Eindexamen Nederlands vmbo-gl/tl 2023, tijdvak 1: vragen en antwoorden

Ook de snapchatgeneratie vindt technologie vaak ingewikkeld

(1) Ze groeiden op met smartphones, opdracht in als pdf. Upload als maar ook jongeren begrijpen bijlage. Maak een mapje. Niemand technologie eigenlijk niet altijd. Hoe die het ze geleerd heeft, omdat school je ze bij? gedacht werd dat ze het wel weten.”

5 (2) Deze generatie snapt technologie 30 (5) Het verschil tussen wat leerlingen wel, wordt vaak gedacht. Jongeren digitaal kunnen, is groot. Dit blijkt uit zijn verslaafd aan TikTok, verslingerd een leerlingenmonitor in opdracht aan WhatsApp, verknocht aan van Kennisnet, die deze maandag Snapchat

• hún hoef je technologie verschijnt. Voor dit onderzoek, uit-

10 niet meer uit te leggen. 35 gevoerd door de Universiteit Twente, (3) Maar dat is een misvatting. “Als maakten 746 leerlingen tussen 10 en de knoppencombinaties anders zijn, 13 jaar een digitale toets, waarbij ze of de plaatjes, dan weten sommigen bijvoorbeeld een sterk wachtwoord niet meer hoe een programma moesten bedenken en informatie op

15 werkt”, zegt onder meer Wouter de 40 internet moesten opzoeken. Vwo’ers Jong, docent Engels op het Stedelijk blijken over meer digitale vaardig- Gymnasium in Leiden. “Geef heden te beschikken dan vmbo’ers, jongeren Signal in plaats van maar er zijn ook hoog presterende WhatsApp en een deel zal het niet vmbo’ers en laag presterende

20 snappen.” 45 vwo’ers. (4) Ook Jelte Wouters, docent bij (6) Dat maakt de situatie voor leraren Terra, een groene vmbo- en praktijk- ‘uiterst complex’, is de conclusie. school in Winsum, zegt dat Temeer omdat de verschillen tussen schijnbaar simpele opdrachten niet leraren óók groot zijn, zo blijkt uit een

25 altijd worden begrepen. “Lever de 50 monitor in opdracht van de

PO-Raad1), die ook deze maandag Leerlingen moeten bijvoorbeeld een verschijnt. Leraren zetten ICT op griezelverhaal schrijven en de heel verschillende manieren in, zo 100 griezelige woorden in het tekst- blijkt. verwerkingsprogramma vet of

55 (7) Dat digitale vaardigheden onderstreept maken. “Zo slaan we (‘geletterdheid’) belangrijk zijn, twee vliegen in één klap”, zegt daarover zijn de meesten het wel projectleider Lisette Neijzen. Ook eens. Het onderwerp kreeg aandacht 105 Wouter de Jong, docent Engels, nadat de KNAW2) in 2013 rapporteer- schenkt op die manier aandacht aan

60 de dat het onderwijs jongeren niet digitale vaardigheden. Hij vroeg genoeg gereedmaakt om zich te bijvoorbeeld eens een boekverslag redden in de gedigitaliseerde samen- als blog te schrijven, waarvoor leving. Jongeren zijn weliswaar 110 leerlingen een WordPress-account vaardig met hun smartphone, aldus moesten maken. Dat lukte bij

65 dat rapport, maar ze hebben weinig sommigen niet. inzicht in de risico’s van digitale (11) Hij zegt: “Veel ICT-gebruiks- communicatie. De Tweede Kamer gaf aanwijzingen zijn ‘kleine weet- in 2017 de opdracht digitale 115 dingetjes’. En de ethische kant, ook geletterdheid in het curriculum3) op te mediawijsheid genoemd, kun je als

70 nemen. Een plan hiervoor ligt nu bij docent behandelen als je de kans de politiek, als onderdeel van de ziet, al is het maar een paar minuten brede vernieuwing curriculum.nu. aan het begin van de les. Vorige (8) Veel scholen besteden er wel op 120 week nog liet een leerling een een bepaalde manier aandacht aan. afbeelding zien op haar telefoon

75 Hoe ze dat doen, verschilt. Digitale waaruit zou blijken dat de komst van geletterdheid is een breed onder- het coronavirus al lang is voorspeld. werp: het gaat van weten hoe Word Ik zei: Wat is de bron? En heb je het werkt tot hoe je je privacy kunt 125 al doorgestuurd naar je vriendinnen? beschermen, van informatie Zo wordt nepnieuws nou verspreid.”

