Eindexamen Nederlands vmbo-gl/tl 2022, tijdvak 2: vragen en antwoorden

Kappen is pure verspilling (1) Van auto’s tot wasmachines, met name in steden, die hinder gebruikte spullen verhandelen via ondervinden van het zogenaamde internet is doodnormaal. Sinds kort 45 hitte-eilandeffect. Het is daar gemid- krijgen ook volwassen bomen online deld warmer dan in de omgeving

5 een tweede leven. Al kost het vanwege een tekort aan wind en verplaatsen een lieve duit. vegetatie en een teveel aan zonne- (2) Onlangs kreeg bomenexpert warmteabsorberende materialen als Arjan Zoontjens een bijzonder bel- 50 asfalt, en vanwege de aanwezigheid letje. Voor een park bij een nieuw- van gemotoriseerd verkeer.

10 bouwwijk, mede door kinderen (5) Zoontjens: “Grote bomen verkoe- ontworpen, zocht de Brabantse len hun directe omgeving tot vijf, zes gemeente Steenbergen een paar graden Celsius doordat ze schaduw ‘heel grote levensbomen’. De 55 bieden en water verdampen.” Dat naburige gemeente Breda had zojuist verhoogt de leefbaarheid: iedereen

15 drie monumentale platanen te koop weet hoe prettig het is om op een aangeboden via bomenmakelaar.nl, warme zomerdag onder een boom te de website van Zoontjens. Die zitten. moesten wegens bouwplannen het 60 (6) Tegelijkertijd houden bomen veel veld ruimen. “Ik hoefde de twee water vast, zodat bij overmatige

20 gemeentes alleen maar te koppelen”, regenval

• een fenomeen dat door zegt Zoontjens. Een deal was snel klimaatverandering is toegenomen in gemaakt, waarna Zoontjens de Nederland
• afvoersystemen niet bomen uitgroef, op trucks takelde en 65 overbelast raken. “Ze filteren fijnstof in hun nieuwe woonplaats weer in de en CO2 uit de lucht”, zegt Zoontjens.

25 grond zette. “En ze herbergen allerlei dieren. In (3) Afgelopen najaar lanceerde de een volwassen boom leven rustig Brabander met twee zakenpartners tachtig soorten insecten.” Van die bomenmakelaar.nl, een online markt- 70 insecten leven weer vogels en kleine plaats voor bomen. Een goed zoogdieren, waardoor bomen de

30 moment, want de Nederlandse biodiversiteit in steden stimuleren. economie draait na de crisis1) weer Zoontjens: “Bomen zijn complete op volle toeren, en dus wordt er weer ecosystemen.” volop gebouwd. Voor al die nieuw- 75 (7) “De grote positieve invloed van bouw moeten vaak bomen wijken. bomen op de leefbaarheid van

35 Zoontjens: “Pure verspilling. Veel van moderne steden wordt steeds die bomen zijn prima te verplanten. algemener onderkend”, beaamt Jelle Bovendien is er vraag naar, want Hiemstra, senior onderzoeker bomen zo'n pasgebouwde wijk is nog 80 en stedelijk groen aan de hartstikke kaal.” Wageningen Universiteit. “Gelukkig

40 (4) Elke behouden boom is mee- maar, want behalve voor het milieu genomen. Vooral volwassen exem- zijn ze ook cruciaal voor mensen.” plaren leveren flinke milieuwinst op,

(8) Zoals de Wageningen Universiteit 120 te lanceren online platform. Daarop

85 schrijft op haar website: ‘Natuur kan wil hij de bomenkennis binnen bijdragen aan herstel van stress, gemeentes bundelen, van aantallen aanzetten tot sociaal contact, bij- en locaties tot medische gegevens, dragen aan een optimale ontwik- zodat een nationale digitale bomen- keling van kinderen, persoonlijke 125 databank ontstaat.

