Eindexamen Nederlands vmbo-gl/tl 2021, tijdvak 3: vragen en antwoorden

Durf te roddelen! (3) We mogen best wat vaker vanuit

30 het perspectief van de roddelaar denken, stelt Feddes. Iedereen rod- delt nu eenmaal. Ook Feddes zelf. En er is ook vaak genoeg óver hem geroddeld. Bijvoorbeeld over de

35 vraag of hij dat onderzoek ooit af zou krijgen. Twaalf jaar heeft hij eraan gewerkt. Aan de Hogeschool in Rotterdam waar hij lesgeeft, ontwik- kelde hij meerdere vakken over rod-

40 delen en informele communicatie. Door de jaren heen vroeg Feddes (1) Roddelen over een collega. aan honderden studenten om hun Gemeen, vindt de een. Begrijpelijk, beste roddelverhalen met hem te zegt Rinus Feddes. Hij promoveert delen voor zijn proefschrift. De vandaag op een pleidooi1) voor het 45 verhalen hielpen hem een heel eigen

5 doorbreken van het taboe op visie op roddelen te formuleren. roddelen. (4) “Als ik studenten vertel dat ik (2) In een bejaardentehuis wordt veel geloof in constructief roddelen, zijn geroddeld, bijvoorbeeld over smak- ze meestal eerst verontwaardigd. kende medebewoners. Personeel 50 Roddelen koppelen ze aan iets nega-

10 probeert dat geklets aan banden te tiefs. Maar ik maak een duidelijk leggen, om degenen over wie het onderscheid tussen roddelen en pes- gaat te beschermen. Maar het is ten. Pesten is gericht op het bewust nuttig om jezelf af te vragen waarom kwaad doen van de ander, terwijl er wordt geroddeld. De roddelende 55 roddelen meer gericht is op het in

15 ouderen in het verpleeghuis zijn vertrouwen uiten van je onderbuik- voorbeelden uit het dagelijks leven gevoelens 2). Emotioneel ontladen die Rinus Feddes (69) gebruikt om wordt dat in de roddelliteratuur zijn punt te illustreren. Hij legt het genoemd.” met overtuiging uit, met de twinkeling 60 (5) “Maar ook het aangaan van

20 van de enthousiaste onderzoeker in sociale binding is een belangrijke zijn ogen. “Niet meer fatsoenlijk functie van roddelen. Ik vroeg de kunnen eten is iets wat alle ouderen studenten hun roddels te clusteren, op een gegeven moment overkomt. bijvoorbeeld op basis van wie er over Dat weten ze zelf ook. Het roddelen 65 wie roddelt. Dan bleek altijd dat

25 en buitensluiten van de smakkenden bepaalde groepen over andere is voor hen een manier om te kunnen groepen roddelen. Bijvoorbeeld de zeggen: wij hebben nog waardig- ene kant van een familie over de heid.” andere kant of de jongeren over de

70 ouderen. Roddelen blijkt dus een levensovertuigingen wordt praten bindmiddel.” 105 achter iemands rug om toch echt (6) Vocaal vlooien noemt Feddes het gezien als iets kwaadwilligs. Je kunt ook graag, want ook apen doen niet er een ander immers pijn mee doen. anders. “Apen besteden een kwart Juist daarom is het zo belangrijk om

75 van hun tijd aan het vlooien van het taboe op roddelen te door- elkaar. Dat komt echt niet alleen 110 breken”, zegt Feddes. “Natuurlijk zijn omdat ze zoveel jeuk hebben. Als er situaties dat roddelen wel degelijk twee apen elkaar vlooien, laten ze narigheid oplevert. Maar roddelen aan anderen in de groep zien: wij verbieden maakt nog niet dat de

80 hebben een bondje. Bij mensen gaat onderbuikgevoelens die eraan ten dat net zo. Als je een roddel aan 115 grondslag kunnen liggen, zomaar iemand vertelt, kom je vaak dicht bij verdwijnen. Denk dus na: waarom iemand of je fluistert zelfs in iemands roddel ik? En wat zegt dat over mijn oor. Je deelt je verhaal alleen met behoeftes?”