80 opzoeken tot programmeren. (12) “Het helpt natuurlijk ook een (9) Volgens Anko van Hoepen, vice- hoop als leerlingen ergens het nut voorzitter van de PO-Raad, is er een van inzien”, zegt De Jong. “Excel beweging gaande waarbij school- 130 vinden ze magisch. Ik heb met een besturen kijken hoe ze het vakgebied leerling een afspraak gemaakt om te

85 in bestaande lessen kunnen kijken hoe hij zijn kosten en integreren. “Scholen zien dit niet inkomsten kan verwerken

• dat wil hij meer als iets wat erbij komt. Het is graag, hij gaat op kamers.” niet meer zoals vroeger: breng een 135 (13) “Op het Terra in Winsum krijgen computer de school in en klaar zijn eersteklassers sinds vijf jaar een

90 we.” training in de voor- en nadelen van (10) Schoolbestuur Jong Leren sociale media”, vertelt directeur Jelte bijvoorbeeld, waar 26 basisscholen Wolters. “Er komen leerlingen binnen rondom Heemstede onder vallen, 140 van 110 verschillende basisscholen, zette met acht andere besturen het we zagen dat er een groot verschil in

95 project ‘App Noot Muis’ op. Daarbij normen en waarden was. Over of je wordt digitale geletterdheid wel of niet direct moet reageren in geïntegreerd in de taallessen. een groepsapp bijvoorbeeld en of je

145 zomaar iemand kunt taggen.” stuk digitaal vaardiger zijn dan tien (14) “Het valt elke keer weer op jaar geleden. “Laatst was er in een hoeveel jongeren tussen de 12 en 14 klas een mooie discussie. Leerlingen jaar al meegemaakt hebben op kwamen tot de conclusie dat de internet”, zegt Wolters. “Bijna de helft 160 komst van digitale middelen ook

150 is weleens benaderd in de privéchat beperkt: als je je telefoon niet goed van een game, door een onbekende, instelt, weten vrienden waar je zit. die vragen stelt als: Hoe zie je eruit?” Als je niet binnen een minuut (15) Arjan Stoffels, directeur van reageert, worden ze boos, ook al ben vakcollege ISW Irenestraat in 165 je aan het eten. Je bent minder vrij.”

155 Poeldijk, ziet dat leerlingen al een

naar een artikel van Mirjam Remie, NRC, 16 maart 2020

noot 1 PO-Raad: vereniging voor het basisonderwijs noot 2 KNAW: De Koninklijke Nederlandse Akademie van Wetenschappen is een organisatie van topwetenschappers, die de regering adviseert. noot 3 curriculum: het leerplan van een school of opleiding

In 2025 proefdiervrij? Nee, die termijn zal Nederland niet halen (1) In Nederland worden jaarlijks van de test. Het vaccin tegen tetanus meer dan 400.000 dieren gebruikt bijvoorbeeld testten we vroeger door voor onderzoek. Het zijn vooral een dier ermee in te enten en het muizen en ratten die worden ingezet 45 een paar weken later een hoge dosis

5 voor wetenschappelijk onderzoek of van de tetanusbacterie te geven. om de risico’s van giftige stoffen te Overleefde het dier de test, dan was bepalen. Donderdag wijdt het College het vaccin werkzaam. Nu nemen we ter Beoordeling van Geneesmiddelen bij ingeënte muizen bloed af en (CBG) een studiedag aan het terug- 50 kijken we hoeveel antistoffen erin

