Eindexamen Nederlands vmbo-gl/tl 2022, tijdvak 3: vragen en antwoorden

Zonder stress geen succes extra stresshormoon aan

• net zoals je hart dan sneller gaat kloppen. Is

35 de inspanning voorbij, dan zakt die hoeveelheid weer naar een basis- niveau

• net zoals je hartslag dan kalmeert. “Je brein maakt dus voortdurend het stresshormoon

40 cortisol aan”, zegt ze, “en daar is helemaal niets mis mee.” (1) Stel: je hebt anderhalf uur auto- (5) Dankzij de stress ben je energiek rijden voor de boeg. Het regent, het en geconcentreerd. Kuijsten: “Zonder is donker, de wegen zijn slecht stress geen succes, geen geluk,

45 geen leven. Dreig je te laat te komen, verlicht én je bent moe. Genoeg

5 elementen voor een slechte afloop, dan wordt de afdeling stress actief en zou je denken. Maar het fiets je harder. Heb je een sollicitatie- tegenovergestelde gebeurt: je bent gesprek, dan moet je gefocust zijn.” alert, gefocust en komt daarom veilig (6) Het probleem is volgens

50 Hamming en Kuijsten dat we thuis. Dat lukt dankzij stress.

10 (2) Toch spreken we vaak op een onvoldoende herstellen van zulke negatieve manier over stress. ‘pieken’. Terwijl een afwisseling Onterecht, vinden stressdeskundigen tussen inspanning en herstel juist Suzan Kuijsten en Carolien nodig is om gezond te blijven.

55 Hamming vergelijkt dat met geld Hamming. Stress is geen probleem,

15 betogen zij, je kunt zelfs niet zonder. lenen bij de bank. “Blijf je lenen Een gebrek aan herstel is het zonder terug te betalen, dan sta je op probleem. Ze schreven er onlangs den duur rood en ga je failliet. Zo een boek over: Gek op stress, maar geldt ook: als je onvoldoende herstelt

60 van eerdere activiteiten, maar niet altijd.

20 (3) Hamming en Kuijsten willen dat vervolgens wel weer een nieuwe we stress als iets positiefs gaan zien. prestatie levert, dan bouw je een “Stress heeft een groot imago- achterstand op.” probleem”, zegt Kuijsten. “Het is iets (7) “Die achterstand maakt ons

65 vermoeid én zorgt ervoor dat we waar we vanaf willen, liefst zo snel

25 mogelijk. Maar dat is omdat we gestrest blijven”, zegt Hamming. stress pas stress noemen, zodra we “Want door de constante inspanning er last van hebben.” “Terwijl we die je levert, krijg je wel extra stress gewoon nodig hebben”, voegt energie, maar laad je nooit op. En zo

70 brand je langzaam op. We Hamming daaraan toe.

30 (4) Je kunt stress vergelijken met je associëren dat proces met stress, hartslag, legt Hamming uit. Lever je terwijl stress in eerste instantie nooit een inspanning, dan maakt je brein het probleem was. Het lastige is dat we vermoeidheid nog altijd zien als

75 een motivatieprobleem”, vertelt Kuijsten aan. “Je kunt ook vijf Hamming. “Wat zeggen we vaak als 110 minuten helemaal niets doen, gun we moe zijn? ‘Nog even doorzetten.’ jezelf een spijbelmomentje.” We zijn helemaal niet opgevoed met (10) “Heb je je hersenen belast, dan het idee: ik heb een inspanning kun je ook iets met je lijf doen”, zegt

80 geleverd, daar moet ik nu van Hamming. “Wandelen, bijvoorbeeld. herstellen.” 115 Maar ga dus niet intensief sporten, (8) “Ook ons drukke leven werkt niet want dan maak je nóg meer stress- bepaald bevorderend, het idee dat hormoon aan.” “Hoeveel en hoe vaak we succesvol moeten zijn evenmin”, je moet herstellen, is afhankelijk van

85 zeggen Hamming en Kuijsten. “We de persoon”, zegt Kuijsten. “Wie hard gaan maar door en door en willen 120 werkt, moet hard uitrusten. Wie een altijd beter en meer: hoef je geen beetje werkt, moet een beetje deadline te halen, dan moet je wel uitrusten.” boodschappen doen of sporten. (11) Maar als we juist moeten bij-