85 diegene. Bij wie je wilt horen, bepaalt (9) Hoezeer hij er ook achterstaat, dus ook met wie je roddelt.” 120 spannend vindt Feddes het wel om (7) “Zo ontstaan sociale betrekkingen naar buiten te treden met zijn plei- tussen mensen, buiten de officiële dooi. Hij weet dat er kritiek op komt. verhoudingen om. Die informele Maar kritiek geven en ontvangen is

90 verhoudingen zijn belangrijk,” vindt ook een van de dingen die volgens Feddes, “want je kunt nu eenmaal 125 hem leerzaam zijn aan roddelen. niet altijd alles recht in iemands “Door met je onderbuikgevoelens gezicht zeggen. Als jij vindt dat je naar buiten te treden, kun je jouw baas zijn vrouw hufterig behandelt, mening toetsen aan die van de

95 zul je hem dat niet snel zeggen, ander. Als je je vrouw vertelt dat je omdat hij een machtspositie heeft ten 130 de buurman zo'n harde stem vindt opzichte van jou. Dus dan vertel je hebben, zegt zij misschien wel dat je het aan een collega, want je moet je aanstelt. Je kunt leren van die toch ergens heen met je gevoel.” tegenspraak, het kan je helpen je

100 (8) “Hoe belangrijk roddelen ook is eigen grenzen te stellen en te voor het uiten van onze onderbuik- 135 bepalen wat jij belangrijk vindt. Maar gevoelens of het opbouwen van een dan moet je wel het lef hebben om sociaal netwerk, vanuit de meeste ermee naar buiten te treden.”

naar een artikel van Anne Wijn, Trouw, 8 mei 2018

noot 1 pleidooi: betoog om anderen te overtuigen van een standpunt noot 2 onderbuikgevoelens: niet precies te omschrijven negatieve gevoelens bij een persoon of situatie

Mobiel dieet (1) De zenuwen als je batterij aan het (4) Maar is dat wel de slimste manier einde van een werkdag bijna leeg is. om te minderen? De veelgebruikte De onrust vanwege het permanente 45 term ‘digital detox 1) ’ wekt de indruk bereikbaar zijn voor de baas. De con- dat de smartphone een gif is, iets

5 stante sociale druk van likes en waarbij je zo ver mogelijk uit de buurt retweets. Hoe handig de smartphone moet blijven. Terwijl dat ding toch ook is, hij bezorgt ons op allerlei ook best wel handig kan zijn. Er moet manieren stress. ’s Avonds op de 50 toch een middenweg te vinden zijn? bank zijn we vaker bezig met werk- Want hoe realistisch is het om je

10 mailtjes of sociale media dan met helemaal te onttrekken aan de smart- goede gesprekken met een geliefde. phonesamenleving? Ook de wetenschap legt steeds (5) Een alternatieve methode is die duidelijker het verband tussen smart- 55 van de Australische psychologe phones en stress. Jocelyn Brewer, van de Universiteit

15 (2) Maar hoe kom je op een slimme van Sydney. Brewer zet zich af tegen manier van die smartphonestress af? die kunstmatige tweedeling tussen Veel mensen proberen hun smart- ‘helemaal online zijn’ of ‘helemaal phone te ontvluchten door hem op 60 offline gaan’. Zij is tegen het idee van gezette tijden helemaal weg te leg- een digitale detox en vindt dat

20 gen. Smartphoneloze vakanties mensen zich in plaats daarvan op beginnen inmiddels een hele ‘digital nutrition’ moeten richten: digi- industrie te worden. Er zijn allerlei tale voedzaamheid. Je hoeft hele- tropische vakantieoorden die aan- 65 maal niet te stoppen of grafietbehang bieden om je mobieltje voor je in een te nemen om jezelf te beschermen

25 kluis te bewaren. In het Duitse tegen de kwalijke invloed van de Zwarte Woud is zelfs een hotel dat smartphone. Wel moet je je veel kamers heeft voorzien van grafiet- bewuster worden van hoe vaak je op behang dat alle mobiele signalen 70 dat ding zit en wat je er precies op blokkeert. uitspookt.

