Eindexamen Nederlands vmbo-gl/tl 2018, tijdvak 2: vragen en antwoorden

Puberbrein (1) De half gesmolten boter staat op cellen sterker uit de strijd tevoor- de keukentafel naast een leeg melk- schijn komen. Een onderzoeksgroep pak en de gootsteen ligt vol met 45 hield de vaardigheden van kinderen vieze borden, bestek en bekers. De en de ontwikkeling van hun brein een

5 puber zit er niet mee, hij is verdiept in aantal jaar bij. En hoe meer de zijn telefoon. En wijs je hem op de neuronen in het bovenste gedeelte rommel, dan springt hij uit zijn vel. van de frontaalkwabben1) uitgedund (2) Deze hevige - en in de ogen van 50 werden, des te beter de kinderen in een volwassene - overtrokken reactie staat waren woorden te onthouden.

10 is het resultaat van een enorme Ook ging de bezem door het aantal renovatie van het brein. De boven- neuronen in het achterste gedeelte kamer van de puber wordt van de frontaalkwabben, waardoor afgebroken, verbouwd en opnieuw 55 de fijne motoriek erop vooruitging. ingericht, en dat allemaal tegelijker- Volgens neurologen2) vindt dit alles

15 tijd. Het is er zo’n zooitje, waardoor plaats doordat het brein alleen het lijkt alsof de puber de persoonlijk- geïnteresseerd is in het behouden heidsstructuur heeft van iemand met van de sterkste zenuwcellen en hun een ernstige hersenbeschadiging. 60 verbindingen. (3) Na de geboorte groeien de herse- (6) De constante afbraak en opbouw

20 nen door, maar vanaf je zesde niet van de hersenen kunnen de intellec- meer. Wetenschappers dachten tot in tuele vermogens van pubers behoor- de jaren ’90 van de vorige eeuw dat lijk beïnvloeden. De neuroloog Cathy het brein dan ook was uitontwikkeld, 65 Price van het University College maar toen MRI-scans en andere London mat vier jaar lang het IQ van

25 technieken het mogelijk maakten om pubers tussen de 14 en 18 jaar. Bij in het levende brein te kijken, diende sommigen van hen daalde het IQ wel zich een verrassing aan: van je 20 punten, terwijl het bij anderen 23 zesde tot je tweeëntwintigste worden 70 punten hoger werd. Die schommeling de hersenen finaal omgegooid en is te wijten aan de grondige renovatie

30 voor een deel zelfs afgebroken. van het brein: bij één en dezelfde (4) Na het zesde levensjaar maken persoon kon de talige intelligentie de hersenen nog nauwelijks nieuwe bijvoorbeeld enorm stijgen, terwijl het zenuwcellen, ook wel neuronen 75 probleemoplossend vermogen genoemd, aan. Veel neuronen achteruit holde. Bij andere proef-

35 beginnen zichzelf systematisch af te personen lagen de verhoudingen breken. In de kinder- en tienerjaren omgekeerd. Door de puberhersenen sterft in een aantal delen van de te scannen, toonde Cathy Price aan hersenen ruim de helft van alle 80 dat de twee soorten intelligentie neuronen af. nauw verband houden met de manier

40 (5) Misschien vraag je je af waar dat waarop hersencentra uitgebouwd of goed voor is, maar uit onderzoek juist afgebroken werden. Dit verklaart blijkt dat de overgebleven zenuw- waardoor een puber eerst kan uit-

85 blinken in bijvoorbeeld wiskunde of impulsief handelen, maar juist talen, maar later ineens veel beter verstandige beslissingen nemen. kan zijn in andere vakken. Mensen met een beschadiging van (7) Onder de hersencentra die nog 115 de frontaalkwab kunnen net als niet volledig ontwikkeld zijn bij pubers moeilijk beslissingen nemen

90 pubers, vallen ook de frontaalkwab- en taken plannen of ten uitvoer ben. Deze kwabben houden de brengen. Het lukt deze mensen bij- impulsen in bedwang. Daarom is de voorbeeld niet om zelf te gaan puberteit een van de gevaarlijkste 120 opruimen. perioden in een mensenleven, want (9) Het verband tussen de werking

