Eindexamen Nederlands vmbo-gl/tl 2018, tijdvak 1: vragen en antwoorden

De keerzijde van het spotprijsparadijs (1) “Gaat het nog?” Fronsend tikt een hoofd. En je koopt heel veel wat je moeder op de schouder van haar niet nodig hebt.” tienerdochter in de lange rij voor de 45 (5) Maar ja. Toch even kijken. Lisa: paskamers in Primark in Groningen. “Een beetje neuzen is vrouwen

5 Het meisje zucht. Er zijn nog vele eigen.” En nu zitten ze hier met alle- wachtenden voor haar. Maar als ze bei twintig paar sokken, een shirtje, eenmaal in die paskamer is, wordt twee shortjes, een olifantenpyjama- het leven teruggebracht tot drie over- 50 broek en een kaars. “Veel mensen zichtelijke basisregels. Zo staat op kopen daar om het kopen”, zegt

10 een turquoise bord te lezen: ‘Try it, Renée. “Zo zijn wij niet. Wij zijn wat like it, buy it’1). ouder, we weten zo langzamerhand (2) Buiten op de Westerkade is het wat onze kledingstijl is. Als wij iets duidelijk dat het gros van de klanten 55 écht leuks willen, gaan we liever naar die boodschap ter harte heeft wat kleinere winkels.”

15 genomen. Overal zie je de bruine (6) Lisa studeert Europese talen en papieren tassen met het logo van de culturen, Renée zit op de kunstaca- Ierse kledingprijsvechter: op de demie. Ze hebben allebei een goed- stoelen van het terras, aan de armen 60 betaald bijbaantje. “Ik denk dat we te van vrouwen en meisjes, meestal veel geld hebben en te veel spullen”,

20 vriendinnen of de moeder-dochter- zegt Renée. Lisa merkt op dat er een variant. soort tweedeling ontstaat in de maat- (3) Action. TKMaxx. Primark. De schappij: “Aan de ene kant de massa winkelende mens kan tegenwoordig 65 die graag veel en goedkoop koopt, voor een spotprijsje zijn tassen vol- en een tegenbeweging van liefheb-

25 laden, in grotere hoeveelheden dan bers van fair trade (eerlijke handel), zijn of haar kast kan bergen. Koop- biologisch eten en tweedehands of verslaving is een aandoening juist minder spullen. Het is de nieuwe 2) geworden, ‘ontspullen’ een trend en 70 verzuiling .” tussen deze twee uitersten dwaalt de (7) Psycholoog Carien Karsten vol-

30 consument op de tast naar een nieuw tooide haar studie aan de Rijksuni- evenwicht. versiteit Groningen en is gespeciali- (4) Lisa Hummel (21) en Renée seerd in koopgedrag. Ze ziet die Dijkema (22) hebben hun tassen in 75 tegenbeweging niet de overhand een hoekje geschoven van een res- krijgen. “Alles in de maatschappij is

35 taurant. Ja, ze zijn naar Primark gericht op de buitenkant. Mensen geweest, ook al hadden ze zich nog lijken vergeten te zijn dat je je zo voorgenomen om er niet naar identiteit niet kunt kopen.” Ze denkt binnen te gaan. Renée: “Het was ons 80 dat shoppen is ontstaan toen woensdagochtendgeheim. Eigenlijk warenhuizen hun intrede deden en

40 vinden we het afschuwelijk, het vrouwen een manier vonden om aan graaien in al die goedkope kleding, het publieke leven deel te nemen. met de kinderarbeid in je achter-

(8) “Dat is iets anders dan het mas- drukte van de binnenstad. Een heel

85 sale kopen van vandaag de dag”, andere drukte dan die tegenover zegt ze. “Vroeger had je een zomer- 120 haar huis, waar ze ooit kon kijken tot en een wintercollectie. Later kwamen het water bij het hoofdstation. En nu? daar de herfst- en voorjaarscollectie Wooldrik schudt haar hoofd. “Nu is bij. Primark heeft zeventien collec- het een puinhoop van studenten en

90 ties, om de paar weken ligt er wat winkels. En van fietsen en auto’s, nu nieuws en dat speelt in op de heb- 125 Primark is geopend.” zucht.” (12) Ze schiet in de lach. “Wij zijn (9) Generaties lang was het volgens zondag even gaan kijken, buiten. Die haar de norm om geen schulden te rijen. Ik heb nog nooit zoiets gezien.

95 maken. Deze norm veranderde in de Rijen mensen voor de winkel, rijen jaren tachtig, toen mensen meenden 130 auto's voor de parkeergarage.” Ze is recht te hebben op geluk en zichzelf binnen geweest in de nieuwe mode- gingen verwennen door te shoppen. zaak. Tien stappen, toen maakte ze “Daardoor voel je je beter, het geeft rechtsomkeert. “Het is er een bende.