30 (3) Ook thuis kun je jezelf op steeds (6) Het idee van Brewer is gebaseerd geavanceerdere manieren tegen de op het idee van een uitgebalanceerd, smartphone beschermen. Er komen gezond dieet. Net als bij voeding kun allerlei apps en gadgets uit die toe- 75 je ook bij je smartphone een onder- gang tot apps en telefoon blokkeren. scheid maken tussen ‘junkfood’ en

35 Internetwinkels als Amazon en ‘vitamines’, aldus de psychologe. Of Bol.com bieden een hele selectie van neem zoiets als suiker: we zouden doosjes en hoesjes die werken als niet zonder kunnen, maar je moet een zogeheten kooi van Faraday: er 80 ook niet de hele dag door chocola komt geen signaaltje doorheen. Er eten.

40 zijn varianten met tijdsloten, zodat (7) Brewer heeft met haar onder- mensen zichzelf letterlijk kunnen zoeken drie zaken vastgesteld die afsluiten van de smartphone. nodig zijn om digitaal voedzaam

85 bezig te zijn: mindful (je bewust zijn kun je bijvoorbeeld heel bewust het van je smartphonegebruik), meaning- aantal afleidende push-berichten ful (telkens duidelijk maken waarom 115 beperken door die allemaal uit te je je smartphone pakt, wat je ermee zetten. Net als de blauwe vinkjes met wilt) en moderate (matig je gebruik ontvangstbevestigingen van Whats-

90 zodat de smartphone niet de hoofdrol App, die zorgen voor sociale druk om speelt in je leven). Dat klinkt mis- snel te reageren. Ook kun je schien wat vaag, maar het is behoor- 120 besluiten je werkmail niet toe te lijk goed toe te passen. voegen aan je mail-app, zodat je (8) Om wat meer mindful (de eerste alleen ziet of je mail hebt als je

95 m) te worden wat betreft je smart- bewust naar je werkmail gaat. Verder phonegebruik, kun je bijvoorbeeld de kun je de apps van de meeste socia- app Moment installeren. Daarmee 125 le media van je telefoon verwijderen. kun je bijhouden hoeveel tijd je per Inloggen via de browser-app kan dan dag op je smartphone zit en in welke natuurlijk nog wel, maar dan is er in

100 apps dan precies. Daardoor denk je elk geval altijd een extra stap, waar- vaker na over de vraag waarom je je door je jezelf afvraagt wat je eigenlijk telefoon erbij pakt (de m van 130 wilde doen op Facebook. Heb je daar meaningful). Wil je even zonder na te geen goed antwoord op, dan leg je je denken door je Facebooktijdlijn scrol- telefoon weer weg.

105 len? Prima, als je je er maar bewust (10) Ook met de drie m’s van Brewer van bent dat je daar zin in hebt en blijft het waarschijnlijk lastig om altijd het niet doet uit verveling of auto- 135 even gedisciplineerd te blijven en matisme. echt de rust te krijgen die je zou wil- (9) Als je na de eerste twee m’s len. Verleiding en gemakzucht liggen

110 vaststelt dat je eigenlijk te vaak en te altijd op de loer. Wat dat betreft is nutteloos op je smartphone zit, kun je een digitaal dieet niet heel anders denken aan de derde: moderate. Dan 140 dan ieder ander dieet.

naar een artikel van Wouter van Noort, Psychologie Magazine, 22 maart 2018

noot 1 detox: ontgifting

Liefde ontmoeten

Op het station is meer te halen dan je trein. Je kunt een OV-fiets huren, parkeren met korting, ontbijten, naar het toilet gaan, een van onze medewerkers om hulp vragen, een handgemaakte pasta eten, je bagage opbergen, een extra sterke cappuccino drinken, werken, een pasfoto laten maken, je OV-chipkaart opladen, je brommer veilig stallen, een ijsje kopen, een trein nemen én je grote liefde ontmoeten.

