Eindexamen Nederlands vmbo-gl/tl 2019, tijdvak 2: vragen en antwoorden

Opgeruimd staat netjes

(1) Een opgeruimd huis is een en opruimen makkelijk gelegd. Aan- opgeruimd hoofd, zo luidt het cliché. 30 hangers van de populaire Japanse De meeste opruimgoeroes en organi- opruimgoeroe Marie Kondo beweren satiefanaten (ja ja, die bestaan) dat je met haar opruimmethode niet

5 zweren bij de heilzame werking van alleen van je spullen afkomt, maar een flinke poetsbeurt. Als je geen ook meteen je verleden verwerkt en grip op je leven kunt krijgen, dan toch 35 je leven voor altijd verandert. Er zijn in elk geval wel op je huishouden. wel een paar eisen. Zo mag je van Jammer dat opruimen stomvervelend Kondo bijvoorbeeld niet je sokken in

10 is. Vooral omdat het nooit, echt nooit, elkaar draaien tot een bolletje (want klaar is. Elke week dwarrelt er nieuw dan worden ze moe) en je moet je stof, zijn de handdoeken weer vies 40 spullen hardop bedanken voor het en ligt er opnieuw een stapel oude werk dat ze voor je doen. Dat zal niet kranten klaar voor de papierbak. En iedereen geestelijk gezond vinden.

15 als je dan toch een keer voortvarend (3) Toch is het opruimen-is-goed- en vol goede moed een opruimsessie voor-je-verhaal niet helemaal uit de begint, is dat gevoel meestal halver- 45 lucht gegrepen. Uit een studie aan wege al weggeëbd. Gevolg: de spul- Indiana University (VS) bleek dat len die je uit de kast had getrokken mensen met schone, opgeruimde

20 om ‘echt eens goed uit te zoeken’ huizen gezonder waren dan mensen liggen de daaropvolgende weken in met rommelige huizen. De de kamer, waardoor het huis romme- 50 deelnemers (zo'n duizend mensen liger is dan voor de opruiming. Dat tussen de 49 en 65 jaar) met de neemt niet weg dat het wel lekker is schoonste en netste huizen waren

25 als het huis een keer aan kant is. niet alleen gezonder, maar ook het Maakt opruimen echt gelukkig? actiefst. Niet omdat ze in het dage- (2) In zelfhulpboeken wordt het ver- 55 lijks leven nou zo veel aan sport band tussen psychische gezondheid deden, maar omdat al dat schoon-

maken en opruimen alleen al voor en spullen staan voor uitgestelde voldoende beweging zorgde. 105 beslissingen en taken. Hou je je (4) Van beweging weten we wel dat oude studieboeken of gooi je ze

60 het goed voor je is. Zit de kracht van weg? Als je daar steeds mee opruimen ’m daar dan in? Volgens geconfronteerd wordt, heb je nooit huishoudcoach Els Jacobs speelt het het gevoel dat je even niks hoeft.” bewegingsaspect zeker mee. Sinds 110 (7) Vooral voor vrouwen blijkt het

2006 helpt ze als professional lastig thuis te ontspannen. Vrouwen 1)

65 organizer klanten hun huis (en hun die hun huis omschrijven als ‘romme- leven) op orde te krijgen. Vrijwel elke lig’, ervaren meer stress en hebben keer ziet ze dat mensen ervan daarom vaker last van depressieve opknappen als de troep weggewerkt 115 gevoelens, concludeerden onder- is. “Wetenschappelijk getoetst is dat zoekers van de University of

70 niet, wel is het gebaseerd op tien jaar California (VS). En wie al gestrest is ervaring in het vak”, zegt Jacobs. door gezinsleven of een drukke “Juist het duffe afstoffen van een baan, heeft waarschijnlijk ’s avonds keukenkastje kan je helpen als je in 120 nog minder zin om op te ruimen. De de put zit. Je bent fysiek bezig, je chaos in huis maakt de stress alleen

75 kunt even je gedachten verzetten en maar erger. Volgens de Californische je ligt in elk geval niet sip op de onderzoekers zorgt de rommel voor bank.” Wat volgens Jacobs ook een soort schuldgevoel. Je vindt dat belangrijk is: in een opgeruimde 125 je moet opruimen, maar ziet dat je omgeving heb je meer zicht op wat je dat niet hebt gedaan. Wellicht word

80 nog moet doen en krijg je ook meer je dus niet gelukkig van opruimen, gedaan. “Sommige mensen komen maar juist ongelukkig van rommel. om in de spullen. Als ze dan iets (8) Toch niet overtuigd van het nut nodig hebben, zijn ze eerst uren aan 130 van opruimen? Dat hoeft niet erg te het zoeken. Dat schiet niet op. Ook zijn. Jacobs: “Zolang je geen last