90 Daarbovenop komt het idee dat we komen van de stress, wekt de altijd bereikbaar moeten zijn.” 125 boektitel Gek op stress dan geen Kuijsten: “Rustmomenten worden verkeerde indruk? Kuijsten: “Daarom daarom vaak overgeslagen. We is die tweede zin essentieel: ‘maar checken om elf uur ‘s avonds nog niet altijd’.” Hamming: “We hebben

95 onze mail

• we kunnen nooit uit.” een titel gekozen die opvalt.” “Maar”, (9) “Herstellen, dus. En dat is iets 130 vult Kuijsten aan, “die óók aansluit bij anders dan plezier hebben”, zegt de boodschap. We zijn gek op stress, Kuijsten. “Candy Crush spelen of met zonder dat we het doorhebben.” samengeknepen billen een (12) Al doet ze het zelf ook niet altijd

100 spannende Netflixserie kijken, is goed, geeft Hamming toe. “Natuurlijk géén herstellen.” Hamming: “Dat 135 is een spannende Netflixserie leuk, vergt alsnog mentale arbeid. En dus ik kijk ook weleens drie spanning verhoogt ook nog eens je afleveringen achter elkaar en heb stressniveau.” Geen spannende dan slaaptekort. Maar ik snap wel

105 serie, maar wat dan wel? “Netflixen wat ik dan aan het doen ben. Het zou kan best, als je je maar niet hoeft te 140 goed zijn als meer mensen weten concentreren”, zegt Hamming. hoe belangrijk het is om te “Gewoon sloom wegkijken mag”, vult herstellen.”

naar een artikel van Evy van der Sanden, NRC, 2 januari 2019

Dag dialect (1) Dorpsdialecten krijgen het steeds geleidelijk een eenheidstaal. moeilijker. Het Hollands klinkt zelfs Hinskens: “Daar is het Standaard- door in Brabant en Limburg. Worden 45 nederlands, waar we nu in praten, streektalen met uitsterven bedreigd? ontstaan. Het is een mengelmoes

5 Spreken we over een paar decennia van dialecten. Het Hollands heeft die allemaal hetzelfde Nederlands? mengtaal het sterkst gekleurd, omdat (2) Streektaalonderzoeker Frans dat gebied politiek en economisch Hinskens komt uit een dialecten- 50 dominant was.” wonderland. Als kind uit het (4) Dominant zijn Noord- en Zuid-

10 Limburgse dorp Ubach over Worms Holland nog steeds. Dat merk je aan zei hij in de jaren zestig ‘wirket’ en de letter ‘r’. Als je de ‘r’ na een ‘lèvet’ (naast het Standaard- klinker niet trillend uitspreekt, maar nederlandse ‘werkte’ en ‘leefde’). In 55 meer glijdend zoals in het het naastgelegen dorp Amerikaans, dan noem je dat de

15 Nieuwenhagen zeiden ze ‘wirkde’ en Gooise ‘r’. Veertig jaar geleden ‘lèfde’. Je hoorde meteen wie waar hoorde je deze r-klank alleen in het vandaan kwam. Als Hinskens, die Gooi en Leiden. De laatste decennia taalverandering onderzoekt aan het 60 duikt hij ook op in de rest van het Meertens Instituut en de Radboud land. Alleen in Vlaanderen krijgt hij

20 Universiteit, nu terugkeert naar zijn nog geen voet aan de grond. Ook geboortestreek, hoort hij de taal- klinkers worden steeds Hollandser verschillen tussen de inmiddels aan gekleurd, vertelt Hinskens. elkaar gegroeide dorpen nauwelijks 65 (5) Die Hollandse ‘r’, ‘ei’, ‘ui’ en ‘ou’ nog. “Bij ouderen soms nog wel, bij veroveren heus niet binnen een dag

25 jongeren veel minder. Voor zover ze heel Nederland. Maar de nog in dialect spreken.” Je ziet het ontwikkelingen gaan aardig rap. Het niet alleen in Limburg, maar ook in is alsof de taalverandering vroeger de rest van het Nederlandse taal- 70 op een gammel rijwiel met houten gebied: dialecten vervlakken. Ze banden reisde en nu op een gloed-

30 raken hun kleurrijke randjes kwijt en nieuwe elektrische fiets. “Mijn groot- smelten samen met de buurdialecten. vaders waren allebei mijnwerkers. Dat is jammer voor taalliefhebbers. Die gingen niet zo ver van huis”, Dreigt het Nederlands in een 75 vertelt Hinskens. “Nu werken, eenheidsworst te veranderen? studeren en trouwen we massaal