90 ontwikkeling, zingeving bevorderen (13) Heindijk: “Zo kun je burgers en stimuleren tot bewegen’. beter informeren over het hoe en (9) Aan het verplaatsen van bomen waarom van verplaatsen of kappen. hangt volgens Hiemstra wel vaak een Nu horen ze daarvan vaak pas als de pittig prijskaartje. “Niet alle boom- 130 kettingzagen ronken.” Maar het plat-

95 soorten zijn even goed te verplanten. form moet vooral beleidsmakers En zeker bij grote bomen is grondige dienen. “Elke planoloog en project- voorbereiding nodig.” ontwikkelaar van Nederland zou met (10) In zijn eerste seizoen - het ver- één muisklik moeten kunnen zien: planten van bomen kan alleen van 135 hé, daar staan bomen. En dan met

100 oktober tot maart - verwisselden via een tweede muisklik hoe je die kunt Zoontjens' online bomenmarktplaats verplaatsen als ze echt weg moeten.” iets meer dan vijftig bomen van (14) Hiemstra en Heindijk juichen eigenaar. Zoontjens’ initiatief toe als een eerste (11) Dat lijkt een nogal bescheiden 140 stap in de goede richting. “Hij is echt

105 aantal. Zoontjens spreekt niettemin aan het pionieren”, vindt Heindijk. van een succes: “Er is volop activiteit Voor komend verplantseizoen heeft op de website, ook van grote spelers de bomenmakelaar dan ook grote als Staatsbosbeheer, de waterschap- plannen. pen en gemeentes. Dat is hoopvol, 145 (15) De drie verplaatste platanen

110 want gemeentes zijn veruit Neder- maken het ondertussen prima. “Ze lands grootste bomeneigenaren.” staan mooi in het blad”, zegt Hoeveel bomen ze gezamenlijk Zoontjens. Het verplanten leverde in precies bezitten, is onbekend want Breda en Steenbergen veel leuke bomen worden per gemeente apart 150 reacties op. “In Breda hadden

115 beheerd en cijfers hoeven nergens te bewoners kritisch gereageerd op de worden gemeld. geplande kap. Ik ben blij dat ik op (12) Die versnippering wil Jeroen deze manier een oplossing heb Heindijk, adviseur boombeheer, kunnen bieden.” tegengaan met zijn eigen, binnenkort

naar een artikel van Nils Elzenga, Trouw, 1 augustus 2018

noot 1 crisis: de economische crisis die duurde van 2008 tot 2011

Waarom is gapen zo aanstekelijk? van Wenen onderzoek doet naar gapen en recent samen met een

35 Amerikaanse collega een overzichts- artikel over het fenomeen schreef. (4) Het is niet verwonderlijk dat we gapen associëren met vermoeidheid en verveling, schrijven de twee. We

40 gapen met name veel in de uren nadat we zijn opgestaan en voor we naar bed gaan. Maar het is niet per (1) Waarom werkt gapen zo aanste- se zo dat we na een slechte nacht kelijk dat je nu al met moeite een meer gapen. We gapen ook vaak in gaap kunt onderdrukken? Bijster in- 45 situaties waarin we helemaal niet duf telligent zien ze er niet uit, geeuwen- zijn, maar wanneer we angstig of

5 de mensen op foto’s. Het heeft iets gestrest zijn bijvoorbeeld. En wist u gênants, zoals een onverwacht harde dat topsporters en muzikanten ook scheet of een uitgeschoten lach. We vaak gapen vlak voor ze hun presta- zien gapen als een uiting van ver- 50 tie moeten leveren? moeidheid en van verveling. (5) Wat blijkt de overeenkomst tus-

10 (2) Heel wat diersoorten blijken het te sen al deze situaties te zijn? Het zijn kunnen en wij doen het allemaal. allemaal overgangsfases. Van moe- Gemiddeld geeuwen we zo’n 6 tot 23 heid of verveling naar alertheid of keer per dag, vanaf de fase waarin 55 van rust naar inspanning en van we nog in de buik van onze moeder praten naar luisteren. Ook na afloop

15 zitten tot aan onze dood. En de kans van een stressvolle gebeurtenis dat je bij het kijken naar foto’s van gapen we meer. “In zulke situaties is gapende mensen zelf ook een gaap het belangrijk dat de hersenen zo voelt opkomen, is aanzienlijk: de 60 goed mogelijk functioneren en het gaap werkt aanstekelijk. Maar waar- lijkt erop dat een gaap daarbij helpt.