85 vergeten ze rekeningen te betalen of hebt van de rommel, hoef je jezelf facturen te versturen, omdat de post echt niet te dwingen alles tot in de overal verspreid ligt. Dat zorgt voor puntjes te organiseren. Opruimen stress.” 135 kan een middel zijn om andere taken (5) Je kunt je natuurlijk wel afvragen gedaan te krijgen. Je kunt misschien

90 wat op wat invloed heeft. Zorgt de pas echt beginnen aan een belang- rommel voor stress? Of ontstaat de rijke opdracht als je eerst orde hebt rommel doordat je gestrest bent en geschapen in de papieren op je geen puf hebt om op te ruimen? 140 bureau.” Aan de andere kant zorgt (6) Beide zijn waar, denkt Jacobs. dat rommelige bureau wel voor origi-

95 Die dozen oude studieboeken in de nele ideeën. En dat is niet alleen slaapkamer of de steeds groter gebaseerd op het gegeven dat crea- groeiende stapel folders en tijd- tieve genieën als Steve Jobs en schriften onder de salontafel zijn 145 Albert Einstein extreme rommel- volgens haar allemaal knipperlichten. konten waren. Onderzoek leert: troep

100 En elke keer als je blik langs zo'n maakt creatief. Bij een reeks experi- lampje komt, gaat het af. Je denkt menten van de University of dan: ach, verrek, daar moet ik nog Minnesota in de VS moesten deel- iets mee doen. Jacobs: “Al die dozen 150 nemers opdrachten aan rommelige of

lege bureaus uitvoeren. De conclusie ideeën te komen, in plaats van toch was helder: de proefpersonen die weer te kiezen voor een traditionele aan rommelige bureaus hadden en saaie oplossing, zo is het idee. gezeten, kwamen met veel meer ver- (9) Maar let dan wel even extra goed

155 rassende oplossingen voor de 165 op voor je je werk inlevert, want in opdrachten dan zij die aan een leeg een ongeorganiseerde omgeving bureau hadden gezeten. De chaos maak je sneller fouten. Als je een maakt je een beetje tegendraads, rommelkont bent, moet je wel iets denken de onderzoekers. Dat maakt beter je best doen.

160 het makkelijker om met creatieve naar een artikel van Anne Vegterloo, Quest, april 2017

noot 1 professional organizer: iemand die als werk heeft mensen te helpen met het organiseren van bijvoorbeeld hun huishouden of administratie

In Zweden is contant geld zeldzaam

(1) Wie in Zweden een bedelaar pro- de zes grootste banken van Zweden beert af te wimpelen, komt niet weg samen de mobiele applicatie Swish. met een verontschuldigend ‘geen 30 Dit elektronische betaalmiddel kop- geld op zak’. “Geen probleem”, luidt pelt een persoonlijke bankrekening

5 dan het antwoord. “We nemen ook aan een telefoonnummer. Gebruikers elektronische betalingen aan.” Zwe- van de app kunnen in een paar den stevent af op een maatschappij seconden geld overmaken naar het zonder contanten. In het openbaar 35 nummer van een vriend, een zus of vervoer kunnen reizigers al jaren niet wie dan ook met een smartphone.

10 meer terecht met munten of biljetten. (4) Het succes van de app overtrof Ook winkeliers, restauranthouders en alle verwachtingen. Na vier jaar heeft andere ondernemers kunnen ervoor ruim de helft van de Zweedse kiezen cash te weigeren. 40 bevolking Swish. Van de Zweden (2) In Zweden worden slechts twee onder de dertig jaar is dat zelfs 90

15 van de tien aankopen met cash procent. Kleine ondernemers kunnen betaald. Ter vergelijking: van alle daarnaast nog gebruikmaken van geldtransacties wereldwijd bestaat iZettle: een goedkope kaartlezer die driekwart uit contanten. In Nederland 45 ze kunnen aansluiten op een mobiele is iets minder dan de helft van alle telefoon. Marktkooplieden, daklozen-

20 betalingen in cash. Zelfs voor de krantverkopers en kerkcollectanten: kleinste bedragen trekken de Zwe- allemaal innen ze het liefst elektro- den hun pas. Ze doen dat gemiddeld nisch. 1)

269 keer per jaar, drie keer meer dan 50 (5) De Zweedse centrale bank voert de gemiddelde Europeaan. drie redenen aan voor deze vlotte

