen die onze hulp het hardst nodig hebben. Ook tijdens de feestdagen.

Noodhulp is teamwork. Help mee en vul een kerstpakket met levensreddende hulpgoederen.

Scan de QR-code en vul een pakket Azg.nl/kerstcadeau

naar een advertentie van Artsen zonder Grenzen, NRC, 15 december 2020 noot 1 malaria: een infectieziekte die door de steek van de malariamug wordt overgebracht en vooral in tropische landen voorkomt

McDonald’s wil weten waarom u frietbakjes op straat gooit, terwijl er gewoon afvalbakken staan (1) Hamburgerketen McDonald’s wil (5) In de hele afvalketen van af van zwerfafval. Per 2022 moet álle McDonald’s is zwerfafval een van de verpakkingsmateriaal van de 250 meest hardnekkige en meest zicht- restaurants in Nederland ook weer bare vormen van afval. Troep rond je

5 worden ingezameld. Megaklus. Hoe? 45 restaurant kun je nog opruimen en je De firma wil schone klanten gaan kunt zorgen voor voldoende afval- belonen en vraagt psychologen om bakken. Je kunt zelfs afspraken advies. maken dat je gemeentelijke afval- (2) Waarom gooit iemand fastfood- bakken in de omgeving van

10 afval uit het autoraampje? Waarom 50 restaurants periodiek leegt. Maar wat laat iemand frietdoosjes en doe je tegen verpakkingen die onder- mayonaisebakjes op straat vallen, weg uit een autoraam worden terwijl overal afvalbakken staan? gekieperd en in wegbermen, bij McDonald’s wil de diepere drijfveren afritten, op parkeerplaatsen, in

15 van de veroorzakers van zwerfafval 55 plantsoenen belanden? doorgronden. (6) Uitterhoeve: “Heel veel mensen (3) Floor Uitterhoeve, duurzaam- vinden het vervelend dat er zo veel heidsmanager bij McDonald’s zwerfafval op straat ligt. Ik denk dat Nederland, heeft onlangs Dirk Groot, wij dat nóg vervelender vinden dan

20 overtuigd criticus van fastfoodketens 60 ieder ander, omdat óns merk op als het om zwerfvuil gaat, naar negen straat ligt. Daar willen we echt vestigingen van McDonald’s vanaf.” gestuurd. ’s Lands best gedocumen- (7) Klinkt goed. Van de top 20 aan teerde afvalraper

• hij registreert merken die ‘@Zwerfinator’ Dirk Groot

25 werkelijk alles

• moest nagaan waar 65 in de voorbije jaren aantrof in het bij de fastfoodrestaurants de zwerfafval staat McDonald’s ruim ‘hotspots’ zijn, de plekken waar de bovenaan. Groot raapte voor onder- meeste troep ligt. “Daar hebben we zoeken in opdracht van gemeenten van geleerd”, zegt Uitterhoeve. en bedrijven 151.518 stuks afval.

30 (4) Uitterhoeve ziet kansen in samen- 70 Van de hoeveelheid verpakkingen werking met andere bedrijven en met waarvan het merk herkenbaar was overheden, vooral gemeenten. “We (45.050 stuks) was ruim 12 procent willen effectiever zwerfafval in een (5485 stuks) afkomstig van ruimere omgeving opruimen. We McDonald’s, gevolgd door Red Bull,

35 doen al veel. Om de paar uur gaat bij 75 Antaflu (plastic snoepwikkels), iedere McDonald’s iemand naar Heineken en Marlboro. buiten om de omgeving op te ruimen. (8) Een score van 12 procent voor Bij sommige restaurants rijden we een keten van 250 restaurants is niet met bakfietsen rond om in de ruime iets om blij van te worden. Al moet

40 omgeving zwerfafval op te pikken.” 80 ook worden aangetekend dat

McDonald’s wekelijks 3,2 miljoen 125 (12) Daarom vroeg ze zwerfvuilraper gasten bedient. Groot om advies. Maar niet alleen (9) Het zijn vooral plastic sausbakjes, hem, ze vroeg gedragspsychologen plastic deksels van drinkbekers, te achterhalen wat de drijfveren zijn

85 plastic rietjes en kartonnen bekers en van klanten om hun afval te dumpen. doosjes met het M-logo die Groot in 130 De hamburgerketen zoekt naar trucs het zwerfafval aantreft. Chef om veroorzakers van zwerfafval van duurzaamheid Floor Uitterhoeve van hun gedrag af te brengen. de hamburgerketen vindt dat het roer (13) “We weten dat mensen

90 verder om moet. makkelijker wat weggooien als ze (10) “Er wordt bij McDonald’s al veel 135 zich onbespied wanen. Misschien gedaan aan terugdringen van verpak- moeten we spiegels gaan ophangen kingen, aan scheiding en recycling bij onze McDrives, zodat mensen van afval, maar er moet een stevig zichzelf zien in de auto. Van de 250

