Examenvragen argumentatie Nederlands vmbo-gl/tl

42 vragen over argumentatie uit 15 centrale examens van 2018 tot en met 2026.

Kort antwoord

Argumentatie komt in 15 van de 18 examens Nederlands vmbo-gl/tl voor, met 42 vragen (7% van alle examenvragen). Het meest in 2021, tijdvak 2 (7 vragen). Je oefent de vragen online en het AI-model kijkt ze na volgens het correctievoorschrift.

Alle examenvragen over argumentatie

Per examen de vragen over argumentatie, nieuwste eerst, met de tekst van de opgave erbij. Onder elke vraag klap je het antwoord uit het correctievoorschrift open.

Oefen de vragen over dit onderwerp online

2026, tijdvak 1: Tekst 1 Dagelijks douchen

Opgavetekst

(1) Lekker warm water, genoeg sop en dat het liefst twee keer per dag. Terwijl het vroeger gebruikelijk was om hooguit een keer per week onder een stromende douche te stappen, zijn er steeds meer mensen die twee keer per dag gaan.

(2) Maar dat is helemaal niet goed voor onze huid. En dus is ons douchegedrag een terugkerend gespreksonderwerp in de spreekkamer van dermatologen¹⁾. “Als jij een wat drogere, gevoelige huid hebt, kunnen klachten van eczeem of psoriasis²⁾ door douchen verergeren”, verklaart Jacco de Pooter, dermatoloog in het Isala Dermatologisch centrum in Zwolle. “Door te warm water, te veel water én wassen met zeep poetsen we namelijk de vetlaag van onze huid. Het gevolg: onze huid wordt droog en kwetsbaar.”

(3) Laten we er eerst een paar cijfers bij pakken. De recentste zijn van het CBS³⁾ uit 2021: de gemiddelde Nederlander doucht zes keer per week, ruim 7 minuten per dag. Per persoon gaat ruim 46 liter per dag op aan douchen. Jongeren tussen 15 en 25 jaar douchen gemiddeld vaker dan een keer per dag én langer, namelijk 8,4 minuten.

(4) Wie een gevoelige huid heeft, loopt een groter risico om bijvoorbeeld eczeem te krijgen, stellen dermatologen. Nu al hebben meer dan 800.000 mensen eczeem door aanraking met bepaalde producten, zoals zeep. De verwachting is dat die groep de komende jaren groter wordt. Ter illustratie: tijdens de coronapandemie zagen dermatologen meer patiënten die eczeem op de handen kregen door al het handen wassen.

(5) “Niemand wil stinken en we denken dat het normaal is om allerlei producten te gebruiken. Maar dat is helemaal niet nodig”, stelt hoogleraar Thomas Rustemeyer, dermatoloog in het Amsterdam UMC. Het is genoeg om alleen de oksels, liezen en voeten met zeep te wassen. Alleen als de huid zichtbaar vies is, kan daar een sopje overheen. Maar anders volstaat water.

(6) “Eigenlijk is ons douchegedrag het resultaat van ‘een revolutie in persoonlijke hygiëne’”, zegt Hilde Bras, hoogleraar economische en sociale geschiedenis aan de Rijksuniversiteit Groningen. “Pas na de Tweede Wereldoorlog werd douchen steeds normaler. Toen drong het pas door tot de lagere klasse.” Lange tijd was een douche of warm bad alleen beschikbaar voor mensen met geld en uit welvarende gezinnen.

(7) In de geschiedenisboeken is niet veel te vinden over douchen. Maar de gegevens die er zijn, laten zien dat het pas sinds de tweede helft van de twintigste eeuw normaler werd. In 1940 had de helft van de Amerikaanse huizen een badkamer, in 1970 was dat 90 procent. In 1937 nam de helft van de Duitsers nog één keer per week een douche, in de jaren tachtig was dat dagelijks. “Het duurde lang voordat we allemaal stromend water hadden, laat staan warm stromend water. De geschiedenis van persoonlijke hygiëne is enorm onderbelicht”, weet Bras.

(8) Ook zoiets: handen wassen deden mensen lange tijd niet vanwege de hygiëne, maar vooral als onderdeel van de verzorging. “Ze koppelden dat helemaal niet aan hygiëne en de verspreiding van ziektes. Zelfs artsen wasten hun handen niet voordat ze een vrouw hielpen bevallen”, vertelt Bras.

(9) Een douche is nu niet meer uit onze huizen weg te denken, maar eigenlijk is dat dus iets van de laatste decennia. Het verklaart waarom we nu vooral nog ouderen kennen die niet elke dag douchen. Zij hebben de tijd meegemaakt waarin ze spaarzaam moesten zijn met water en frissen zich regelmatig op met een washandje bij de wasbak.

(10) Vooral bij jongere generaties zijn de ideeën over douchen en hygiëne in rap tempo veranderd. Dusdanig zelfs dat we nu soms te vaak een warme straal op ons lichaam zetten. “Sommige patiënten douchen 20 minuten per dag, vooral pubers zijn berucht”, zegt Niels Deenen, dermatoloog in het Groene Hart Ziekenhuis in Gouda. “Als je vertelt wat dat met de huid doet, reageren ze verbaasd. Veel mensen weten dat niet.”

(11) Maar hoe kunnen we dan het beste douchen? Daar hebben de dermatologen best adviezen voor: ga een keer per dag 5 minuten, zet het water op een maximale temperatuur van 37 graden en sop niet het hele lichaam in met een dikke laag zeep. Bijkomend voordeel: het is ook nog beter voor de portemonnee.

(12) Al krijgt heus niet iedereen meteen eczeem van een lange, warme douche. Deenen: “Sommige mensen hebben van zichzelf een vette huid. Die zullen minder snel problemen krijgen. En een keertje langer of twee keer op een dag douchen kan echt geen kwaad.”

noot 1 dermatologen: huidspecialisten
noot 2 psoriasis: huidziekte
noot 3 CBS: Centraal Bureau voor de Statistiek, verzamelt data over de Nederlandse samenleving

Ellen van Gaalen, AD, 10 juni 2024

Vraag 7 1 punt

Welke onderdelen van de tekst maken dat de tekst als betrouwbaar gezien kan worden? Kruis de TWEE juiste antwoorden aan in de tabel in de uitwerkbijlage.

onderdeel van de tekstmaakt dat de tekst als betrouwbaar gezien kan worden
Er komen deskundigen op het vakgebied aan het woord.
Er komen moeilijke woorden in de tekst voor.
Er worden adviezen gegeven voor beter douchegedrag.
Er worden cijfers over douchen genoemd uit onderzoek.
Er worden voorbeelden van te vaak douchen gegeven.
Bekijk het antwoord
onderdeel van de tekstmaakt dat de tekst als betrouwbaar gezien kan worden
Er komen deskundigen op het vakgebied aan het woord.X
Er komen moeilijke woorden in de tekst voor.
Er worden adviezen gegeven voor beter douchegedrag.
Er worden cijfers over douchen genoemd uit onderzoek.X
Er worden voorbeelden van te vaak douchen gegeven.

Opmerking

Het scorepunt alleen toekennen als alle rijen juist zijn.

Vraag 7 in het hele examen

2026, tijdvak 1: Tekst 3 Spup

Opgavetekst
Advertentie van KNGF Geleidehonden met een zittende labradorpup voor een groot rond Spup-logo. Links staat een tekstblok over Maggie, een gesponsorde pup, met daaronder een QR-code en onderaan de regel: Neem ook een Spup. Ga naar Sponsoreenpup.nl/zest.

www.KNGF.nl

Hieronder staan zes strategieën die reclamemakers kunnen gebruiken om je aan te zetten tot actie.

Vraag 20 1 punt

Welke TWEE strategieën gebruiken de makers van deze advertentie om je te verleiden tot het sponsoren van een Spup? Noteer de TWEE nummers van de juiste strategieën.

  • 1 Ze benadrukken de noodzaak van je deelname.
  • 2 Ze geven een speciale aanbieding.
  • 3 Ze gebruiken beroemdheden in de advertentie.
  • 4 Ze gebruiken humor voor een positief gevoel.
  • 5 Ze gebruiken vertederende afbeeldingen.
  • 6 Ze spreken de lezer rechtstreeks aan.
Bekijk het antwoord

Twee van de volgende:

4, 5, 6

Opmerkingen

  • Het scorepunt alleen toekennen als twee van de bovenstaande antwoorden zijn gegeven.
  • Het scorepunt niet toekennen als de kandidaat meer dan twee antwoorden geeft.

Vraag 20 in het hele examen

2026, tijdvak 1: Tekst 4 Telefoonscherm komt tussen ouder en kind

Opgavetekst

(1) Elke ouder zal zeggen dat een kind gezond met media moet opgroeien. Maar in de praktijk blijkt dat makkelijker gezegd dan gedaan. Voor de meeste jonge kinderen zijn tablets en telefoons de gewoonste zaak ter wereld, blijkt uit het recentste Iene Miene Media-rapport van Netwerk Mediawijsheid.

(2) Jonge kinderen tot en met zes jaar besteden gemiddeld zo’n honderd minuten per dag aan digitale media. Ze kijken tv, maar zitten ook veel op tablets of telefoons. Dat is meer dan het uurtje per dag dat de Wereldgezondheidsorganisatie (WHO) adviseert.

(3) Veel ouders zijn tevreden over de balans van slapen, bewegen en zitten van hun kinderen. Toch geeft bijna de helft van de ouders aan dat ze het lastig vinden om het goede voorbeeld te geven. Zelfs als ze zich ervan bewust zijn dat het niet goed is, kijken ze geregeld op hun telefoon.

(4) Het is juist belangrijk dat je, zeker bij heel jonge kinderen, de telefoon vaker weglegt. Onderzoekers van Tilburg University bestudeerden vorig jaar vijftig vrouwen met baby’s. Ze concludeerden dat smartphonegebruik in de buurt van jonge baby’s en kinderen een negatieve invloed heeft op het emotionele welzijn van baby’s en hun ontwikkeling.

(5) “Nadat ik dit onderzoek heb gedaan en na alles wat ik nu heb gezien, zou ik zeggen dat een telefoon geen plek heeft in een gezin”, zegt onderzoeker Marion van den Heuvel. “In ieder geval niet het eerste jaar.”

(6) Ouders moeten zich daarvan bewust zijn, zeggen deskundigen. “In de eerste jaren van het leven maken hersenen van kinderen een waanzinnige groei door”, zegt Justine Pardoen van Bureau Jeugd en Media¹⁾. “Dat is een kritieke periode. Wat je dan mist, kun je op latere leeftijd niet zo gemakkelijk meer terugwinnen.”

(7) Als een ouder dan veel tijd op de telefoon doorbrengt en niet beschikbaar is voor contact, kan dat een negatieve invloed hebben op de hechting tussen ouder en kind. Ook kinderpsychiaters maken zich daar zorgen over.

(8) Volgens Pardoen zijn er steeds meer kinderen die zeggen dat ze niet goed in hun vel zitten. “Hechtingsproblematiek in de kindertijd is een van de belangrijkste risicofactoren voor depressie en angststoornissen op latere leeftijd”, zegt ze.

(9) Pardoen ziet dat jonge ouders van tegenwoordig drukke levens hebben. “Ze werken hard, hebben allebei banen en hebben nooit een handleiding gekregen voor de plaats van schermpjes in de opvoeding”, zegt ze. “Ook bij het consultatiebureau wordt er geen aandacht aan besteed. Ouders moeten zichzelf vragen stellen: hoe wil ik met een telefoon omgaan en wat gaat dat schermpje in het leven van mijn kind betekenen?”

(10) “Als ouders veel op hun telefoon zitten, gaan kinderen dat ook doen. Zij spiegelen het gedrag van hun ouders”, zegt Tony van Rooij. Hij is onderzoeker op het gebied van gamen, gokken en digitale balans aan het Trimbos-instituut²⁾. “Het lastige is dat je een telefoon altijd bij je draagt en dat er een sterke gewoonte is om hem steeds te pakken.”

(11) “Als dat te veel gebeurt, kan een kind dat normaal gedrag gaan vinden. En dat kan ten koste gaan van de onderlinge relatie”, zegt Van Rooij. “Het is bekend dat kinderen soms opstandiger en driftiger worden om aandacht te zoeken.”

(12) “Kinderen dan ook maar een scherm geven, lost dat probleem niet op. Kinderen kunnen zich minder goed remmen dan volwassenen”, zegt universitair docent Harmen Beurmanjer aan de Radboud Universiteit Nijmegen, gespecialiseerd op het gebied van gezin en gedrag. Dat heeft allerlei gevolgen. “Als kinderen te lang op hun telefoon zitten, gaan ze slechter slapen”, zegt hij. “En mogelijk heeft het negatieve gevolgen voor de ontwikkeling van hun offline sociale vaardigheden.”

(13) “Van kinderen kun je niet verwachten dat ze weten wat op de lange termijn goed voor hen is”, zegt Beurmanjer. “Dat kun je van dertigjarige ouders wel. Als jij niet wilt dat je kind de hele tijd op een telefoon bezig is, dan moet je een alternatief zoeken. Ga samen iets doen. Dan los je meteen op dat je zelf ook niet op een scherm bezig bent.”

(14) Dat kinderen af en toe voor een scherm zitten, is niet zo erg. Maar je moet het niet overdrijven. “Als je een telefoon pakt, gebruik hem dan functioneel”, zegt Van Rooij. “Gebruik het scherm om samen naar yogafilmpjes te kijken en mee te doen, maar gebruik het niet als kinderoppas.”

(15) Het advies van het Trimbos-instituut is dan ook om als ouder goed te kijken wat een kind nodig heeft om gezond te leven. Als een kind genoeg slaapt, beweegt en sociale activiteiten doet, blijft er daarna misschien tijd over voor een videospelletje. “Als het elkaar maar niet in de weg gaat zitten”, benadrukt Van Rooij.

(16) Daar speelt het voorbeeld dat ouders zelf geven een grote rol bij. Net zoals de meeste ouders zich bewust zijn van drankgebruik en roken in het bijzijn van kinderen, moeten ze dat volgens Pardoen ook zijn over de consequenties van telefoons en tablets.

(17) Ze zegt dat ze schrikt van ouders die tegenwoordig niet weten wat ze met hun tweejarige kinderen aan moeten als ze hun geen scherm mogen geven. “In die leeftijd zijn ze gewoon heel moeilijk”, legt ze uit. “Ze gaan lopen en rennen, je bent er druk mee. Maar als je ze een scherm geeft, leer je ze dat dat de manier is om met gevoelens van onlust om te gaan. Dan creëer je een verslaving en beginnen ze te krijsen als ze het schermpje niet krijgen.”

noot 1 Bureau Jeugd en Media: een organisatie van experts die wetenschappelijke kennis gebruiken om praktische adviezen te geven over onder meer mediaopvoeding
noot 2 Trimbos-instituut: een onafhankelijk, wetenschappelijk kennisinstituut voor mentale gezondheid, alcohol, tabak en drugs. Er is binnen het instituut veel kennis over verslaving.

Rutger Otto, NU.nl, 17 maart 2024

In de tekst worden meerdere deskundigen aangehaald. Hieronder staan vier uitspraken over de deskundigen:

  • 1 Ze hebben ongeveer dezelfde mening over telefoongebruik door ouders en kinderen.
  • 2 Ze werken bij een instituut dat goed bekendstaat om de kennis van het onderwerp.
  • 3 Ze zijn door de schrijver van het artikel geselecteerd om een bijdrage te leveren.
  • 4 Ze zijn op een wetenschappelijke manier bezig met de invloed van telefoongebruik.

Vraag 31 1 punt

Noteer de nummers van de TWEE uitspraken die de betrouwbaarheid van deze deskundigen ondersteunen.

Bekijk het antwoord

2 en 4

Opmerkingen

  • Het scorepunt alleen toekennen als de twee juiste antwoorden zijn gegeven.
  • Het scorepunt niet toekennen als meer dan twee antwoorden zijn gegeven.

Vraag 31 in het hele examen

In onderstaand tekstfragment staan enkele reacties die door lezers op NU.nl zijn gegeven bij de tekst ‘Telefoonscherm komt tussen ouders en kind’. Lees het tekstfragment eerst goed door. Beantwoord daarna vraag 32.

Tekstfragment 1

Don

Sinds ruim een jaar hebben we de afspraak met onze twee zoons van 4 en 8 jaar dat zij enkel in het weekend de telefoon of tablet mogen voor drie keer een uur per dag. We zetten ook een wekker en ze komen ze na een uur netjes weer inleveren. We doen dit, omdat wij beiden merkten dat we met het hele gezin het contact aan het verliezen waren. We zijn nu een jaar verder en ik kan dit iedereen aanraden om te proberen. Zelf word je er ook veel rustiger van en je onderneemt veel meer met je kids en zij genieten ook van de oprechte aandacht.

Jörgen

Och, och, och, wat een betutteling weer. Tijden veranderen, gewoonten en mogelijkheden dus ook ‘Experts’ moeten overal wel iets van vinden tegenwoordig. Vroeger werkte de man en was de vrouw permanent thuis om de kinderen te verzorgen. Dat is tegenwoordig simpelweg onmogelijk, omdat een dubbel inkomen noodzakelijk is om rond te komen. Dan zal je na een drukke werkweek ook nog non-stop met de kleine bezig moeten? Nee hoor, moderne techniek werkt prima. Zo blijft iedereen in het gezin fris en vrolijk.

P.J.

Het meest slechte excuus in dit verhaal is dat ouders geen handleidingen hebben gekregen over opvoeding en schermpjes. Hoe verzin je het?! Diezelfde schermpjes barsten van de opvoedingstips als je er behoefte aan zou hebben. De oorzaken zijn dan ook meer te vinden in de moeite die ouders tegenwoordig nog willen nemen en de energie en tijd die ze in hun kinderen willen steken. Ze achter een scherm zetten, zodat je er geen omkijken meer naar hebt en je zelf naar je scherm kunt kijken, is wel het toppunt. Het ontbreekt nog aan een aan- en uitknop. Op het kind welteverstaan.

Vraag 32 1 punt

Welke lezer zal of welke lezers zullen het eens zijn met de adviezen uit tekst 4?

  1. A alleen Don
  2. B alleen Jörgen
  3. C alleen P.J.
  4. D alleen Don en Jörgen
  5. E alleen Don en P.J.
  6. F alleen Jörgen en P.J.
Bekijk het antwoord

Antwoord: E

E

Vraag 32 in het hele examen

2026, tijdvak 2: Tekst 2 Oplossingen wegwerpmaatschappij voor ‘t oprapen, maar overheid laat ze liggen

Opgavetekst

(1) Je kapotte laptop komt terug op de markt als bureaulamp of van je versleten spijkerbroek wordt een nieuwe tas gemaakt. In een volledig circulaire economie bestaat geen afval meer, omdat alles wat we weggooien weer in een nieuwe vorm verschijnt. Er komt nog wel een kleine hoeveelheid nieuw materiaal binnen, maar de rest wordt zo lang en goed mogelijk hergebruikt, met zo min mogelijk milieuschade.

(2) Die situatie is op dit moment als een duurzaam Utopia¹⁾. Dat concludeert het Planbureau voor de Leefomgeving (PBL) in de tweejaarlijkse Integrale Circulaire Economie Rapportage. Daarin rapporteren wetenschappers uit meerdere hoeken hoe het ervoor staat met het (her)gebruik van grondstoffen. Deze natuurlijke hulpbronnen, zoals mineralen, metalen, olie en hout, zijn belangrijk in onze economie. Ze worden verwerkt in onze elektronica, maar ook in defensiemateriaal, windmolens en zonnepanelen.

(3) In theorie is op het gebied van circulariteit veel mogelijk in Nederland: hier is kennis over en ervaring met recycling, design en verdienmodellen. Toch blijven die kansen onbenut, stelt het PBL. “Niemand lijkt de urgentie te voelen”, zegt directeur Marko Hekkert. Dat is volgens hem onterecht, want grondstoffen zoals mineralen en metalen worden alleen maar belangrijker én schaarser. Bovendien heeft Nederland er zelf al relatief weinig van. “We houden op dit moment een systeem in stand waarin we essentiële materialen verspillen door die rechtstreeks de oven in te laten gaan”, zegt de PBL-directeur. “Daarmee nemen we onze toekomst voor lief.”

(4) De overheid heeft zichzelf als doel gesteld om in 2030 voor de helft minder grondstoffen te gebruiken dan in 2016 en in 2050 helemaal geen afval meer te produceren. Maar dat doel raakt steeds verder uit zicht. Sterker nog, ons verbruik van grondstoffen groeit alleen maar. Nederlanders kopen meer spullen en bedrijven spelen daarop in. We grijpen massaal naar fast fashion en fast furniture (goedkope spullen met een korte levensduur) bij gebrek aan betaalbare duurzame alternatieven.

(5) Het Nationaal Programma Circulaire Economie (NPCE) van de overheid levert weinig concrete resultaten op, terwijl het volgens het PBL tussen de 4 en 7 megaton CO₂ per jaar kan besparen. Dit kan bijvoorbeeld door een verplicht aandeel herbruikbare artikelen in winkels of door circulaire inkoop van materiaal voor wegenbouw.