25 (3) Maar fervent gebruik van pinpas ontwikkeling in cashloze richting. en creditcard is maar een deel van “Allereerst,” zegt financieel adviseur het verhaal. In 2012 introduceerden Björn Segendorff, “omarmen de

55 Zweden technologische innovaties. zijn vooral ouderen en inwoners van Een tweede reden is de lange het geïsoleerde noorden voor wie de samenwerking tussen banken. Die overgang naar cashloze betalingen heeft geleid tot Swish, maar ook tot ongunstig uitpakt. een uniforme pinautomaat, de 90 (9) “Veel ouderen willen geen

60 Bankomat, die elke Zweedse bank- afstand doen van munt- en briefgeld. kaart accepteert en waardoor je Ook is het niet voor iedereen weg- overal met je bankpas uit de voeten gelegd om verschillende pincodes te kunt.” onthouden of ingewikkelde telefoons (6) Tot slot noemt de financieel 95 te bedienen”, vertelt Lars Eriksson,

65 adviseur het uitzonderlijke geloof in oprichter van een initiatief voor het de autoriteiten. Volgens hem heeft behoud van contanten. “De bevolking het Zweedse volk geen moeite zijn op het platteland is vaak afhankelijk geld toe te vertrouwen aan een van cash. In afgelegen streken is de bankinstelling. “Zweden gaan er 100 internetverbinding slecht en

70 blindelings van uit dat een bank elektronisch betalen is daardoor integer met hun bezit omgaat.” soms onmogelijk.” (7) Het mag geen verrassing heten (10) Eriksson mijmert: “Wat gebeurt dat de besturen van de verschillende er met ons geld als de banken straks Zweedse banken de technologische 105 een monopolie hebben? Wat te

75 ontwikkelingen in het betalings- denken van negatieve rentes?” verkeer aanmoedigen. Voor hen zijn Eriksson noemt de Zweden naïef in contanten vooral duur. Cash geld hun vertrouwen in het bankwezen. moet worden vervoerd, geteld, “Een belangrijk argument voor con- bewaakt. Bij meer dan de helft van 110 tant geld is dat je het in je achtertuin

80 de 1600 bankgebouwen kunnen kunt begraven.” Voorlopig kan dat Zweden al niet meer terecht voor een ook gewoon. Adviseur Segendorff opname of storting. van de centrale bank denkt dat cash (8) Voor de meeste Zweden is dat de komende jaren nog niet verdwijnt. niet zo’n punt - zeker in de steden is 115 Maar steeds zeldzamer, dat wordt

85 een andere bank nooit ver weg. Het het wel.

naar een artikel van Anne Grietje Franssen, Trouw, 2 maart 2017

noot 1 centrale bank: een openbare bank die de munteenheid, de geldhoeveelheid en de rente beheert in een bepaalde staat of unie

Prijzen winnen is te gek. We zijn wéér de klantvriendelijkste en ook het duurzaamste merk van Nederland! Dat maakt ons trots. Maar ook ongeduldig, want die prijzen betekenen ook dat nog niet iedereen groene keuzes maakt. Duurzaam moet de standaard worden. Dan zijn die awards niet meer nodig.

www.greenchoice.nl/groenekeuzes

naar een advertentie in NRC Handelsblad,

22 april 2017

Een punt maken. (1) Persoon 1: Gaat onze afspraak (4) Maar ook voor interpunctie gelden vanavond nog door? andere regels. “Via sms of whatsapp Persoon 2: Wat mij betreft wel. willen we snel, praktisch communi- Persoon 1: We kunnen naar die 45 ceren. Leestekens als punten en

5 nieuwe kroeg? Half negen daar? komma's die niet essentieel zijn voor Persoon 2: Is goed. het tekstbegrip, worden vaak weg- gelaten. Hetzelfde geldt voor Hoe las u dit whatsappgesprekje? De accenten op letters.” Wat ook niet kans is groot dat Persoon 2 in uw

50 helpt, is dat de punt bij veel hoofd een wat nukkig, ongezellig smartphones, bijvoorbeeld iPhones,

10 type is. Terwijl hij (of zij) in feite niks op een ander toetsenbordje zit dan onaardigs heeft gezegd. Het pro- de letters. Een punt zetten vergt dus bleem zit ’m in het gebruik van de relatief veel moeite. punten na elke zin: die maken hem

55 (5) Toch is het niet alleen het appa- ongezellig. Hij (of zij) gaat wel mee raat of programma zelf dat de regels

15 de kroeg in, maar was liever bepaalt. Met de komst van Twitter thuisgebleven om ‘Wie is de Mol?’ te werd bijvoorbeeld verwacht dat kijken. gebruikers meer afkortingen en (2) De komst van appen, sms’en en

60 samentrekkingen zouden gebruiken; chatten heeft invloed op de taal. Niet een tweet is gelimiteerd tot 140

20 alleen omdat nieuwe afkortingen en karakters. De Amerikaanse taal- woorden ontstaan - LOL1) bijvoor- wetenschapper Mark Liberman liet beeld, of suc6 - maar ook omdat de echter zien dat dit ongegrond was. betekenis van leestekens verandert.