35 (3) Dat Nederlandse dialecten naar buiten onze geboortestreek.” elkaar toegroeien, is niet nieuw. Als (6) Als je de verandering van je te paard door het Nederlandse dialecten wilt onderzoeken, dan wil je taalgebied van 500 jaar geleden zou 80 het liefst het taalgebruik van alle rijden, dan zou je horen dat de sprekers van het Nederlands

40 dialecten onderling veel meer analyseren. Omdat dat nu eenmaal verschilden dan nu. Vanaf de niet gaat, hebben dialecten- zestiende eeuw ontstond er onderzoekers verschillende

85 methoden bedacht. Ze kiezen een 130 tijdens een sollicitatie of tegen niet- paar honderd dorpen en steden uit streekgenoten iets wat meer op het en laten telkens een groep Standaardnederlands lijkt. “Als dat plaatselijke dialectsprekers een lijst schakelen niet meer lukt, betekent dit met woorden uitspreken. De dat de verschillen nauwelijks hoor-

90 opnames vergelijken ze met ouder 135 baar zijn. Dan zullen ze verder geluidsmateriaal. Of ze laten in het afslijten.” onderzoek jonge vrouwen en oude (9) Gelukkig doet ons taalgebruik mannen aan het woord. Hinskens: meer dan alleen eenvormig worden. “Uit internationaal onderzoek weten Als je erop let, dan hoor je genoeg

95 we dat jonge vrouwen trendsetters 140 vernieuwing. Het Nederlands varieert zijn in taalverandering. Ze zijn nog niet alleen per streek, maar ook per steeds meer betrokken bij de sociale klasse en per bevolkings- opvoeding dan mannen. Het taal- groep. Hinskens: “In Amsterdam gebruik van jonge vrouwen heeft klinkt de ‘s’ een beetje als ‘sj’. Dit

100 meer kans om uiteindelijk algemeen 145 hebben Joodse immigranten al te worden.” eeuwen geleden meegebracht.” (7) Met de berg gegevens die al dat Marokkaanse migranten hadden in onderzoek oplevert, kun je hun bagage een zeer stemhebbende vaststellen dat het ene dialect sneller ‘z’ en een nadrukkelijke g-klank.

105 verandert dan het andere. “Dialecten 150 Deze klanken hoor je soms ook terug die in een klein geografisch gebied bij niet-Marokkanen. Of dergelijke gesproken worden, zijn kwetsbaar”, klanken zich over heel Nederland zegt Hinskens. “Een klein dorps- zullen verspreiden, is moeilijk te dialect kan op den duur moeilijk voorspellen. Er zullen altijd nieuwe

110 standhouden, vooral als inwoners 155 woorden ontstaan, en nieuwe veel contact hebben met omliggende manieren om ze uit te spreken. Soms gebieden.” slaan die aan in een bepaalde streek, (8) Als we een rode lijst zouden soms onder een leeftijdsgroep of opstellen met de dialecten die het sociale groep.

115 eerst gaan uitsterven, welke 160 (10) Dat dialecten verder naar elkaar dialecten verdienen dan een plekje? zullen toegroeien, is wel duidelijk. Zonder nadenken antwoordt Maar de verschillen in woordgebruik, Hinskens: “Hollandse dialecten.” Dat grammatica en uitspraak zijn nog is ironisch: het op taalgebied zo steeds groot. We hoeven echt niet

120 machtige Holland dreigt zijn eigen 165 bang te zijn dat het Nederlands een streektalen kwijt te raken. “Dat komt eenheidsworst wordt. Uit Groningen voor een groot deel doordat ze kun je de komende halve eeuw vast taalkundig al zo dicht tegen de nog steeds ‘de groet’n krijg’n’. De standaardtaal aan zitten”, zegt lange klinkers in het Twents kunnen

125 Hinskens. In de meeste delen van 170 ‘oook wel tegen een stoootje’. En de het land schakelen sprekers per ‘zachte g’ in Brabant, Limburg en situatie over tussen dialect en Vlaanderen wordt echt niet zomaar standaardtaal. Met je buren of je hard. vrienden gebruik je de streektaal, naar een artikel van Frank Beijen, Quest, februari 2019

Voor de wereld- verbeteraars en alle andere mensen met idealen

Trouw 1) is digitaal helemaal vernieuwd. De Trouw App voor smartphones biedt het laatste nieuws mét de verdiepende achtergronden. Over onderwerpen als zingeving 2) , duurzaamheid en opinie.