(6) Maar dat gebeurt niet, waardoor de overgang naar een circulaire economie traag verloopt. Nu en in de toekomst vinden grote maatschappelijke veranderingen plaats die veel materiaal nodig hebben, zoals grootschalige woningbouw. Daar liggen kansen voor een meer circulaire aanpak, ziet het PBL. Dit kan bijvoorbeeld door extra verdiepingen te bouwen op bestaande panden in plaats van nieuwe woningen te bouwen.

(7) Ook zou de overheid start-ups en bedrijven die circulaire producten maken een exploitatiesubsidie²⁾ kunnen geven. Die bedrijven komen nu moeizaam van de grond door weinig vraag en concurrentie van nieuwe, goedkope producten. Plasticrecyclers verkeren in zulk zwaar weer, dat ze bij bosjes omvallen.

(8) In Nederland en de rest van de Europese Unie zijn relatief weinig grondstoffen beschikbaar, dus leunen we op onder andere China, bijvoorbeeld voor fossiel plastic. “Meer overheidsbeleid kan ervoor zorgen dat er minder grondstoffen worden geïmporteerd en meer hergebruikt”, zegt het PBL. Daardoor wordt Nederland ook minder afhankelijk van andere landen. Gezien de instabiele situatie in de wereld, lijkt dat voordelig.

Emma van Bergeijk, NU.nl, 20 februari 2025

noot 1 Utopia: denkbeeldig land waar alles volmaakt is

noot 2 exploitatiesubsidie: extra overheidsgeld voor het in stand houden van een bedrijf op basis van voorwaarden

In alinea 3 zegt Marko Hekkert: “Niemand lijkt de urgentie te voelen”.

Vraag 12 2 punten

Noem DRIE redenen waarom dit volgens hem onterecht is.

Gebruik per reden niet meer dan 10 woorden.

Bekijk het antwoord

De kern van een goed antwoord is:

drie van onderstaande:

  • Grondstoffen worden belangrijker.
  • Grondstoffen worden schaarser.
  • Nederland heeft zelf relatief weinig grondstoffen.
  • We verspillen essentiële materialen.

indien drie redenen juist: 2 scorepunten

indien twee redenen juist: 1 scorepunt

indien minder dan twee redenen juist: 0 scorepunten

Opmerking: de redenen mogen in een andere volgorde staan. Maximumlengte per reden: 10 woorden.

Vraag 12 in het hele examen

In de uitwerkbijlage staan drie zinnen uit het begin van de tekst.

Vraag 17 1 punt

Kruis in de tabel in de uitwerkbijlage bij iedere zin aan of die wordt gebruikt als een feit of een mening.

zin uit de tekstfeitmening
Deze natuurlijke hulpbronnen, zoals mineralen, metalen, olie en hout, zijn belangrijk in onze economie. (alinea 2)
Daarmee nemen we onze toekomst voor lief. (alinea 3)
De overheid heeft zichzelf als doel gesteld om in 2030 voor de helft minder grondstoffen te gebruiken dan in 2016 en in 2050 helemaal geen afval meer te produceren. (alinea 4)
Bekijk het antwoord
zin uit de tekstfeitmening
Deze natuurlijke hulpbronnen, zoals mineralen, metalen, olie en hout, zijn belangrijk in onze economie. (alinea 2)X
Daarmee nemen we onze toekomst voor lief. (alinea 3)X
De overheid heeft zichzelf als doel gesteld om in 2030 voor de helft minder grondstoffen te gebruiken dan in 2016 en in 2050 helemaal geen afval meer te produceren. (alinea 4)X

Het scorepunt alleen toekennen als alle rijen juist zijn.

Vraag 17 in het hele examen

2025, tijdvak 1: Tekst 4 Een duurzame Green Friday in plaats van koopjesfestijn Black Friday, slaat dat aan?

Opgavetekst

(1) Green Friday, Bring Back Friday of For Future Friday. Bij winkelketens als Dille & Kamille, Ikea en Bever is vrijdag 25 november allesbehalve een koopjesfestijn. In plaats van bakken vol afgeprijsde spullen treffen klanten in november dichte deuren aan, een inruilpunt voor oude meubels of een gratis schoenreparatie.

(2) Die initiatieven willen een tegengeluid zijn voor Black Friday, het winkelfestijn rond Thanksgiving in de Verenigde Staten dat een jaar of zeven geleden is overgewaaid naar Nederland. Hoewel Amerikaanse taferelen – waarbij hordes consumenten vechten om de laatste goedkope spelcomputers – hier nog grotendeels achterwege blijven, brengt de kortingsparade elk jaar vele extra winkelaars op de been. Alleen al in de fysieke winkels werd vorig jaar een pinomzet behaald van 529 miljoen euro, 20 procent meer dan op een reguliere vrijdag. Genoeg reden voor ondernemers om ook dit jaar weer volop met kortingen te strooien. Met de hoge inflatie en de teruglopende koopkracht kunnen zij de extra inkomsten goed gebruiken. Toch is Black Friday velen een doorn in het oog. Terwijl duizenden kilometers verderop wereldleiders zich met wisselend succes buigen over het oplossen van het klimaatprobleem, is het aanmoedigen van nog meer spullen kopen immers allesbehalve logisch.

(3) “Dat is precies waarom we Green Friday vier jaar geleden hebben bedacht”, vertelt Hans Geels, directeur van winkelketen Dille & Kamille. Samen met de stichting Trees for All besloot het bedrijf bomen te planten om de koopgekte op Black Friday te compenseren. Andere bedrijven konden zich daarbij aansluiten. Dat klinkt sympathiek, maar als bedrijven desondanks doorgaan met de verkoop van goederen voor dumpprijzen, hoe geloofwaardig zijn die groene intenties dan?

(4) Daarom besloot Trees for All dit jaar de eisen voor deelname aan Green Friday aan te scherpen: deelnemers mogen op 25 november helemaal geen korting meer geven. Met als gevolg dat er tot nu toe ruim honderd aanmeldingen minder zijn. Joly Bogers van Trees for All wijt het aan de barre economische omstandigheden waarin veel bedrijven nu zitten. “In tijden van inflatie en een energiecrisis is het voor hen moeilijker om Black Friday te negeren.”

(5) Toch zijn er ook bedrijven die nog wel een duurzame draai aan Black Friday proberen te geven. Zo kunnen consumenten vanaf Black Friday bij sportwinkel Decathlon hun oude producten inruilen, gaan kinderwinkels in Zuid-Holland speelgoed inzamelen voor gezinnen die het minder breed hebben en sluit Dille & Kamille 25 november alle filialen. “We willen klanten aan het denken zetten, ook als het onszelf financieel pijn doet”, zegt Geels.

(6) Mooie initiatieven, vindt Pablo Druijts. Als oprichter van de website Black Friday Nederland verdient hij dan misschien zijn boterham met de kortingsacties rond Black Friday, “maar ik ben geen voorstander van het kopen van dingen die je eigenlijk niet nodig hebt.” Hij hoopt dat consumenten de kortingsperiode vooral gebruiken voor essentiële aankopen, zoals een nieuw telefoonabonnement. Dat bedrijven zich steeds vaker afkeren van Black Friday, merkt Druijts sinds vorig jaar aan het aanbod op zijn website. “Al zijn het vooral bedrijven die al bezig waren met een duurzaam imago die nu afhaken.”

(7) Mede daardoor zet Druijts zijn vraagtekens bij de ‘groene’ acties. “Is het echt te doen om duurzaamheid of is het greenwashing¹)?” Dat wantrouwen leeft ook bij milieuactiegroepen. “Bedrijven komen nu met dit initiatief, omdat mensen duurzaamheid steeds belangrijker vinden. Maar bedrijven als Decathlon verkopen ook nog tassen van 5 euro”, zegt Robin Bruisje, lid van een milieuactiegroep. Toch ziet Bruisje de actie wel als een stap in de goede richting. “Zo’n bedrijf kan zich immers niet in één dag opheffen.”

(8) Hoewel er inderdaad genoeg bedrijven zijn die hun groene imago proberen op te poetsen met marketingacties, geeft hoogleraar financieel management Gerard Mertens het Green Friday-initiatief het voordeel van de twijfel. “Als bedrijven geld in duurzaamheid investeren dat ze anders hadden gebruikt om nog meer omzet te draaien, dan moeten we dat toejuichen.”

(9) Maar welke kleur bedrijven de vrijdag in november ook geven, de koopgekte rond de feestdagen lijkt er vooralsnog niet erg onder te lijden. Uit onderzoek van Motivaction onder ruim duizend consumenten blijkt ruim een kwart op 25 november op koopjesjacht te gaan, iets meer dan vorig jaar. Bovenaan het wensenlijstje staan de producten van Bol.com, Amazon en de Mediamarkt, drie bedrijven die het begrip ‘Friday’ flink oprekken met hun wekenlange kortingsacties.

(10) Ook Pablo Druijts ziet de afgelopen weken tot zijn eigen verbazing het aantal bezoekers op zijn website alweer oplopen. “Toen ik de site in 2015 begon, was er al kritiek op Black Friday. Het gat tussen hetgeen consumenten zeggen en wat ze doen, bestaat nog altijd.” “Zolang wij blijven kopen, blijven bedrijven prullen produceren en korting geven”, zegt Mertens. Daar is Bruisje het mee eens. “Je kunt er ook voor kiezen om tijdens de feestdagen iets weg te geven wat je al in huis hebt. Want zeg nou zelf: we hebben toch allemaal spullen zat.”

Iva Venneman en Anna de Haas, de Volkskrant, 18 november 2022

noot 1 greenwashing: het zich groener of maatschappelijk verantwoordelijker voordoen dan een bedrijf of organisatie daadwerkelijk is

Vraag 26 1 punt

De alinea’s 6 en 7 gaan onder meer over de ideeën van Pablo Druijts, oprichter van de website Black Friday Nederland. In alinea 7 zet Druijts zijn vraagtekens bij ‘groene’ acties. Wat maakt dat hij zijn vraagtekens zet bij die ‘groene’ acties?

  1. A Hij denkt dat bedrijven zich alleen maar groener voordoen dan ze eigenlijk zijn en niet echt verduurzamen.
  2. B Hij merkt aan het aanbod op zijn website dat bedrijven zich steeds vaker afkeren van Black Friday.
  3. C Hij vindt dat consumenten tijdens Green Friday alleen dingen moeten kopen die ze nodig hebben.
  4. D Hij wil met zijn website zo veel mogelijk verkopen op Black Friday, maar hij verliest klanten aan Green Friday.
Bekijk het antwoord

Antwoord: A

A

Vraag 26 in het hele examen

2025, tijdvak 2: Tekst 1: Dure vis weggooien, dat doet pijn

Opgavetekst

Tekst 1 Dure vis weggooien, dat doet pijn

(1) Met een groot mes snijdt chef-kok Dyon den Dunnen (24) in de keuken van restaurant Three in Rotterdam de groene appels brunoise - tot kleine blokjes. Die veranderen door een marinade van yuzu in vegetarische ceviche, verrijkt met het sap van mango, ananas en passievrucht. “Vacuümverpakt en bevroren blijft tropisch fruit wel een half jaar houdbaar”, vertelt de chef. “Deze klokhuizen moet ik helaas wel weggooien.”

(2) In het chique sushirestaurant op de Freericksplaats in de Rotterdamse wijk Hillegersberg gooien de medewerkers het liefst zo min mogelijk weg. Dat begint al bij het koken. Restaurants kopen soms te veel in of gebruiken niet alles van het product. “Terwijl je van de botten nog jus kan trekken”, zegt Den Dunnen, terwijl hij een homp rundvlees op het werkblad legt. “Met de mergpijp geef ik daar smaak aan. Van het dier gooien we eigenlijk niets weg.”

(3) Volgens onderzoek van de Rabobank verdwijnt dit jaar in de horeca ruim 55 miljoen kilo voedsel in de vuilnisbak. Iets minder dan in vorige jaren, maar nog steeds een hoeveelheid die groot genoeg is om een stad als Den Bosch een jaar lang te voeden. Al dat weggooien kost de sector 647 miljoen euro per jaar en veroorzaakt een CO2-uitstoot van 110 duizend ton.

(4) Voedselverspilling leidt volgens een VN-rapport wereldwijd tot een uitstoot van 3,3 miljard ton CO2 per jaar, zes keer zoveel als al het luchtverkeer samen. “Het produceren van eten, met name zwaarder voedsel als vlees, kost veel energie en water. Daar zit het grootste aandeel CO2 in”, zegt Ilona de Hooge, hoofddocent marketing en consumentengedrag aan de Wageningen Universiteit. “Voedsel wordt verwerkt, bijvoorbeeld in stukken gehakt door machines en vervoerd naar restaurants, wat leidt tot nog meer uitstoot. Als je het vervolgens weggooit, is het helemaal zonde. Dan moet het als afval nog een keer verwerkt worden.”

(5) Hoewel de vuilnisbelt van verloren voedsel sinds 2019 in Nederland licht is gekrompen, gooien hotels, cafés en restaurants nog steeds bijna 6 procent van hun omzet weg. “Een van de problemen is dat ze niet te weinig willen aanbieden”, zegt De Hooge. “De horeca heeft er natuurlijk belang bij om voedselverspilling tegen te gaan, maar ook om een goede reputatie te behouden en gasten tevreden te stellen. Dat is soms strijdig met elkaar.”

(6) “De klant is koning, natuurlijk”, beaamt Daan Veldhoen, bedrijfsleider bij Three. “Toch raden we mensen af om te veel te bestellen. Dat lijkt tegenstrijdig, omdat we meer verdienen als we meer verkopen. Maar eten weggooien, met name dure vis, doet gewoon pijn.” Daarnaast biedt Three sinds kort kleinere porties rijst aan als bijgerecht. Voorheen zag het restaurant de grote kommen vaak halfvol terugkomen. “Gelukkig zijn klanten nog steeds tevreden met de hoeveelheden.”

(7) De Hooge raadt restaurants aan dit soort bijgerechten apart op de kaart te zetten, zoals bij Three het geval is. “Dan kunnen mensen kiezen wat en hoeveel ze bij hun vlees of vis willen. Het blijkt dat klanten dat helemaal niet erg vinden. Zo krijgen mensen alleen wat ze echt willen eten en wordt er minder verspild.”

(8) Three meldde zich eind vorig jaar aan om mee te doen aan de Verspillingsvrije Challenge in Rotterdam. Deelnemende restaurants en cafés krijgen dan een grote weegschaal in de keuken, die elk afzonderlijk restje afval weegt. Zo leren ondernemers waar hun grootste verspilling ligt. “Maar zo’n grote weegschaal is onwerkbaar in een kleine keuken als die van ons”, zegt Veldhoen. Hij gebaart naar het nauwe gangpad tussen de werkbladen, dat volledig geblokkeerd zou worden.

(9) Na die tegenvaller moest hij samen met de chef op zoek gaan naar andere manieren om voedselverspilling te meten. “Alles wat we wegdoen, houden we bij op lijsten in de keuken. Maar binnenkort krijgen we een nieuw digitaal inkoopsysteem, waardoor we makkelijk kunnen zien hoeveel we van elk product weggooien en hoeveel ons dat kost. Dankzij die data kunnen we in de toekomst nog slimmer inkopen.”

(10) Dat is ook wat De Hooge aan de horeca adviseert: plan goed in op basis van het verleden. Al beseft ze dat het lastig kan zijn. “In verschillende fases werken verschillende mensen, die allemaal een foutje kunnen maken. Van plannen, inkopen, bewaren, voorbereiden en bereiden tot consumeren en overhouden. In al die fases zitten stukjes onzekerheden. Daarom is het lastig om voedselverspilling volledig te elimineren. Maar het is zeker te verminderen.”

(11) Ook de klant kan aan tafel een steentje bijdragen. Wiens oog groter is dan de maag, kan bijvoorbeeld overgebleven eten laten inpakken en later opeten. Zelfs een fine-dining-restaurant als Three, ‘waar mensen komen voor de ervaring’, is niet vies van een doggybag. “Ik heb liever dat mensen er thuis nog van genieten dan dat we het hier in de prullenbak gooien”, zegt Veldhoen.

(12) Samen met drie kokshulpen bereidt chef Den Dunnen zich voor op het diner van vanavond, waar zo’n tachtig mensen zullen aanschuiven. “Voor bepaalde gerechten blijven mensen terugkomen. De wagyu-tartaar en gyoza’s met kimchi-roomsaus zijn echt onze signatuurgerechten. We weten dus dat we de ingrediënten voor die gerechten groot moeten inkopen, en andere minder. Het scheelt dat we dit al meer dan vijf jaar doen, dan leer je anticiperen.”

Jildau Cuperus, de Volkskrant, 16 september 2023

Vraag 5 1 punt

In alinea 5 worden twee zaken genoemd die strijdig zijn met elkaar. In de alinea’s 6 en 7 geven bedrijfsleider Daan Veldhoen en docent Ilona de Hooge drie oplossingen voor die tegenstrijdigheid.

Welke drie oplossingen zijn dat? Noteer de antwoorden in de uitwerkbijlage. Gebruik per oplossing maximaal 15 woorden.

Bekijk het antwoord
  • Noemt de drie oplossingen: mensen afraden om te veel te bestellen; kleinere porties (rijst) aanbieden als bijgerecht; bijgerechten apart op de kaart zetten. (1p)

Alle drie de oplossingen moeten correct genoemd zijn voor het scorepunt. Gebruikt de kandidaat meer dan 15 woorden voor een oplossing, dan geen scorepunt.

Vraag 5 in het hele examen

2025, tijdvak 2: Tekst 4: Zwerfafval, is er een oplossing?

Opgavetekst

Tekst 4 Zwerfafval, is er een oplossing?

(1) Sinds 2008 meet Rijkswaterstaat op ongeveer veertienhonderd locaties hoe schoon Nederland is en welke soorten afval er op straat liggen. Voedsel- en drankverpakkingen zorgen voor de meeste vervuiling (48,3 procent). Daarnaast zijn kauwgom en sigarettenpeuken grote vervuilers.

(2) Zwerfafval is schadelijk voor het milieu, trekt ongedierte aan en kan in het water terechtkomen. Daarom zijn er steeds meer maatregelen ingevoerd om zwerfafval te verminderen.

(3) “De zwerfafvalproblematiek en het milieu in het algemeen staan nu meer dan ooit op de publieke agenda”, zegt Elise Mooijman van Stichting Nederland Schoon. Zowel vanuit de overheid als de Europese Unie en de maatschappij wordt veel gedaan om zwerfafval tegen te gaan.

(4) Zo wordt komende zaterdag alweer de 21e editie van de jaarlijkse Landelijke Opschoondag georganiseerd. Ook zijn er nieuwe Europese regels voor wegwerpplastic. Maar waarom ligt er dan nog altijd zo’n 50 miljoen kilo zwerfafval op straat?

(5) Volgens Mooijman is het zwerfafvalprobleem enorm complex. Bij Nederland Schoon worden aandachtsgebieden uitgekozen aan de hand van de rapporten van Rijkswaterstaat. “Voor elk gebied,” vertelt Mooijman, “is een specifieke aanpak nodig”.

(6) “In de provincie Friesland is de hoeveelheid grof zwerfafval met 19 procent teruggedrongen dankzij het project ‘Friesland 100 procent zwerfafvalvrij’. Alle achttien gemeenten binnen de provincie deden mee. Toen is met gemeenteambtenaren gekeken of de basis wel op orde was. Zijn er voldoende afvalbakken? Staan ze op de juiste plek? Zijn ze schoon en worden ze voldoende geleegd?”

(7) Landelijk ziet Mooijman ook verbetering: “Elk jaar komen er meer mensen bij in Nederland. Rijkswaterstaat rapporteert desondanks geen stijgende trend in de hoeveelheid zwerfafval.”

(8) Toch hebben mensen niet het idee dat Nederland schoner wordt. Rijkswaterstaat doet twee keer per jaar onderzoek naar de beleving van mensen. 2021 was het jaar waarin mensen het minst tevreden waren over de hoeveelheid zwerfafval sinds de meting is gestart in 2008. Ook vindt een meerderheid dat het schoonhouden van Nederland niet alleen een taak is van de overheid.

(9) “De sleutel tegen zwerfafval ligt bij het menselijk gedrag,” legt gedragspsycholoog Luuk Bos uit, “en ook gedrag is complex.” Bos houdt zich vanuit zijn werk bij psychologisch adviesbureau D&B bezig met gedragsverandering om zwerfafval te verminderen. Dit bureau ontwikkelde een gedragsaanpak voor de Rijksoverheid, die nu wordt ingezet om gemeenten te trainen. Meer dan de helft van de gemeenten doet aan gedragssturing om zwerfafval te bestrijden.

(10) Bos: “Zwerfafval los je op als wij ons gedrag aanpassen. Als we het blikje niet op de grond, maar in de prullenbak gooien. Maar dat gedrag wordt beïnvloed door de omgeving. De verantwoordelijkheid ligt bij de vervuiler én bij de overheid; die moet naar het gewenste gedrag sturen.” Dat sturen kan bijvoorbeeld door genoeg opvallende afvalbakken op de juiste looproutes te plaatsen. “Afvalbakken zijn vaak grijs en onopvallend. Maar als ze felgroen zijn, werkt dat beter voor het onderbewustzijn”, zegt Bos.

