Eindexamen Nederlands vmbo-gl/tl 2022, tijdvak 1: vragen en antwoorden

Moet de smartphone ook in Nederlandse scholen worden verboden? (1) De Franse overheid heeft vanaf e-mail leest, dan neem je niet op wat deze maand het gebruik van ik zeg. Dit geldt voor 99,8 procent smartphones op basisscholen en van alle mensen op de hele wereld.” collèges (een middenschool voor 45 (5) Deze redenering gaat trouwens

5 leerlingen tot vijftien jaar) verboden. niet op als een van de twee activi- De apparaten zouden de aandacht teiten een automatisme is, zoals van scholieren te veel afleiden. Zou strijken, wandelen of eten. “Maar zo’n verbod in Nederland ook een zodra je over een handeling moet goed idee zijn? 50 gaan nadenken, dan kun je een van

10 (2) Het is een van de speerpunten de twee taken die je probeert te doen van het beleid van de Franse niet meer adequaat uitvoeren.” onderwijsminister Jean-Michel (6) Kirschner is zelf heel resoluut in Blanquer: smartphones in school- het verbieden van smartphones en gebouwen zijn voortaan uit den boze. 55 laptops tijdens zijn colleges. “Als je in

15 De apparaten leiden volgens hem de mijn klas zit, kom je om naar mij te aandacht van de tieners af en luisteren en niet om interactie te heb- frustreren daarmee het opdoen van ben met andere mensen op een kennis, het primaire doel voor andere plek. Bovendien leid je met kinderen op school. 60 een flikkerend schermpje ook je

20 (3) In Nederland kan zo’n regel niet buurman of buurvrouw af. Dat is bijna door de overheid worden opgelegd; net zo irritant als ongewenst gedwon- het schoolsysteem is hier minder gen worden om mee te roken.” gereguleerd dan in Frankrijk. (7) Als het aan de hoogleraar ligt, Nederlandse scholen mogen zelf 65 dan houden alle scholen hun rug

25 bepalen of het gebruik van recht en voeren per direct een smartphones op school verboden smartphoneverbod in. “Kinderen, wordt. Cijfers over hoeveel van de maar ook volwassenen kunnen alle ruim zeshonderd scholen dit piepjes en pushberichten moeilijk of verbieden, zijn niet voorhanden. 70 zelfs niet negeren. Zij voelen zich

30 (4) Hoogleraar onderwijspsychologie gedwongen om ernaar te kijken”, legt Paul Kirschner van de Open hij uit. “Dat moet je zeker bij tieners Universiteit laat er geen twijfel over niet gaan stimuleren. Je legt ook bestaan: een smartphone, tablet of geen spuit heroïne voor een junk laptop in de klas leidt af. “Mensen 75 neer.”

35 kunnen niet multitasken”, stelt hij. (8) Ook cijfers van de overheid “We hebben maar één stel hersens. bevestigen dit beeld. Uit een groot, We zijn geen computer met twee of representatief onderzoek van DUO vier of acht verwerkingseenheden. Onderwijsonderzoek & Advies bleek Het maakt daarbij niet uit wat voor 80 eind vorig jaar dat smartphones in de

40 geslacht of leeftijd iemand heeft. Als klas leiden tot lagere cijfers en jij met mij praat én tegelijkertijd een verminderde taal- en leesvaardigheid

bij scholieren op de middelbare hun lesstof, omdat kinderen dat door school. Vrijwel alle Nederlandse hun verslaving aan piepjes en appjes

85 docenten vinden dat hun leerlingen amper meer kunnen. “Maar dit soort onder schooltijd te veel tijd op sociale grote kwesties kun je niet alleen op media doorbrengen. 130 het bord van de docenten leggen. De (9) De stichting Kennisnet is basis van verantwoord smartphone- gespecialiseerd in de relatie tussen gebruik moet eigenlijk door de

90 onderwijs en moderne technologie. ouders worden bijgebracht. Zij “Ik zie dat scholen er de afgelopen beslissen in principe ook wanneer drie jaar steeds beter mee omgaan”, 135 een kind zijn of haar eerste stelt Remco Pijpers, specialist jeugd smartphone of tablet krijgt.” en media. “Het is belangrijk dat er (13) Veel ouders worstelen met deze

95 binnen scholen over wordt gepraat kwesties, beaamt orthopedagoog1) door de directie en docenten én dat Riemke Groeneveld. “Ze hebben er er één lijn wordt getrokken. Het werkt 140 een extra opvoedende taak bij niet als er maar één of twee gekregen, eentje waar zij zelf als kind docenten zijn die mobieltjes in het geen enkele ervaring mee hebben