Download de app trouw.nl/app

naar een advertentie in Trouw, januari 2020 noot 1 Trouw is een Nederlandse krant. noot 2 zingeving: het zoeken naar de betekenis/het doel/het nut van het leven

Toetsen verdrijven onze pen (1) Van grotbeschilderingen tot de ze niet snel genoeg meer schrijven moderne smartphone: hoe wij onze om het te snappen”, legt Daniel gedachten en emoties uiten, is 45 Oppenheimer, schrijver en drastisch veranderd. Inmiddels zijn psychologie-deskundige aan de

5 we steeds afhankelijker van het Amerikaanse Carnegie Mellon toetsenbord. Universiteit, uit. “Schrijven gaat veel (2) De eerste vorm van het hand- langzamer dan typen. Dat betekent schrift zou meer dan 5000 jaar 50 dat je er meer tijd aan besteedt, wat geleden in Mesopotamië zijn meestal beter is voor het onthouden.

10 uitgevonden. Een zeer lange weg Het is niet het schrijven op zich dat voltrok zich via kleitabletten, papier, ons helpt dingen te onthouden, maar houtskool, verf en inkt en uiteindelijk meer het feit dat je je meer en langer gingen we de pen gebruiken. En nu, 55 concentreert op dat wat we uit het door de telkens evoluerende hoofd willen leren.”

15 technologie, vervangen we die (6) Bovendien bevorderen het degelijke pen door gadgets en permanente gebruik van technologie toetsen. en het vertrouwen daarop de kennis (3) In sommige landen wordt het 60 van taal bepaald niet. Ana del gebruik van nieuwe technologieën op Carmen del Pino, lerares Engels,

20 overheidsniveau breed ondersteund. zegt: “Volgens mijn ervaren collega’s Zo zijn sinds 2013 handschriftlessen die taal- en literatuurlessen geven, op school niet langer verplicht. Het- schrijven de studenten van vandaag zelfde gebeurde in 2016 in Finland, 65 veel slechter dan de generaties waar schrijven in het nationaal daarvoor. Ze maken meer spelfouten

25 onderwijs geen onderdeel meer is. en hun gevoel voor taal is van een (4) “Studenten hebben geen tijd om zeer laag niveau. Dit komt doordat snel het ouderwetse handschrift te schrijven voor hen geen gewoonte leren, dus is het voor hen helemaal 70 meer is. Ze hebben er in hun niet nuttig”, meldde Minna Harmanen dagelijks leven geen behoefte aan en

30 van de Finse Nationale Raad voor hebben het niet nodig. Ze zijn voor- Onderwijs daarover. Volgens namelijk nog bezig met het digitaal meerdere onderzoeken leidt het schrijven van korte berichtjes, zonder stoppen van leren schrijven echter bij 75 leestekens te gebruiken.” de meerderheid van de studenten tot (7) De lerares Engels vertelt over een

35 slechter uit het hoofd leren en basisschoolleerling die heeft leren begrijpen. lezen door slechts video’s te kijken (5) “Studenten die met de hand en te gamen. Hij is in staat om alle aantekeningen maken, blijken het 80 letters te herkennen, er woorden van leermateriaal beter te onthouden. Dit te vormen en de betekenis ervan te

40 omdat ze gedwongen worden zich er weten. Zijn ontwikkeling was van een beter in te verdiepen, om het met hun hoog niveau. Maar toen hij een paar eigen woorden te zeggen. Nu kunnen jaar later naar de middelbare school

85 ging, werd hij met allerlei moeilijk- 130 handschrift”, vindt Cicerchia. “Zij heden geconfronteerd. Het onderwijs produceren vaak met de hand werd heel lastig, omdat hij geen geschreven werk dat hun intelligentie motoriek heeft voor de traditionele of volledige woordenschat totaal niet vorm van schrijven. weerspiegelt. Simpelweg omdat ze

90 (8) Desalniettemin is het moderne 135 geen woorden willen gebruiken die typen in de praktijk uiterst nuttig en ze fout zouden kunnen spellen. Door belangrijk. Ten eerste is het tegen- te typen, kunnen mensen met woordig bijna onmogelijk om je een dyslexie vrijer schrijven en daardoor specialist voor te stellen, die niet kan presteren zij beter in de klas en