En omdat nog niet iedereen weet wat je allemaal nog meer kunt halen op het station, vertellen we je daar graag over. Vanmiddag staat ons ‘Wist je dat’-team op station Amersfoort voor je klaar. Kijk op facebook.com/nederlandsespoorwegen

naar een advertentie in Sp!ts, 5 september 2013

Hyperactief en tegelijk doodmoe (1) “Bij regelmatig gebruik kan een zochten.” verslaving aan cafeïne optreden”, (3) Ulco Schuurmans, jeugdarts bij staat op de website van Youz over 45 GGD Hart voor Brabant, herinnert energiedranken. Youz is onderdeel zich twee jongens die waren

5 van Antez, een Rotterdamse instel- opgepakt en in de cel zaten. “De ene ling voor geestelijke gezondheids- dronk een kratje energiedrank per zorg (GGZ), en helpt jongeren met dag en hij vroeg of hij die op cel ook een verslaving. Energiedrankjes 50 kon krijgen, anders zou hij hartritme- staan hier in hetzelfde rijtje als stoornissen krijgen”, vertelt

10 alcohol, cannabis en gamen. Bij dit Schuurmans. Het is hem misschien rijtje staat een verontrustend lijstje zo goed bijgebleven, omdat hij het risico’s en gevolgen voor de gezond- maar zelden ziet: jongeren die zo heid, zoals concentratieproblemen, 55 veel ‘pepsap’ drinken dat ze ziek vermoeidheid, lichte depressie en worden als ze het niet krijgen.

15 vitamine B-tekort. De GGZ-instelling (4) Burgerhout geeft uitleg: “Die inci- ziet pepdrankjes dus als verslavende dentele gevallen worden bij Youz op middelen. Ze zitten in blikjes of shot- een vergelijkbare manier behandeld jes, ze bevatten cafeïne, taurine1) en 60 als een alcohol- of cannabis- suiker en ze beloven dat ze je ‘vleu- verslaving: detox en stabilisatie in

20 gels geven’. Maar is energiedrank jargon. Dus eerst stoppen en echt verslavend, zoals wiet of drank? ontgiften

• met milde afkickklachten (2) Woordvoerder Koen Burgerhout als hoofdpijn en onrust tot gevolg
• van Youz begint met een relativering. 65 en soms hulp van medicijnen. En “We krijgen die jongeren heel inci- daarna in balans zien te komen

25 denteel binnen. Een handjevol in de zonder ‘middelen’, je leefstijl ver- afgelopen twee jaar”, zegt hij. “Maar anderen en de oorzaken van je bij dat handjevol, dat soms wel tien verslaving achterhalen.” halveliterblikken pepdrank per dag 70 (5) Als je niet zonder iets kunt, zou je wegklokte, waren de problemen wel dat een verslaving kunnen noemen.

30 fors. Door langdurig excessief Maakt dat energiedrank tot een ver- gebruik zijn die jongeren ernstig ont- slavend middel? “Mensen zeggen dat regeld. Ze waren hyperactief en ze verslaafd zijn aan chocola, aan tv- tegelijkertijd doodmoe door slaap- 75 series, aan kopen. Ja, op die manier gebrek, met als gevolg schooluitval kun je ook verslaafd zijn aan de

35 en problematische thuissituaties. Hun energiedrankjes”, zegt voedings- ouders wisten op enig moment ook wetenschapper Martijn Katan. Hij is niet meer wat ze ermee moesten. Het bepaald geen aanhanger van de verband met de stevige inname van 80 frisdrankindustrie. Katan toonde energiedrank legden ze thuis niet namelijk eerder het verband aan

40 direct. Dat gebeurde pas toen de tussen frisdrank en obesitas, maar bij problemen te groot werden en de de vermeende gevaren van jongeren of hun ouders hulp energiedrankjes plaatst hij wel kant-

85 tekeningen. “Soms zijn er berichten (8) Verslavend durft ook Jitse van over mensen die een hartstilstand 125 Dijk, sociaal-medisch onderzoeker in kregen van energiedrankjes, maar Groningen, energiedrankjes nog niet dat is dan meestal in Amerika, waar te noemen. “Maar het gedrag zit er je van die shotjes met enorme doses wel tegenaan.” Na onderzoek onder

90 cafeïne hebt. Eén blikje Red Bull bijna 9.000 Slowaakse tieners stelde staat gelijk aan een kop slappe 130 hij het volgende vast: er is een koffie. Om je daar een vergiftiging samenhang tussen de consumptie aan te drinken, moet je met een krat van energiedrank, computergebruik op de wc gaan zitten en achter elkaar en verminderde schoolprestaties. De

95 doordrinken.” jongeren uit het onderzoek die (6) Ook over de onthoudingsver- 135 energiedrankjes dronken, hadden schijnselen maakt Katan zich niet al meer gezondheids-, gedrags- en te veel zorgen. “Wanneer je gewend schoolproblemen dan jongeren die bent veel koffie te drinken, kun je deze drankjes niet dronken.