20 om is dat zo en wat is eigenlijk de Hieruit kwam het idee voort dat functie van gapen? gapen bedoeld zou zijn om snel een (3) “Wetenschappers doen al tien- grote hoeveelheid zuurstof binnen te tallen jaren verwoede pogingen dat 65 krijgen, die verbruikt kan worden mysterie op te lossen. In de loop der door het brein. Maar hoe aannemelijk

25 jaren hebben ze heel wat theorieën dat ook klinkt, deze verklaring werd gelanceerd. Zo zou gapen bedoeld dertig jaar geleden al ontkracht”, zijn om sociale spanning te vermin- vertelt Massen. “Wie meer zuurstof deren en om ziekteverwekkers uit 70 nodig heeft, gaat wel sneller ademen, onze keel te verwijderen. Maar voor maar niet vaker gapen.”

30 die ideeën zijn geen overtuigende (6) De functie van gapen moest dus bewijzen gevonden”, vertelt bioloog iets anders zijn, iets wat te maken Jorg Massen, die aan de universiteit heeft met alertheid. Om daarachter te

75 komen, begonnen wetenschappers in (8) Jorg Massen denkt er anders detail te bestuderen wat er tijdens over. “Ik denk niet dat je je hoeft in te een gaap precies gebeurt. Een gaap leven in een ander om een gaap over kun je niet bewust opwekken en een 115 te nemen. Dat de gaap van een dier geacteerde gaap ziet er al snel nep dat dichtbij staat vaker wordt overge-

80 uit

• echt gapen gaat automatisch. nomen, kan simpelweg komen door- We zien natuurlijk een opengesperde dat een dier die gaap bij zo’n nabije mond, maar er gebeurt meer: de soortgenoot vaker opmerkt.” hartslag en bloeddruk gaan omhoog 120 (9) ‘Nagapen’ is dus waarschijnlijk en het gezicht en de hersenen wor- niet bedoeld om de onderlinge band

85 den beter doorbloed. Dat komt onder te verstevigen. Massen vermoedt dat meer door het samentrekken van de ‘besmettelijkheid’ praktischer van spieren in nek, kaak en gezicht, aard is: ze komt van pas wanneer waardoor er druk op de aderen van 125 groepen dieren of mensen zich er- en naar de hersenen ontstaat. Ook gens voor klaarmaken. Neem bijvoor-

90 worden alle holten opengezet, waar- beeld een groep pinguïns die een door de lucht wordt ververst. Op stuk zee moet oversteken waarin basis daarvan kwamen onderzoekers orka’s zwemmen. Wanneer een van met een nieuwe verklaring: wie 130 die pinguïns in voorbereiding hierop gaapt, koelt daarmee zijn of haar begint te gapen, nemen de andere

95 hersenen af, richting de optimale dieren dat vanzelf over, waardoor temperatuur. Uit metingen met ook hun hersenen afkoelen tot de warmtecamera’s bleek dat de herse- gewenste temperatuur. Hetzelfde nen tijdens een gaap inderdaad 135 geldt voor een groep mensen die maximaal een halve graad afkoelen. proberen bij de les te blijven.

100 (7) Rest de vraag: waarom is gapen (10) Gapen is dus geen uiting van dan aanstekelijk? En dat geldt niet verveling of vermoeidheid, maar een alleen voor ons, maar ook voor ande- manier om die te bestrijden. Massen re sociale diersoorten. In het bijzon- 140 vindt het dan ook onterecht dat der wordt een gaap van een soort- gapen zo’n negatief imago heeft. “Ik

105 genoot waar een dier veel mee om- zie het altijd als een compliment als gaat, vaak overgenomen. Door deze ik een presentatie geef en mensen observaties begonnen steeds meer beginnen te gapen”, zegt Massen. wetenschappers aan te nemen dat de 145 “Het is natuurlijk positief dat mensen aanstekelijkheid van gapen te maken hun hersenen koel proberen te

110 heeft met empathie, het vermogen houden om met hun aandacht bij mijn ons in te leven in een ander. verhaal te blijven.”

naar een artikel van Jop de Vrieze, de Volkskrant, 11 mei 2018

Kontakt Mediapartners, een andere kijk op bereik!

naar een advertentie in Het Kontakt Vianen,

5 november 2019

noot 1 Goudriaan: een klein dorp, gelegen in de Alblasserwaardse polder, in de regio Zuid-Holland