100 zelfwaardering, zo is uit onderzoek De helft van de kleren ligt onder de gebleken. Maar niet in de mate waar- 135 rekken. Maar ja, ik ben natuurlijk niet in het nu gebeurt. Tachtig procent de doelgroep van Primark. Ik ben van je tijd draag je twintig procent bovendien niet het type dat graag van je kleding.” winkelt. Twee keer per jaar koop ik

105 (10) Wie de drukte van de winkels de nieuwe kleren.” rug toekeert, ziet een lezende dame 140 (13) Enkele meters vanaf het gekrioel achter een van de statige ramen van in Primark begroet goud- en zilver- haar bovenwoning. Het is Ans smid Cees Wolf iedere klant die Wooldrik, die, in de 48 jaar dat ze binnenkomt. “Wij zijn geen dozen-

110 met haar man aan de Westerhaven schuivers. Hier draait het niet om in- woont, de wereld meer dan eens zag 145 en verkoop, maar om kwaliteit”, zegt veranderen. Zij veroordeelt de ver- Wolf. Zijn winkel herbergt een schat anderende wereld niet, maar ze doet van spullen die al generaties mee- er niet volop aan mee. gaan. Hier heeft de eeuwigheid

115 (11) Wooldrik vaart haar eigen koers. bescherming gezocht tegen de vluch- Haar boodschappen haalt ze groten- 150 tige wegwerpwereld. deels op de markt, gezellig in de

naar een artikel van Marijke Brouwer en Inki de Jonge, Dagblad van het Noorden,

30 mei 2016

noot 1 ‘Try it, like it, buy it’: reclameslogan die vertaald kan worden met: ‘Pas het, houd ervan en koop het’ noot 2 verzuiling: verdeling van de samenleving in groepen op grond van geloofsovertuiging en/of maatschappelijke opvattingen

Leuk hoor zo’n hond, maar houdt hij wel echt van ons? (1) Groot-Brittannië stond afgelopen samen opgroeien belangrijk voor de week even te kijken van de konink- hechting tussen mens en dier. “Als lijke behandeling die de honden van een kat in de eerste drie tot vijf koningin Elizabeth krijgen. Willow, weken van zijn leven mensen om

5 Holly, Candy en Vulcan hebben hun 45 zich heen heeft, dan gaat hij die op eigen butler, krijgen elke dag een op termijn ook zien als soortgenoot. Als hun wensen afgestemd diner, eten iemand die hoort bij zijn omgeving. van hun eigen porselein en hebben Dat geldt ook voor honden, maar zelfs een eigen Wikipedia-pagina. zeker ook voor mensen.”

10 Terecht, vindt de Britse koningin. “Ze 50 (5) Maar is een soortgenoot in de zijn net familie.” Maar zien haar hon- katten- en hondenwereld hetzelfde den haar ook zo? Houden huisdieren als een vriend? Of zelfs een familie- echt van mensen? lid? “Dat zou zomaar kunnen”, zegt (2) Als je het aan verslaggever Laura Gaus. “Aaien we een hond of kat,

15 Marcus van The Guardian vraagt, is 55 dan maken zowel wij als onze huis- het antwoord voluit nee. Onze huis- dieren oxytocine aan. Dat is een dieren houden niet van ons, maar vrouwelijk hormoon dat vrouwen ook zijn afhankelijk van ons. “Staat je aanmaken tijdens de bevalling om de hond te kwispelen als je na een binding tussen moeder en kind te

20 lange werkdag weer thuiskomt? Dan 60 versterken. Mannen maken dit hor- is dat geen teken van liefde, maar moon ook aan bij bijvoorbeeld het blijdschap omdat het eten eraan aangaan van vriendschappen en komt”, betoogt Marcus. “Of omdat hij relaties.” eindelijk niet meer alleen thuis is.” (6) Gaus: “Honden en katten voelen

25 (3) Wat Marcus ook niet begrijpt, is 65 dus dezelfde emoties, dezelfde dat er mensen zijn die net als binding. Het is net een kind-ouder- koningin Elizabeth zeggen dat hun relatie.” Volgens de dierenkenner zijn huisdieren ‘net familie’ zijn. “Hoe is wij, mensen, voor onze katten en dat mogelijk? Je hebt ze niet honden belangrijker geworden dan

30 gebaard. En als je tegen ze praat, 70 hun soortgenoten. Omdat we ze zeggen ze niets terug. Als katten veiligheid bieden en te eten geven, überhaupt iets van ons denken, is het maar ook omdat we ze aandacht vast: wat zijn mensen rare wezens. geven. Ze zorgen nog beter voor mij dan (7) Dierwetenschapper Nienke

35 voor hun eigen kinderen.” 75 Endenburg staat er wat genuanceer- (4) Dat Marcus die intense dieren- der in. “Ja, de honden en katten liefde niet snapt, kan liggen aan het maken oxytocine aan als we ze aan- feit dat ze niet is opgegroeid met dacht geven. En ja, ze kwispelen of dieren. Volgens presentator en geven kopjes als we thuis zijn.”