10 dringen van het proefdiergebruik voor zitten. Dat scheelt het dier veel leed medicijnen. Dat betreft een op de en bezorgt ons veel meer informatie. drie proefdieren. “We gaan gestaag En bij vaccins tegen difterie testen de goede kant op”, zegt Coenraad we de veiligheid op celkweken. Dan Hendriksen, een van de sprekers en 55 hebben we helemaal geen proef-

15 emeritus hoogleraar 1) Alternatieven dieren meer nodig.” voor Dierproeven. Maar uitbannen is (4) Waarom doen we dat dan niet lastig. “We leven in een hypocriete vaker? maatschappij. We willen geen “Het klinkt gemakkelijker dan het is, dierproeven, maar wel veilige en 60 want bij andere vaccins begrijpen we

20 werkzame geneesmiddelen.” het mechanisme niet goed genoeg. (2) Waarom zijn al die proefdieren We zitten ook met de regelgeving. Is nodig? zo’n proefdierloze test bijvoorbeeld “We hebben in Europa in regelgeving wel goed genoeg? Uitgebreide vastgelegd aan welke eisen de testen 65 studies zijn nodig om dat te bewijzen.

25 voor die medicijnen en vaccins En soms keurt Europa de test goed, moeten voldoen, voordat ze worden maar eist Japan toch de oude toegelaten. Dat betekent dat je het al dierproef.” gauw over honderd dieren per test (5) Hoe zit het met alternatieven, hebt. Je moet toetsen op veiligheid 70 zoals organen op een chip?

30 en op werkzaamheid. Soms moet je “Dat is een veelbelovende een nieuw middel vergelijken met ontwikkeling. Tien jaar terug konden bestaande middelen. Bij medicijnen we middelen hooguit op celkweken ben je dan klaar, die worden testen. Met zo’n orgaan op een chip industrieel gemaakt. Maar een vaccin 75 kun je bijvoorbeeld een minilevertje

35 is een biologisch product, dat bevat nabootsen en heb je verschillende soms de gedode ziektekiem. Daarom celtypen bijeen. Dat biedt mogelijk- moet je elke partij opnieuw testen.” heden, maar heeft tijd nodig. De (3) Moeten het er zo veel zijn? voormalige staatssecretaris Martijn “Het gebruik is al flink verminderd. 80 van Dam heeft eens gezegd dat

40 Bijvoorbeeld door andere procedures Nederland in 2025 proefdiervrij zou te gebruiken of een slimmere opzet moeten zijn. We gaan de goede kant

op, maar die termijn zullen we niet zoektocht en dus zelfs lastig te halen.” 95 standaardiseren. Maar de vraag is

85 (6) Waarom niet? ook: wat willen we als maatschappij? “Op andere terreinen is het gelukt. In We willen naar de tropen kunnen de cosmetica bijvoorbeeld. reizen en kunnen beschikken over Cosmetische producten die op dieren geteste vaccins die beschermen zijn getest, mogen in Europa niet 100 tegen de infecties die we daar

90 meer worden verkocht. Je hebt ook kunnen oplopen. En we willen niet nog het wetenschappelijk onderzoek, zelf proefkonijn zijn. Dat is dubbel, naar hartziekten of de ziekte van daar moeten we het als maatschappij Alzheimer. Dat is veelal een over hebben.”

naar een artikel van Joep Engels, Trouw, 13 februari 2020

noot 1 emeritus hoogleraar: gepensioneerde professor

Schoon en veilig drinkwater is onbetaalbaar In 2021 betaal je € 0,70 voor 1.000 liter (1 m3) perfect drinkwater en € 45,78 per jaar voor vastrecht. Beide bedragen zijn inclusief 9% btw. Schoon en veilig drinkwater is goedkoop, maar tegelijk onbetaalbaar, omdat het van groot belang is voor onze gezondheid en ons welzijn. Maar ons drinkwater staat door allerlei factoren steeds meer onder druk. Om het voor de toekomst veilig te stellen, gaan we in die toekomst investeren. Onze ambitie daarbij is helder: in 2030 willen we dat elke druppel duurzaam is. Lees meer over onze ambitie en de nieuwe tarieven op Vitens.nl.

