Eindexamen Nederlands vmbo-gl/tl 2025, tijdvak 2: vragen en antwoorden

Dure vis weggooien, dat doet pijn (1) Met een groot mes snijdt chef-kok eten, met name zwaarder voedsel als Dyon den Dunnen (24) in de keuken vlees, kost veel energie en water. van restaurant Three in Rotterdam de 45 Daar zit het grootste aandeel CO2 groene appels brunoise - tot kleine in”, zegt Ilona de Hooge, hoofd-

5 blokjes. Die veranderen door een docent marketing en consumenten- marinade van yuzu in vegetarische gedrag aan de Wageningen ceviche, verrijkt met het sap van Universiteit. “Voedsel wordt verwerkt, mango, ananas en passievrucht. 50 bijvoorbeeld in stukken gehakt door “Vacuümverpakt en bevroren blijft machines en vervoerd naar restau-

10 tropisch fruit wel een half jaar rants, wat leidt tot nog meer uitstoot. houdbaar”, vertelt de chef. “Deze Als je het vervolgens weggooit, is het klokhuizen moet ik helaas wel helemaal zonde. Dan moet het als weggooien.” 55 afval nog een keer verwerkt worden.” (2) In het chique sushirestaurant op (5) Hoewel de vuilnisbelt van verlo-

15 de Freericksplaats in de Rotterdamse ren voedsel sinds 2019 in Nederland wijk Hillegersberg gooien de mede- licht is gekrompen, gooien hotels, werkers het liefst zo min mogelijk cafés en restaurants nog steeds bijna weg. Dat begint al bij het koken. 60 6 procent van hun omzet weg. “Een Restaurants kopen soms te veel in of van de problemen is dat ze niet te

20 gebruiken niet alles van het product. weinig willen aanbieden”, zegt “Terwijl je van de botten nog jus kan De Hooge. “De horeca heeft er trekken”, zegt Den Dunnen, terwijl hij natuurlijk belang bij om voedsel- een homp rundvlees op het werkblad 65 verspilling tegen te gaan, maar ook legt. “Met de mergpijp geef ik daar om een goede reputatie te behouden

25 smaak aan. Van het dier gooien we en gasten tevreden te stellen. Dat is eigenlijk niets weg.” soms strijdig met elkaar.” (3) Volgens onderzoek van de (6) “De klant is koning, natuurlijk”, Rabobank verdwijnt dit jaar in de 70 beaamt Daan Veldhoen, bedrijfs- horeca ruim 55 miljoen kilo voedsel leider bij Three. “Toch raden we

30 in de vuilnisbak. Iets minder dan in mensen af om te veel te bestellen. vorige jaren, maar nog steeds een Dat lijkt tegenstrijdig, omdat we meer hoeveelheid die groot genoeg is om verdienen als we meer verkopen. een stad als Den Bosch een jaar lang 75 Maar eten weggooien, met name te voeden. Al dat weggooien kost de dure vis, doet gewoon pijn.” Daar-

35 sector 647 miljoen euro per jaar en naast biedt Three sinds kort kleinere veroorzaakt een CO2-uitstoot van porties rijst aan als bijgerecht. Voor-

110 duizend ton. heen zag het restaurant de grote (4) Voedselverspilling leidt volgens 80 kommen vaak halfvol terugkomen. een VN-rapport wereldwijd tot een “Gelukkig zijn klanten nog steeds

40 uitstoot van 3,3 miljard ton CO2 per tevreden met de hoeveelheden.” jaar, zes keer zoveel als al het lucht- (7) De Hooge raadt restaurants aan verkeer samen. “Het produceren van dit soort bijgerechten apart op de

85 kaart te zetten, zoals bij Three het dat het lastig kan zijn. “In verschil- geval is. “Dan kunnen mensen kiezen lende fases werken verschillende wat en hoeveel ze bij hun vlees of vis mensen, die allemaal een foutje willen. Het blijkt dat klanten dat hele- kunnen maken. Van plannen, in- maal niet erg vinden. Zo krijgen 125 kopen, bewaren, voorbereiden en

90 mensen alleen wat ze echt willen bereiden tot consumeren en over- eten en wordt er minder verspild.” houden. In al die fases zitten stukjes (8) Three meldde zich eind vorig jaar onzekerheden. Daarom is het lastig aan om mee te doen aan de Verspil- om voedselverspilling volledig te lingsvrije Challenge in Rotterdam. 130 elimineren. Maar het is zeker te