40 dierenkenner Martin Gaus is juist dat 80 Sprake van binding is er volgens

haar dus zeker wel, maar kun je dat (9) Wellicht is het eigenbelang, wel- omschrijven als een vriendschap of 105 licht echte liefde. Zeker is wel dat de zelfs als houden van? “We denken mens van dieren houdt. Waarom? bijvoorbeeld dat een kat ons kopjes Endenburg: “Je huisgenoot kan een

85 geeft omdat hij ons aardig vindt. Met keer geen zin hebben in jouw kopjes markeert hij zijn territorium. geklaag over het werk. Een hond of Dat betekent dus dat we erbij horen. 110 kat is altijd blij als jij weer thuiskomt. Maar horen we erbij omdat we hem Hun acceptatie is onvoorwaardelijk.” te eten geven of omdat hij ons aardig (10) “En dat maakt ook dat wij in ons

90 vindt?”, vraagt Endenburg zich af. eigen voordeel denken”, vult Gaus (8) “Nu is van katten bekend dat ze aan. “Als je stelt dat al die aanhanke- nogal op zichzelf zijn. Maar ook de 115 lijkheid alleen maar draait om eigen- sociale hond is niet zonder meer belang van het dier, dan kun je net onze beste vriend”, zegt Endenburg. zo goed zeggen dat ook bij ons alles

95 “Wilde honden en wolven trekken op draait om eigenbelang. En feitelijk is in een roedel. Ook daar is de vraag: dat ook zo. Neem koningin Elizabeth. Kun je die andere wolven zien als 120 Of haar honden echt van haar hun vrienden? Of is hun aanwezig- houden en haar zelfs als familie zien, heid noodzakelijk omdat honden is nog maar de vraag. Maar de

100 jagen op grotere prooien die ze in koningin hoeft bij haar honden einde- hun eentje niet kunnen vangen? lijk eens niet aan haar status te Eigenbelang lijkt bij dieren een grote 125 denken.” rol te spelen.” naar een artikel van Jeannine Julen, Trouw, 25 februari 2016

samengesteld door Humberto Tan

Een reis om de wereld in 177 foto’s WNF-ambassadeur Humberto Tan neemt ons mee op een wonderlijk avontuur: een reis rond de wereld in prachtige natuurfoto’s. Het boek illustreert hoe indrukwekkend de natuur is en waarom we daar heel zuinig op moeten zijn. U krijgt dit unieke collectorsitem nu gratis thuisgestuurd bij een gift van € 39,95 aan het Wereld Natuur Fonds.

Bestel op wnf.nl/nrc. Gelimiteerde oplage op = op. Met uw steun kunnen we onmisbare natuur nog beter beschermen.

naar een advertentie in NRC.next, 7 januari 2016

Doggybag: gedoe of steuntje in de rug?

25 de wereldbevolking en groeiende consumptie maken dat we ons niet meer kunnen veroorloven om goed eten te verkwisten. Hoog tijd dat de Nederlandse overheid het Franse

30 voorbeeld volgt. (4) Van alle schandalige praktijken die het Westerse consumptiepatroon met zich meebrengt, is voedsel- verspilling misschien wel de meest

35 opvallende. Wereldwijd, vooral in het Westen, wordt zeker een derde van het voedsel verspild. Dat leidt tot honger, milieudruk en geldverspilling. Allemaal ondubbelzinnig negatief en

40 vooral: overbodig. Iedereen heeft er (1) Je bent geen arme sloeber als je baat bij als we dat aanpakken met om een doggybag vraagt, maar een een doggybag. strijder tegen voedselverspilling. Een (5) De reden dat we er niet bovenop restauranthouder die daar moeilijk zitten, is omdat we rijk genoeg zijn

5 over doet en zijn culinaire creatie 45 om nieuw eten te kopen. Ook wordt liever in de prullenbak ziet ver- het niet overal als netjes gezien om dwijnen, is niet goed snik. met kliekjes te sjouwen: in onze (2) Sinds enkele maanden zijn restaurantcultuur weegt de schaamte Franse restaurants verplicht doggy- om te vragen of de ober je half