100 lokaal verbieden.” opgedaan”, stelt ze. “Dat leidt continu (10) Nederlandse scholen proberen tot nieuwe vragen: hoe neem je een balans te vinden tussen de voor- 145 smartphones mee in de opvoeding? en nadelen van smartphones, merkt Hoe praat je erover met je kind, hoe hij. “Nieuwe technologieën bieden ga je ermee om als regels worden

105 ook veel voordelen: denk aan het overtreden?” snel doorgeven van lesstof of (14) Zoals bij elk onderwerp is het roosterwijzigingen. Bovendien moet 150 vooral van groot belang om eerlijk je kinderen ook klaarstomen voor een met kinderen te blijven communice- samenleving waarin ICT-toepas- ren, stelt Groeneveld. “En stel duide-

110 singen niet meer weg te denken zijn.” lijke regels op die je kunt toetsen. (11) Hij hoort veel verhalen van Dat biedt kinderen een handvat om te docenten die soms wat moedeloos 155 leren hoe ze met moderne appara- worden van de strijd tegen de tuur moeten omgaan. Bespreek of de oprukkende smartphones. “Tegen het smartphone tijdens de uren dat huis-

115 leger van verslavingsexperts in werk wordt gemaakt, weggelegd kan Silicon Valley valt eigenlijk niet op te worden. En probeer als de kinderen boksen”, stelt Pijpers. “Docenten zijn 160 jong zijn altijd een vorm van toezicht opgeleid om les te geven, om te houden op wat zij precies doen op kinderen te boeien. Maar het is een hun laptop of smartphone. Leg ook

120 zeer ongelijke strijd als je het moet uit waarom je dat wilt doen, maak opnemen tegen een apparaat dat zo inzichtelijk waarom die regels er zijn. onvoorstelbaar veel niet te negeren 165 En wellicht het belangrijkste: geef impulsen afgeeft.” zelf het goede voorbeeld en zit ook (12) Sommige docenten nemen het niet de hele avond op het schermpje

125 leren focussen tegenwoordig op in te turen.”

naar een artikel van Robbert Blokland op internet (NU.nl), 28 september 2018

noot 1 orthopedagoog: opvoedkundige gespecialiseerd in kinderproblematiek

We worden slimmer, maar niet per se wijzer

(1) Als we de uitslagen van IQ-testen gemiddelde intelligentiequotiënt (IQ) mogen geloven, dan worden we sinds het begin van de 20ste eeuw steeds slimmer. Maar hoe komt dat? elk decennium met drie punten was En zijn we ook écht intelligenter dan toegenomen. De ontdekking kwam

5 vroeger? 25 bekend te staan als het Flynn-effect. (2) Zo’n 35 jaar geleden belandde (4) Vervolgstudies bevestigden het een flinke stapel intelligentietest- resultaat van Flynn. “En de test- scores uit Nederland op het bureau scores groeien wereldwijd nog van James Flynn. Bij het doorspitten steeds”, zegt Jelte Wicherts, hoog-

10 van de gegevens stuitte de Nieuw- 30 leraar methodologie aan Tilburg Zeelandse filosoof op iets interes- University. Wicherts doet onderzoek sants. De Nederlandse 18-jarigen uit naar de manieren waarop we intelli- de jaren 50 scoorden veel lager dan gentie meten en de verschillen in IQ- hun leeftijdsgenoten in de jaren 80. scores tussen mensen en groepen.

15 Het verschil bleek maar liefst 20 IQ- 35 (5) Over de oorzaken van de stijging punten. wordt druk gespeculeerd, vertelt de (3) Flynn werd nieuwsgierig en breid- IQ-expert. Er is een theorie dat de zijn onderzoek uit. Hij onderzocht kinderen tegenwoordig slimmer zijn, de testresultaten van een twintigtal omdat ze in tegenstelling tot vroeger

20 andere landen en ontdekte dat het 40 opgroeien in kleine gezinnen. Hier-

door zouden ouders meer tijd en hele breedte slimmer zijn geworden. aandacht voor hun kroost hebben. 65 Een IQ-test bestaat doorgaans uit Aannemelijk is dat ook andere verschillende onderdelen en geeft factoren van invloed zijn, zoals daarvan een gemiddelde. “Als we de