(11) “Voor veel mensen is afval opruimen geen prioriteit. Daarom zit het als gedrag in een onbewuste automatische piloot.” Volgens Bos zijn er in Nederland wel genoeg prullenbakken, maar worden ze niet altijd op de juiste plekken geplaatst. In grote steden worden afvalbakken soms niet vaak genoeg geleegd.

(12) “Ons gedrag passen we onbewust aan op dat van andere mensen. In een park waar veel afval ligt, is de kans groter dat jij ook vervuilt. Onbewust ga je mee met de slechte norm. Als in een gebied veel normoverschrijdingen plaatsvinden – bijvoorbeeld als er veel afval op straat ligt of alle fietsen schots en scheef staan – dan denk je onbewust dat het oké is om hier de regels te overtreden. In de psychologie heet dat de broken windows-theorie.”

(13) Bos: “Daarom is zoiets als een Landelijke Opschoondag meer dan alleen het oude zwerfafval opruimen op straat. Je voorkomt ook toekomstig afval met een schoonmaakactie. De slechte norm wordt opgeruimd.”

(14) Sinds 1991 zet Nederland Schoon het zwerfafvalprobleem op de publieke agenda, onder meer met opschoonacties. Dit jaar zijn al 31.072 acties aangemeld. Per actie zijn er tussen de één en driehonderd (of meer) deelnemers. De acties kunnen heel klein zijn, bijvoorbeeld door die dag met een paar mensen zwerfafval te rapen. Ook zijn er grotere acties aan te maken op de website van Nederland Schoon. Wie een actie aanmaakt, kan gratis grijpers, handschoenen en plastic afvalzakken krijgen.

(15) Verschillende lokale overheden en bedrijven doen mee. De gemeente Roosendaal heeft 42 acties aangemaakt en in Gouda worden peuken geraapt in de binnenstad. McDonald’s beloont op 18 maart elke gast met een kop koffie of thee wanneer hij samen met de crew van het restaurant de omgeving opruimt. Iedereen kan een vuilniszak ophalen in het restaurant en die dezelfde dag vol inleveren.

(16) Bedrijven die voor veel plastic afval zorgen, moeten meehelpen en meebetalen aan het opruimen; dat is een eis van de Europese Unie. In het kader van die Europese eisen heeft Nederland een ministeriële regeling om de hoeveelheid wegwerpplastic te verminderen. Maatregelen worden tot 2025 langzaamaan ingevoerd. Sinds 2021 zit er daarom statiegeld op kleine plastic flesjes.

(17) Vanaf 1 april 2023 is ook statiegeld ingevoerd op blikjes drank. Het kabinet wilde het aantal plastic flesjes en blikjes in het zwerfafval eerst op andere manieren verminderen. Omdat dit te complex bleek, is besloten over te gaan op de statiegeldmaatregel. Dit laat zien dat zwerfafval tegengaan een moeilijke opgave is.

Nuri Kurnaz, nu.nl, 17 maart 2023

Wanneer vergaat zwerfafval?

Wanneer vergaat zwerfafval?
NU.NL, BRON: MILIEUCENTRAAL

Illustratie bij tekst 4 met de kop “Wanneer vergaat zwerfafval?”. Bij verschillende soorten afval staat hoe lang het duurt voordat het vergaat. In de afbeelding staan de tijdsaanduidingen “paar weken tot een paar jaar”, “50 jaar tot nooit”, “1-12 jaar”, “20-25 jaar” en “1,5 tot 500 jaar”, en de termen “vergaat niet”, “verbrokkelt, maar breekt niet af” en “Polystyreen verbrokkelt, maar breekt niet af”. Welk afval bij welke tijd hoort, blijkt uit de afbeelding.

Vraag 23 1 punt

In de tekst staat een illustratie die laat zien hoelang het duurt voordat zwerfafval vergaat. Waarom is deze informatie belangrijk?

Deze informatie is belangrijk, omdat hiermee vooral aangetoond wordt

  1. A waarom zwerfafval een probleem voor het milieu is.
  2. B wat de omvang van het zwerfafval op straat is.
  3. C wat het belang van de Landelijke Opschoondag is.
  4. D welke soorten zwerfafval er op straat liggen.
Bekijk het antwoord

Antwoord: A

Vraag 23 in het hele examen

Vraag 24 1 punt

“Volgens Mooijman is het zwerfafvalprobleem enorm complex.” (regels 30-31)

Citeer de zin uit alinea 5 of alinea 6 waarin de reden staat waarom het probleem complex is.

Bekijk het antwoord
  • Citeert: “Voor elk gebied,” vertelt Mooijman, “is een specifieke aanpak nodig”. (1p)

Citeert de kandidaat meer of minder dan deze zin, dan geen scorepunt.

Vraag 24 in het hele examen

Vraag 29 1 punt

Is het volgens Bos nodig dat de overheid aan gedragssturing doet om zwerfafval te bestrijden?

  1. A Ja, want mensen nemen niet de moeite om naar een prullenbak te lopen en vinden opruimen niet zo belangrijk.
  2. B Ja, want mensen zijn zich vaak niet bewust van hun weggooigedrag en dan helpen de maatregelen.
  3. C Nee, want er is zowel landelijk als regionaal al een afname in de hoeveelheid zwerfafval merkbaar.
  4. D Nee, want mensen hebben zelf ook een verantwoordelijkheid en dat hoeft de overheid niet te sturen.
Bekijk het antwoord

Antwoord: B

Vraag 29 in het hele examen

2024, tijdvak 1: Tekst 2 Maal meer

Opgavetekst

(1) Het fijnkauwen van je maaltijd is de eerste stap in het verteringsproces. Maar hoe grondig moet dat? Krijg je meer vitamines binnen als je een hap helemaal tot moes maalt? Of heeft goed kauwen andere voordelen?

(2) Wil je het echt goed doen, dan zou je iedere hap meer dan honderd keer moeten kauwen. Net zo lang tot het voedsel is veranderd in een vloeibaar papje en het bijna vanzelf door je keel glijdt. Zo luidde het advies van Horace Fletcher, een Amerikaanse gezondheidsgoeroe uit begin twintigste eeuw. Zijn theorie? Door voedsel zo grondig fijn te malen, zou je tot wel twee keer meer voedingsstoffen binnenkrijgen. Mensen hadden dan maar half zoveel voedsel nodig en volgens zijn berekeningen zou dat de Verenigde Staten een half miljoen dollar per dag besparen. Fletcher verzamelde flink wat aanhangers (ofwel ‘Fletcherizers’), onder wie generaals, politici en beroemdheden als de schrijver Franz Kafka. Nu heeft zijn voedingstheorie nooit een bewezen effect gehad op voedseltekorten of de Amerikaanse economie, maar het doet je toch afvragen: is het echt gezonder om zo goed te kauwen?

(3) “Ik ben een voorstander van goed kauwen”, zegt Guido Camps, voedingswetenschapper aan de Wageningen Universiteit, “maar ik begrijp ook dat we wel meer te doen hebben.” Niemand heeft tijd om meer dan honderd keer op iedere hap te kauwen. En minstens 36 keer kauwen, zoals het advies nog vaak luidt, is ook niet per se nodig, denkt hij. Maar de voedingsstoffen in bepaalde voedingsmiddelen worden wel beter opgenomen als je de hap eerst goed fijnmaalt. “Vooral bij plantaardig voedsel”, zegt Camps. De voedingsstoffen in groenten en zaden zitten vaak verpakt in een vliesje. Denk aan een maïskorrel of een sesamzaadje. Die vliezen maken het moeilijk voor je maag en je darmen om het voedsel te verteren. “Het is je misschien wel eens gebeurd dat je bij een wc-bezoek achteromkijkt en nog een maïskorrel ziet liggen”, zegt Camps. “Pure verspilling, want dat betekent dat je lichaam de kans niet kreeg om de vitamines en de voedingsstoffen die erin zitten, op te nemen.”

(4) Het zijn niet alleen de vliezen om de korrels en de zaadjes die maken dat een plant moeilijk te verteren is. “Eigenlijk is elke cel van de plant omgeven door een stug vlies: de celwand die over het celmembraan ligt. Door groente goed te kauwen, zorg je ervoor dat die celwand wordt verpulverd. Dat maakt dat de voedingsstoffen uit de cel beter beschikbaar komen”, zegt Camps. Koken is overigens ook een manier om de plantaardige cellen kapot te maken, maar daarbij gaan voedingsstoffen als vitamine B, vitamine C en foliumzuur weer sneller verloren.

(5) Cellen van dieren hebben alleen een celmembraan en geen stugge celwand. Daarom is het kauwen bij dierlijk voedsel, zoals vlees, kaas en eieren, minder cruciaal. Dat wordt makkelijker verteerd door de sappen in je maag of de bacteriën in je darmen.

(6) Dat kauwen vooral belangrijk is voor planteneters, is te zien aan de verschillende gebitten in het dierenrijk. Vergelijk de tanden en kiezen van een tijger maar eens met die van een koe. Het gebit van een tijger bestaat vooral uit scherpe, puntige tanden. Die komen goed van pas bij het losscheuren van lappen vlees. Maar de koe heeft slechts een paar tanden en veel meer platte, grote kiezen. Alleen met zo'n gebit is het mogelijk om dat stugge gras helemaal kapot te kauwen.

(7) Of kauwen nog meer voordelen kent? “Zeker”, zegt Camps. “Als je goed kauwt, eet je niet snel en daardoor vaak ook minder. Je hersenen gaan denken: hè, je bent al een tijdje aan het kauwen. Dan zul je vast en zeker al veel hebben gegeten. Je hersenen krijgen de tijd om te registreren dat je voedsel binnenkrijgt. Als gevolg daarvan wordt het hongerige gevoel geremd.” Volgens Camps heb je ook minder goed door hoeveel calorieën je naar binnen werkt als voedsel zo zacht is dat je amper hoeft te kauwen. “Bij stevig voedsel, waar je iets meer moeite voor moet doen, blijkt dat je beter kunt inschatten hoeveel je hebt gehad. Plus: door goed te kauwen, ervaar je ook meer smaak. Dat is niet alleen veel lekkerder, maar geeft ook meer voldoening. Als je per calorie wordt blootgesteld aan meer smaak, zorgt dat voor een groter gevoel van verzadiging.”

(8) “Ook voor kleine kinderen is kauwen belangrijk”, zegt Camps. Volgens hem is het goed als je hen laat wennen aan stevig voedsel en ze niet alleen geprakte papjes voorschotelt. “Vanaf het moment dat ze hun eerste tand krijgen, kun je kinderen al vast voedsel geven.” In stevig voedsel zitten vaak gezonde voedingsstoffen (denk maar aan groenten), terwijl de meeste ongezonde dingen juist makkelijk te eten zijn (een hap chocoladetaart heb je zo tot moes gekauwd). En als jonge kinderen niet wennen aan voedsel dat je goed moet kauwen, is de kans waarschijnlijk kleiner dat ze later netjes hun gezonde, stugge groenten opeten.

(9) Zo obsessief als de Fletcherizers hoef je er niet mee bezig te zijn. Maar het grondig fijnmalen van je maaltijd kan best wat opleveren.

naar een artikel van Ellemiek de Wit, Quest, februari 2019

Vraag 16 2 punten

Goed kauwen zorgt er volgens Guido Camps voor dat je minder snel en daardoor minder gaat eten. (alinea 7) Geef in de uitwerkbijlage de drie verschillende redenen die hij hiervoor geeft.

Bekijk het antwoord

De kern van goed antwoord is: drie van de volgende:

  • Je hersenen denken dat je al veel hebt gegeten.
  • Je hersenen krijgen de tijd om te registreren dat je voedsel binnenkrijgt (waardoor het hongerige gevoel geremd wordt).
  • Je kunt beter inschatten hoeveel je hebt gehad (wanneer je meer moeite voor kauwen moet doen).
  • Je ervaart meer smaak (waardoor je eerder verzadigd bent / meer voldoening hebt).

Indien drie goed: 2 scorepunten. Indien twee goed: 1 scorepunt. Indien een of nul goed: 0 scorepunten.

Vraag 16 in het hele examen

2024, tijdvak 2: Tekst 2

Opgavetekst

Tekst 2 Wil je me? Leer dan eerst spellen

Wil je me? Leer dan eerst spellen
Tekst 2 naar een artikel van Derk Walters en Astrid Houthuys, NRC, 2 oktober 2021

(1) Leren jongeren nog wel correct spellen? Het klinkt misschien als een verzuchting van een bezorgde grootvader, maar die zorg wordt gedeeld door jongeren zelf. Volgens een peiling van NRC en de Vlaamse krant De Standaard vindt de helft van de Vlaamse en Nederlandse jongeren (12-29 jaar) dat de jeugd niet goed meer kan spellen. Een ruime helft merkt ook veel fouten op in berichtjes die hij toegestuurd krijgt. Die belabberde schrijfsels zullen niet aan de deelnemers zelf gelegen hebben, want slechts een op de vijf ziet zichzelf als slechte speler. Twee derde vindt ronduit dat hij goed spelt, met iets meer zelfverzekerdheid bij de Nederlanders.

(2) De enquête werd verspreid onder jongeren die binnen het bereik van kranten liggen en dus niet per se representatief zijn voor de hele bevolking. Toch komt hun inschatting over hun leeftijdsgenoten vrij aardig overeen met bestaand wetenschappelijk onderzoek. Zo deed taalwetenschapper Reinhild Vandekerckhove van de Universiteit Antwerpen met haar collega’s Dominiek Sandra en Hanne Surkyn onderzoek naar de spellingvaardigheid van zeventien- en achttienjarige Vlamingen. Slechts iets meer dan de helft van hen wist een simpel opdrachtje over werkwoordsvormen met het dt-vraagstuk – ik word, hij wordt – foutloos te maken. “Een niveau dat je eerder aan het einde van de basisschool verwacht”, beaamt Vandekerckhove.

(3) Brengt de beperkte jeugdige spellingvaardigheid, zoals die blijkt uit Vandekerckhoves onderzoek, de toekomst van dictees en de spelling in gevaar? Allerminst, zo wijst de peiling van NRC en De Standaard uit: jongeren willen in meerderheid dat spelfouten met puntenaftrek bestraft blijven en dat hun scholen genoeg aandacht voor spelling hebben. Ze zijn het niet eens met de stelling dat een correcte spelling niet belangrijk is, zolang we elkaar maar begrijpen. Bovendien knappen ze af op slecht spellende (Tinder)dates.

(4) Dit laatste geldt overigens vooral voor meisjes: twee op de drie vinden slechte spelling een dealbreaker op datingsites, tegen een ruime helft van de jongens. Hoe ouder ze zijn, hoe belangrijker ze het vinden. Spelling blijkt dus een indicator voor de geschiktheid van een partner, zeker bij jonge vrouwen.

(5) Die gevoeligheid voor taal bij vrouwen blijkt uit wel meer onderzoek. “Zo maken meisjes op sociale media minder dt-fouten dan jongens. En niet omdat ze de regels beter beheersen”, zegt Vandekerckhove. “Die kennen ze even goed als jongens. Of, beter gezegd: even slecht. Ze zijn wel gevoeliger voor de mogelijke stigmatisering1) die met foute spelling gepaard kan gaan.”

(6) Dat jongeren matig spellen, komt volgens Vandekerckhove niet per se door de invloed van sociale media. Onderzoek wijst uit dat ze hun al dan niet opzettelijke spelfouten op TikTok of Instagram – denk aan het populaire ‘egt’ in plaats van ‘echt’ – niet herhalen op school. “Slechts in uitzonderlijke gevallen lijkt er een ongewenst leerproces te ontstaan”, zegt Vandekerckhove. Zo hebben de Antwerpse onderzoekers vastgesteld dat het woord ‘gezegd’ opvallend veel als ‘gezegt’ gespeld wordt in de WhatsApp-communicatie van Vlaamse jongeren. Dat woordbeeld zou door het veelvuldig gebruik weleens kunnen blijven hangen.

(7) Een derde van de scholieren bevestigt soms niet meer goed te weten hoe iets te schrijven onder invloed van foute woordbeelden op sociale media. Opmerkelijk: evenveel scholieren vinden dat het makkelijker is om Engels te spellen dan Nederlands.

(8) Zijn spelfouten erg? Taalkundigen vinden doorgaans van niet: het is volgens hen veel belangrijker dat jongeren goed leren formuleren en de structuur van een tekst leren doorgronden. “Niet-taalkundigen”, zegt Vandekerckhove, “lijken spelling daarentegen te beschouwen als het belangrijkste taalkundige vraagstuk.” Toen haar collega Dominiek Sandra eens voorstelde om voortaan behalve ‘ik vind’ ook ‘hij vind’ te schrijven, om taalgebruikers te verlossen van hun onzekerheid, ontstond er in Vlaanderen een kleine mediastorm.

(9) Ook de jongeren in de peiling van NRC en De Standaard moeten weinig hebben van dit soort wijzigingsvoorstellen. Ook al beheersen ze de norm zelf niet goed, ze vinden deze wél belangrijk. Twee derde van hen is expliciet vóór het behoud van de dt-regels. Driekwart gruwt van fonetische spelling – ‘smiddachs eeten we elk een sitroen’. Ook dat strookt met eerder onderzoek, aldus Vandekerckhove: mensen houden niet van nieuwe woordbeelden. In 2005 leidde het schrappen van de tussen-n in ‘ideeëloos’ nog tot boze reacties.

(10) Volgens Vandekerckhove worden Vlamingen eerder als ‘taalpuristen’ gezien dan Nederlanders. Maar daar verrast deze peiling: over de hele linie blijken de taalpuristen juist ten noorden van de grens te zitten.

noot 1 stigmatisering: iets ten onrechte als zeer negatief kenmerken

Vraag 14 1 punt

“Dat jongeren matig spellen, komt volgens Vandekerckhove niet per se door de invloed van sociale media.” (regels 77-79) Citeer de zin uit alinea 6 of 7 die een bewijs geeft voor deze uitspraak.

Bekijk het antwoord
  • Citeert de zin: “Onderzoek wijst uit dat ze hun al dan niet opzettelijke spelfouten op TikTok of Instagram – denk aan het populaire ‘egt’ in plaats van ‘echt’ – niet herhalen op school.” (1p)

Als de kandidaat meer of minder citeert, geen scorepunt toekennen.

Vraag 14 in het hele examen

2023, tijdvak 1: Tekst 1

Opgavetekst

Tekst 1 Ook de snapchatgeneratie vindt technologie vaak ingewikkeld

Ook de snapchatgeneratie vindt technologie vaak ingewikkeld
Tekst 1 naar een artikel van Mirjam Remie, NRC, 16 maart 2020

(1) Ze groeiden op met smartphones, maar ook jongeren begrijpen technologie eigenlijk niet altijd. Hoe school je ze bij?

(2) Deze generatie snapt technologie wel, wordt vaak gedacht. Jongeren zijn verslaafd aan TikTok, verslingerd aan WhatsApp, verknocht aan Snapchat – hún hoef je technologie niet meer uit te leggen.

(3) Maar dat is een misvatting. “Als de knoppencombinaties anders zijn, of de plaatjes, dan weten sommigen niet meer hoe een programma werkt”, zegt onder meer Wouter de Jong, docent Engels op het Stedelijk Gymnasium in Leiden. “Geef jongeren Signal in plaats van WhatsApp en een deel zal het niet snappen.”

(4) Ook Jelte Wouters, docent bij Terra, een groene vmbo- en praktijkschool in Winsum, zegt dat schijnbaar simpele opdrachten niet altijd worden begrepen. “Lever de opdracht in als pdf. Upload als bijlage. Maak een mapje. Niemand die het ze geleerd heeft, omdat gedacht werd dat ze het wel weten.”

(5) Het verschil tussen wat leerlingen digitaal kunnen, is groot. Dit blijkt uit een leerlingenmonitor in opdracht van Kennisnet, die deze maandag verschijnt. Voor dit onderzoek, uitgevoerd door de Universiteit Twente, maakten 746 leerlingen tussen 10 en 13 jaar een digitale toets, waarbij ze bijvoorbeeld een sterk wachtwoord moesten bedenken en informatie op internet moesten opzoeken. Vwo’ers blijken over meer digitale vaardigheden te beschikken dan vmbo’ers, maar er zijn ook hoog presterende vmbo’ers en laag presterende vwo’ers.

(6) Dat maakt de situatie voor leraren ‘uiterst complex’, is de conclusie. Temeer omdat de verschillen tussen leraren óók groot zijn, zo blijkt uit een monitor in opdracht van de PO-Raad1), die ook deze maandag verschijnt. Leraren zetten ICT op heel verschillende manieren in, zo blijkt.

(7) Dat digitale vaardigheden (‘geletterdheid’) belangrijk zijn, daarover zijn de meesten het wel eens. Het onderwerp kreeg aandacht nadat de KNAW2) in 2013 rapporteerde dat het onderwijs jongeren niet genoeg gereedmaakt om zich te redden in de gedigitaliseerde samenleving. Jongeren zijn weliswaar vaardig met hun smartphone, aldus dat rapport, maar ze hebben weinig inzicht in de risico’s van digitale communicatie. De Tweede Kamer gaf in 2017 de opdracht digitale geletterdheid in het curriculum3) op te nemen. Een plan hiervoor ligt nu bij de politiek, als onderdeel van de brede vernieuwing curriculum.nu.