95 het onrijpe brein maakt een puber van de frontaalkwabben in de risicobereid, opstandig en roekeloos. hersenen en de persoonlijkheids- Zo lopen jongeren van 15 tot 19 jaar verandering werd inzichtelijk gemaakt zes keer meer kans om te ver- 125 toen de spoorwegarbeider Phineas ongelukken dan jongeren van 10 tot Gage in 1848 een ijzeren stang door

100 14 jaar. De criminaliteit piekt onder zijn hoofd kreeg. Het linkerdeel van jongeren van 15 tot 19 jaar, en zowel zijn frontaalkwab werd totaal meiden als jongens geven vaker toe verwoest, waarna de aardige Gage aan de verleidingen van drugs. 130 een lompe beer werd. Sindsdien (8) De grote veranderingen in het beseffen de psychologen en neuro-

105 puberbrein volgen een patroon. De logen wel hoe belangrijk de frontaal- achterste hersencentra rijpen het kwabben voor je sociale vaardig- eerst, terwijl de frontaalkwabben op heden zijn, want ze moeten onze hun voltooiing moeten wachten tot de 135 egoïstische en dierlijke instincten in jongere begin 20 is. En precies daar goede banen leiden. Een puber die

110 liggen de hersencentra die ervoor onbeschoft uit de hoek komt, kan moeten zorgen dat mensen niet al te daar dus weinig aan doen…

naar een artikel van Gorm Palgren en Anne Lykke, Wetenschap in beeld, februari 2016

noot 1 frontaalkwab: deel van de hersenen dat verantwoordelijk is voor onder andere het geheugen, plannen, zelfbeheersing, taal en het oplossen van problemen noot 2 neuroloog: arts die gespecialiseerd is in hersenen, ruggenmerg en zenuwen

Voor de ideale golf hoef je straks niet meer naar Hawaï

(1) Het seizoen voor golfsurfen was mond naar”, zegt professioneel surfer in december 2016 nog maar net 30 Erik Ringelberg over Slaters golf. “Dit afgesloten toen elfvoudig wereld- is een nieuw level. De lengte, de kampioen Kelly Slater een filmpje op vorm; je kon echt ín die barrel. Dat

5 Instagram plaatste waar veel over te was tot op heden nog niet gelukt.” doen was. Geen beelden van het (3) Kunstmatige golven bestaan al tropische Hawaï, waar een dag 35 langer. In onder meer Dubai, San eerder de Pipe Masters waren Diego en Tenerife zijn er al wave gehouden, maar van een koud meer pools. In augustus 2015 ging in

10 ergens in de Verenigde Staten. Het Wales op het terrein van een voor- was daar waar Slater zijn kunsten malige aluminiumfabriek de Wave- vertoonde op een perfecte golf, een 40 garden open, gebaseerd op een ‘barrel’. Dat is een enorme hoge golf nieuwe technologie die is ontwikkeld die lijkt op een grot van kolkend in Baskenland. Voor beginnelingen

15 water waar je doorheen kunt surfen. zijn dergelijke pools ideaal, maar Deze barrel was ook nog eens kunst- voor gevorderde surfers en atleten matig opgewekt: het meer was geen 45 zijn de golven niet sterk of hoog natuurlijk meer, maar een zogeheten genoeg. De barrels die Slater toonde, ‘wave pool’1). zijn dat wel. 2)

20 (2) “This changes everything” , gonst (4) “De topsporters en de commer- 3) het sindsdien op surffora . Met der- ciële sector zijn hier heel erg in gelijke technologie hoeven surfers 50 geïnteresseerd”, zegt Bas Aukes van niet langer meer naar exotische de Holland Surfing Association. Surf- oorden als Hawaï, Fiji of Australië wedstrijden zijn van oudsher aan de

25 voor goede golven. Surfen in Win- grillen van de natuur overgeleverd. schoten, Zutphen of een gracht in Dat is enerzijds de charme van de Rotterdam is in theorie over enkele 55 sport. Anderzijds maakt die grilligheid jaren mogelijk. “Ik keek er met open de wedstrijden onvoorspelbaar en,

wanneer de omstandigheden tegen- RiF010 gaat worden”, zegt Aukes. vallen, onaantrekkelijk voor sponsors “Als je ziet wat Nederland op kunstijs en publiek. Met een wave pool zijn en in de sneeuwhallen heeft bereikt