65 Hij vergeleek een serie tweets met Veel uitroeptekens in een sms’je? een aantal Britse literaire werken en

25 Overdreven en onoprecht. Doorloop- constateerde dat de gemiddelde puntjes (…) in die mail van je colle- woordlengte op Twitter langer is. ga? Passief-agressief. Waarom (6) Digi-taal wordt ook sterk gevormd verschilt digitale taal (digi-taal) van

70 door het gebrek aan sociale context het gewone Nederlands? En moeten bij een appje of sms. In een gesprek

30 we ons daar zorgen over maken? gebruiken we namelijk intonatie en (3) Lieke Verheijen is aangesloten bij gezichtsuitdrukkingen om duidelijk te de Radboud Universiteit in Nijmegen maken wat we bedoelen, terwijl we en doet onderzoek naar digi-taal

75 het in een appje met tekst moeten onder jongeren. Communicatie via doen. Daarom ontstaan nieuwe

35 nieuwe media kent andere conven- manieren om woorden kracht bij te ties2) dan we gewend zijn van het zetten. Emoji zijn hier erg geschikt Standaardnederlands, stelt ze. Zo voor, maar het kan ook prima zonder. gebruiken met name jongeren veel

80 Door bepaalde letters te herhalen, afkortingen (LOL, BRB3)), worden bijvoorbeeld: ‘Zooo geen zin in

40 woorden fonetisch gespeld (jonguh) school vandaag.’ Of door extra of worden letters weggelaten (lache).

hoofdletters: ‘Deze week vier ten- ander klassiek voorbeeld: alles in tamens, DRUK.’ 130 hoofdletters. Alsof je constant

85 (7) Terug naar het gebruik van schreeuwt.” punten. Sinds wanneer hebben die (10) “Verder is het nog maar de een emotionele lading gekregen? vraag hoe definitief de veranderingen Wetenschappers van Binghamton zijn”, zegt taalkundige Marc van University (VS) lieten een groep 135 Oostendorp. De media veranderen

90 studenten berichtjes beoordelen met namelijk sneller dan de taal. “Vroeger of zonder punten aan het eind. stuurden we sms'jes met een gelimi- Bijvoorbeeld deze uitwisseling: teerd aantal karakters. Daardoor kwamen afkortingen als LOL en BRB. Persoon 1: Diana en ik hebben een

140 Nu communiceren we vooral via leuke avond gehad bij dat Chinese media waar geen limiet bestaat en

95 eettentje! Bedankt voor de tip, was neemt ook het aantal nieuwe afkor- erg lekker tingen af. En misschien raken die Persoon 2: Graag gedaan, fijn dat bestaande afkortingen wel weer uit het leuk was.

145 de gratie.” De studenten moesten oordelen over (11) Zal digi-taal straks doorsijpelen

100 Persoon 2: hoe oprecht klonk zijn in het Standaardnederlands? Die berichtje? Wat bleek: als Persoon 2 vrees bestaat al jaren. In 2004 bleek een punt had gebruikt, werd zijn uit een online enquête van tijdschrift bericht gelezen als minder oprecht. 150 Onze Taal dat 66 procent van de Bij het testen van dezelfde berichten deelnemers dacht dat sms’en zou

105 in de vorm van handgeschreven leiden tot taalverloedering. Een paar briefjes, was dit effect er niet. jaar later ging de discussie vooral (8) Waarom die verschillen? Dat over msn-taal4). “Toch is er maar heeft weer te maken met de ver- 155 weinig wetenschappelijk bewijs voor schillende schrijfconventies die deze stelling”, zegt Van Oostendorp.

110 gelden bij verschillende tekstgenres. “De Romeinen klaagden al over Bij sms en chat is de norm: geen taalverloedering. Terwijl het een vaag punten, tenzij echt noodzakelijk. “Dus begrip is, want wanneer verloedert als iemand toch een punt gebruikt, 160 taal? Als mensen hun gedachten zoeken we daar iets achter,” zegt minder goed kunnen verwoorden?