(8) Veel scholen besteden er wel op een bepaalde manier aandacht aan. Hoe ze dat doen, verschilt. Digitale geletterdheid is een breed onderwerp: het gaat van weten hoe Word werkt tot hoe je je privacy kunt beschermen, van informatie opzoeken tot programmeren.

(9) Volgens Anko van Hoepen, vice-voorzitter van de PO-Raad, is er een beweging gaande waarbij schoolbesturen kijken hoe ze het vakgebied in bestaande lessen kunnen integreren. “Scholen zien dit niet meer als iets wat erbij komt. Het is niet meer zoals vroeger: breng een computer de school in en klaar zijn we.”

(10) Schoolbestuur Jong Leren bijvoorbeeld, waar 26 basisscholen rondom Heemstede onder vallen, zette met acht andere besturen het project ‘App Noot Muis’ op. Daarbij wordt digitale geletterdheid geïntegreerd in de taallessen. Leerlingen moeten bijvoorbeeld een griezelverhaal schrijven en de griezelige woorden in het tekstverwerkingsprogramma vet of onderstreept maken. “Zo slaan we twee vliegen in één klap”, zegt projectleider Lisette Neijzen. Ook Wouter de Jong, docent Engels, schenkt op die manier aandacht aan digitale vaardigheden. Hij vroeg bijvoorbeeld eens een boekverslag als blog te schrijven, waarvoor leerlingen een WordPress-account moesten maken. Dat lukte bij sommigen niet.

(11) Hij zegt: “Veel ICT-gebruiksaanwijzingen zijn ‘kleine weetdingetjes’. En de ethische kant, ook mediawijsheid genoemd, kun je als docent behandelen als je de kans ziet, al is het maar een paar minuten aan het begin van de les. Vorige week nog liet een leerling een afbeelding zien op haar telefoon waaruit zou blijken dat de komst van het coronavirus al lang is voorspeld. Ik zei: Wat is de bron? En heb je het al doorgestuurd naar je vriendinnen? Zo wordt nepnieuws nou verspreid.”

(12) “Het helpt natuurlijk ook een hoop als leerlingen ergens het nut van inzien”, zegt De Jong. “Excel vinden ze magisch. Ik heb met een leerling een afspraak gemaakt om te kijken hoe hij zijn kosten en inkomsten kan verwerken – dat wil hij graag, hij gaat op kamers.”

(13) “Op het Terra in Winsum krijgen eersteklassers sinds vijf jaar een training in de voor- en nadelen van sociale media”, vertelt directeur Jelte Wolters. “Er komen leerlingen binnen van 110 verschillende basisscholen, we zagen dat er een groot verschil in normen en waarden was. Over of je wel of niet direct moet reageren in een groepsapp bijvoorbeeld en of je zomaar iemand kunt taggen.”

(14) “Het valt elke keer weer op hoeveel jongeren tussen de 12 en 14 jaar al meegemaakt hebben op internet”, zegt Wolters. “Bijna de helft is weleens benaderd in de privéchat van een game, door een onbekende, die vragen stelt als: Hoe zie je eruit?”

(15) Arjan Stoffels, directeur van vakcollege ISW Irenestraat in Poeldijk, ziet dat leerlingen al een stuk digitaal vaardiger zijn dan tien jaar geleden. “Laatst was er in een klas een mooie discussie. Leerlingen kwamen tot de conclusie dat de komst van digitale middelen ook beperkt: als je je telefoon niet goed instelt, weten vrienden waar je zit. Als je niet binnen een minuut reageert, worden ze boos, ook al ben je aan het eten. Je bent minder vrij.”

noot 1 PO-Raad: vereniging voor het basisonderwijs
noot 2 KNAW: De Koninklijke Nederlandse Akademie van Wetenschappen is een organisatie van topwetenschappers, die de regering adviseert.
noot 3 curriculum: het leerplan van een school of opleiding

Vraag 9 1 punt

Alinea 14 bestaat uit twee uitspraken van Jelte Wolters:
zin 1: “Het valt elke keer weer op hoeveel jongeren tussen de 12 en 14 jaar al meegemaakt hebben op internet.”
zin 2: “Bijna de helft is weleens benaderd in de privéchat van een game, door een onbekende, die vragen stelt als: Hoe zie je eruit?”
Als je een samenvatting van de tekst gaat maken, welke van bovenstaande uitspraken moet je dan opnemen in de samenvatting?

  1. A alleen zin 1
  2. B alleen zin 2
  3. C zin 1 én zin 2
Bekijk het antwoord

Antwoord: A

Vraag 9 in het hele examen

2023, tijdvak 1: Tekst 2

Opgavetekst

Tekst 2 In 2025 proefdiervrij? Nee, die termijn zal Nederland niet halen

(1) In Nederland worden jaarlijks meer dan 400.000 dieren gebruikt voor onderzoek. Het zijn vooral muizen en ratten die worden ingezet voor wetenschappelijk onderzoek of om de risico’s van giftige stoffen te bepalen. Donderdag wijdt het College ter Beoordeling van Geneesmiddelen (CBG) een studiedag aan het terugdringen van het proefdiergebruik voor medicijnen. Dat betreft een op de drie proefdieren. “We gaan gestaag de goede kant op”, zegt Coenraad Hendriksen, een van de sprekers en emeritus hoogleraar1) Alternatieven voor Dierproeven. Maar uitbannen is lastig. “We leven in een hypocriete maatschappij. We willen geen dierproeven, maar wel veilige en werkzame geneesmiddelen.”

(2) Waarom zijn al die proefdieren nodig? “We hebben in Europa in regelgeving vastgelegd aan welke eisen de testen voor die medicijnen en vaccins moeten voldoen, voordat ze worden toegelaten. Dat betekent dat je het al gauw over honderd dieren per test hebt. Je moet toetsen op veiligheid en op werkzaamheid. Soms moet je een nieuw middel vergelijken met bestaande middelen. Bij medicijnen ben je dan klaar, die worden industrieel gemaakt. Maar een vaccin is een biologisch product, dat bevat soms de gedode ziektekiem. Daarom moet je elke partij opnieuw testen.”

(3) Moeten het er zo veel zijn? “Het gebruik is al flink verminderd. Bijvoorbeeld door andere procedures te gebruiken of een slimmere opzet van de test. Het vaccin tegen tetanus bijvoorbeeld testten we vroeger door een dier ermee in te enten en het een paar weken later een hoge dosis van de tetanusbacterie te geven. Overleefde het dier de test, dan was het vaccin werkzaam. Nu nemen we bij ingeënte muizen bloed af en kijken we hoeveel antistoffen erin zitten. Dat scheelt het dier veel leed en bezorgt ons veel meer informatie. En bij vaccins tegen difterie testen we de veiligheid op celkweken. Dan hebben we helemaal geen proefdieren meer nodig.”

(4) Waarom doen we dat dan niet vaker? “Het klinkt gemakkelijker dan het is, want bij andere vaccins begrijpen we het mechanisme niet goed genoeg. We zitten ook met de regelgeving. Is zo’n proefdierloze test bijvoorbeeld wel goed genoeg? Uitgebreide studies zijn nodig om dat te bewijzen. En soms keurt Europa de test goed, maar eist Japan toch de oude dierproef.”

(5) Hoe zit het met alternatieven, zoals organen op een chip? “Dat is een veelbelovende ontwikkeling. Tien jaar terug konden we middelen hooguit op celkweken testen. Met zo’n orgaan op een chip kun je bijvoorbeeld een minilevertje nabootsen en heb je verschillende celtypen bijeen. Dat biedt mogelijkheden, maar heeft tijd nodig. De voormalige staatssecretaris Martijn van Dam heeft eens gezegd dat Nederland in 2025 proefdiervrij zou moeten zijn. We gaan de goede kant op, maar die termijn zullen we niet halen.”

(6) Waarom niet? “Op andere terreinen is het gelukt. In de cosmetica bijvoorbeeld. Cosmetische producten die op dieren zijn getest, mogen in Europa niet meer worden verkocht. Je hebt ook nog het wetenschappelijk onderzoek, naar hartziekten of de ziekte van Alzheimer. Dat is veelal een zoektocht en dus zelfs lastig te standaardiseren. Maar de vraag is ook: wat willen we als maatschappij? We willen naar de tropen kunnen reizen en kunnen beschikken over geteste vaccins die beschermen tegen de infecties die we daar kunnen oplopen. En we willen niet zelf proefkonijn zijn. Dat is dubbel, daar moeten we het als maatschappij over hebben.”

noot 1 emeritus hoogleraar: gepensioneerde professor

naar een artikel van Joep Engels, Trouw, 13 februari 2020

Vraag 17 1 punt

Hendriksen vindt de maatschappij hypocriet als het gaat om dierproeven. Maak duidelijk wat volgens hem tegenstrijdig is. Noteer het antwoord in de uitwerkbijlage. Baseer je antwoord op de informatie uit alinea 6. Gebruik maximaal 25 woorden.

Bekijk het antwoord
  • Noemt beide elementen: (1) wat men wil: een heleboel bewegingsvrijheid, onbekommerd reizen, bescherming tegen infecties, veilige en werkzame vaccins; en (2) wat men er niet voor over heeft: zelf niet lijden onder de gevolgen, geen proefkonijn zijn, niet zelf beperkt worden, geen risico’s lopen (maar dan wel ten koste van een ander dier). (1p)

Beide elementen moeten erin zitten voor het scorepunt. Uit het antwoord moet blijken dat er sprake is van een tegenstelling of tegenstrijdigheid. Als de kandidaat meer dan 25 woorden gebruikt, geen scorepunt toekennen.

Vraag 17 in het hele examen

2022, tijdvak 1: Tekst 1

Opgavetekst

Tekst 1 Moet de smartphone ook in Nederlandse scholen worden verboden?

(1) De Franse overheid heeft vanaf deze maand het gebruik van smartphones op basisscholen en collèges (een middenschool voor leerlingen tot vijftien jaar) verboden. De apparaten zouden de aandacht van scholieren te veel afleiden. Zou zo’n verbod in Nederland ook een goed idee zijn?

(2) Het is een van de speerpunten van het beleid van de Franse onderwijsminister Jean-Michel Blanquer: smartphones in schoolgebouwen zijn voortaan uit den boze. De apparaten leiden volgens hem de aandacht van de tieners af en frustreren daarmee het opdoen van kennis, het primaire doel voor kinderen op school.

(3) In Nederland kan zo’n regel niet door de overheid worden opgelegd; het schoolsysteem is hier minder gereguleerd dan in Frankrijk. Nederlandse scholen mogen zelf bepalen of het gebruik van smartphones op school verboden wordt. Cijfers over hoeveel van de ruim zeshonderd scholen dit verbieden, zijn niet voorhanden.

(4) Hoogleraar onderwijspsychologie Paul Kirschner van de Open Universiteit laat er geen twijfel over bestaan: een smartphone, tablet of laptop in de klas leidt af. “Mensen kunnen niet multitasken”, stelt hij. “We hebben maar één stel hersens. We zijn geen computer met twee of vier of acht verwerkingseenheden. Het maakt daarbij niet uit wat voor geslacht of leeftijd iemand heeft. Als jij met mij praat én tegelijkertijd een e-mail leest, dan neem je niet op wat ik zeg. Dit geldt voor 99,8 procent van alle mensen op de hele wereld.”

(5) Deze redenering gaat trouwens niet op als een van de twee activiteiten een automatisme is, zoals strijken, wandelen of eten. “Maar zodra je over een handeling moet gaan nadenken, dan kun je een van de twee taken die je probeert te doen niet meer adequaat uitvoeren.”

(6) Kirschner is zelf heel resoluut in het verbieden van smartphones en laptops tijdens zijn colleges. “Als je in mijn klas zit, kom je om naar mij te luisteren en niet om interactie te hebben met andere mensen op een andere plek. Bovendien leid je met een flikkerend schermpje ook je buurman of buurvrouw af. Dat is bijna net zo irritant als ongewenst gedwongen worden om mee te roken.”

(7) Als het aan de hoogleraar ligt, dan houden alle scholen hun rug recht en voeren per direct een smartphoneverbod in. “Kinderen, maar ook volwassenen kunnen alle piepjes en pushberichten moeilijk of zelfs niet negeren. Zij voelen zich gedwongen om ernaar te kijken”, legt hij uit. “Dat moet je zeker bij tieners niet gaan stimuleren. Je legt ook geen spuit heroïne voor een junk neer.”

(8) Ook cijfers van de overheid bevestigen dit beeld. Uit een groot, representatief onderzoek van DUO Onderwijsonderzoek & Advies bleek eind vorig jaar dat smartphones in de klas leiden tot lagere cijfers en verminderde taal- en leesvaardigheid bij scholieren op de middelbare school. Vrijwel alle Nederlandse docenten vinden dat hun leerlingen onder schooltijd te veel tijd op sociale media doorbrengen.

(9) De stichting Kennisnet is gespecialiseerd in de relatie tussen onderwijs en moderne technologie. “Ik zie dat scholen er de afgelopen drie jaar steeds beter mee omgaan”, stelt Remco Pijpers, specialist jeugd en media. “Het is belangrijk dat er binnen scholen over wordt gepraat door de directie en docenten én dat er één lijn wordt getrokken. Het werkt niet als er maar één of twee docenten zijn die mobieltjes in het lokaal verbieden.”

(10) Nederlandse scholen proberen een balans te vinden tussen de voor- en nadelen van smartphones, merkt hij. “Nieuwe technologieën bieden ook veel voordelen: denk aan het snel doorgeven van lesstof of roosterwijzigingen. Bovendien moet je kinderen ook klaarstomen voor een samenleving waarin ICT-toepassingen niet meer weg te denken zijn.”

(11) Hij hoort veel verhalen van docenten die soms wat moedeloos worden van de strijd tegen de oprukkende smartphones. “Tegen het leger van verslavingsexperts in Silicon Valley valt eigenlijk niet op te boksen”, stelt Pijpers. “Docenten zijn opgeleid om les te geven, om kinderen te boeien. Maar het is een zeer ongelijke strijd als je het moet opnemen tegen een apparaat dat zo onvoorstelbaar veel niet te negeren impulsen afgeeft.”

(12) Sommige docenten nemen het leren focussen tegenwoordig op in hun lesstof, omdat kinderen dat door hun verslaving aan piepjes en appjes amper meer kunnen. “Maar dit soort grote kwesties kun je niet alleen op het bord van de docenten leggen. De basis van verantwoord smartphonegebruik moet eigenlijk door de ouders worden bijgebracht. Zij beslissen in principe ook wanneer een kind zijn of haar eerste smartphone of tablet krijgt.”

(13) Veel ouders worstelen met deze kwesties, beaamt orthopedagoog1) Riemke Groeneveld. “Ze hebben er een extra opvoedende taak bij gekregen, eentje waar zij zelf als kind geen enkele ervaring mee hebben opgedaan”, stelt ze. “Dat leidt continu tot nieuwe vragen: hoe neem je smartphones mee in de opvoeding? Hoe praat je erover met je kind, hoe ga je ermee om als regels worden overtreden?”

(14) Zoals bij elk onderwerp is het vooral van groot belang om eerlijk met kinderen te blijven communiceren, stelt Groeneveld. “En stel duidelijke regels op die je kunt toetsen. Dat biedt kinderen een handvat om te leren hoe ze met moderne apparatuur moeten omgaan. Bespreek of de smartphone tijdens de uren dat huiswerk wordt gemaakt, weggelegd kan worden. En probeer als de kinderen jong zijn altijd een vorm van toezicht te houden op wat zij precies doen op hun laptop of smartphone. Leg ook uit waarom je dat wilt doen, maak inzichtelijk waarom die regels er zijn. En wellicht het belangrijkste: geef zelf het goede voorbeeld en zit ook niet de hele avond op het schermpje te turen.”

noot 1 orthopedagoog: opvoedkundige gespecialiseerd in kinderproblematiek

naar een artikel van Robbert Blokland op internet (NU.nl), 28 september 2018

Vraag 4 1 punt

Volgens Paul Kirschner kunnen mensen niet multitasken (alinea’s 4 en 5). Toch blijkt dit niet voor alle situaties te gelden.
→ Leg uit wanneer mensen niet kunnen multitasken en wanneer wél.
Gebruik maximaal 40 woorden en noteer je antwoord in de uitwerkbijlage.

Bekijk het antwoord
  • Legt uit dat mensen wel kunnen multitasken als een van de twee taken een automatisme is, en niet kunnen multitasken als ze een handeling doen waar ze over moeten nadenken. (1p)

Het antwoord moet duidelijk het verschil tussen wel kunnen multitasken en niet kunnen multitasken noemen; voorbeelden mogen dat verschil uitleggen. Meer dan 40 woorden: geen scorepunt.

Vraag 4 in het hele examen

2022, tijdvak 1: Tekst 4

Opgavetekst

Tekst 4 Duurzaam leven lukt niet altijd en dat vinden we ‘stom’

(1) Duurzaam leven, we willen wel, maar we doen het niet. Wat korter douchen, een dagje geen vlees eten – zo moeilijk is het niet en toch komt het er vaak niet van. En dat vinden Nederlanders ‘stom’ van zichzelf, blijkt uit onderzoek van Milieu Centraal dat dinsdag verschijnt.

(2) De klimaatspijbelaars van 2019 werd ‘hypocrisie’ verweten: een beter klimaatbeleid eisen en ook naar McDonald’s gaan. Maar ‘wel willen en niet doen’ kun je ook een ‘discrepantie’ noemen, zoals de onderzoekers doen. Marktonderzoeksbureau Motivaction vroeg naar dagelijkse dingen: de vaatwasser op het ecoprogramma zetten, plantaardige melk drinken, plasticafval scheiden, de verwarming ‘s nachts laag zetten, een boodschappentas meenemen, niet langer dan vijf minuten douchen en vegetarisch eten.

(3) Vooral die laatste twee doen de ruim duizend ondervraagden, gemiddeld Nederland, minder vaak dan ze willen: “Ik hou gewoon te veel van douchen. En ik vind vlees heel erg lekker.” Zo verklaren sommige ondervraagden het verschil tussen wens en gedrag. Uit andere uitspraken blijkt dat kleine belemmeringen snel in de weg staan: het ecoprogramma duurt te lang, de rest van het gezin houdt niet van vleesvervangers, plastic scheiden kost te veel ruimte, mijn man is een koukleum, en tja, dat tasje, dat vergeet je weleens.

(4) Wat Nederlanders zelf van die discrepantie vinden, verschilt. 40 procent vindt het stom van zichzelf om geen tasje mee te nemen. Veel minder erg vinden ze dat het niet lukt om minder vlees te eten en plantaardige melk te drinken. 41 procent vindt een maaltijd zonder vlees ‘armoedig’. In noordelijke provincies zelfs 52 procent.

(5) Jongeren (tot 34 jaar) vinden het, meer dan gemiddeld, stom van zichzelf dat ze niet vaker vegetarisch eten. Tegelijkertijd douchen ze langer dan ouderen en vinden ze een zuinige douchekop niet prettig.

(6) “Het kennisniveau lijkt op peil, het in de praktijk brengen blijkt nog lastig en niet naar eigen wens”, concluderen de onderzoekers droog. “Gewoontegedrag veranderen naar gewenst gedrag is moeilijk”, zegt Anne Kluivers, gedragsdeskundige bij Milieu Centraal. “Helemaal als de obstakels van buitenaf komen. Neem afval scheiden: sommige gemeenten maken dat makkelijker dan andere.”

(7) De sociale norm drukt ook. In een omgeving waarin een vleesloze maaltijd armoedig wordt gevonden, is veranderen lastiger. “Zo is dierlijke zuivel zichtbaarder in de supermarkt dan sojamelk. Koemelk is de norm.”

(8) “Om gedrag te veranderen heb je kennis nodig, nieuwe normen en een omgeving die een beetje meewerkt”, zegt Kluivers. De kennis is op peil, nu die andere twee nog. “Het helpt als de overheid met regels de norm stelt. We vinden het inmiddels normaal dat je geen gratis plastic tasje meer krijgt, dus vinden we het ook stommer als we zelf een tas vergeten.”

(9) In het geval van vlees gaan de hakken sneller in het zand, ziet Kluivers ook. Anders dan aan dat plastic tasje, waar we vrij makkelijk afscheid van namen, zijn veel Nederlanders nog erg gehecht aan hun dagelijkse stukje vlees. “Elke dag vlees op tafel laat in sommige groepen zien dat je het goed hebt. Vlees eten is gekoppeld aan diep verankerde sociale waarden.”

(10) “Hoe meer je in het persoonlijk leven komt van mensen, hoe groter de weerstand”, zegt Kluivers. Met een campagne van kleine stapjes probeert Milieu Centraal, dat burgers adviseert over duurzame keuzes, daarom gedrag te veranderen. Dus niet: word allemaal veganist, maar ‘probeer eens een dagje geen kaas’. Niet: doe de auto weg, maar ‘doe een dagje boodschappen op de fiets’. In de hoop dat een dagje 150 dagen worden. “Als je het een dagje doet, zie je dat het kan. Als je het drie maanden doet, wordt het een gewoonte.”

naar een artikel van Martine Kamsma, NRC Next, 11 februari 2019

Vraag 31 2 punten

“Het kennisniveau lijkt op peil” (regel 56)
→ Welke twee andere factoren dragen bij aan gedragsverandering volgens de alinea’s 6, 7 en 8? Noteer je antwoord in de uitwerkbijlage. Gebruik per factor maximaal 6 woorden.