60 goede golven en gelijke omstandig- op het gebied van topsport, zou dat heden nu echt gegarandeerd. 95 ook voor surfen kunnen.” Ringelberg: “Surfen wordt daardoor (7) Twijfels over kunstmatige golven een stuk toegankelijker, met meer zijn er ook. Surfen en duurzaamheid aandacht van de media. In de eerder gaan al tientallen jaren samen en

65 genoemde Wavegarden werd in 2015 daar lijken wave pools sterk van af te bijvoorbeeld voor het eerst een 100 wijken. Aukes: “Je glijdt normaal mee wedstrijd georganiseerd en daar op Moeder Natuur. Gebeurt dat kwam veel publiek op af.” ineens op elektriciteit, dan gaat het (5) Surfen kan hierdoor een publieks- daar toch tegenin.” Ringelberg: “Ik

70 sport worden. De voor alle atleten snap de twijfels, maar deze ontwikke- gelijke omstandigheden kunnen ook 105 ling wordt toch gemaakt. Dertig jaar bijdragen aan een blijvende olym- geleden moest je voor snowboarden pische status voor de sport. Voor de een berg af, nu heb je daar speciale Spelen in Tokio in 2020 wil gastland hallen voor. Ik hoop dat het zo duur-

75 Japan surfen introduceren, voorals- zaam mogelijk gaat.” nog zonder kunstmatige golven, 110 (8) Het is daarnaast nog maar de omdat de technologie voor Japan nu vraag of de hele surfscene overstag nog te duur is. Dat kan echter gaat. Aukes: “Voor de grootste veranderen voor de Spelen in 2024, groep, de ‘free surfers’ die met een

80 zeker ook omdat er meer wave pools campertje op zoek gaan naar goede komen en de technologie steeds ver- 115 golven, moet nog blijken hoe dit valt. fijnder wordt. Komt zo’n kunstmatige golf in de (6) Ook in Nederland zijn plannen buurt van het echte werk?” voor een wave pool met RiF010, een (9) Ringelberg was verleden jaar al in

85 watersportgebied dat in het centrum de Wavegarden in Wales. Het was van Rotterdam wordt ontwikkeld. 120 als een uitje, een manier om even te Deze komt in de Rotterdamse oefenen: “Maar het gevoel van een Steigersgracht en wordt de eerste unieke golf, terwijl je ergens op een pool ter wereld in een stadscentrum. oceaan met vrienden bent, dat blijft

90 “We zijn zo benieuwd naar wat de ultieme ervaring.”

naar een artikel van Philippus Zandstra, NRC.Next, 14 januari 2016

noot 1 wave pool: een meer waarin golven kunstmatig worden opgewekt noot 2 “This changes everything”: Engels voor “Dit verandert alles.” noot 3 surffora: websites waar over surfen kan worden gediscussieerd

Deel jouw tip #treinhalen en maak kans op Hoe zorg jij dat je de trein haalt? een treinontbijt

Voor een prettige reis is het snel en veilig vertrekken van de trein erg belangrijk. Wij werken daar elke dag aan, maar jouw hulp is minstens zo nodig. Zorg er dus voor dat je instapt voordat het fluitsignaal klinkt. Dat is het teken dat de deuren dichtgaan en je niet meer mag instappen. Zo kan de trein vertrekken volgens de vertrektijd op de borden.

Kijk voor meer informatie op ns.nl/fluiten

naar een advertentie in Metro, 30 mei 2016

Vlogger eet dát snoep meestal niet voor niks (1) Milan Knol en zijn vriend gaan die er zijn, werken goed voor klas- een zak chips leegeten, terwijl ze de sieke media, zoals televisie. Maar voetbalgame FIFA 15 spelen. Daar 45 consumenten (met name ouders) en maakt Milan een filmpje van, voor vloggers moeten ervan op de hoogte

5 zijn vlog op YouTube. De grap is dat worden gebracht dat de regels ook de meeste chipjes naar kaas gelden voor nieuwe media.” Meer smaken, maar sommige zijn stevig dan een gesprek voeren met de gepeperd. Milan Knol: “Vandaag 50 betrokken partijen zal de staatssecre- doen wij de Doritos Roulette taris niet doen: reclameregels wor-