45 betere voeding dan vroeger en een onderdelen van IQ-tests afzonderlijk betere gezondheidszorg en scholing. bekijken, zien we dat op bepaalde (6) Zelf denkt Wicherts dat nieuwe 70 onderdelen hoge scores worden be- generaties slimmer worden, omdat ze haald, terwijl op andere onderdelen op andere manieren spelen dan de scores gelijk blijven of juist achter-

50 vroeger. Waar opa nog in bomen uitgaan. Zo zijn we vergeleken met klom en vader in de weer was met vroeger bijvoorbeeld sterker in Lego, spelen kinderen van nu vooral 75 redeneren, maar is ons vocabulaire computerspelletjes. “Mijn kinderen zwakker.” zijn gek op Fortnite, een populair (8) Enkele recente onderzoeken

55 schietspel. Daar komen nogal wat lijken aan te tonen dat de toename in complexe, cognitieve handelingen bij IQ afzwakt. Over de oorzaak tasten kijken. Je ontwikkelt daardoor ruimte- 80 onderzoekers nog in het duister, zo lijk inzicht en leert vooruit te denken zegt Wicherts. “Het is speculeren en snel te reageren. Dat zijn allemaal waarom IQ-scores toenemen en dus

60 onderdelen die je ook in intelligentie- ook waarom ze afzwakken. We tests terugziet”, zegt de IQ-expert. weten nog te weinig over hoe (7) Volgens Wicherts wil de stijging in 85 intelligentie zich ontwikkelt.” IQ-scores niet zeggen dat we over de

naar een artikel van Kaj van Arkel, Algemeen Dagblad, 21 april 2019

naar een advertentie in NRC, juli/augustus 2019

Duurzaam leven lukt niet altijd en dat vinden we ‘stom’ (1) Duurzaam leven, we willen wel, zelf om geen tasje mee te nemen. maar we doen het niet. Wat korter Veel minder erg vinden ze dat het douchen, een dagje geen vlees eten 45 niet lukt om minder vlees te eten en

zo moeilijk is het niet en toch komt plantaardige melk te drinken.

5 het er vaak niet van. En dat vinden 41 procent vindt een maaltijd zonder Nederlanders ‘stom’ van zichzelf, vlees ‘armoedig’. In noordelijke blijkt uit onderzoek van Milieu provincies zelfs 52 procent. Centraal dat dinsdag verschijnt. 50 (5) Jongeren (tot 34 jaar) vinden het, (2) De klimaatspijbelaars van 2019 meer dan gemiddeld, stom van zich-

10 werd ‘hypocrisie’ verweten: een beter zelf dat ze niet vaker vegetarisch klimaatbeleid eisen en ook naar eten. Tegelijkertijd douchen ze langer McDonald’s gaan. Maar ‘wel willen dan ouderen en vinden ze een en niet doen’ kun je ook een 55 zuinige douchekop niet prettig. ‘discrepantie’ noemen, zoals de (6) “Het kennisniveau lijkt op peil, het

15 onderzoekers doen. Marktonder- in de praktijk brengen blijkt nog lastig zoeksbureau Motivaction vroeg naar en niet naar eigen wens”, conclu- dagelijkse dingen: de vaatwasser op deren de onderzoekers droog. het ecoprogramma zetten, plant- 60 “Gewoontegedrag veranderen naar aardige melk drinken, plasticafval gewenst gedrag is moeilijk”, zegt

20 scheiden, de verwarming ‘s nachts Anne Kluivers, gedragsdeskundige laag zetten, een boodschappentas bij Milieu Centraal. “Helemaal als de meenemen, niet langer dan vijf obstakels van buitenaf komen. Neem minuten douchen en vegetarisch 65 afval scheiden: sommige gemeenten eten. maken dat makkelijker dan andere.”

25 (3) Vooral die laatste twee doen de (7) De sociale norm drukt ook. In een ruim duizend ondervraagden, gemid- omgeving waarin een vleesloze deld Nederland, minder vaak dan ze maaltijd armoedig wordt gevonden, willen: “Ik hou gewoon te veel van 70 is veranderen lastiger. “Zo is dierlijke douchen. En ik vind vlees heel erg zuivel zichtbaarder in de supermarkt

30 lekker.” Zo verklaren sommige onder- dan sojamelk. Koemelk is de norm.” vraagden het verschil tussen wens (8) “Om gedrag te veranderen heb je en gedrag. Uit andere uitspraken kennis nodig, nieuwe normen en een blijkt dat kleine belemmeringen snel 75 omgeving die een beetje meewerkt”, in de weg staan: het ecoprogramma zegt Kluivers. De kennis is op peil, nu

35 duurt te lang, de rest van het gezin die andere twee nog. “Het helpt als houdt niet van vleesvervangers, de overheid met regels de norm stelt. plastic scheiden kost te veel ruimte, We vinden het inmiddels normaal dat mijn man is een koukleum, en tja, dat 80 je geen gratis plastic tasje meer tasje, dat vergeet je weleens. krijgt, dus vinden we het ook

40 (4) Wat Nederlanders zelf van die stommer als we zelf een tas discrepantie vinden, verschilt. vergeten.”