Bekijk het antwoord
  • Noemt een meewerkende omgeving (geen obstakels van buitenaf). (1p)
  • Noemt nieuwe normen (geen (drukkende) sociale norm). (1p)

Als de kandidaat meer dan 6 woorden per factor gebruikt, 1 scorepunt in mindering brengen op de behaalde score.

Vraag 31 in het hele examen

Vraag 32 2 punten

Het is moeilijker om afscheid te nemen van vlees dan van de plastic tasjes, blijkt uit alinea 9.
→ Leg uit hoe dat verschil veroorzaakt wordt. Baseer je antwoord op de alinea’s 8, 9 en 10. Vul de zinnen in de uitwerkbijlage aan en gebruik maximaal 15 woorden per zin.
Het is lastig afscheid te nemen van vlees, omdat ...
Het was niet moeilijk om afscheid te nemen van plastic tasjes, omdat ...

Bekijk het antwoord
  • Eerste zin: het is lastig afscheid te nemen van vlees, omdat we gehecht zijn aan (het eten van) vlees, vlees eten een bepaalde status heeft, vlees eten laat zien dat je het goed hebt, of vlees eten gekoppeld is aan diep verankerde sociale waarden. (1p)
  • Tweede zin: het was niet moeilijk om afscheid te nemen van plastic tasjes, omdat we daar niet aan gehecht zijn, dit minder ingrijpend is voor ons dagelijks leven, dit niet langer de (sociale) norm is, of de overheid met regels de nieuwe norm stelt. (1p)

Bij het tweede element alleen (een) voorbeeld(en) gebruiken: geen scorepunt. Meer dan 15 woorden per zin: 1 scorepunt in mindering brengen op de behaalde score.

Vraag 32 in het hele examen

Vraag 33 1 punt

In alinea 10 staat dat Milieu Centraal met ‘een campagne van kleine stapjes’ ons gedrag probeert te veranderen.
Waarom kiest Milieu Centraal voor kleine stapjes?

  1. A omdat bij grote stappen te veel mensen zouden worden overgeslagen
  2. B omdat het hebben van grote verwachtingen juist vaak teleurstellend kan uitpakken
  3. C omdat kleine, positieve ervaringen kunnen leiden tot verandering op lange termijn
  4. D omdat mensen het niet accepteren als in hun persoonlijk leven wordt ingegrepen
Bekijk het antwoord

Antwoord: C

Vraag 33 in het hele examen

2022, tijdvak 3: Toetsen verdrijven onze pen

Opgavetekst

Tekst 4 Toetsen verdrijven onze pen

(1) Van grotbeschilderingen tot de moderne smartphone: hoe wij onze gedachten en emoties uiten, is drastisch veranderd. Inmiddels zijn we steeds afhankelijker van het toetsenbord.

(2) De eerste vorm van het handschrift zou meer dan 5000 jaar geleden in Mesopotamië zijn uitgevonden. Een zeer lange weg voltrok zich via kleitabletten, papier, houtskool, verf en inkt en uiteindelijk gingen we de pen gebruiken. En nu, door de telkens evoluerende technologie, vervangen we die degelijke pen door gadgets en toetsen.

(3) In sommige landen wordt het gebruik van nieuwe technologieën op overheidsniveau breed ondersteund. Zo zijn sinds 2013 handschriftlessen op school niet langer verplicht. Hetzelfde gebeurde in 2016 in Finland, waar schrijven in het nationaal onderwijs geen onderdeel meer is.

(4) “Studenten hebben geen tijd om snel het ouderwetse handschrift te leren, dus is het voor hen helemaal niet nuttig”, meldde Minna Harmanen van de Finse Nationale Raad voor Onderwijs daarover. Volgens meerdere onderzoeken leidt het stoppen van leren schrijven echter bij de meerderheid van de studenten tot slechter uit het hoofd leren en begrijpen.

(5) “Studenten die met de hand aantekeningen maken, blijken het leermateriaal beter te onthouden. Dit omdat ze gedwongen worden zich er beter in te verdiepen, om het met hun eigen woorden te zeggen. Nu kunnen ze niet snel genoeg meer schrijven om het te snappen”, legt Daniel Oppenheimer, schrijver en psychologie-deskundige aan de Amerikaanse Carnegie Mellon Universiteit, uit. “Schrijven gaat veel langzamer dan typen. Dat betekent dat je er meer tijd aan besteedt, wat meestal beter is voor het onthouden. Het is niet het schrijven op zich dat ons helpt dingen te onthouden, maar meer het feit dat je je meer en langer concentreert op dat wat we uit het hoofd willen leren.”

(6) Bovendien bevorderen het permanente gebruik van technologie en het vertrouwen daarop de kennis van taal bepaald niet. Ana del Carmen del Pino, lerares Engels, zegt: “Volgens mijn ervaren collega’s die taal- en literatuurlessen geven, schrijven de studenten van vandaag veel slechter dan de generaties daarvoor. Ze maken meer spelfouten en hun gevoel voor taal is van een zeer laag niveau. Dit komt doordat schrijven voor hen geen gewoonte meer is. Ze hebben er in hun dagelijks leven geen behoefte aan en hebben het niet nodig. Ze zijn voornamelijk nog bezig met het digitaal schrijven van korte berichtjes, zonder leestekens te gebruiken.”

(7) De lerares Engels vertelt over een basisschoolleerling die heeft leren lezen door slechts video’s te kijken en te gamen. Hij is in staat om alle letters te herkennen, er woorden van te vormen en de betekenis ervan te weten. Zijn ontwikkeling was van een hoog niveau. Maar toen hij een paar jaar later naar de middelbare school ging, werd hij met allerlei moeilijkheden geconfronteerd. Het onderwijs werd heel lastig, omdat hij geen motoriek heeft voor de traditionele vorm van schrijven.

(8) Desalniettemin is het moderne typen in de praktijk uiterst nuttig en belangrijk. Ten eerste is het tegenwoordig bijna onmogelijk om je een specialist voor te stellen, die niet kan typen. Daarnaast is typen volgens Oppenheimer gewoon sneller, maar ook completer. Een getypte tekst is vaak makkelijker te lezen en het is simpeler om zo’n tekst te zoeken. Bovendien is het gebruik van moderne technologieën uiterst efficiënt voor mensen met leerproblemen en dyslexie.

(9) “Typen is belangrijk voor mensen met motorische coördinatieproblemen, zoals dyspraxie. Het indrukken van een toets is voor hen veel gemakkelijker en minder pijnlijk dan het schrijven van een hele brief”, zegt Meredith Cicerchia, taalonderzoeker en redacteur van ‘Read and Spell Blog’. Er wordt geschat dat een op de tien mensen een of andere vorm van dyslexie heeft. Al deze mensen worstelen met het goed kunnen lezen van woorden.

(10) “Het kunnen aanraken van een toets kan helpen bij het vinden van de juiste letters. Je kunt woorden maken door een reeks van spierbewegingen. Steeds opnieuw iets typen zorgt voor een automatisch patroon. Je handen typen het woord zonder dat de dyslectische persoon hoeft na te denken over hoe hij of zij het moet spellen. Dit, en het feit dat je bij het ‘schrijven’ op de computer spellingscontrole hebt, zijn cruciaal voor mensen die worstelen met het handschrift”, vindt Cicerchia. “Zij produceren vaak met de hand geschreven werk dat hun intelligentie of volledige woordenschat totaal niet weerspiegelt. Simpelweg omdat ze geen woorden willen gebruiken die ze fout zouden kunnen spellen. Door te typen, kunnen mensen met dyslexie vrijer schrijven en daardoor presteren zij beter in de klas en tijdens hun carrière.”

(11) Sara Fernandez, lerares in het speciaal onderwijs, ontdekte dat het gebruik van nieuwe technologieën belangrijke positieve gevolgen heeft voor leerlingen. “We kunnen het leren schrijven aantrekkelijker maken door middel van leuke en ludieke spelletjes. Op die manier trekken we de aandacht van de leerlingen en kunnen we ze motiveren. Voor sommigen werkt de traditionele vorm niet en is het gebruik van gadgets de enige manier om te communiceren via schrijven. Ik ken talloze leerlingen die veel meer vertrouwd zijn met het gebruiken van een toetsenbord dan met het handschrift.”

(12) Het is echter nog onduidelijk of het handschrift moet of gaat verdwijnen. Experts zoeken momenteel naar een manier om de voordelen van zowel het ouderwetse schrijven als het toetsenbord te kunnen combineren. Oppenheimer besluit: “Het is moeilijk om te beweren dat typen geen steeds noodzakelijkere vaardigheid is. We moeten het dus wel leren, maar er zitten maar 24 uren in een dag. Ik denk dat het handschrift waardevol is, maar als ouders en leraren andere dingen belangrijker vinden, kan ik daar moeilijk kritiek op hebben.”

naar een artikel in Metro, 28 januari 2020

Vraag 26 1 punt

Volgens alinea 3 steunen sommige landen het gebruik van nieuwe technologie op school. → Wat zou volgens alinea 4 een reden zijn om dat juist niet te doen? Noteer je antwoord in maximaal 20 woorden in de uitwerkbijlage.

Bekijk het antwoord
  • Noemt als reden dat studenten slechter uit het hoofd leren en begrijpen, doordat het stoppen van het leren schrijven ervoor zorgt. (1p)

Als de kandidaat meer dan 20 woorden gebruikt, het scorepunt niet toekennen. Woorden tot aan het eigenlijke antwoord tellen niet mee als de kandidaat de vraag eerst herhaalt. Gedeelten tussen haakjes hoeven niet voor te komen.

Vraag 26 in het hele examen

Vraag 27 1 punt

Waarom onthouden studenten de leerstof beter als zij met de hand schrijven? In alinea 5 staan twee zinnen die antwoord geven op deze vraag. Citeer een van deze zinnen.

Bekijk het antwoord
  • Citeert een van de volgende zinnen: “Dit omdat ze gedwongen worden zich er beter in te verdiepen, om het met hun eigen woorden te zeggen.” of “Het is niet het schrijven op zich dat ons helpt dingen te onthouden, maar meer het feit dat je je meer en langer concentreert op dat wat we uit het hoofd willen leren.” (1p)

Als de kandidaat meer of minder citeert, het scorepunt niet toekennen.

Vraag 27 in het hele examen

Vraag 28 1 punt

In alinea 6 zegt Ana del Carmen del Pino dat de taalvaardigheid van studenten achteruitgaat. Waarom is dat zo, volgens haar?

  1. A Studenten hebben een zeer laag taalniveau.
  2. B Studenten maken meer spelfouten dan vroeger.
  3. C Studenten schrijven alleen nog maar korte, digitale berichten.
  4. D Studenten zijn niet meer gewend om te schrijven.
Bekijk het antwoord

Antwoord: D

Vraag 28 in het hele examen

Vraag 30 2 punten

Oppenheimer kan zich geen specialist voorstellen die niet kan typen. → Welke vijf voordelen van typen noemt hij in alinea 8? Noteer je antwoord in de uitwerkbijlage.

Bekijk het antwoord
  • Noemt de vijf voordelen van typen uit alinea 8: 1. typen is sneller; 2. typen is completer; 3. een getypte tekst is makkelijker te lezen; 4. een getypte tekst is simpeler om te zoeken; 5. typen is efficiënt voor mensen met leerproblemen en dyslexie. (2p)

Vijf elementen goed: 2 punten. Drie of vier elementen goed: 1 punt. Twee of minder elementen goed: 0 punten. Als de kandidaat per nummer meerdere voordelen opschrijft, wordt alleen het eerstgenoemde antwoord beoordeeld. Gedeelten tussen haakjes hoeven niet voor te komen.

Vraag 30 in het hele examen

2021, tijdvak 1: Als je puber te laat naar bed gaat

Opgavetekst

Tekst 4 Als je puber te laat naar bed gaat

(1) De schooldag is nog maar net begonnen, maar de leerlingen lijken al doodmoe. Sommigen liggen voorover op hun tafeltjes. De docenten vinden het maar niets en foeteren inwendig op de smartphones, ongemotiveerde jeugd en al te tolerante ouders. Ze realiseren zich vaak niet dat ouders en pubers er echt wel iets aan proberen te doen.

(2) Maar pubers op tijd naar bed laten gaan, leidt bij veel gezinnen tot conflicten. En ’s morgens is het weer een strijd om ze op tijd hun bed uit te krijgen. Ouders zetten soms wel twee of drie wekkers, flink ver van het bed van hun kind. Alleen helpt dat geen zier, want de pubers draaien zich om en zijn weer vertrokken. De ouders weten zich lang in te houden, maar roepen uiteindelijk geërgerd: “Ga nou toch op tijd naar bed, dan kun je ook eerder opstaan!”

(3) Jammer voor hen, maar ze zitten er hoogstwaarschijnlijk naast. Naar het slaappatroon bij pubers zijn al heel wat onderzoeken gedaan en de uitkomsten daarvan zijn vrijwel gelijk: bij pubers valt de melatoninepiek – dus het moment waarop het gehalte van dit ‘slaaphormoon’ in het bloed stijgt – twee uur later dan bij volwassenen.

(4) Dat is bij veel zoogdieren zo, maar bij ons maken smartphones en andere beeldschermen dat probleem groter. Toen wij jong waren, lagen we met een zaklamp onder de dekens te lezen. Nu communiceren jongeren via appjes en videogames. Al na twee uur blootstelling aan het blauwe licht van schermpjes is de melatoninespiegel met 22 procent gedaald.

(5) Als pubers op vakantie minder apparaten gebruiken en dus hun biologische klok meer volgen, dan maken ze nachten van wel negen of tien uur. Die hoeveelheid slaap hebben ze ook echt nodig om uitgerust op te staan en goed te kunnen functioneren. Als ze na de vakantie weer op tijd moeten opstaan om naar school te gaan, missen ze twee à drie uur slaap per nacht. En eerder gaan slapen lukt dus niet, vanwege die op hol geslagen melatoninespiegel. Als het al lukt om ’s ochtends op tijd op school te komen, dan zit die slaapverwekkende melatonine nog altijd in hun hersenen en daar is niets tegen te beginnen. Een volwassene die om zeven uur ’s morgens opstaat, heeft daar geen last van en denkt al snel dat die slaperige puber zich aanstelt.

(6) Hoe vroeger een tiener moet opstaan, hoe beroerder hij het op school doet. De vermoeidheid heeft namelijk invloed op zijn leerprestaties, zijn geheugen en natuurlijk ook op zijn motivatie, blijkt uit onderzoek. De cijfers van zevenduizend middelbare scholieren stegen in de Amerikaanse staat Minnesota aanzienlijk nadat de start van de lessen was verschoven van 7.30 uur naar 8.40 uur. En in Kentucky zagen de middelbare scholen die een uur later begonnen de werklust en de studieresultaten met sprongen toenemen.

(7) De Amerikaanse sociaal psycholoog en slaapexpert James B. Maas zei het zo: “Onze hersenen kunnen niet zonder slaap. Een tekort daaraan leidt tot aanzienlijk slechtere prestaties. Vermoeidheid moeten we vooral niet verwarren met luiheid.” Alle pubers zouden het recht moeten krijgen om onder optimale omstandigheden te leren. Dus laten we het oude gezegde ‘Die geleerd wil worden, moet vroeg opstaan’ vervangen door ‘Sta laat op, dan gaan je cijfers omhoog’.

naar een artikel van Isabelle Filliozat, Psychologie Magazine 4-2018

Vraag 35 1 punt

De schrijfster gebruikt informatie uit twee onderzoeken en zij citeert een deskundige. Met welk doel gebruikt zij deze informatie en citaten?

  1. A om de boodschap over dit onderwerp te ondersteunen
  2. B om de verdeeldheid over dit onderwerp te laten zien
  3. C om een discussie over dit onderwerp te beginnen
  4. D om haar eigen mening over dit onderwerp te kunnen geven
Bekijk het antwoord

Antwoord: A

Vraag 35 in het hele examen

2021, tijdvak 2: De wereld is dol op het Nederlandse ‘niksen’, maar doen we dat wel?

Opgavetekst

Tekst 1 De wereld is dol op het Nederlandse ‘niksen’, maar doen we dat wel?

(1) Ineens is er wereldwijd belangstelling voor het fenomeen ‘niksen’. In Nederland zijn we, als we internationale media moeten geloven, massaal aan het niksen: lekker naar opdrogende verf kijken, uit het raam staren of uren in een warm bad dobberen. Herkenbaar? Niet echt. Maar toch zouden we het vaker moeten doen.

(2) Na het Deense ‘hygge’ (knusheid), het Zweedse ‘lagom’ (voldoende is goed genoeg) en ‘friluftsliv’ (buitenleven) en het Japanse ‘ikagai’ (reden van bestaan) zijn de Amerikanen op een nieuw fenomeen gestuit: het Nederlandse ‘niksen’.

(3) “Niksen is eigenlijk dat je even geen doel hebt”, stelt Jelle Hermus, auteur van het populaire boek ‘Steeds Leuker’. Volgens de schrijver is het ontzettend belangrijk dat mensen af en toe een lege agenda hebben. Het komt steeds minder voor. “Het is helemaal niet leuk om ‘niks doen’ op Instagram te zetten”, grapt hij cynisch. “Dus voelen vooral jongeren steeds de drang om ‘iets te ondernemen’. Met als gevolg dat een burn-out op de loer ligt.”

(4) Beter is het om af en toe een vrije dag te nemen zonder enig doel. “Ik doe dat sinds anderhalf jaar en neem me elke keer voor om geen vooropgezet plan te hebben voor die dag. Dus geen afspraak met mezelf om te tuinieren, stofzuigen of de was te doen. Heerlijk, want dan stel ik mezelf ook niet teleur als ik tot niets kom. Zo kom ik tot rust.”

(5) “We moeten wat beter naar dieren kijken. Zoals katten, die dagenlang in een hangmatje naast de verwarming liggen te soezen. Slim, want zo sparen ze hun energie. Ook chimpansees nemen de tijd om in hun nest te rusten. Het is niet alleen ideaal, maar ook nog eens effectief”, legt bioloog Patrick van Veen uit. “We hebben het simpelweg nodig voor het verteren van ons voedsel en voor het herstarten van de hersenen”, aldus Van Veen. “Eten, drinken, ademen én slapen zijn basisbehoeften. Die moeten we in acht nemen, anders gaat het niet goed.”

(6) Nederlanders zijn weliswaar goed in niksen, ze schamen zich er ook een beetje voor. “Dus combineren we het vaak met een bezigheid waar weinig hersenactiviteit voor nodig is”, stelt de bioloog. “Er is toch weinig zo rustgevend als op de wc even de sociale media langslopen. Je scrolt, swipet en liket zonder dat je er veel moeite voor moet doen. Dat is ook niksen, wat mij betreft.”

(7) Carolien Hamming, stresscoach, raadt niksen vaak aan aan patiënten met burn-outklachten. “Het zit immers helemaal niet in onze calvinistische1) volksaard om te luieren. We worden opgevoed met het idee dat we ons altijd nuttig moeten maken.”

(8) Maar in vergelijking met andere nationaliteiten zijn Nederlanders gezegend met veel eigen uurtjes, blijkt uit een onderzoek van het Sociaal en Cultureel Planbureau. Per saldo besteden Nederlanders op een dag minder tijd aan verplichtingen, zoals werk of zorg, dan inwoners van andere Europese landen. En een vierdaagse werkweek is hier, in tegenstelling tot andere landen, heel normaal, terwijl we gemiddeld wel vijfentwintig vakantiedagen per jaar hebben. Amerikanen en Canadezen daarentegen moeten het met een schamele zestien dagen doen.

(9) Nederlands of niet, Hamming pleit wel voor het ‘lekker niksen’. Door de komst van internet en oneindig veel televisiezenders staan we altijd ‘aan’. “Het is goed om ook af en toe helemaal ‘uit’ te staan. Als het je thuis niet lukt, ga je lekker naar een wellnessoord. Laat je masseren en nip aan je theetje. Dan kun je pas echt goed niksen.”

noot 1 calvinistisch: hardwerkend en sober

naar een artikel van Renske Baars, Algemeen Dagblad, 26 januari 2018

Vraag 4 1 punt

In alinea 7 spreekt Hamming over onze calvinistische (hardwerkende) volksaard. Hoe wordt deze volksaard in alinea 8 enigszins tegengesproken? door middel van

  1. A een overzicht van de vrije uren in andere landen dan Nederland
  2. B een voordeel van de verplichtingen en taken van Nederlanders
  3. C redenen voor burn-outklachten bij inwoners van andere landen
  4. D voorbeelden van de vele eigen uurtjes die Nederlanders hebben
Bekijk het antwoord

Antwoord: D

Vraag 4 in het hele examen

Tekstfragment Ons Nederlandse ‘niksen’ is een trend in het buitenland

(1) Is niksen voor jou een eitje? Lucky you! Want voor veel mensen is het moeilijker dan gedacht. Ook in Nederland lijkt het alsof alles almaar productiever en effectiever moet. Daar komt nog bij dat er zo veel leuke dingen te doen en te zien zijn. Om te beginnen al op je mobiele telefoon. Die rustmomenten die je vroeger automatisch had op een dag, moet je nu zelf gaan inroosteren. Best moeilijk, als je bedenkt dat het ook nog steeds niet echt heel cool is om te zeggen dat je in het weekend ‘niks’ hebt gedaan.