95 Deelnemende restaurants en cafés verminderen.” krijgen dan een grote weegschaal in (11) Ook de klant kan aan tafel een de keuken, die elk afzonderlijk restje steentje bijdragen. Wiens oog groter afval weegt. Zo leren ondernemers is dan de maag, kan bijvoorbeeld waar hun grootste verspilling ligt. 135 overgebleven eten laten inpakken en

100 “Maar zo’n grote weegschaal is later opeten. Zelfs een fine-dining- onwerkbaar in een kleine keuken als restaurant als Three, ‘waar mensen die van ons”, zegt Veldhoen. Hij komen voor de ervaring’, is niet vies gebaart naar het nauwe gangpad van een doggybag. “Ik heb liever dat tussen de werkbladen, dat volledig 140 mensen er thuis nog van genieten

105 geblokkeerd zou worden. dan dat we het hier in de prullenbak (9) Na die tegenvaller moest hij gooien”, zegt Veldhoen. samen met de chef op zoek gaan (12) Samen met drie kokshulpen naar andere manieren om voedsel- bereidt chef Den Dunnen zich voor verspilling te meten. “Alles wat we 145 op het diner van vanavond, waar zo’n

110 wegdoen, houden we bij op lijsten in tachtig mensen zullen aanschuiven. de keuken. Maar binnenkort krijgen “Voor bepaalde gerechten blijven we een nieuw digitaal inkoop- mensen terugkomen. De wagyu- systeem, waardoor we makkelijk tartaar en gyoza’s met kimchi-room- kunnen zien hoeveel we van elk 150 saus zijn echt onze signatuur-

115 product weggooien en hoeveel ons gerechten. We weten dus dat we de dat kost. Dankzij die data kunnen we ingrediënten voor die gerechten groot in de toekomst nog slimmer inkopen.” moeten inkopen, en andere minder. (10) Dat is ook wat De Hooge aan de Het scheelt dat we dit al meer dan vijf horeca adviseert: plan goed in op 155 jaar doen, dan leer je anticiperen.”

120 basis van het verleden. Al beseft ze

Jildau Cuperus, de Volkskrant, 16 september 2023

Kun je met een cursus of een app twee tot drie keer zo snel leren lezen? (1) Zou het niet handig zijn om dit terug naar woorden die we allang artikel twee of drie keer zo snel te voorbij hebben zien komen. Ze kunnen lezen als normaal, zoals springen bovendien vooruit naar verschillende cursussen snellezen 45 woorden verderop in de tekst.

5 beloven? Er zijn diverse mogelijk- (5) “Dit gebeurt vaak in lange en heden, zoals een- tot meerdaagse complexe zinnen”, vertelt Roel cursussen, online trainingen en apps Willems, die bij de Nijmeegse om je leessnelheid te vergroten. Radboud Universiteit jarenlang Maar werken die ook echt? 50 onderzocht hoe mensen literatuur

10 (2) De gemiddelde lezer leest dit lezen. “We weten niet zeker waarom artikel uit in drie à vier minuten, dit gebeurt, maar we vermoeden dat namelijk met een snelheid van onze hersenen in zo’n geval beseffen ongeveer 250 woorden per minuut. dat ze iets hebben gemist. Al lezend “Die snelheid hangt af van training, 55 hebben we de luxe dat we terug

15 maar ook van het soort woorden”, kunnen kijken en het brein maakt zegt Myrthe Faber, onderzoeker van daar slim gebruik van.” de Universiteit Tilburg en het (6) Snellezers trainen zichzelf en hun Nijmeegse Dondersinstituut. hersenen om meedogenloos door te (3) Sommige woorden nemen we 60 lezen, of ze nou een woordje hebben

20 voor lief, daar vliegen onze ogen gemist of niet. “Dat kan bijvoorbeeld overheen. Dat kunnen lidwoorden door met je ogen de punt van een zijn of woorden die ons brein, gezien potlood te volgen die je steeds snel- de context, toch al min of meer ler langs de zinnen laat gaan”, vertelt verwacht. Denk aan het woordje ‘lief’ 65 snellees-trainer Inez Zondag. “Als je

25 in de zin ‘sommige woorden nemen elke dag vier keer vijf minuten leest we voor lief’. Bij ‘lastige’ woorden op een steeds hogere snelheid, train daarentegen blijven onze ogen even je jezelf om grenzen te verleggen. hangen, zegt Faber. “Onze ogen Deelnemers beginnen met ongeveer blijven een paar honderd milli- 70 250 woorden per minuut. Na een