water voor nu en later Vitens noot 1 vastrecht: onveranderlijk bedrag dat je betaalt voor het gebruik van water

naar een advertentie van Vitens in de Volkskrant, 30 november 2020

De strijd van de bieb om de puber die niet lezen wil (1) Hiphop en de bibliotheek: niet (5) Lezen én nog eens lezen is de meteen een combinatie die je oplossing. Maar bijna de helft van verwacht. Toch klinken in de onze 15-jarigen vindt lezen tijd- openbare bibliotheek in Veenendaal 45 verspilling. Als Marleen Davelaar,

5 op een van de verdiepingen zware docent Nederlands in Veenendaal, beats. Wie de klanken volgt en een aan leerlingen uit klas 4 vmbo vraagt hoofd om de deur steekt, wordt wie er thuis weleens voor de lol een verrast door een lichte zweetgeur. boek pakt, steekt niemand zijn hand Een groep 16-jarigen staat in een 50 op. En de (school)bieb bezoeken ze

10 zaaltje fanatiek te dansen. ook niet voor hun plezier. (2) Hiphopdanser Melano Bruinhart (6) Dat geldt ook voor de 16-jarige (22) doet de jongeren voor hoe ze de Romy. Terwijl ze in de mediatheek juiste bounce in hun lijf kunnen haar vingers langs wat kaften laat brengen. Zij doen hem vol overgave 55 gaan, keurt ze de boeken vooral op

15 na. De bibliotheek hoopt met de les dikte. Hoe dunner, hoe beter. Kleine eenzelfde soort enthousiasme los te letters? Een echte afknapper. “Ik kijk maken voor boeken en lezen. liever filmpjes of ga met mijn Vanzelf gaat dat namelijk niet. “Je vriendinnen de stad in. Dan ben ik moet ze echt verleiden om hier te 60 nog een beetje sociaal bezig.”

20 komen”, zegt medewerker Cornelie (7) Davelaar, die zelf ook havo- en de Kuijper. vwo-klassen lesgeeft, maakt zich (3) Bibliotheken in Nederland hebben grote zorgen. “Bij 5 vwo denk je dat het moeilijk: het afgelopen het anders is. Dat ze toch wel zullen decennium verdwenen er bijna 140. 65 lezen. Nou, echt niet. Dat blijft bij een

25 De Raad van Cultuur, die vandaag enkeling.” De ontlezing is volgens met een advies over bibliotheken haar te merken in de les. “Ze kunnen komt voor het ministerie van OCW1), niet goed lange teksten lezen en vindt die ontwikkeling zorgelijk. Want hoofdzaken van bijzaken scheiden.” de bieb is een belangrijke troef in de 70 (8) Hun vwo-diploma zullen de

30 strijd om jongeren weer aan het leerlingen wel halen, denkt ze, maar lezen te krijgen. hoe moet het straks verder op het (4) Het leesniveau onder 15-jarigen hbo of de universiteit als ze echte holt hard achteruit. Internationaal bronnen moeten bestuderen? In haar gezien scoort Nederland op het 75 lessen moeten de leerlingen daarom

35 gebied van leesvaardigheid nu onder verplicht tien minuten lezen. Ook zijn het gemiddelde. Drie jaar geleden op haar initiatief de scholieren stonden we op de twaalfde plek, nu pasgeleden allemaal lid geworden op plaats 23. Bijna een kwart van de van de bieb. jongeren loopt het risico de school- 80 (9) “De mediatheek op school

40 banken als laaggeletterde te dreigde namelijk te worden verlaten. wegbezuinigd”, vertelt ze. De schoolbieb kon uiteindelijk toch

openblijven, maar de Veenendaalse (12) De bibliotheek in Veenendaal

85 openbare bibliotheek kreeg er door probeert via de hiphoples die deze actie wel in één klap duizend aansluiting wel te vinden. Volgens nieuwe leden bij. Jongeren die De Kuijper is de link tussen beats, eerder, van huis uit, geen eigen 115 boeken en bibliotheken helemaal niet bibliotheekpas hadden. “Ja, dat zegt zo gek. “Als je hiphopteksten leest,