10 Challenge. Je hebt tien chipjes in den door de bedrijven zelf opgesteld. deze zak en eentje daarvan is super (4) Volgens de betreffende regels, superheet. Hebben we een blusmid- opgesteld door de levensmiddelen- del?” Nadat de vriend een hete chip 55 industrie en de reclamebureaus, mag heeft getroffen, roept Knol zijn kijkers je geen reclame maken voor

15 op om ook de uitdaging aan te gaan. ongezond voedsel (snoep, chips, Deelnemers kunnen een reis winnen frisdrank) als je doelgroep twaalf jaar naar Death Valley. of jonger is, of als minstens een (2) De Doritos Roulette Challenge is 60 kwart van je publiek zo jong is. Ver- bedacht door voedselfabrikant der mogen kinderidolen geen

20 Pepsico om meer zakken chips te reclame maken voor ongezond voed- verkopen. Bovenstaand filmpje van sel. Volgens de belangengroep Food- Milan Knol is 900.000 keer bekeken, watch draagt reclame voor ongezond waarschijnlijk ook door kinderen. Dat 65 voedsel bij aan overgewicht bij kinde- zou niet mogen volgens de reclame- ren. En juist kinderen kijken massaal

25 code, want ongezond eten aanprijzen naar vlogs op YouTube. bij kinderen is niet toegestaan. Voor- (5) “Dat is natuurlijk niets nieuws”, al omdat deze reclames bijdragen zegt Enzo Knol (broer van Milan), aan overgewicht bij de jeugd. 70 met meer dan 1 miljoen abonnees de (3) Vloggers die in hun filmpjes sluik- grootste vlogger van Nederland.

30 reclame maken voor ongezond eten, “Reclame voor snoep en energie- doen dit goeddeels buiten het zicht drank bestaat al zo lang, het is alleen van de toezichthouder, de Reclame maar logisch dat het nu ook op Code Commissie. Dat staat in het 75 YouTube te vinden is.” rapport ‘Voedingsreclame gericht op (6) Youngworks onderzocht voor het

35 kinderen’. Het rapport is in opdracht eerder genoemde rapport 105 van de staatssecretaris van Volks- YouTubekanalen, met vlogs waarin gezondheid gemaakt door Young- reclame zit verwerkt. Kinderen zien works. Dat is een reclameadvies- 80 vooral reclame voor ongezond bureau dat onder meer onderzoek voedsel via vloggers op YouTube.

40 doet naar hoe je jonge consumenten Het rapport stelt dat reclame in vlogs kunt bereiken. De woordvoerder van ook een effectieve manier is om de staatssecretaris: “De afspraken reclame te maken: “Kinderen kijken

85 op tegen de vloggers die ze volgen, ten, die vloggers voor de camera ze zien hen namelijk als betrouw- uitpakken. “Unboxing is een rage uit baar. Daardoor is het goed mogelijk Amerika”, zegt Jamin-marketeer Rob dat de merken die in de video’s Hendriks. Snoep scoort heel goed op terugkomen veel invloed hebben.” 130 sociale media, aldus het bedrijf, net

90 (7) Volgens het rapport raakt reclame als make-up. “Wij krijgen de hele dag steeds meer verstrengeld met door mailtjes van kinderen die dat amusement en herkennen kinderen ook willen doen op hun vlog. Dan reclames in vlogs vaak niet als zeggen we: stuur eerst je kanaal reclame. Soms gebruiken vloggers 135 naar ons door.” Dan checkt Jamin de

95 de hashtag #sp (‘sponsored post’), leeftijd van de vlogger, want de maar kinderen weten niet wat dit winkelketen werkt niet samen met teken betekent en het wordt niet vloggers onder de zestien jaar. “We consequent gebruikt. De woord- richten ons echt op een oudere doel- voerder van Pepsico, producent van 140 groep, van begin twintig.” Maar

100 Doritos: “We hebben een afspraak houden niet juist kinderen van met onze vloggers. Aan het begin snoep? “Snoep en kinderen zijn niet moeten ze duidelijk aangeven dat uit elkaar te halen. Kinderen zullen Doritos hen heeft gevraagd. Anders de vlogs ook kijken. Internet is open- voldoe je niet aan de richtlijnen van 145 baar.” Het rapport zegt hierover: “De