(2) “Wat niksen zo toegankelijk maakt,” stelt Olga Mecking in het Amerikaanse tijdschrift Woolly Magazine, “is dat je er zo weinig voor nodig hebt. Je hoeft geen dekens klaar te leggen en kaarsen aan te steken, zoals bij hygge. En je hoeft jezelf ook geen bewustwordingstechnieken aan te leren, zoals bij mindfulness. Je kunt het overal doen en je gedachten mogen lekker zwabberen. Het komt gewoon neer op heerlijk niks doen.”

(3) “Het enige wat je moet doen, is die innerlijke stem de mond snoeren die fluistert dat je wat nuttigs moet gaan doen. En dat maakt niksen alsnog best moeilijk”, concludeert Mecking.

naar een artikel op internet (evajinek.kro-ncrv.nl)

Vraag 7 1 punt

De schrijver van het tekstfragment stelt dat niksen voor veel mensen moeilijk is, mede doordat er zo veel leuke dingen te doen en te zien zijn, zoals op je mobiele telefoon.
Zou bioloog Patrick van Veen (alinea’s 5 en 6 van de hoofdtekst) het eens zijn met de schrijver van het tekstfragment? Vul de zin in de uitwerkbijlage aan en licht je antwoord toe.

Bekijk het antwoord
  • Geeft aan dat Van Veen het oneens is (zou het niet eens zijn) met de schrijver, omdat: hij het langslopen van sociale media (op je mobiele telefoon) rustgevend vindt; / hij vindt dat scrollen, swipen en liken (op je mobiele telefoon) weinig moeite kost (en dat is ook niksen); / hij vindt dat je gedachteloos en zonder veel moeite gebruik kunt maken van je mobiele telefoon; / hij vindt dat er weinig hersenactiviteit nodig is voor het langslopen van sociale media (op je mobiele telefoon) / voor het scrollen, swipen en liken (op je mobiele telefoon). (1p)

Voor toekenning van het scorepunt moet de kandidaat aangeven dat Van Veen het oneens is en moet de kandidaat een toelichting geven. Als de kandidaat alleen antwoordt ‘Dat is ook niksen’, geen scorepunt toekennen.

Vraag 7 in het hele examen

Vraag 8 1 punt

Stresscoach Hamming (alinea 9 van de hoofdtekst) meent dat je naar een wellnessoord kunt gaan om te niksen. Olga Mecking (tekstfragment) zou daar iets tegenin kunnen brengen.
Welke beweringen in de uitwerkbijlage zouden van Mecking kunnen zijn volgens de informatie in het tekstfragment? Zet bij elke bewering een kruis in de juiste kolom (wel of niet).

  • Bij een wellnessoord zijn altijd andere mensen aanwezig. Niksen kun je het best in je eentje doen.
  • Het verblijf in een wellnessoord vereist slippers, een handdoek en een badjas. Voor niksen zijn die spullen juist niet noodzakelijk.
  • Voor een uitstapje naar een wellnessoord moet je allerlei zaken regelen. Dat is geen niksen.
Bekijk het antwoord
  • Kruist bij alle drie de beweringen de juiste kolom aan: de eerste bewering niet (niet van Mecking), de tweede wel, de derde wel. (1p)

Alle antwoorden moeten juist zijn voor toekenning van het scorepunt.

Vraag 8 in het hele examen

Vraag 9 2 punten

Zowel de hoofdtekst ‘De wereld is dol op het Nederlandse ‘niksen’, maar doen we dat wel?’ als het tekstfragment geeft verschillende redenen voor het feit dat we niksen niet zo gemakkelijk vinden als het klinkt.
Welke drie van onderstaande redenen worden in beide teksten genoemd? Noteer de nummers van deze redenen in de uitwerkbijlage.
1 Niks doen heeft een negatief imago.
2 Mensen moeten steeds harder en sneller werken.
3 De meeste mensen hebben het gevoel dat ze iets nuttigs moeten doen.
4 Sociale media zorgen ervoor dat je weinig rust krijgt.
5 Om goed te kunnen niksen, moet je eerst tijd vrijmaken.

Bekijk het antwoord
  • Noemt de nummers 1, 3 en 5: 1 Niks doen heeft een negatief imago; 3 De meeste mensen hebben het gevoel dat ze iets nuttigs moeten doen; 5 Om goed te kunnen niksen, moet je eerst tijd vrijmaken. (2p)

Indien drie goed: 2 punten. Indien twee goed: 1 punt. Indien één of geen goed: 0 punten. Wanneer de kandidaat de bijbehorende tekst bij de reden uitschrijft in plaats van alleen het nummer, dan geldt dit ook als een juist antwoord.

Vraag 9 in het hele examen

2021, tijdvak 2: Gun je kind ook eens een teleurstelling

Opgavetekst

Tekst 2 Gun je kind ook eens een teleurstelling

(1) Afgelopen september spanden ouders in Abcoude een rechtszaak aan tegen de basisschool van hun 7-jarige dochter. De reden was onenigheid over de klassenindeling. Het meisje wilde graag bij haar vriendinnen in de groep en bovendien waren de ouders bezorgd dat het pientere kind niet genoeg zou worden uitgedaagd in de klas waarin ze was geplaatst.

(2) Deze ouders lieten de zaak vallen toen ze merkten dat ze de anonimiteit van hun dochter in de pers niet konden garanderen. Zij zijn een voorbeeld van het toenemend aantal vaders en moeders die de school van hun kinderen voor de rechter dagen. Rechtsbijstandsverzekeringen meldden onlangs dat het percentage onderwijszaken flink stijgt. Zij zijn wat de Deense psycholoog Bent Hougaard ‘curlingouders’ noemt: overbeschermende ouders die alle obstakels voor de voeten van hun kinderen proberen weg te vegen, net zoals in de curlingsport met bezems de baan wordt vrijgehouden. Hougaard waarschuwt dat deze kinderen zich daardoor niet volwaardig kunnen ontwikkelen.

(3) Curlingouders gaan op hoge poten naar school om iets voor hun kind af te dwingen of recht te zetten; ze komen bij juffen en meesters om ieder wissewasje verhaal halen. Ze bemoeien zich langs de lijn met de corrigerende aanwijzingen van de coach en de scheidsrechter, mengen zich in de ruzies van hun kinderen met anderen, bellen woedend op als hun dochter op een feestje een kinderfilm heeft gezien waarvan ze voor het slapengaan moest huilen.

(4) Dat ‘curlinggedrag’, vaak onbewust en met de beste bedoelingen, komt volgens deskundigen voort uit het toenemend streven van ouders om hun kinderen tegenslag en teleurstelling te besparen. Socioloog Herman Vuijsje en journalist Anneke Groen constateren in hun recentelijk gepubliceerde boek Eindeloos ouderschap dat ouders nooit eerder zo bezorgd waren om en toegewijd waren aan hun kinderen. Ouders zijn assertiever, geloven in maakbaarheid, hebben minder kinderen en voelen zich verantwoordelijker voor hun geluk. “Bovendien moet alles leuk zijn”, zegt pedagoog Marina van der Wal. “Ouders willen vooral leuke opvoeders zijn.”

(5) Een van de consequenties, zeggen deskundigen, is toenemend ongemak om grenzen aan kinderen te stellen. Ontwikkelingspsycholoog Marga Akkerman heeft dat de laatste twintig jaar radicaal zien veranderen. “Regels handhaven kan voor teleurgestelde gezichten zorgen”, zegt ze. “Kinderen wenden zich van je af, worden boos, gaan huilen. Dat is ongemakkelijk. Ouders willen graag vriendjes blijven met hun kinderen en geven daardoor sneller toe.”

(6) Wat ouders te weinig beseffen, is dat hun gepamper de ontwikkeling van de zelfredzaamheid van kinderen in de weg staat. Van tegenslag kunnen opgroeiende kinderen iets opsteken, of het nu gaat om een nederlaag op het sportveld, een tegenvallend schoolresultaat of ruzie met vriendjes. “Als ouders taken weghouden bij hun kind, ontnemen ze het de mogelijkheid om te leren”, zegt neuropsycholoog en hersenwetenschapper Jelle Jolles, auteur van Het tienerbrein. “Voor de ontwikkeling van kinderen en tieners is het essentieel dat ze veel ervaringen en kennis opdoen. Als een ouder de problemen oplost, kan de jongere de situatie niet zelf aanpassen. Hij kan die oplossingen niet in de hersenen opslaan en zich deze op een later moment dan ook niet herinneren.”

(7) Daarom is het volgens Jolles zo belangrijk dat kinderen de gelegenheid krijgen om een blauwtje te lopen, een beetje verdriet te hebben, een beetje pijn te hebben, een beetje eenzaam te zijn. “Ook negatieve ervaringen zorgen voor zelfinzicht, voor zelfregulatie1) en voor empathie2) met anderen. Het helpt ze om stevige volwassenen te worden. Doe je dat niet, dan kweek je óf angstige óf luie kinderen, die verwachten dat anderen dingen voor hen doen.”

(8) Volgens Marina van der Wal blijven kinderen die niet hebben geleerd tegenslag als leerproces te gebruiken, onbewust heel hard ‘mammie’ of ‘pappie’ roepen als het tegenzit. “Ik denk dat ze daardoor gevoeliger worden voor spanning.”

(9) Als kinderen leren om moeilijke situaties zelf op te lossen, levert dat een gevoel van vertrouwen in eigen kunnen op. “Controle kunnen nemen op grond van inzicht in jezelf is cruciaal om later stevig in je schoenen te staan”, zegt Jolles.

(10) Meer vrijlaten dus, die kinderen. Zelf de gelegenheid geven om foutjes te maken. Ouders zouden daarom hun focus moeten verleggen van het nú leuk en gezellig houden naar het zelfstandig maken van kinderen. “Op het moment dat je een baby in je armen houdt, moet je eigenlijk al het beeld voor ogen hebben van een 21-jarige adolescent die het huis uitgaat”, stelt Marina van der Wal radicaal. “Als ouder zou je steeds bezig moeten zijn met: ‘Wat zou dit kind op dit moment zelfstandig moeten kunnen?’ Maar we denken in onze cultuur tegenwoordig te veel in het hier-en-nu, en te weinig op de lange termijn.”

(11) Moeten ouders hun kinderen dan maar helemaal loslaten? Dat ook weer niet. Jolles vergelijkt het begeleiden van kinderen naar zelfstandigheid met hen leren lopen en fietsen. Eerst een loopwagentje geven, zijwieltjes monteren, handje vasthouden, zadel vasthouden en dan pas loslaten. Als kinderen ouder worden, neemt praten die sturende rol over.

(12) Volgens Jolles is feedback van ouders immens belangrijk voor kinderen, zeker voor tieners. Niet het soort gesprek waarin ouders de oplossingen voorschotelen, maar open vragen stellen over hoe het kind iets heeft aangepakt of wil gaan aanpakken. Bijvoorbeeld: ‘Lastige situatie, wat zijn jouw gedachten daar nou over?’ Of: ‘Wat maak je hieruit op?’

(13) Die feedback zorgt er volgens Jolles voor dat de tiener eerdere ervaringen kan bijslijpen. “En die kleine aanpassingen worden steeds in de hersenen opgeslagen in de vorm van veranderingen in complexe hersennetwerken, net als met fietsen vroeger. Daardoor blijven de ervaringen beschikbaar voor gebruik op een later moment. Ouders moeten de route van hun kinderen niet willen lopen, maar ze kunnen wel helpen de weg te wijzen.”

noot 1 zelfregulatie: het vermogen je emoties te regelen en je eigen gedrag te kunnen sturen
noot 2 empathie: inlevingsvermogen, medeleven

naar een tekst van Annemiek Leclaire, NRC, 15 december 2017

Vraag 20 1 punt

In alinea’s 12 en 13 gaat Jolles in op het geven van feedback door ouders. Waarom is dit volgens hem zo belangrijk voor tieners? omdat feedback uiteindelijk leidt tot

  1. A continue aanpassingen in de hersennetwerken van jongeren
  2. B ervaringen die op een later moment gebruikt kunnen worden
  3. C gesprekken met open vragen in plaats van voorgeschotelde oplossingen
  4. D zelfredzame kinderen die hun leven invulling geven zonder hun ouders
Bekijk het antwoord

Antwoord: B

Vraag 20 in het hele examen

2021, tijdvak 2: Nooit meer in de rij voor de kassa?

Opgavetekst

Tekst 4 Nooit meer in de rij voor de kassa?

(1) Hatsiekidee, een kopje koffie van het huis. Bied studenten iets gratis aan en ze doen wat je van hen vraagt. Dat is de redenering van Erwin Binneveld, eigenaar van Spar University (supermarkt) in de Hogeschool Utrecht. Sinds woensdag wil Binneveld dat zijn klanten zelf hun boodschappen scannen én zelf afrekenen met hun mobiele telefoon. De studenten krijgen een kopje koffie en zijn sneller klaar, Spar bespaart kosten en, als de kassa’s ooit helemaal weg kunnen, vierkante meters.

(2) Met vallen en opstaan experimenteert een hele rij detailhandelaren, techneuten en financiële dienstverleners met oplossingen voor vermeende ongemakken in het dagelijkse betalingsverkeer. Het doel lijkt het overweldigende succes te evenaren van contactloos pinnen, dat sinds zijn introductie in 2013 gestaag contant geld verdringt als voornaamste betaalmiddel. Het laboratorium voor al die nieuwe betaalmethoden is de detailhandel en in het bijzonder de supermarkt.

(3) Zo kunnen klanten van veel vestigingen van Albert Heijn To Go al langer zelf hun boodschappen met de mobiele telefoon scannen. Toch eindigt die klus nu nog aan een (onbemande) kassa waar de klant de inhoud van zijn mandje met een pinpas moet afrekenen.

(4) Spar University, die zeven vestigingen heeft op Nederlandse universiteiten en hogescholen, gaat nu een stapje verder door de kassa helemaal uit het proces te verwijderen. Klanten betalen via de bekende betaalapp Tikkie. Wel moeten klanten daarna langs een scanner om de code te laten zien die ze bij het afrekenen op hun mobiel hebben ontvangen. Als straks steeds meer klanten overgaan op kassaloos betalen, dan ontstaan bij die scanner ongetwijfeld opnieuw wachtrijen.

(5) Vanaf de zomer zet Albert Heijn To Go de volgende stap: winkelen zonder enig betaalmoment. Tijdens het winkelen tikt de klant met zijn op naam gestelde ‘tap-to-go’-pas of met zijn mobiel tegen de prijskaartjes van de gekochte artikelen en loopt daarna doodleuk naar buiten. Tien minuten later schrijft Albert Heijn het geld van de betaalrekening af. Een Amsterdamse vestiging wordt de eerste, de andere 75 Albert Heijn To Go’s moeten in de maanden daarna volgen.

(6) Spar University-eigenaar Binneveld zegt dat het kassaloos betalen nu nog vooral op basis van vertrouwen gebeurt. Kwaadwillenden kunnen stiekem een extra croissantje in hun mandje doen en ermee naar buiten wandelen. Ook bij Albert Heijns tap-to-go kan iemand zonder al te veel moeite vijf flesjes water scannen en er zes in zijn mandje stoppen.

(7) Een woordvoerder van Albert Heijn redeneert andersom: “Onze To Go-vestigingen zitten vaak op stations of drukke knooppunten en daar heeft de klant haast. Wij gaan ervan uit dat we meer spullen verkopen door klanten echt tijdwinst te bieden: binnen 20 seconden naar binnen en weer naar buiten. De winst in klandizie weegt volgens ons zwaarder dan de mogelijkheid dat er eens wat misgaat.”

(8) De inmiddels bekende zelfscankassa’s blijven voorlopig nog bestaan. “Maar”, zegt Albert Heijn To Go-directeur Jan-Willem Dockheer, “als straks in een bepaald filiaal niemand meer bij de zelfscankassa’s staat, omdat tap-to-go zo ontzettend goed werkt, kan ik me voorstellen dat we die weghalen. Een servicebalie blijft er altijd.”

(9) Betalen via een app is handig, maar een complete betaalrevolutie is het nog niet. De vraag is immers of het afrekenen het belangrijkste knelpunt is. Een krentenbol met je mobiel scannen en al lopend afrekenen is reuzemakkelijk. Maar wie op zaterdag met een kind aan de hand zijn winkelwagentje vollaadt met gezinsboodschappen, te midden van driehonderd andere klanten, heeft wel licht geen zin om ieder pakje boter zelf te scannen. Dat kan een kassamedewerker veel sneller. Op dit moment zijn de kassaloze betaalmethoden vooral een aanvulling op het pinnen, geen vervanging daarvan.

(10) De kassaloze toekomstdroom komt, zoals vaker, uit de Amerikaanse techindustrie. In Seattle opende in januari de eerste Amazon Go. Daar haalt de klant bij binnenkomst één keer zijn telefoon langs een paaltje, daarna is er geen contact-, scan- of betaalmoment meer. De klant pakt wat hij nodig heeft en vertrekt. Even later stuurt Amazon een bon en incasseert het verschuldigde bedrag van de betaalrekening of creditcard die bij het bedrijf bekend is.

(11) Prachtig, maar peperduur. Techgigant Amazon krijgt dit kunststukje voor elkaar, doordat de winkel in Seattle tjokvol zit met camera’s, gewichtssensoren en andere observatietechnologie. Geavanceerde computers, die patronen en personen herkennen, verwerken al die informatie tot een factuur en een automatische incasso. Dat is een leuke stunt van Amazon, maar het kost een vermogen. Knappe supermarktmanager die dat winstgevend weet te maken.

(12) Bovendien: eerst maar eens kijken hoe de Spar University-app het doet. Op de Utrechtse Hogeschool pakt een studente woensdag rond het middaguur haar mobiel, scant een flesje vitaminewater, en ... helemaal niets. Fronsend buigt een driental medewerkers van Spar University zich over haar iPhone, die het flesje wel scant, maar niet in rekening brengt. “Dat is gek. Zojuist deed hij het nog”, zegt een medewerker, terwijl een van de app-ontwikkelaars direct verdwijnt om het systeem zo snel mogelijk te repareren.

(13) In de lunchpauze, als de logopedie- en verpleegkundestudenten samendrommen voor pistoletjes en salades, is het nog wachten op een functionele update van de Spar University-app. Ondertussen klinkt weer het vertrouwde geluid van de zelfscankassa: ‘biep, biep, biep’ en pinnen maar.

naar een tekst van Remco Andersen, de Volkskrant, 5 april 2018

Vraag 31 1 punt

In alinea 6 staat dat kassaloos betalen kan leiden tot diefstal. In alinea 7 geeft de woordvoerder van Albert Heijn een tegenargument hiervoor. Geef in eigen woorden in de uitwerkbijlage aan wat zijn tegenargument is. Gebruik hiervoor maximaal 20 woorden.

Bekijk het antwoord
  • Geeft in eigen woorden aan dat Albert Heijn door de tijdwinst (als gevolg van kassaloos betalen) meer verkoop of meer klanten verwacht. (1p)

Als de kandidaat (alleen) een voorbeeld geeft, geen scorepunt toekennen. Als de kandidaat een zin uit de tekst citeert, geen scorepunt toekennen.

Vraag 31 in het hele examen

Vraag 32 1 punt

“Betalen via een app is handig, maar een complete betaalrevolutie is het nog niet. De vraag is immers of het afrekenen het belangrijkste knelpunt is.” (regels 98-102)
Wat gebeurt er in deze zinnen?