90 eigenlijk ook wel wat”, merkt dat is zo’n creatieve manier van Davelaar op. omgaan met taal. Hiphop is eigenlijk (10) De Onderwijsraad benadrukt dat gewoon poëzie op muziek.” het lezen op allerlei vlakken onder 120 (13) De dansles valt bij de jongeren druk staat. Thuis lezen ouders steeds in de smaak. “We zijn lekker in

95 minder vaak. Jongeren missen zo beweging en leren nieuwe dingen”, een goed voorbeeld, leren niet dat zegt een jongen. Na afloop van de lezen ook leuk en ontspannend kan les wil De Kuijper van de jongeren zijn. Wie opgroeit bij niet-lezende 125 graag horen wat de bibliotheek kan ouders komt ook thuis geen doen om hen voor zich te winnen.

100 rondslingerende boeken tegen die de “Zo’n hiphoples helpt wel”, zegt een interesse kunnen wekken. van hen. (11) Ondertussen is het op scholen (14) Een paar jongens lopen mee met de schoolbieb vaak droevig 130 naar het speciaal overgebrachte gesteld, stelt de Onderwijsraad boekenrek met boeken over hiphop

105 samen met de Raad voor Cultuur en straatcultuur. Want, zo heeft vast. Het is een mediatheek met te danser Melano Bruinhart ze op het vaak een nadruk op computers. Ook hart gedrukt: “Hiphop bestaat uit sluiten de onderwerpen van de 135 ongeschreven regels. Maar het is boeken te weinig aan op de soms toch belangrijk die vast te

110 leefwereld van de jongeren. leggen. En dat gebeurt in boeken.”

naar een artikel van Nieuwsuur op NOS.nl, 12 november 2020

noot 1 ministerie van OCW: ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap

De teksten die voor dit examen gebruikt zijn, zijn bewerkt om ze geschikt te maken voor het examen. Dit is gebeurd met respect voor de opvattingen van de auteur(s). Wie kennis wil nemen van de oorspronkelijke tekst(en), raadplege de vermelde bronnen. Het College voor Toetsen en Examens is verantwoordelijk voor vorm en inhoud van dit examen.

►►► ν

In de les Nederlands is besproken dat het lezen van verhalen en gedichten je kan helpen om je beter in anderen in te leven en om meer begrip voor elkaar op te brengen. Tijdens deze les hebben jullie de teksten ‘De strijd van de bieb om de puber die niet lezen wil’ en ‘TikTok krijgt jong en oud weer aan het lezen via de hashtag #booktok’ behandeld.

Er ontstaat een discussie in de klas over de leesmotivatie van jongeren en het bibliotheekbezoek van klasgenoten. Sommige klasgenoten vinden het onzin dat jongeren gemotiveerd moeten worden om de bibliotheek te bezoeken. Andere leerlingen zien er het nut juist wel van in, want zo ga je meer lezen en lezen blijkt goed te zijn voor jongeren.

De docent Nederlands vestigt jullie aandacht op de ideeënwedstrijd die de openbare bibliotheek in jullie woonplaats houdt. De bibliotheek wil namelijk dat jongeren vaker de bibliotheek bezoeken en daardoor meer gaan lezen. Deelnemers aan de wedstrijd moeten twee ideeën insturen om meer jongeren naar de bibliotheek te krijgen. Onder de beste ideeën wordt een iPad verloot met daarop tien e-books naar keuze.

Jij wilt graag een iPad winnen en besluit mee te doen aan deze wedstrijd. Je stuurt een e-mail naar de bibliotheek met jouw ideeën om meer jongeren naar de bibliotheek te krijgen. Je krijgt het e-mailadres van jouw docent.