95 tandje bij”, zegt ze. Sinds kort wordt McDonald’s-vestigingen in Nederland het prullenbakafval van de 140 hebben er 171 een McDrive. Verder restaurants bij een verwerker denken we na over het vergroten van nagescheiden: kunststof en de verbinding van mensen met hun papiervezels worden uit het restafval omgeving. We willen uitzoeken of we

100 gehaald om er nieuwe producten van routes waar meer dan gemiddeld te maken, bijvoorbeeld isolatie- 145 zwerfafval ligt, kunnen laten adop- materiaal dat kan worden gebruikt bij teren door scholen of sportclubs, om de bouw van nieuwe hamburger- samen met ons de boel schoon te restaurants. Sinds vorig jaar wordt houden. We gaan experimenteren

105 alle koffiedik

• 400 ton per jaar
• met teksten op de zakken waarin we verwerkt tot bio-energie. 150 de bestellingen doen: ‘Dit is ook je (11) Maar er moet meer gebeuren. afvalzak’. We willen borden plaatsen Volgens Uitterhoeve wordt 92 bij de balies om aan onze gasten te procent van de verpakkingen die vragen afval niet in de natuur te

110 gasten meekrijgen al ingezameld. De gooien. Misschien moeten we auto- rest, bijna 8 procent, wordt ergens 155 afvalbakjes gaan weggeven. anders weggegooid: deels thuis of Misschien zullen we prullenbakken, elders in andere openbare afval- die nu vaak onopvallend groen of bakken, of als zwerfafval op straat en grijs zijn, zichtbaarder moeten

115 in openbaar groen. McDonald’s zoekt maken. Misschien gaan we verlich- naar oplossingen om ook dat restant 160 ting plaatsen bij sommige afval- uit het milieu te houden. “Die bakken. Dat soort dingen.” opdracht is best ingewikkeld omdat (14) Ook wordt er nagedacht over het de situatie bij elk restaurant weer belonen van klanten die de troep

120 anders is. We zitten in gebieden met netjes in prullenbakken gooien. Die scholen, in uitgaanscentra en langs 165 krijgen iets. Wat die beloning is, wil wegen, waar we vooral met Uitterhoeve nog niet zeggen, de automobilisten te maken hebben. plannen zijn nog niet rond. Overal zijn andere problemen.”

naar een artikel van Joop Bouma, Trouw, 4 oktober 2019

De teksten die voor dit examen gebruikt zijn, zijn bewerkt om ze geschikt te maken voor het examen. Dit is gebeurd met respect voor de opvattingen van de auteur(s). Wie kennis wil nemen van de oorspronkelijke tekst(en), raadplege de vermelde bronnen. Het College voor Toetsen en Examens is verantwoordelijk voor vorm en inhoud van dit examen.

►►► ν

De laatste maanden is de hoeveelheid zwerfafval rondom de school enorm toegenomen. Het meeste daarvan is door leerlingen achtergelaten. Buurtbewoners hebben hierover bij school geklaagd. De directeur wil leerlingen vragen om ideeën aan te dragen die ervoor zorgen dat leerlingen hun afval niet zomaar op straat weggooien. Zij heeft de mentoren van alle klassen daarom de opdracht gegeven om het probleem van het zwerfafval te bespreken. De school heeft al veel prullenbakken geplaatst in de buurt, maar toch ligt er nog steeds veel afval op straat.

In de mentorles bespreekt je docent het probleem van het zwerfafval rondom de school met jullie. Er ontstaat een discussie over de redenen waarom leerlingen hun afval zomaar op straat gooien en hoe je dit het best kunt voorkomen. Uit de discussie komt naar voren dat vrijwel geen enkele leerling het fijn vindt als er rommel op straat ligt, maar dat een deel van de leerlingen hier wel zelf aan bijdraagt. Iedereen is het ermee eens dat er wat aan het zwerfafvalprobleem gedaan moet worden.

Jij herinnert je de tekst ‘McDonald’s wil weten waarom u frietbakjes op straat gooit, terwijl er gewoon afvalbakken staan’. Daarin wordt Floor Uitterhoeve genoemd, manager duurzaamheid bij McDonald’s. Zij noemde in die tekst allerlei maatregelen die McDonald’s neemt om zwerfafval tegen te gaan. Misschien heeft ze ook nog wel goede ideeën voor jullie school? Je vertelt hierover aan de directeur en stelt voor om mevrouw Uitterhoeve uit te nodigen voor een gesprek met je klas. De directeur vindt dit een goed idee.

Jij stuurt een e-mail aan mevrouw Uitterhoeve met de uitnodiging voor een gesprek met je klas over het tegengaan van zwerfafval rondom school.