  1. A Er wordt een kanttekening geplaatst bij het succes van de nieuwe betaalapp.
  2. B Er wordt een tegenstelling gegeven tussen betalen met app en gewoon afrekenen.
  3. C Er wordt een uitleg gegeven bij het probleem met het moderne afrekenen.
  4. D Er wordt een vraag gesteld over de haalbaarheid van de nieuwe betaalapp.
Bekijk het antwoord

Antwoord: A

Vraag 32 in het hele examen

2019, tijdvak 1: Tekst 4

Opgavetekst

Tekst 4 Scholen worstelen nog met schermpjes in de klas

(1) De gezichten in de klas van biologiedocent Steven Geurts in Heeswijk-Dinther waren vaak naar beneden gericht, op schermpjes. “Hoe interessant mijn les ook is, ik win het gewoon niet van zo’n apparaatje”, zegt Geurts, die kon blijven waarschuwen en innemen – zijn record is vijftien telefoons in één les.
(2) Hij was het zat ‘politieagentje te moeten spelen’. Daarom kocht hij vorig schooljaar een telefoontas: een soort schoenenzak met dertig genummerde vakjes waar leerlingen tijdens de les hun telefoon in doen.
(3) “Het bevalt fantastisch”, zegt Geurts. “Leerlingen zijn actiever en hebben meer aandacht voor de les.” Dat valt ze zelf ook op. In een opstel voor het vak Nederlands over de telefoontas schreef een leerling dat nu vaker vragen worden gesteld die met het onderwerp van de les te maken hebben. De interesse in het vak lijkt gestegen te zijn.
(4) De meeste leerkrachten staan telefoons in de klas toe, blijkt uit peilingen. Ook gebruiken steeds meer scholen tablets en laptops voor hun onderwijs. Dat leerlingen daar ook andere dingen op doen dan leren, plaatst leraren voor dilemma’s. “Veel leerlingen zijn totaal geobsedeerd door hun telefoon”, zegt geschiedenisdocent Vincent Fiddelaar die lesgeeft op ROC’s in Zaandam en Amstelveen. Hij vindt dat scholen strenger tegen telefoons in de klas moeten optreden.
(5) Leerling Rixte (14) uit Rotterdam: “Vooral in het eerste leerjaar was de halve klas met iets anders bezig. Eén dubbelklik op de iPad en je zit op Snapchat of Instagram en als de docent langsloopt, ben je daar in één dubbelklik ook weer weg.”
(6) “Dat kinderen van nu beter kunnen multitasken, zoals weleens gedacht wordt, is een illusie”, zegt Paul Kirschner, hoogleraar onderwijspsychologie aan de Open Universiteit. “Tal van onderzoeken tonen aan dat het voor de mens onmogelijk is twee informatieverwerkende processen tegelijkertijd uit te voeren, zonder verlies van snelheid en nauwkeurigheid.”
(7) Zo hadden studenten die tijdens het leren af en toe een Facebookbericht ontvingen, bijna twee keer zo veel tijd nodig om een tekst te leren. En studenten die zich tijdens het leren door sociale media lieten storen, scoorden 1 tot 1,5 punt lager, bleek uit onderzoek van Kirschner zelf. Studenten die zichzelf veel smartphonepauzes gunnen, blijken bovendien niet bereid de benodigde extra tijd in het leren te steken.
(8) Als je twee activiteiten waarbij je moet denken tegelijkertijd doet, neem je minder waar. Dat is onder meer onderzocht door mensen in een simulator te laten rijden: met telefoon, zonder telefoon en onder invloed van alcohol. De bellende mensen veroorzaakten zelfs meer ongelukken dan de dronken mensen.
(9) Kirschner: “Beeld je maar in dat je in een vergadering zit en op je telefoon bezig bent. Dan hoor je even niet wat er gezegd wordt, terwijl je niet ineens doof bent geworden. Je kunt de betekenis van wat je leest en hoort niet tegelijkertijd verwerken.”
(10) “Mensen die veel multitasken, kunnen onbelangrijke prikkels op den duur minder goed negeren”, zegt hij. “Dat gaat waarschijnlijk op voor de huidige generatie beeldschermgebruikers. Zij kunnen zich minder goed concentreren.”
(11) Dat veel scholen een oplossing zoeken voor alle schermpjes in de klas, blijkt uit de populariteit van de telefoontas: in augustus vorig jaar op de markt gekomen en inmiddels hangt hij op zo’n 400 scholen in alle lokalen. Zo hangt geregeld voor 20.000 euro aan apparatuur aan de muur. Sommige scholen voerden samen met de tas een telefoonprotocol in met regels voor ‘bewust' gebruik.
(12) De telefoontas is een idee van Martijn en Nienke Baars, getrouwd en beiden docent in Apeldoorn. Ook zij zagen kinderen in de les steeds afgeleid worden. Tegelijkertijd zagen ze het nut van de mobiele telefoon in de klas: voor quizzen, opdrachten of om woordjes op te zoeken. De smartphone helemaal uit de klas weren, dachten ze, is de oplossing niet. Een middenweg is beter: het schermpje uit de broekzak, maar niet ver uit de buurt.
(13) “De meeste scholen kiezen een middenweg als het om technologie gaat”, zegt Kees van Domselaar, voorzitter van de iScholenGroep, een netwerk van tachtig middelbare scholen die ervaringen delen over informatietechnologie. Niet: leerlingen van 9 tot 5 naar een scherm laten turen, want dan vervang je de ene monocultuur door de andere. Maar: de digitalisering van de samenleving ook niet buiten de klas houden. “Het onderwijs moet geen museum worden”, zegt Van Domselaar. Iets als een iPadschool noemt hij een hype. “Technologie kan hoogstens een middel zijn. We hebben toch ook geen digibordscholen?”
(14) Ook Kirschner zegt dat ICT in het onderwijs goed kan zijn, maar het moet geen doel op zich zijn. “Er werd een tijd geroepen dat leerlingen uit het internettijdperk een soort homo zappiëns1) zouden zijn; digital natives2), die op een heel andere manier leren. Dat slaat nergens op. Onze schedels en hersenen zijn in 10.000 jaar niet zo veel veranderd.” Hij voegt eraan toe: “Kinderen van nu kunnen ook niet vanzelf met de computer werken, net zoals ze ook niet zomaar kunnen autorijden. Ze moeten dat eerst aanleren.”
(15) Omgaan met mobiele telefoons is ook iets dat je moet leren, vindt Van Domselaar. “Leerlingen moeten leren dat het sociaal onwenselijk is tijdens de les te whatsappen. Daarin ligt een taak voor docenten.” Over afleiding is hij nuchter. “Docenten die geen orde kunnen houden, kunnen dat ook niet met een iPad. Vroeger las ik bij bepaalde leraren ook hele jaargangen Donald Duck in de les.”
noot 1 homo zappiëns: een generatie kinderen en jongeren die opgroeit met beeldschermen en apparaten. Hierbij wisselen ze moeiteloos van het ene apparaat of beeldscherm naar het andere.
noot 2 digital natives: de generatie kinderen en jongeren die met digitale technologieën is opgegroeid

naar een artikel van Mirjam Remie, NRC, 3 september 2017

Vraag 17 1 punt

In alinea 3 zegt Geurts dat leerlingen sinds de invoering van de telefoontas actiever zijn en meer aandacht voor de les hebben.
Hiervoor wordt bewijs aangevoerd.
Citeer de zin uit alinea 1, 2 of 3 waarin dit ‘bewijs’ het duidelijkst naar voren komt.

Bekijk het antwoord
  • Citeert de zin: “In een opstel voor het vak Nederlands over de telefoontas schreef een leerling dat nu vaker vragen worden gesteld die met het onderwerp van de les te maken hebben.” (1p)

Vraag 17 in het hele examen

Vraag 18 1 punt

In alinea 5 komt leerling Rixte aan het woord.
Welk probleem maakt de schrijver met het voorbeeld van Rixte vooral duidelijk?
Rixtes voorbeeld maakt vooral duidelijk

  1. A dat de afleiding van de telefoon of iPad tijdens de les wel meevalt.
  2. B dat de leraar meer rond moet lopen tijdens de les om te controleren.
  3. C dat je tijdens de les snel andere dingen kunt doen op digitale apparaten.
  4. D dat leerlingen in de les graag gebruikmaken van Snapchat en Instagram.
Bekijk het antwoord

Antwoord: C

Vraag 18 in het hele examen

2019, tijdvak 2: Een punt maken.

Opgavetekst

Tekst 4 Een punt maken.

(1) Persoon 1: Gaat onze afspraak vanavond nog door?
Persoon 2: Wat mij betreft wel.
Persoon 1: We kunnen naar die nieuwe kroeg? Half negen daar?
Persoon 2: Is goed.
Hoe las u dit whatsappgesprekje? De kans is groot dat Persoon 2 in uw hoofd een wat nukkig, ongezellig type is. Terwijl hij (of zij) in feite niks onaardigs heeft gezegd. Het probleem zit ’m in het gebruik van de punten na elke zin: die maken hem ongezellig. Hij (of zij) gaat wel mee de kroeg in, maar was liever thuisgebleven om ‘Wie is de Mol?’ te kijken.

(2) De komst van appen, sms’en en chatten heeft invloed op de taal. Niet alleen omdat nieuwe afkortingen en woorden ontstaan - LOL1) bijvoorbeeld, of suc6 - maar ook omdat de betekenis van leestekens verandert. Veel uitroeptekens in een sms’je? Overdreven en onoprecht. Doorloop-puntjes (…) in die mail van je collega? Passief-agressief. Waarom verschilt digitale taal (digi-taal) van het gewone Nederlands? En moeten we ons daar zorgen over maken?

(3) Lieke Verheijen is aangesloten bij de Radboud Universiteit in Nijmegen en doet onderzoek naar digi-taal onder jongeren. Communicatie via nieuwe media kent andere conventies2) dan we gewend zijn van het Standaardnederlands, stelt ze. Zo gebruiken met name jongeren veel afkortingen (LOL, BRB3)), worden woorden fonetisch gespeld (jonguh) of worden letters weggelaten (lache).

(4) Maar ook voor interpunctie gelden andere regels. “Via sms of whatsapp willen we snel, praktisch communiceren. Leestekens als punten en komma's die niet essentieel zijn voor het tekstbegrip, worden vaak weggelaten. Hetzelfde geldt voor accenten op letters.” Wat ook niet helpt, is dat de punt bij veel smartphones, bijvoorbeeld iPhones, op een ander toetsenbordje zit dan de letters. Een punt zetten vergt dus relatief veel moeite.

(5) Toch is het niet alleen het apparaat of programma zelf dat de regels bepaalt. Met de komst van Twitter werd bijvoorbeeld verwacht dat gebruikers meer afkortingen en samentrekkingen zouden gebruiken; een tweet is gelimiteerd tot 140 karakters. De Amerikaanse taalwetenschapper Mark Liberman liet echter zien dat dit ongegrond was. Hij vergeleek een serie tweets met een aantal Britse literaire werken en constateerde dat de gemiddelde woordlengte op Twitter langer is.

(6) Digi-taal wordt ook sterk gevormd door het gebrek aan sociale context bij een appje of sms. In een gesprek gebruiken we namelijk intonatie en gezichtsuitdrukkingen om duidelijk te maken wat we bedoelen, terwijl we het in een appje met tekst moeten doen. Daarom ontstaan nieuwe manieren om woorden kracht bij te zetten. Emoji zijn hier erg geschikt voor, maar het kan ook prima zonder. Door bepaalde letters te herhalen, bijvoorbeeld: ‘Zooo geen zin in school vandaag.’ Of door extra hoofdletters: ‘Deze week vier tentamens, DRUK.’

(7) Terug naar het gebruik van punten. Sinds wanneer hebben die een emotionele lading gekregen? Wetenschappers van Binghamton University (VS) lieten een groep studenten berichtjes beoordelen met of zonder punten aan het eind. Bijvoorbeeld deze uitwisseling:

Persoon 1: Diana en ik hebben een leuke avond gehad bij dat Chinese eettentje! Bedankt voor de tip, was erg lekker
Persoon 2: Graag gedaan, fijn dat het leuk was.

De studenten moesten oordelen over Persoon 2: hoe oprecht klonk zijn berichtje? Wat bleek: als Persoon 2 een punt had gebruikt, werd zijn bericht gelezen als minder oprecht. Bij het testen van dezelfde berichten in de vorm van handgeschreven briefjes, was dit effect er niet.

(8) Waarom die verschillen? Dat heeft weer te maken met de verschillende schrijfconventies die gelden bij verschillende tekstgenres. Bij sms en chat is de norm: geen punten, tenzij echt noodzakelijk. “Dus als iemand toch een punt gebruikt, zoeken we daar iets achter,” zegt Verheijen, “bijvoorbeeld dat iemand geïrriteerd is of een duidelijk statement wil maken. Dat vind ik, punt.”

(9) “Dat digi-taal afwijkt van standaardtaal is op zich geen probleem, zolang alle gebruikers maar de normen kennen. Doorgaans zijn jongere generaties, opgegroeid met internet, hier beter van op de hoogte dan oudere generaties. Vandaar dat weleens misverstanden ontstaan”, zegt Verheijen. “Oudere mensen die zes of zeven uitroeptekens achter elkaar zetten, bijvoorbeeld. Of een ander klassiek voorbeeld: alles in hoofdletters. Alsof je constant schreeuwt.”

(10) “Verder is het nog maar de vraag hoe definitief de veranderingen zijn”, zegt taalkundige Marc van Oostendorp. De media veranderen namelijk sneller dan de taal. “Vroeger stuurden we sms'jes met een gelimiteerd aantal karakters. Daardoor kwamen afkortingen als LOL en BRB. Nu communiceren we vooral via media waar geen limiet bestaat en neemt ook het aantal nieuwe afkortingen af. En misschien raken die bestaande afkortingen wel weer uit de gratie.”

(11) Zal digi-taal straks doorsijpelen in het Standaardnederlands? Die vrees bestaat al jaren. In 2004 bleek uit een online enquête van tijdschrift Onze Taal dat 66 procent van de deelnemers dacht dat sms'en zou leiden tot taalverloedering. Een paar jaar later ging de discussie vooral over msn-taal4). “Toch is er maar weinig wetenschappelijk bewijs voor deze stelling”, zegt Van Oostendorp. “De Romeinen klaagden al over taalverloedering. Terwijl het een vaag begrip is, want wanneer verloedert taal? Als mensen hun gedachten minder goed kunnen verwoorden? Daar hoeven we ons echt geen zorgen over te maken; die pubers op het schoolplein begrijpen elkaar prima.”

(12) Verheijen onderzoekt nu of chatten en appen de schrijfvaardigheid van middelbare scholieren beïnvloedt. “Vooralsnog lijkt de schade mee te vallen. Er zijn signalen dat scholieren door sociale media juist creatiever met taal omgaan, dat is positief voor hun taalontwikkeling. Negatieve effecten lijken vooral zichtbaar te zijn bij spellingdetails als hoofdletters en leestekens; die schieten er vaker bij in.” Het kan dus dat puntkomma's, doorlooppuntjes en haakjes minder vaak te zien zullen zijn. Maar of dat nou zo'n ramp is? “Uiteindelijk bepalen we zelf de taalregels, dus het wordt pas een probleem als wij er een probleem van maken.”

noot 1 LOL: Engelse afkorting van ‘laughing out loud’, wordt gebruikt om aan te geven dat je iets heel grappig vindt
noot 2 conventies: afspraken en opvattingen (over taalgebruik)
noot 3 BRB: Engelse afkorting van ‘be right back’, wordt gebruikt om aan te geven dat je zo terug bent
noot 4 msn-taal: met msn wordt msn-messenger bedoeld, een van de eerste chatprogramma’s op de computer

naar een artikel van Anouk Vleugels, Het Parool, 25 januari 2017

Vraag 24 1 punt

“Verder is het nog maar de vraag hoe definitief de veranderingen zijn (…)” (regels 132-134)
Waarom hoeven we ons volgens Van Oostendorp geen zorgen te maken over de invloed van digi-taal op het Nederlands?

  1. A De nieuwe media veranderen minder snel.
  2. B De standaardtaal verandert niet zo snel.
  3. C Er bestaat geen gelimiteerd aantal karakters meer.
  4. D Het aantal afkortingen neemt niet meer toe.
Bekijk het antwoord

Antwoord: B

Vraag 24 in het hele examen

Vraag 25 1 punt

In alinea 11 legt Van Oostendorp uit waarom hij zich geen zorgen maakt over taalverloedering.
Van Oostendorp maakt zich geen zorgen over taalverloedering omdat

  1. A de Romeinen al klaagden over taalverloedering.
  2. B het bij taal gaat om verwoorden en begrijpen en dat gaat goed.
  3. C scholieren door de sociale media juist veel creatiever worden met taal.
  4. D uit onderzoek van 2004 blijkt dat iedereen denkt dat de taal verloedert.
Bekijk het antwoord

Antwoord: B

Vraag 25 in het hele examen

2018, tijdvak 1: Tekst 1

Opgavetekst

Tekst 1 De keerzijde van het spotprijsparadijs

(1) “Gaat het nog?” Fronsend tikt een moeder op de schouder van haar tienerdochter in de lange rij voor de paskamers in Primark in Groningen. [5]Het meisje zucht. Er zijn nog vele wachtenden voor haar. Maar als ze eenmaal in die paskamer is, wordt het leven teruggebracht tot drie overzichtelijke basisregels. Zo staat op [10]een turquoise bord te lezen: ‘Try it, like it, buy it’1).

(2) Buiten op de Westerkade is het duidelijk dat het gros van de klanten die boodschap ter harte heeft [15]genomen. Overal zie je de bruine papieren tassen met het logo van de Ierse kledingprijsvechter: op de stoelen van het terras, aan de armen van vrouwen en meisjes, meestal [20]vriendinnen of de moeder-dochtervariant.

(3) Action. TKMaxx. Primark. De winkelende mens kan tegenwoordig voor een spotprijsje zijn tassen volgeladen, [25]in grotere hoeveelheden dan zijn of haar kast kan bergen. Koopverslaving is een aandoening geworden, ‘ontspullen’ een trend en tussen deze twee uitersten dwaalt de [30]consument op de tast naar een nieuw evenwicht.

(4) Lisa Hummel (21) en Renée Dijkema (22) hebben hun tassen in een hoekje geschoven van een restaurant. [35]Ja, ze zijn naar Primark geweest, ook al hadden ze zich nog zo voorgenomen om er niet naar binnen te gaan. Renée: “Het was ons woensdagochtendgeheim. Eigenlijk [40]vinden we het afschuwelijk, het graaien in al die goedkope kleding, met de kinderarbeid in je achterhoofd. En je koopt heel veel wat je niet nodig hebt.”

[45](5) Maar ja. Toch even kijken. Lisa: “Een beetje neuzen is vrouwen eigen.” En nu zitten ze hier met allebei twintig paar sokken, een shirtje, twee shortjes, een olifantenpyjamabroek [50]en een kaars. “Veel mensen kopen daar om het kopen”, zegt Renée. “Zo zijn wij niet. Wij zijn wat ouder, we weten zo langzamerhand wat onze kledingstijl is. Als wij iets [55]écht leuks willen, gaan we liever naar wat kleinere winkels.”

(6) Lisa studeert Europese talen en culturen, Renée zit op de kunstacademie. Ze hebben allebei een goedbetaald [60]bijbaantje. “Ik denk dat we te veel geld hebben en te veel spullen”, zegt Renée. Lisa merkt op dat er een soort tweedeling ontstaat in de maatschappij: “Aan de ene kant de massa [65]die graag veel en goedkoop koopt, en een tegenbeweging van liefhebbers van fair trade (eerlijke handel), biologisch eten en tweedehands of juist minder spullen. Het is de nieuwe [70]verzuiling2).”

(7) Psycholoog Carien Karsten voltooide haar studie aan de Rijksuniversiteit Groningen en is gespecialiseerd in koopgedrag. Ze ziet die [75]tegenbeweging niet de overhand krijgen. “Alles in de maatschappij is gericht op de buitenkant. Mensen lijken vergeten te zijn dat je je identiteit niet kunt kopen.” Ze denkt [80]dat shoppen is ontstaan toen warenhuizen hun intrede deden en vrouwen een manier vonden om aan het publieke leven deel te nemen.

(8) “Dat is iets anders dan het massale [85]kopen van vandaag de dag”, zegt ze. “Vroeger had je een zomer- en een wintercollectie. Later kwamen daar de herfst- en voorjaarscollectie bij. Primark heeft zeventien collecties, [90]om de paar weken ligt er wat nieuws en dat speelt in op de hebzucht.”

(9) Generaties lang was het volgens haar de norm om geen schulden te [95]maken. Deze norm veranderde in de jaren tachtig, toen mensen meenden recht te hebben op geluk en zichzelf gingen verwennen door te shoppen. “Daardoor voel je je beter, het geeft [100]zelfwaardering, zo is uit onderzoek gebleken. Maar niet in de mate waarin het nu gebeurt. Tachtig procent van je tijd draag je twintig procent van je kleding.”

[105](10) Wie de drukte van de winkels de rug toekeert, ziet een lezende dame achter een van de statige ramen van haar bovenwoning. Het is Ans Wooldrik, die, in de 48 jaar dat ze [110]met haar man aan de Westerhaven woont, de wereld meer dan eens zag veranderen. Zij veroordeelt de veranderende wereld niet, maar ze doet er niet volop aan mee.

[115](11) Wooldrik vaart haar eigen koers. Haar boodschappen haalt ze grotendeels op de markt, gezellig in de drukte van de binnenstad. Een heel andere drukte dan die tegenover [120]haar huis, waar ze ooit kon kijken tot het water bij het hoofdstation. En nu? Wooldrik schudt haar hoofd. “Nu is het een puinhoop van studenten en winkels. En van fietsen en auto’s, nu [125]Primark is geopend.”

(12) Ze schiet in de lach. “Wij zijn zondag even gaan kijken, buiten. Die rijen. Ik heb nog nooit zoiets gezien. Rijen mensen voor de winkel, rijen [130]auto's voor de parkeergarage.” Ze is binnen geweest in de nieuwe modezaak. Tien stappen, toen maakte ze rechtsomkeert. “Het is er een bende. De helft van de kleren ligt onder de [135]rekken. Maar ja, ik ben natuurlijk niet de doelgroep van Primark. Ik ben bovendien niet het type dat graag winkelt. Twee keer per jaar koop ik nieuwe kleren.”