Chatten bevordert schrijfvaardigheid (1) Actief gebruik van sociale media actief zijn op sociale media en ze waarbij leerlingen zelf berichten vergeleek de resultaten ervan met bedenken en schrijven, kan ervoor 45 hun schrijfopstellen op school. Ten zorgen dat ze op school minder slotte deed ze een experiment onder

5 schrijffouten maken. Dat blijkt uit het vijfhonderd jongeren in twee groe- promotieonderzoek van taalweten- pen: de ene groep ging een kwartier schapper Lieke Verheijen. whatsappen voordat ze een verhaal (2) “Mijn onderzoek laat zien dat we 50 schreven, de andere groep niet. niet bang hoeven te zijn voor taal- (5) “De analyse van de socialemedia-

10 gebruik op sociale media. WhatsApp- berichten bevestigt de verwachting taal is niet zo nutteloos en willekeurig dat jongeren op sociale media veel als mensen denken”, zegt Lieke woorden gebruiken die afwijken van Verheijen, die als taalwetenschapper 55 het Standaardnederlands”, zegt verbonden is aan de Radboud Verheijen. “Ze korten woorden in,

15 Universiteit Nijmegen. schrijven ze fonetisch op, laten (3) Verheijen wilde voor haar hoofdletters en spaties weg. Vooral promotieonderzoek graag weten of bij middelbare scholieren zijn meer de chattaal die jongeren gebruiken 60 afwijkingen te vinden. Zij durven op WhatsApp, in sms’jes, op Twitter meer te experimenteren met taal.”

20 en vroeger op MSN, invloed heeft op Volgens de promovenda hielden hun schrijfvaardigheid op school. “Er jongeren zich op openbare netwerk- zijn veel zorgen over het afwijkende sites als Twitter wel vaker aan de taalgebruik van jongeren”, zegt 65 taalregels dan op WhatsApp. “Want Verheijen. “Er wordt gesproken over wat daar gebeurt, is zichtbaar voor al

25 taalverloedering, maar in Nederland je online volgers.” ontbrak een goed uitgebreid onder- (6) Een andere conclusie van de on- zoek en ik wilde kijken of alle zorgen derzoeker is dat de jongvolwassenen wel terecht zijn.” 70 die al op een vervolgopleiding zitten, (4) Om dit te achterhalen deed zich veel meer aanpassen aan het

30 Verheijen meerdere onderzoeken. Zo Standaardnederlands in hun onderzocht ze zo’n vierhonderd- schrijven op sociale media. “Die duizend authentieke socialemedia- conformeren zich meer. Pubers berichten, zoals appjes van Neder- 75 willen zich juist onderscheiden.” landse jongeren tussen de 12 en 23 (7) De twee andere onderzoeken

35 jaar. Ze onderzocht ook het sociale- laten volgens de taalwetenschapper mediagebruik en de schrijfvaardig- zien dat een actief gebruik van heid van scholieren die in het derde sociale media er niet voor zorgt dat jaar van het vmbo of vwo zaten en 80 jongeren slechter presteren bij de van jongeren in het mbo en op de schrijfopdrachten op school.

40 universiteit. Daarbij hield ze een “Jongeren die voor de schrijfopdracht enquête onder vierhonderd jongeren hadden geappt, maakten juist iets die vragen invulden over hoe vaak ze minder spelfouten”, zegt Verheijen.

85 “Vooral onder middelbare scholieren sociale media en leerlingen leren dat was dit te zien. Ze maken mogelijk ze dus verschillende communicatie- minder spelfouten, omdat ze al bezig stijlen moeten gebruiken.” zijn met taal en dus eigenlijk met 125 (10) Om dat onderscheid aan te trainen.” leren, kunnen docenten bijvoorbeeld

90 (8) Passief gebruik van sociale aan vertaaloefeningen denken, legt media, dus berichten van anderen Verheijen uit. “Geef leerlingen een lezen, maar zelf weinig typen, heeft tekst in chattaal en laat ze dit juist geen goede invloed op de 130 vertalen naar het Standaardneder- schoolteksten. Verheijen: “Op die lands. Ze ontdekken zo de ver-

95 manier train je jezelf niet. Dit nega- schillen, kunnen bedenken wie de tieve verband is vooral te zien bij ontvanger is en leren reflecteren op lager opgeleide jongeren. Ook het hun taalgebruik. Vooral op de basis- gebruik van woordvoorspellers en 135 school is dat belangrijk. Hoe jonger je autocorrectie op de telefoon hiermee begint, hoe beter.”