105 de Reclame Code Commissie.” belangrijkste doelgroep van de (8) Volgens het rapport is reclame meeste vloggers lijkt te bestaan uit door vloggers moeilijk in goede kinderen, als we kijken naar de toon banen te leiden, omdat niet duidelijk en stijl van de vloggers.” is hoe oud hun kijkers zijn. “De 150 (10) “Ik zit nu drie jaar op YouTube

110 Doritos-campagnes zijn gericht op en ben me bewust geworden van 18- tot 24-jarigen,” zegt de woord- eventuele invloed die ik heb op voor- voerder van Pepsico, “nooit op namelijk jongeren”, zegt Enzo Knol. jongeren onder de 16.” Vlogger Milan “Natuurlijk houd ik daar rekening Knol bevestigt dit. Hij benadrukt dat 155 mee. In mijn vlogs drink ik weleens

115 hij niet precies weet hoe oud zijn een blikje energiedrank of eet een volgers zijn, want kinderen kunnen snoepje. Dat doet iedereen. Maar het natuurlijk een leeftijd van boven de is niet zo dat ik daar reclame voor achttien invullen. Een schatting wil hij maak.” En de vissticks die hij eet? wel geven: “Tussen de zestien en 160 “Dat was een samenwerking met

120 vierentwintig jaar.” Iglo”, zegt hij. “Maar ik was op dat (9) Naast de eerdergenoemde moment heel erg bezig met gezond ‘challenge’ is het genre ‘unboxing’ eten. Zij zeiden: als je het in de oven (het uitpakken van door de sponsor doet, is het niet slecht voor je, dat is gestuurde producten) populair. Zo 165 de gezonde manier.”

125 stuurt Jamin snoep rond in pakket-

naar een artikel van Heleen Gorris en Romy van der Poel, NRC.next, 1 april 2016

De teksten die voor dit examen gebruikt zijn, zijn bewerkt om ze geschikt te maken voor het examen. Dit is gebeurd met respect voor de opvattingen van de auteur(s). Wie kennis wil nemen van de oorspronkelijke tekst(en), raadplege de vermelde bronnen. Het College voor Toetsen en Examens is verantwoordelijk voor vorm en inhoud van dit examen.

►►► ν

Ieder jaar wordt er in februari op jullie school een projectweek voor klas 3 en 4 vmbo georganiseerd. Dit jaar was het thema van de projectweek ‘mediawijsheid’. Tijdens de projectweek deed je in een groepje met leerlingen uit zowel de derde als de vierde klas onderzoek naar sociale media. Een groepsgenoot van jou had het artikel ‘Vlogger eet dát snoep meestal niet voor niks’ gelezen, waarin vlogger Milan Knol genoemd wordt. Veel leerlingen vinden Milan helemaal te gek en volgen al zijn filmpjes op Youtube. Enkelen hopen net zo’n geweldige vlogger te worden als Milan. Je besloot samen met je groepsgenoten te onderzoeken hoe de leerlingen in 3 en 4 vmbo over vloggen denken.

Tijdens de projectweek hebben jullie een vragenlijst afgenomen bij leerlingen in klas 3 en 4 vmbo. In de vragenlijst hebben jullie leerlingen bevraagd over hoe ze denken over vloggen. Uit de resultaten bleek dat veel leerlingen positief zijn over vloggen. Verschillende leerlingen uit klas

3 en 4 kijken regelmatig naar filmpjes van Milan en andere vloggers en willen zelf ook graag gaan vloggen. Ze weten alleen niet zo goed hoe ze dat moeten aanpakken. Andere leerlingen zijn kritischer over vloggen. Ze vinden dat vloggers als Milan Knol soms niet helemaal eerlijk zijn over hun bedoelingen. Af en toe maken vloggers reclame, terwijl je dat als kijker niet altijd doorhebt. Deze leerlingen kijken daarom minder vaak naar vlogs.

Dit zijn interessante uitkomsten en jullie willen graag weten hoe Milan Knol hier zelf over denkt. In overleg met jullie docent besluiten jullie Milan een e-mail te sturen om hem uit te nodigen in juni een gastles op school te komen geven. In deze gastles willen jullie twee dingen aan bod laten komen: jullie willen graag tips ontvangen over hoe je het beste kunt vloggen en zijn reactie horen op de kritiek die er is op vloggers. Jij biedt aan de e-mail te sturen, aangezien jij het e-mailadres van Milan Knol al op internet gevonden hebt.