40 procent vindt het stom van zich-

(9) In het geval van vlees gaan de een campagne van kleine stapjes

85 hakken sneller in het zand, ziet probeert Milieu Centraal, dat burgers Kluivers ook. Anders dan aan dat 100 adviseert over duurzame keuzes, plastic tasje, waar we vrij makkelijk daarom gedrag te veranderen. Dus afscheid van namen, zijn veel niet: word allemaal veganist, maar Nederlanders nog erg gehecht aan ‘probeer eens een dagje geen kaas’.

90 hun dagelijkse stukje vlees. “Elke Niet: doe de auto weg, maar ‘doe een dag vlees op tafel laat in sommige 105 dagje boodschappen op de fiets’. In groepen zien dat je het goed hebt. de hoop dat een dagje 150 dagen Vlees eten is gekoppeld aan diep worden. “Als je het een dagje doet, verankerde sociale waarden.” zie je dat het kan. Als je het drie

95 (10) “Hoe meer je in het persoonlijk maanden doet, wordt het een leven komt van mensen, hoe groter 110 gewoonte.” de weerstand”, zegt Kluivers. Met

naar een artikel van Martine Kamsma, NRC Next, 11 februari 2019

De teksten die voor dit examen gebruikt zijn, zijn bewerkt om ze geschikt te maken voor het examen. Dit is gebeurd met respect voor de opvattingen van de auteur(s). Wie kennis wil nemen van de oorspronkelijke tekst(en), raadplege de vermelde bronnen. Het College voor Toetsen en Examens is verantwoordelijk voor vorm en inhoud van dit examen.

►►► ν

In de lessen maatschappijleer wordt veel aandacht besteed aan het onderwerp duurzaamheid. Tijdens deze lessen is de tekst ‘Duurzaam leven lukt niet altijd en dat vinden we stom’ besproken. Uit de bespreking van de tekst blijkt dat veel leerlingen duurzamer leven belangrijk vinden; zij noemen hiervoor meerdere argumenten. In de klas ontstaat wel een discussie over welke manieren nu echt bijdragen tot duurzaam leven. De discussie gaat er ook over hoe makkelijk je je gedrag kunt of wilt aanpassen om duurzamer te leven.

Iedereen in de klas is het erover eens dat de voorbeelden uit de tekst, zoals plasticafval scheiden en de verwarming ’s nachts laag zetten, wel echt helpen om duurzamer te leven. De meeste leerlingen vinden het dan ook niet moeilijk om hun gedrag te veranderen op deze punten. Een deel van de klas betwijfelt echter of bijvoorbeeld vegetarisch eten en niet langer dan vijf minuten douchen echt bijdragen aan een duurzamer leven. Deze leerlingen zijn niet van plan hun gedrag te veranderen of vinden het heel moeilijk om dat te doen.

De grote vraag is hoe je je gedrag toch kunt veranderen als je dat moeilijk vindt, maar het wel wilt. Tijdens de discussie in de les komen jullie er niet uit. In de tekst wordt Anne Kluivers genoemd, gedragsdeskundige bij Milieu Centraal. Je docent stelt voor om haar te interviewen over duurzaam leven en gedragsverandering. Dat vinden jullie een goed plan.

Je docent vraagt jou om namens de klas een e-mail aan mevrouw Kluivers te sturen met het verzoek of jij en jouw klasgenoten haar mogen interviewen. In deze e-mail vertel je uitgebreid over de discussie in de klas. Ook vermeld je een argument voor het belang van duurzamer leven dat in de klas tijdens de discussie genoemd is. In de les zijn er verschillende ideeën voor een duurzamer leven voorgesteld. Jij legt twee nieuwe ideeën in je e-mail aan mevrouw Kluivers voor.

Let op: de laatste opdracht van dit examen staat op de volgende pagina.