30 seconden hangen bij woorden die paar weken tikken ze de achttien- langer zijn, minder vaak voorkomen honderd woorden aan en kunnen ze of visueel erg veel lijken op woorden ook nog uitleggen waar de tekst over die ook op dezelfde plek zouden ging.” passen.” 75 (7) Omdat snellezers hun brein geen

35 (4) Terwijl wij nietsvermoedend een mogelijkheid geven om terug te tekst lezen, werken onze ogen en springen of om wat langer te blijven ons brein voortdurend samen om hangen bij lastige woorden, missen woorden te verstouwen, informatie te ze soms wel wat. “Als zodoende verwerken en betekenissen in te 80 grote gaten vallen in het tekstbegrip,”

40 vullen. Dit is geen bewust proces: zegt onderzoeker Faber, “is de kans onze ogen schieten voortdurend groot dat de lezer technisch gezien

wel leest, maar mentaal totaal 110 te scannen en te bepalen wat belang- afdwaalt.” Ook andere onderzoekers rijk is en wat niet, valt al veel tijd te

85 waarschuwen dat snellezen vaak ten besparen. “Als je beter begrijpt hoe koste gaat van het begrip. een tekst is opgebouwd, kun je (8) “Aanvankelijk kan het tekstbegrip alsnog de details induiken”, zegt inderdaad wat achterblijven,” zegt 115 Zondag. Inez Zondag, “maar na verloop van (10) “Bij fictie ligt dat allemaal wat

90 tijd komt dat vanzelf weer goed.” anders. Juist het opgaan in details Volgens Zondag is het vooral de zorgt voor het leesgenot”, legt kunst te accepteren dat je soms wat Willems van de Radboud Universiteit woorden mist, net als bij een ge- 120 uit. Een zinnenprikkelend verhaal sprek. “Dat komt ook altijd wel goed.” activeert namelijk precies de hersen-

95 (9) Dat heeft ook te maken met het delen die in het echte leven zintuig- soort teksten dat haar cursisten vaak lijke prikkels verwerken. “Als het lezen. Zondag geeft vooral trainingen verhaal een landschap beschrijft, is aan ambtenaren, managers en 125 het deel van de hersenen actief dat beleidsmakers: mensen die over- die visuele informatie normaal

100 laden worden met vuistdikke rappor- verwerkt. Je maakt je eigen VR-bril.” ten die ze in korte tijd moeten door- Lezers bij wie de tempoverschillen ploegen. Voor hen is leestempo vaak tussen ‘gewone’ en ‘lastige’ woorden maar een onderdeel van het snel- 130 klein zijn, blijken het meest in die lezen. “Ik leer mensen ook slimmer ervaring op te gaan. Dit vergt vooral

105 en strategischer te lezen.” Sommige leesbekwaamheid. De beste manier mensen lezen vanaf het eerste woord om snel te leren lezen, zonder in te van de introductie door tot het laatste leveren aan begrip en leesgenot, is woord van de conclusie. Maar door 135 dus simpelweg méér lezen. vooraf snel de inhoud van een tekst

Enith Vlooswijk, de Volkskrant, 4 december 2022

KRANTENBEZORGERS BEDANKT!

UW WAARDERING MAAKT VOOR HEN HET VERSCHIL

Elke dag opnieuw, weer of geen weer, bezorgen toegewijde krantenbezorgers uw krant. Geef uw krantenbezorger een blijk van waardering! U kunt uw bedankje insturen tot en met 7 december (zie hieronder). Alle ontvangen berichten worden door ons gebundeld in een speciaal boek, dat eind januari aan de krantenbezorgers wordt overhandigd.

Scan de QR-code, ga naar www.krantenbezorgen.nl/dank of stuur een kaartje naar: DPG Media, t.a.v. Anne Sluis, Joan Muyskenweg 43, 1114 AN Amsterdam

Logo kranten bezorgen.nl

advertentie van krantenbezorgen.nl, de Volkskrant, 1 december 2023

Zwerfafval, is er een oplossing? Wanneer vergaat zwerfafval?

vergaat niet

paar weken tot een Polystyreen verbrokkelt, paar jaar maar breekt niet af

50 jaar tot nooit verbrokkelt, 20-25 1,5 tot 1-12 jaar, maar breekt jaar 500 jaar filter nooit niet af

NU.NL, BRON: MILIEUCENTRAAL

(1) Sinds 2008 meet Rijkswaterstaat regels voor wegwerpplastic. Maar op ongeveer veertienhonderd waarom ligt er dan nog altijd zo’n locaties hoe schoon Nederland is en 50 miljoen kilo zwerfafval op straat? welke soorten afval er op straat 30 (5) Volgens Mooijman is het zwerf-