115 Verheijen, “bijvoorbeeld dat iemand Daar hoeven we ons echt geen geïrriteerd is of een duidelijk state- zorgen over te maken; die pubers op ment wil maken. Dat vind ik, punt.” het schoolplein begrijpen elkaar (9) “Dat digi-taal afwijkt van stan- 165 prima.” daardtaal is op zich geen probleem, (12) Verheijen onderzoekt nu of

120 zolang alle gebruikers maar de chatten en appen de schrijfvaardig- normen kennen. Doorgaans zijn heid van middelbare scholieren jongere generaties, opgegroeid met beïnvloedt. “Vooralsnog lijkt de internet, hier beter van op de hoogte 170 schade mee te vallen. Er zijn dan oudere generaties. Vandaar dat signalen dat scholieren door sociale

125 weleens misverstanden ontstaan”, media juist creatiever met taal zegt Verheijen. “Oudere mensen die omgaan, dat is positief voor hun zes of zeven uitroeptekens achter taalontwikkeling. Negatieve effecten elkaar zetten, bijvoorbeeld. Of een 175 lijken vooral zichtbaar te zijn bij

spellingdetails als hoofdletters en nou zo'n ramp is? “Uiteindelijk leestekens; die schieten er vaker bij bepalen we zelf de taalregels, dus in.” Het kan dus dat puntkomma's, het wordt pas een probleem als wij er doorlooppuntjes en haakjes minder een probleem van maken.”

180 vaak te zien zullen zijn. Maar of dat

naar een artikel van Anouk Vleugels, Het Parool, 25 januari 2017

noot 1 LOL: Engelse afkorting van ‘laughing out loud’, wordt gebruikt om aan te geven dat je iets heel grappig vindt noot 2 conventies: afspraken en opvattingen (over taalgebruik) noot 3 BRB: Engelse afkorting van ‘be right back’, wordt gebruikt om aan te geven dat je zo terug bent noot 4 msn-taal: met msn wordt msn-messenger bedoeld, een van de eerste chatprogramma’s op de computer

De teksten die voor dit examen gebruikt zijn, zijn bewerkt om ze geschikt te maken voor het examen. Dit is gebeurd met respect voor de opvattingen van de auteur(s). Wie kennis wil nemen van de oorspronkelijke tekst(en), raadplege de vermelde bronnen. Het College voor Toetsen en Examens is verantwoordelijk voor vorm en inhoud van dit examen.

►►► ν

Mevrouw De Vries, de directeur van jouw school, houdt na de kerstvakantie altijd een nieuwjaarstoespraak voor alle examenleerlingen. In die toespraak wordt er onder andere vooruitgekeken naar de examens en de diploma-uitreiking. Meestal is dat een leuke toespraak, dit jaar ging het echter een beetje anders. Tijdens de toespraak gingen er mobiele telefoons af en er zaten leerlingen op hun mobiele telefoon te appen. Mevrouw De Vries reageerde eerst met een grapje, maar toen het niet ophield, werd ze steeds bozer en uiteindelijk heeft ze de rest van de toespraak vooral gesproken over het gebruik van mobiele telefoons. Ze sprak niet alleen over het storende gedrag van de leerlingen, maar ook over het effect van sociale media op het taalgebruik. Het gebruik van sociale media leidt volgens haar tot taalverloedering. Ze adviseerde alle leerlingen dan ook om zo min mogelijk gebruik te maken van sociale media om zo beter te presteren bij het examen Nederlands.

Enkele dagen later behandelen jullie bij Nederlands de tekst ‘Een punt maken.’ van Anouk Vleugels. In dat artikel wordt ingegaan op de effecten van sociale media op de taal. In de klas ontstaat na het lezen van de tekst een discussie over de toespraak van mevrouw De Vries. Veel leerlingen uit de klas vinden de reactie van de directeur overdreven, zeker nu jullie de inhoud van het artikel hebben gelezen. De docent Nederlands wijst echter op de vele taalfouten die gemaakt werden tijdens de laatste schrijfvaardigheidstoets. Sommige leerlingen denken dat deze fouten inderdaad te maken hebben met het gebruik van sociale media. Jij hebt na deze discussie een duidelijke mening over de toespraak en wilt die graag kenbaar maken aan mevrouw De Vries.

Je docent Nederlands zegt dat als je wilt reageren op de toespraak, je mevrouw De Vries het beste een e-mail kunt sturen. Jij besluit dat te doen. In je e-mail ga je in op zowel de positieve effecten als de nadelige effecten van het gebruik van sociale media op taal. Natuurlijk geef je ook je mening. Aan het eind van je e-mail nodig je de directeur uit om met de klas in gesprek te gaan.