10 bags te geven aan gasten die erom 50 opgegeten, duurzaam gevangen heil- vragen. In zo’n zakje kunnen ze het botfilet wil inpakken in veel gevallen eten meenemen dat ze niet op kun- zwaarder dan het halfbewuste nen. De wet past binnen een reeks schuldbesef van het weggooien maatregelen waarmee de Franse ervan. Misschien denken ze wel dat

15 overheid voedselverspilling wil terug- 55 je een sloeber bent. dringen. Vorig jaar verbood ze super- (6) En ja, voor personeel is weg- markten al om goed eten weg te gooien inderdaad makkelijker. gooien. Doggybags zijn gedoe, maar laten (3) Werken om voedselverspilling we eerlijk zijn: dat valt best mee.

20 tegen te gaan, is meer dan een nobel 60 Erover in discussie gaan, kost meer streven. Het is een morele ver- tijd. Persoonlijk plaats ik restaurants plichting1) ten opzichte van de die moeilijk doen over het meenemen hongerigen op de wereld en op ter- van restjes direct in het hoekje mijn bittere noodzaak. De toenemen-

zeikerds, net als die kleinzerige wei- bleem niet op. Westerse porties zul-

65 gering om kraanwater te schenken. len onbeschaamd groot blijven, (7) Een restauranthouder die zijn 85 mensen zullen zich blijven volprop- culinaire creaties liever in de prullen- pen met veel meer calorieën dan bak ziet verdwijnen dan ze in te nodig en ook zullen in restaurants en pakken, spoort niet helemaal. Maar ik elders nog steeds onnoemelijke hoe-

70 heb niet de illusie dat een wet daar veelheden goed eten in de vuilnisbak wat aan gaat veranderen. Een 90 verdwijnen. Dat moet allemaal beter doggybagwet is echter een belangrijk en het is lang niet altijd de overheid signaal dat de overheid voedsel- die dat met een wet kan bewerkstel- verspilling serieus neemt en dat ligen. Wat en hoe we eten, bevindt

75 mensen die er wat aan willen doen, zich op de grens tussen onze indivi- gelijk hebben. Steuntje in de rug voor 95 duele vrijheid en gezamenlijke ver- de drukbezette consument én antwoordelijkheid. Daarom is het restauranthouder met het hart op de prijzenswaardig dat de Franse over- juiste plaats. Die hebben toch al heid stelling neemt. En daar zou de

80 zoveel op hun bord. Nederlandse overheid een voorbeeld (8) In alle eerlijkheid, het verplichten 100 aan mogen nemen. van doggybags lost het voedselpro- naar een artikel van Janno Lanjouw, NRC.next, 8 januari 2016

noot 1 morele verplichting: dat je doet wat algemeen verwacht wordt, wenselijk gedrag

De teksten die voor dit examen gebruikt zijn, zijn bewerkt om ze geschikt te maken voor het examen. Dit is gebeurd met respect voor de opvattingen van de auteur(s). Wie kennis wil nemen van de oorspronkelijke tekst(en), raadplege de vermelde bronnen. Het College voor Toetsen en Examens is verantwoordelijk voor vorm en inhoud van dit examen.

►►► ν

Afgelopen weekend ben je met je familie uit eten geweest bij het nieuwe restaurant Heerlijk in jouw woonplaats. Je had bijzonder goede verhalen gehoord over het eten en die klopten inderdaad. Het eten was niet alleen bijzonder lekker, het was ook erg veel. Aangezien je het zonde vond dat het overgebleven eten weggegooid zou worden, besloot jij om een doggybag te vragen.

Je vroeg de ober vriendelijk of jullie het overgebleven eten mee konden krijgen in een doggybag, maar zijn reactie was niet positief. Hij moest erg lachen om je verzoek en negeerde het daarna. Toen je je vraag herhaalde en zei dat jullie toch betaald hadden voor het eten, werd hij erg geïrriteerd en reageerde kortaf. Daarna werkte hij jullie zo snel mogelijk het restaurant uit.

Nu het een paar dagen later is, ben je eigenlijk best wel boos dat er niet serieus op je verzoek om een doggybag is gereageerd. Je bent allereerst boos omdat je geen doggybag gekregen hebt en daarnaast ook omdat je vindt dat je niet op een juiste manier behandeld bent. Aangezien je het eten wel erg lekker vond en er zeker nog vaker wilt gaan eten, besluit je dan ook om een e-mail naar de manager van het restaurant te sturen, waarin je je klachten uitlegt en vraagt om een oplossing. Op internet heb je de naam van de manager en het e-mailadres van restaurant Heerlijk gevonden.