5 liggen. Voedsel- en drankverpakkin- afvalprobleem enorm complex. Bij gen zorgen voor de meeste vervuiling Nederland Schoon worden aan- (48,3 procent). Daarnaast zijn kauw- dachtsgebieden uitgekozen aan de gom en sigarettenpeuken grote hand van de rapporten van Rijks- vervuilers. 35 waterstaat. “Voor elk gebied,” vertelt

10 (2) Zwerfafval is schadelijk voor het Mooijman, “is een specifieke aanpak milieu, trekt ongedierte aan en kan in nodig”. het water terechtkomen. Daarom zijn (6) “In de provincie Friesland is de er steeds meer maatregelen inge- hoeveelheid grof zwerfafval met 19 voerd om zwerfafval te verminderen. 40 procent teruggedrongen dankzij het

15 (3) “De zwerfafvalproblematiek en het project ‘Friesland 100 procent zwerf- milieu in het algemeen staan nu meer afvalvrij’. Alle achttien gemeenten dan ooit op de publieke agenda”, binnen de provincie deden mee. zegt Elise Mooijman van Stichting Toen is met gemeenteambtenaren Nederland Schoon. Zowel vanuit de 45 gekeken of de basis wel op orde was.

20 overheid als de Europese Unie en de Zijn er voldoende afvalbakken? maatschappij wordt veel gedaan om Staan ze op de juiste plek? Zijn ze zwerfafval tegen te gaan. schoon en worden ze voldoende (4) Zo wordt komende zaterdag al- geleegd?” weer de 21e editie van de jaarlijkse 50 (7) Landelijk ziet Mooijman ook ver-

25 Landelijke Opschoondag georgani- betering: “Elk jaar komen er meer seerd. Ook zijn er nieuwe Europese mensen bij in Nederland. Rijkswater-

staat rapporteert desondanks geen 100 in Nederland wel genoeg prullenbak- stijgende trend in de hoeveelheid ken, maar worden ze niet altijd op de

55 zwerfafval.” juiste plekken geplaatst. In grote (8) Toch hebben mensen niet het steden worden afvalbakken soms idee dat Nederland schoner wordt. niet vaak genoeg geleegd. Rijkswaterstaat doet twee keer per 105 (12) “Ons gedrag passen we onbe- jaar onderzoek naar de beleving van wust aan op dat van andere mensen.

60 mensen. 2021 was het jaar waarin In een park waar veel afval ligt, is de mensen het minst tevreden waren kans groter dat jij ook vervuilt. Onbe- over de hoeveelheid zwerfafval sinds wust ga je mee met de slechte norm. de meting is gestart in 2008. Ook 110 Als in een gebied veel normover- vindt een meerderheid dat het schrijdingen plaatsvinden

• bijvoor-

65 schoonhouden van Nederland niet beeld als er veel afval op straat ligt of alleen een taak is van de overheid. alle fietsen schots en scheef staan

• (9) “De sleutel tegen zwerfafval ligt dan denk je onbewust dat het oké is bij het menselijk gedrag,” legt 115 om hier de regels te overtreden. In gedragspsycholoog Luuk Bos uit, “en de psychologie heet dat de broken

70 ook gedrag is complex.” Bos houdt windows-theorie.” zich vanuit zijn werk bij psycholo- (13) Bos: “Daarom is zoiets als een gisch adviesbureau D&B bezig met Landelijke Opschoondag meer dan gedragsverandering om zwerfafval te 120 alleen het oude zwerfafval opruimen verminderen. Dit bureau ontwikkelde op straat. Je voorkomt ook toekom-

75 een gedragsaanpak voor de Rijks- stig afval met een schoonmaakactie. overheid, die nu wordt ingezet om De slechte norm wordt opgeruimd.” gemeenten te trainen. Meer dan de (14) Sinds 1991 zet Nederland helft van de gemeenten doet aan 125 Schoon het zwerfafvalprobleem op gedragssturing om zwerfafval te de publieke agenda, onder meer met

80 bestrijden. opschoonacties. Dit jaar zijn al (10) Bos: “Zwerfafval los je op als wij 31.072 acties aangemeld. Per actie ons gedrag aanpassen. Als we het zijn er tussen de één en driehonderd blikje niet op de grond, maar in de 130 (of meer) deelnemers. De acties prullenbak gooien. Maar dat gedrag kunnen heel klein zijn, bijvoorbeeld