95 typen. Daarnaast is typen volgens 140 tijdens hun carrière.” Oppenheimer gewoon sneller, maar (11) Sara Fernandez, lerares in het ook completer. Een getypte tekst is speciaal onderwijs, ontdekte dat het vaak makkelijker te lezen en het is gebruik van nieuwe technologieën simpeler om zo’n tekst te zoeken. belangrijke positieve gevolgen heeft

100 Bovendien is het gebruik van 145 voor leerlingen. “We kunnen het moderne technologieën uiterst leren schrijven aantrekkelijker maken efficiënt voor mensen met leer- door middel van leuke en ludieke problemen en dyslexie. spelletjes. Op die manier trekken we (9) “Typen is belangrijk voor mensen de aandacht van de leerlingen en

105 met motorische coördinatie- 150 kunnen we ze motiveren. Voor problemen, zoals dyspraxie. Het sommigen werkt de traditionele vorm indrukken van een toets is voor hen niet en is het gebruik van gadgets de veel gemakkelijker en minder pijnlijk enige manier om te communiceren dan het schrijven van een hele brief”, via schrijven. Ik ken talloze leerlingen

110 zegt Meredith Cicerchia, taal- 155 die veel meer vertrouwd zijn met het onderzoeker en redacteur van ‘Read gebruiken van een toetsenbord dan and Spell Blog’. Er wordt geschat dat met het handschrift.” een op de tien mensen een of andere (12) Het is echter nog onduidelijk of vorm van dyslexie heeft. Al deze het handschrift moet of gaat

115 mensen worstelen met het goed 160 verdwijnen. Experts zoeken kunnen lezen van woorden. momenteel naar een manier om de (10) “Het kunnen aanraken van een voordelen van zowel het ouderwetse toets kan helpen bij het vinden van schrijven als het toetsenbord te de juiste letters. Je kunt woorden kunnen combineren. Oppenheimer

120 maken door een reeks van spier- 165 besluit: “Het is moeilijk om te bewegingen. Steeds opnieuw iets beweren dat typen geen steeds typen zorgt voor een automatisch noodzakelijkere vaardigheid is. We patroon. Je handen typen het woord moeten het dus wel leren, maar er zonder dat de dyslectische persoon zitten maar 24 uren in een dag. Ik

125 hoeft na te denken over hoe hij of zij 170 denk dat het handschrift waardevol het moet spellen. Dit, en het feit dat is, maar als ouders en leraren andere je bij het ‘schrijven’ op de computer dingen belangrijker vinden, kan ik spellingscontrole hebt, zijn cruciaal daar moeilijk kritiek op hebben.” voor mensen die worstelen met het naar een artikel in Metro,

28 januari 2020

De teksten die voor dit examen gebruikt zijn, zijn bewerkt om ze geschikt te maken voor het examen. Dit is gebeurd met respect voor de opvattingen van de auteur(s). Wie kennis wil nemen van de oorspronkelijke tekst(en), raadplege de vermelde bronnen. Het College voor Toetsen en Examens is verantwoordelijk voor vorm en inhoud van dit examen.

►►► ν

Na een toetsweek klagen sommige leerlingen uit de examenklassen over de toetsen met veel open vragen en dus veel schrijfwerk. Sommige leerlingen zeggen dat zij last hadden van verkrampte handen, waardoor hun handgeschreven antwoorden aan het eind van de toets nauwelijks leesbaar waren. Andere leerlingen vinden het ouderwets dat zij op deze manier hun toetsen moeten maken.

Tijdens de les Nederlands is de tekst ‘Toetsen verdrijven onze pen’ besproken. In deze tekst worden naast de voordelen van het toetsenbord, ook voordelen van met de hand schrijven genoemd. Naar aanleiding van die tekst ontstaat een discussie in de klas. Sommige leerlingen vinden het belangrijk dat iedereen een leesbaar handschrift heeft. Andere leerlingen vinden juist dat het tijd wordt dat de school uitsluitend digitaal gaat toetsen.

Naar aanleiding van de klachten van de leerlingen heb je een gesprek met je mentor. Hij legt uit dat het niet zo makkelijk is om alleen digitaal te toetsen. Hij noemt een aantal nadelen, zoals een tekort aan computers en laptops op school, een mogelijke internetstoring en onvoldoende financiële middelen om alles te digitaliseren.

Omdat jij lid bent van de leerlingenraad op school, besluit je om een artikel over dit onderwerp te schrijven voor de digitale nieuwsbrief van school. Deze nieuwsbrief wordt verstuurd naar alle leerlingen van de school.

Let op: de laatste opdracht van dit examen staat op de volgende pagina.