100 barstende koppijn krijgen als je (9) Van Dijk: “Wie veel achter de ermee stopt. Dat geldt net zo voor 140 computer zit, doet dat tot diep in de energiedrank als je die ineens laat nacht, wordt dan slaperig, neemt een staan. Maar de afkickverschijnselen energiedrankje en gaat weer door. zijn niet zo ernstig. Als je energie- En de volgende dag op school heb je

105 drank afpakt, hoef je echt niet 112 te het weer nodig om bij de les te bellen.” 145 blijven. Het gewenste effect wordt (7) Ook jeugdarts Schuurmans vindt niet bereikt, maar dat gevoel heb je verslaving niet het goede woord voor dan wel.” Of zoals Schuurmans zegt: een stevige dagelijks inname van “Die drankjes horen bij het hele

110 energiedrankjes

• al is het niet zon- gedrag. Het zijn vaak jongeren met der risico’s. “Obesitas is risico num- 150 meerdere problemen, die energie- mer één van drankjes met zo veel drankjes gebruiken.” suiker. En als je deze drinkt om de (10) Voor jongeren die bij Youz manco’s in je eigen functioneren te komen, maakt het niet uit of energie-

115 dichten, is dat ook niet goed. Die drank aan de definitie van verslavend oppeppertjes putten je alleen maar 155 voldoet. Burgerhout: “Zij zijn door uit, met als gevolg dat je er nog excessief gebruik in de problemen eentje neemt, en zo maar door. En gekomen en hebben hulp nodig. uiteindelijk raakt ook je dag-nacht- Daarom benoemen en behandelen

120 ritme verstoord”, zegt Schuurmans. we het als een verslaving. Het gaat Maar is het schadelijk? “Hartpro- 160 erom dat je leert omgaan met het blemen of andere fysieke klachten leven zonder middelen.” zie ik in de praktijk niet.” naar een artikel van Martine Kamsma, NRC, 23 mei 2017

noot 1 taurine: een stof die opwekkend werkt en vermoeidheid onderdrukt

De teksten die voor dit examen gebruikt zijn, zijn bewerkt om ze geschikt te maken voor het examen. Dit is gebeurd met respect voor de opvattingen van de auteur(s). Wie kennis wil nemen van de oorspronkelijke tekst(en), raadplege de vermelde bronnen. Het College voor Toetsen en Examens is verantwoordelijk voor vorm en inhoud van dit examen.

GT-0011-a-b 9/9 lees verdereinde ►►► ν

Je zit in het examenjaar en dat is een druk jaar met veel toetsen en inleveropdrachten. Het is je opgevallen dat het gebruik van energiedrank dit jaar is toegenomen. Veel leerlingen nemen de energiedrankjes mee naar school en er zijn zelfs leerlingen die al vóór de eerste les hun eerste blikje leegdrinken. De explosieve stijging van het gebruik van energiedrank is jullie schooldirecteur ook opgevallen. Samen met een aantal docenten is de directeur bezig met een verbod op energiedrank in en rondom de school. De bedoeling is dat het verbod vanaf het volgend schooljaar geldt; dan mag in de school en op het schoolplein geen energiedrank meer gedronken worden. Ook mogen de leerlingen de drankjes niet bij zich hebben. Voordat de directeur definitief een beslissing neemt, mogen de bovenbouwleerlingen hun mening geven over het voorgenomen besluit. In een van de lessen Nederlands is de tekst ‘Hyperactief en tegelijk doodmoe’ behandeld en je hebt inmiddels een duidelijke mening over energiedrank. Jouw docent heeft je gevraagd om hierover een artikel te schrijven voor de bovenbouwleerlingen.