85 wordt beïnvloed door de omgeving. door die dag met een paar mensen De verantwoordelijkheid ligt bij de zwerfafval te rapen. Ook zijn er vervuiler én bij de overheid; die moet grotere acties aan te maken op de naar het gewenste gedrag sturen.” 135 website van Nederland Schoon. Wie Dat sturen kan bijvoorbeeld door een actie aanmaakt, kan gratis

90 genoeg opvallende afvalbakken op grijpers, handschoenen en plastic de juiste looproutes te plaatsen. “Af- afvalzakken krijgen. valbakken zijn vaak grijs en onopval- (15) Verschillende lokale overheden lend. Maar als ze felgroen zijn, werkt 140 en bedrijven doen mee. De gemeente dat beter voor het onderbewustzijn”, Roosendaal heeft 42 acties aange-

95 zegt Bos. maakt en in Gouda worden peuken (11) “Voor veel mensen is afval op- geraapt in de binnenstad. ruimen geen prioriteit. Daarom zit het McDonald’s beloont op 18 maart elke als gedrag in een onbewuste auto- 145 gast met een kop koffie of thee wan- matische piloot.” Volgens Bos zijn er neer hij samen met de crew van het

restaurant de omgeving opruimt. 160 2021 zit er daarom statiegeld op Iedereen kan een vuilniszak ophalen kleine plastic flesjes. in het restaurant en die dezelfde dag (17) Vanaf 1 april 2023 is ook statie-

150 vol inleveren. geld ingevoerd op blikjes drank. Het (16) Bedrijven die voor veel plastic kabinet wilde het aantal plastic afval zorgen, moeten meehelpen en 165 flesjes en blikjes in het zwerfafval meebetalen aan het opruimen; dat is eerst op andere manieren vermin- een eis van de Europese Unie. In het deren. Omdat dit te complex bleek, is

155 kader van die Europese eisen heeft besloten over te gaan op de statie- Nederland een ministeriële regeling geldmaatregel. Dit laat zien dat om de hoeveelheid wegwerpplastic te 170 zwerfafval tegengaan een moeilijke verminderen. Maatregelen worden tot opgave is.

2025 langzaamaan ingevoerd. Sinds

Nuri Kurnaz, nu.nl, 17 maart 2023

De teksten die voor dit examen gebruikt zijn, zijn bewerkt om ze geschikt te maken voor het examen. Dit is gebeurd met respect voor de opvattingen van de auteur(s). Wie kennis wil nemen van de oorspronkelijke tekst(en), raadplege de vermelde bronnen. Het College voor Toetsen en Examens is verantwoordelijk voor vorm en inhoud van dit examen.

►►► ν

Situatiebeschrijving Rondom jullie school ligt veel zwerfafval. De buurtbewoners zijn hier niet blij mee en willen graag dat er minder afval komt. Een van de buurt- bewoners, Jack Simmons, is kunstenaar en heeft een idee: een kunstwerk van zwerfafval. Hij hoopt dat zo’n kunstwerk bij gaat dragen aan het verminderen van al dat afval in de buurt en dat mensen zich bewuster worden van al het afval dat ze op straat gooien.

Hij wil zijn kunstwerk naast het schoolplein neerzetten. Op die manier hoopt hij dat buurtbewoners en leerlingen zich bewust worden van de impact van zwerfafval. Simmons wil graag weten wat buurtbewoners en leerlingen van zijn plan vinden en of ze zelf misschien andere ideeën hebben.

Hij doet daarom de volgende oproep in de wijkkrant:

Kunstwerk van zwerfafval Ben jij het zwerfafval in de buurt ook beu? Wil je meehelpen om het op te ruimen? Een kunstwerk van zwerfafval kan het verschil maken!

Hier zie je een paar voorbeelden van wat mogelijk is:

Voor het zover is, moet er nog wel wat gebeuren. Daarom heb ik een aantal vragen voor je:

• Wat vind je van mijn plan voor een kunstwerk van zwerfafval en waarom vind je dat?
• Zou je willen meewerken aan het kunstwerk en waarom wel of niet?
• Op welke andere manier kunnen we mensen bewust maken van de impact van zwerfafval?
• Welke twee andere ideeën heb je zelf om het zwerfafval in de buurt aan te pakken?

Stuur je reactie naar kunstwerkvanafval@simmons.nl. Alvast bedankt voor het meedenken!

Jullie hebben in de klas net de tekst ‘Zwerfval, is er een oplossing?’ gelezen. Jullie docent heeft de oproep in de wijkkrant gelezen en geeft jullie als opdracht te reageren op de oproep en een e-mail naar de kunstenaar te sturen.