100 bevordert de schrijfvaardigheid niet. (11) Verder kan de chattaal helpen De blootstelling aan berichten van om te laten zien dat taal steeds ver- anderen met veel afwijkingen van de andert. “Op middelbare scholen is er officiële Nederlandse spelling en 140 meestal aandacht voor middeleeuw- grammatica kan zorgen dat deze se teksten. Maar waarom gebruiken

105 afwijkingen dominant worden in hun docenten niet ook chattaal? eigen schoolteksten.” Leerlingen kunnen de ontwikkeling (9) Uit het onderzoek blijkt dat van taal bijvoorbeeld al zien als ze jongeren goed switchen tussen de 145 berichten van vijf jaar geleden lezen taal die ze met vrienden op sociale en vergelijken met hun appberichten

110 media gebruiken en de taal in hun van nu.” schoolteksten. Het is dan ook be- (12) Het gaat er volgens Verheijen langrijk dat het Standaardnederlands vooral om dat de chattaal niet wordt altijd heel goed aangeleerd wordt. 150 weggezet als ‘fout’ of ‘slecht’. “Juist “Zolang het Nederlandse onderwijs bezig zijn met taal, zelfs de taal op

115 daar veel aandacht aan besteedt, sociale media, is goed voor de talige zou het goed moeten gaan. Je kunt ontwikkeling. Ik zeg niet dat de de chattaal die jongeren op sociale telefoons elke les tevoorschijn media gebruiken dan vergelijken met 155 hoeven te komen, maar soms kunnen een dialect. Docenten moeten goed docenten juist gebruikmaken van

120 duidelijk maken dat er onderscheid is WhatsApptaal in hun lessen.” tussen teksten op school en op de

naar een artikel van Karen Hagen, Onderwijsblad, maart 2019

De teksten die voor dit examen gebruikt zijn, zijn bewerkt om ze geschikt te maken voor het examen. Dit is gebeurd met respect voor de opvattingen van de auteur(s). Wie kennis wil nemen van de oorspronkelijke tekst(en), raadplege de vermelde bronnen. Het College voor Toetsen en Examens is verantwoordelijk voor vorm en inhoud van dit examen.

►►► ν

Een aantal docenten van jouw school maakt zich zorgen over de Nederlandse schrijfvaardigheid van jongeren, omdat jongeren zo veel chattaal gebruiken. In de les Nederlands is de tekst ‘Chatten bevordert schrijfvaardigheid’ behandeld. In de klas ontstaat een discussie. Sommige leerlingen zijn bang dat chattaal inderdaad een slechte invloed heeft op hun schrijfvaardigheid. Zij willen correct Nederlands leren schrijven in de les. Andere leerlingen vinden dat onzin; zij denken dat je chattaal en Standaardnederlands goed naast elkaar kunt gebruiken. Deze leerlingen willen graag dat er door de docent af en toe aandacht besteed wordt aan chattaal in de lessen Nederlands.

Jouw docent Nederlands vindt het een interessante discussie en vraagt zich af of het zinvol is om ook af en toe chattaal te behandelen in de lessen Nederlands. Hij is benieuwd naar de mening van de leerlingen en vraagt jullie om een artikel te schrijven over dit onderwerp voor de docenten van jouw school. Het artikel wordt gepubliceerd in de nieuwsbrief voor docenten.

In het artikel beschrijf je de discussie in de klas. Je vertelt over jouw ervaring met chattaal en je geeft aan of jouw gebruik van chattaal invloed heeft op je schrijfvaardigheid op school. Je noemt een voordeel en een nadeel van het gebruik van chattaal in de les. Vervolgens geef je jouw mening: af en toe chattaal behandelen in de lessen Nederlands of alleen correct Nederlands leren op school? Je sluit af met wat jij hoopt te bereiken met je artikel.

Let op: de laatste opdracht van dit examen staat op de volgende pagina.