[140](13) Enkele meters vanaf het gekrioel in Primark begroet goud- en zilversmid Cees Wolf iedere klant die binnenkomt. “Wij zijn geen dozenschuivers. Hier draait het niet om in- [145]en verkoop, maar om kwaliteit”, zegt Wolf. Zijn winkel herbergt een schat van spullen die al generaties meegaan. Hier heeft de eeuwigheid bescherming gezocht tegen de vluchtige [150]wegwerpwereld.

noot 1 ‘Try it, like it, buy it’: reclameslogan die vertaald kan worden met: ‘Pas het, houd ervan en koop het’
noot 2 verzuiling: verdeling van de samenleving in groepen op grond van geloofsovertuiging en/of maatschappelijke opvattingen

naar een artikel van Marijke Brouwer en Inki de Jonge, Dagblad van het Noorden, 30 mei 2016

Vraag 10 1 punt

Alinea 13 bevat een voorbeeld.
Waarom wordt dat voorbeeld gegeven?
om aan te tonen dat er winkels zijn

  1. A die meer tegenstanders hebben dan Primark
  2. B die veel langer bestaan dan winkels als Primark
  3. C met andere waarden dan winkels als Primark
  4. D waar het meer om in- en verkoop draait dan bij Primark
Bekijk het antwoord

Antwoord: C

Vraag 10 in het hele examen

2018, tijdvak 1: Tekst 4

Opgavetekst

Tekst 4 Doggybag: gedoe of steuntje in de rug?

Doggybag: gedoe of steuntje in de rug?
Tekst 4 naar een artikel van Janno Lanjouw, NRC.next, 8 januari 2016

Foto van een opgevouwen grijze papieren zak (een doggybag) tegen een lichte achtergrond.

(1) Je bent geen arme sloeber als je om een doggybag vraagt, maar een strijder tegen voedselverspilling. Een restauranthouder die daar moeilijk [5]over doet en zijn culinaire creatie liever in de prullenbak ziet verdwijnen, is niet goed snik.

(2) Sinds enkele maanden zijn Franse restaurants verplicht doggybags [10]te geven aan gasten die erom vragen. In zo’n zakje kunnen ze het eten meenemen dat ze niet op kunnen. De wet past binnen een reeks maatregelen waarmee de Franse [15]overheid voedselverspilling wil terugdringen. Vorig jaar verbood ze supermarkten al om goed eten weg te gooien.

(3) Werken om voedselverspilling [20]tegen te gaan, is meer dan een nobel streven. Het is een morele verplichting1) ten opzichte van de hongerigen op de wereld en op termijn bittere noodzaak. De toenemende [25]wereldbevolking en groeiende consumptie maken dat we ons niet meer kunnen veroorloven om goed eten te verkwisten. Hoog tijd dat de Nederlandse overheid het Franse [30]voorbeeld volgt.

(4) Van alle schandalige praktijken die het Westerse consumptiepatroon met zich meebrengt, is voedselverspilling misschien wel de meest [35]opvallende. Wereldwijd, vooral in het Westen, wordt zeker een derde van het voedsel verspild. Dat leidt tot honger, milieudruk en geldverspilling. Allemaal ondubbelzinnig negatief en [40]vooral: overbodig. Iedereen heeft er baat bij als we dat aanpakken met een doggybag.

(5) De reden dat we er niet bovenop zitten, is omdat we rijk genoeg zijn [45]om nieuw eten te kopen. Ook wordt het niet overal als netjes gezien om met kliekjes te sjouwen: in onze restaurantcultuur weegt de schaamte om te vragen of de ober je half [50]opgegeten, duurzaam gevangen heilbotfilet wil inpakken in veel gevallen zwaarder dan het halfbewuste schuldbesef van het weggooien ervan. Misschien denken ze wel dat [55]je een sloeber bent.

(6) En ja, voor personeel is weggooien inderdaad makkelijker. Doggybags zijn gedoe, maar laten we eerlijk zijn: dat valt best mee. [60]Erover in discussie gaan, kost meer tijd. Persoonlijk plaats ik restaurants die moeilijk doen over het meenemen van restjes direct in het hoekje zeikerds, net als die kleinzerige weigering [65]om kraanwater te schenken.

(7) Een restauranthouder die zijn culinaire creaties liever in de prullenbak ziet verdwijnen dan ze in te pakken, spoort niet helemaal. Maar ik [70]heb niet de illusie dat een wet daar wat aan gaat veranderen. Een doggybagwet is echter een belangrijk signaal dat de overheid voedselverspilling serieus neemt en dat [75]mensen die er wat aan willen doen, gelijk hebben. Steuntje in de rug voor de drukbezette consument én restauranthouder met het hart op de juiste plaats. Die hebben toch al [80]zoveel op hun bord.

(8) In alle eerlijkheid, het verplichten van doggybags lost het voedselprobleem niet op. Westerse porties zullen onbeschaamd groot blijven, [85]mensen zullen zich blijven volproppen met veel meer calorieën dan nodig en ook zullen in restaurants en elders nog steeds onnoemelijke hoeveelheden goed eten in de vuilnisbak [90]verdwijnen. Dat moet allemaal beter en het is lang niet altijd de overheid die dat met een wet kan bewerkstelligen. Wat en hoe we eten, bevindt zich op de grens tussen onze individuele [95]vrijheid en gezamenlijke verantwoordelijkheid. Daarom is het prijzenswaardig dat de Franse overheid stelling neemt. En daar zou de Nederlandse overheid een voorbeeld [100]aan mogen nemen.

noot 1 morele verplichting: dat je doet wat algemeen verwacht wordt, wenselijk gedrag

Vraag 18 1 punt

“Werken om voedselverspilling tegen te gaan, is meer dan een nobel streven. Het is een morele verplichting ten opzichte van de hongerigen op de wereld en op termijn bittere noodzaak.” (regels 19-24)
Wat is het verband tussen deze twee zinnen?
De tweede zin

  1. A geeft een gevolg van wat er in de eerste zin gesteld wordt.
  2. B geeft een uitwerking bij wat er in de eerste zin gesteld wordt.
  3. C geeft een voorbeeld bij wat er in de eerste zin gesteld wordt.
  4. D vormt samen met de eerste zin een opsomming.
Bekijk het antwoord

Antwoord: B

Vraag 18 in het hele examen

Vraag 19 1 punt

Volgens alinea 3 is werken om voedselverspilling tegen te gaan op termijn bittere noodzaak.
De schrijver geeft in deze alinea twee redenen voor deze noodzaak.
→ Citeer de woordgroep waarin deze twee redenen aangegeven worden.

Bekijk het antwoord
  • Citeert: “(De) toenemende wereldbevolking en groeiende consumptie”. (1p)

Vraag 19 in het hele examen

Vraag 22 1 punt

De schrijver gelooft niet dat een doggybagwet echt verschil gaat maken bij onwillige restauranthouders. Toch vindt hij dat zo’n wet er wel moet komen.
→ Citeer de zin uit alinea 7 die het duidelijkst zijn argument hiervoor weergeeft.

Bekijk het antwoord
  • Citeert: “Een doggybagwet is echter een belangrijk signaal dat de overheid voedselverspilling serieus neemt en dat mensen die er wat aan willen doen, gelijk hebben.” (regels 71-76) (1p)

Vraag 22 in het hele examen

2018, tijdvak 2: Puberbrein

Opgavetekst

Tekst 1 Puberbrein

(1) De half gesmolten boter staat op de keukentafel naast een leeg melkpak en de gootsteen ligt vol met vieze borden, bestek en bekers. De [5] puber zit er niet mee, hij is verdiept in zijn telefoon. En wijs je hem op de rommel, dan springt hij uit zijn vel.

(2) Deze hevige - en in de ogen van een volwassene - overtrokken reactie [10] is het resultaat van een enorme renovatie van het brein. De bovenkamer van de puber wordt afgebroken, verbouwd en opnieuw ingericht, en dat allemaal tegelijkertijd. [15] Het is er zo’n zooitje, waardoor het lijkt alsof de puber de persoonlijkheidsstructuur heeft van iemand met een ernstige hersenbeschadiging.

(3) Na de geboorte groeien de hersenen [20] door, maar vanaf je zesde niet meer. Wetenschappers dachten tot in de jaren ’90 van de vorige eeuw dat het brein dan ook was uitontwikkeld, maar toen MRI-scans en andere [25] technieken het mogelijk maakten om in het levende brein te kijken, diende zich een verrassing aan: van je zesde tot je tweeëntwintigste worden de hersenen finaal omgegooid en [30] voor een deel zelfs afgebroken.

(4) Na het zesde levensjaar maken de hersenen nog nauwelijks nieuwe zenuwcellen, ook wel neuronen genoemd, aan. Veel neuronen [35] beginnen zichzelf systematisch af te breken. In de kinder- en tienerjaren sterft in een aantal delen van de hersenen ruim de helft van alle neuronen af.

[40] (5) Misschien vraag je je af waar dat goed voor is, maar uit onderzoek blijkt dat de overgebleven zenuwcellen sterker uit de strijd tevoorschijn komen. Een onderzoeksgroep [45] hield de vaardigheden van kinderen en de ontwikkeling van hun brein een aantal jaar bij. En hoe meer de neuronen in het bovenste gedeelte van de frontaalkwabben1) uitgedund [50] werden, des te beter de kinderen in staat waren woorden te onthouden. Ook ging de bezem door het aantal neuronen in het achterste gedeelte van de frontaalkwabben, waardoor [55] de fijne motoriek erop vooruitging. Volgens neurologen2) vindt dit alles plaats doordat het brein alleen geïnteresseerd is in het behouden van de sterkste zenuwcellen en hun [60] verbindingen.

(6) De constante afbraak en opbouw van de hersenen kunnen de intellectuele vermogens van pubers behoorlijk beïnvloeden. De neuroloog Cathy [65] Price van het University College London mat vier jaar lang het IQ van pubers tussen de 14 en 18 jaar. Bij sommigen van hen daalde het IQ wel 20 punten, terwijl het bij anderen 23 [70] punten hoger werd. Die schommeling is te wijten aan de grondige renovatie van het brein: bij één en dezelfde persoon kon de talige intelligentie bijvoorbeeld enorm stijgen, terwijl het [75] probleemoplossend vermogen achteruit holde. Bij andere proefpersonen lagen de verhoudingen omgekeerd. Door de puberhersenen te scannen, toonde Cathy Price aan [80] dat de twee soorten intelligentie nauw verband houden met de manier waarop hersencentra uitgebouwd of juist afgebroken werden. Dit verklaart waardoor een puber eerst kan uitblinken [85] in bijvoorbeeld wiskunde of talen, maar later ineens veel beter kan zijn in andere vakken.

(7) Onder de hersencentra die nog niet volledig ontwikkeld zijn bij [90] pubers, vallen ook de frontaalkwabben. Deze kwabben houden de impulsen in bedwang. Daarom is de puberteit een van de gevaarlijkste perioden in een mensenleven, want [95] het onrijpe brein maakt een puber risicobereid, opstandig en roekeloos. Zo lopen jongeren van 15 tot 19 jaar zes keer meer kans om te verongelukken dan jongeren van 10 tot [100] 14 jaar. De criminaliteit piekt onder jongeren van 15 tot 19 jaar, en zowel meiden als jongens geven vaker toe aan de verleidingen van drugs.

(8) De grote veranderingen in het [105] puberbrein volgen een patroon. De achterste hersencentra rijpen het eerst, terwijl de frontaalkwabben op hun voltooiing moeten wachten tot de jongere begin 20 is. En precies daar [110] liggen de hersencentra die ervoor moeten zorgen dat mensen niet al te impulsief handelen, maar juist verstandige beslissingen nemen. Mensen met een beschadiging van [115] de frontaalkwab kunnen net als pubers moeilijk beslissingen nemen en taken plannen of ten uitvoer brengen. Het lukt deze mensen bijvoorbeeld niet om zelf te gaan [120] opruimen.

(9) Het verband tussen de werking van de frontaalkwabben in de hersenen en de persoonlijkheidsverandering werd inzichtelijk gemaakt [125] toen de spoorwegarbeider Phineas Gage in 1848 een ijzeren stang door zijn hoofd kreeg. Het linkerdeel van zijn frontaalkwab werd totaal verwoest, waarna de aardige Gage [130] een lompe beer werd. Sindsdien beseffen de psychologen en neurologen wel hoe belangrijk de frontaalkwabben voor je sociale vaardigheden zijn, want ze moeten onze [135] egoïstische en dierlijke instincten in goede banen leiden. Een puber die onbeschoft uit de hoek komt, kan daar dus weinig aan doen…

noot 1 frontaalkwab: deel van de hersenen dat verantwoordelijk is voor onder andere het geheugen, plannen, zelfbeheersing, taal en het oplossen van problemen
noot 2 neuroloog: arts die gespecialiseerd is in hersenen, ruggenmerg en zenuwen

naar een artikel van Gorm Palgren en Anne Lykke, Wetenschap in beeld, februari 2016

Vraag 8 1 punt

Wat wil het voorbeeld van Gage (alinea 9) ons vooral vertellen?

  1. A De frontaalkwabben blijken belangrijk te zijn voor de sociale vaardigheden.
  2. B De moderne neurowetenschap bestaat nog geen tweehonderd jaar.
  3. C Een hersenbeschadiging heeft een akelige karakterverandering tot gevolg.
  4. D Gage had na het ongeluk zijn egoïstische driften niet meer onder controle.
Bekijk het antwoord

Antwoord: A

Vraag 8 in het hele examen

2018, tijdvak 2: Vlogger eet dát snoep meestal niet voor niks

Opgavetekst

Tekst 4 Vlogger eet dát snoep meestal niet voor niks

(1) Milan Knol en zijn vriend gaan een zak chips leegeten, terwijl ze de voetbalgame FIFA 15 spelen. Daar maakt Milan een filmpje van, voor [5] zijn vlog op YouTube. De grap is dat de meeste chipjes naar kaas smaken, maar sommige zijn stevig gepeperd. Milan Knol: “Vandaag doen wij de Doritos Roulette [10] Challenge. Je hebt tien chipjes in deze zak en eentje daarvan is super superheet. Hebben we een blusmiddel?” Nadat de vriend een hete chip heeft getroffen, roept Knol zijn kijkers [15] op om ook de uitdaging aan te gaan. Deelnemers kunnen een reis winnen naar Death Valley.

(2) De Doritos Roulette Challenge is bedacht door voedselfabrikant [20] Pepsico om meer zakken chips te verkopen. Bovenstaand filmpje van Milan Knol is 900.000 keer bekeken, waarschijnlijk ook door kinderen. Dat zou niet mogen volgens de reclamecode, [25] want ongezond eten aanprijzen bij kinderen is niet toegestaan. Vooral omdat deze reclames bijdragen aan overgewicht bij de jeugd.

(3) Vloggers die in hun filmpjes sluikreclame [30] maken voor ongezond eten, doen dit goeddeels buiten het zicht van de toezichthouder, de Reclame Code Commissie. Dat staat in het rapport ‘Voedingsreclame gericht op [35] kinderen’. Het rapport is in opdracht van de staatssecretaris van Volksgezondheid gemaakt door Youngworks. Dat is een reclameadviesbureau dat onder meer onderzoek [40] doet naar hoe je jonge consumenten kunt bereiken. De woordvoerder van de staatssecretaris: “De afspraken die er zijn, werken goed voor klassieke media, zoals televisie. Maar [45] consumenten (met name ouders) en vloggers moeten ervan op de hoogte worden gebracht dat de regels ook gelden voor nieuwe media.” Meer dan een gesprek voeren met de [50] betrokken partijen zal de staatssecretaris niet doen: reclameregels worden door de bedrijven zelf opgesteld.

(4) Volgens de betreffende regels, opgesteld door de levensmiddelenindustrie [55] en de reclamebureaus, mag je geen reclame maken voor ongezond voedsel (snoep, chips, frisdrank) als je doelgroep twaalf jaar of jonger is, of als minstens een [60] kwart van je publiek zo jong is. Verder mogen kinderidolen geen reclame maken voor ongezond voedsel. Volgens de belangengroep Foodwatch draagt reclame voor ongezond [65] voedsel bij aan overgewicht bij kinderen. En juist kinderen kijken massaal naar vlogs op YouTube.

(5) “Dat is natuurlijk niets nieuws”, zegt Enzo Knol (broer van Milan), [70] met meer dan 1 miljoen abonnees de grootste vlogger van Nederland. “Reclame voor snoep en energiedrank bestaat al zo lang, het is alleen maar logisch dat het nu ook op [75] YouTube te vinden is.”

(6) Youngworks onderzocht voor het eerder genoemde rapport 105 YouTubekanalen, met vlogs waarin reclame zit verwerkt. Kinderen zien [80] vooral reclame voor ongezond voedsel via vloggers op YouTube. Het rapport stelt dat reclame in vlogs ook een effectieve manier is om reclame te maken: “Kinderen kijken [85] op tegen de vloggers die ze volgen, ze zien hen namelijk als betrouwbaar. Daardoor is het goed mogelijk dat de merken die in de video’s terugkomen veel invloed hebben.”

[90] (7) Volgens het rapport raakt reclame steeds meer verstrengeld met amusement en herkennen kinderen reclames in vlogs vaak niet als reclame. Soms gebruiken vloggers [95] de hashtag #sp (‘sponsored post’), maar kinderen weten niet wat dit teken betekent en het wordt niet consequent gebruikt. De woordvoerder van Pepsico, producent van [100] Doritos: “We hebben een afspraak met onze vloggers. Aan het begin moeten ze duidelijk aangeven dat Doritos hen heeft gevraagd. Anders voldoe je niet aan de richtlijnen van [105] de Reclame Code Commissie.”

(8) Volgens het rapport is reclame door vloggers moeilijk in goede banen te leiden, omdat niet duidelijk is hoe oud hun kijkers zijn. “De [110] Doritos-campagnes zijn gericht op 18- tot 24-jarigen,” zegt de woordvoerder van Pepsico, “nooit op jongeren onder de 16.” Vlogger Milan Knol bevestigt dit. Hij benadrukt dat [115] hij niet precies weet hoe oud zijn volgers zijn, want kinderen kunnen natuurlijk een leeftijd van boven de achttien invullen. Een schatting wil hij wel geven: “Tussen de zestien en [120] vierentwintig jaar.”

(9) Naast de eerdergenoemde ‘challenge’ is het genre ‘unboxing’ (het uitpakken van door de sponsor gestuurde producten) populair. Zo [125] stuurt Jamin snoep rond in pakketten, die vloggers voor de camera uitpakken. “Unboxing is een rage uit Amerika”, zegt Jamin-marketeer Rob Hendriks. Snoep scoort heel goed op [130] sociale media, aldus het bedrijf, net als make-up. “Wij krijgen de hele dag door mailtjes van kinderen die dat ook willen doen op hun vlog. Dan zeggen we: stuur eerst je kanaal [135] naar ons door.” Dan checkt Jamin de leeftijd van de vlogger, want de winkelketen werkt niet samen met vloggers onder de zestien jaar. “We richten ons echt op een oudere doelgroep, van [140] begin twintig.” Maar houden niet juist kinderen van snoep? “Snoep en kinderen zijn niet uit elkaar te halen. Kinderen zullen de vlogs ook kijken. Internet is openbaar.” [145] Het rapport zegt hierover: “De belangrijkste doelgroep van de meeste vloggers lijkt te bestaan uit kinderen, als we kijken naar de toon en stijl van de vloggers.”

[150] (10) “Ik zit nu drie jaar op YouTube en ben me bewust geworden van eventuele invloed die ik heb op voornamelijk jongeren”, zegt Enzo Knol. “Natuurlijk houd ik daar rekening [155] mee. In mijn vlogs drink ik weleens een blikje energiedrank of eet een snoepje. Dat doet iedereen. Maar het is niet zo dat ik daar reclame voor maak.” En de vissticks die hij eet? [160] “Dat was een samenwerking met Iglo”, zegt hij. “Maar ik was op dat moment heel erg bezig met gezond eten. Zij zeiden: als je het in de oven doet, is het niet slecht voor je, dat is [165] de gezonde manier.”

naar een artikel van Heleen Gorris en Romy van der Poel, NRC.next, 1 april 2016

naar een artikel van Heleen Gorris en Romy van der Poel, NRC.next, 1 april 2016

Vraag 18 1 punt

Een oplossing voor het probleem met reclame in vlogs zou kunnen zijn dat de overheid strengere regels opstelt. Toch zal de overheid dit niet doen.
→ Citeer een zin uit alinea 3 of alinea 4 waarin de reden hiervoor wordt gegeven.

Bekijk het antwoord
  • Citeert: “(Meer dan een gesprek voeren met de betrokken partijen zal de staatssecretaris niet doen:) reclameregels worden door de bedrijven zelf opgesteld.” (1p)

Het gedeelte tussen haakjes hoeft niet in het citaat voor te komen.

Vraag 18 in het hele examen

Vraag 23 2 punten

Milan Knol schat in dat zijn kijkers tussen de zestien en vierentwintig jaar zijn. (regels 119-120)
→ Moet hij dan rekening houden met de afgesproken regels over reclame voor ongezond voedsel?
Licht je antwoord toe met een argument uit alinea 4.

Bekijk het antwoord
  • Antwoordt dat hij niet hoeft te houden met de regels (nee). (1p)
  • Geeft als toelichting dat zijn kijkers ouder zijn dan twaalf jaar, dat minder dan een kwart van zijn publiek jonger is dan twaalf jaar, of dat zijn doelgroep geen twaalf jaar of jonger is. (1p)

Vraag 23 in het hele examen

Hoe vaak argumentatie in het examen komt

Vragen over argumentatie per centraal examen Nederlands vmbo-gl/tl. Elke vraag is eenmalig door een AI-model bij een onderwerp ingedeeld; per vraag kan dat afwijken.
ExamenVragenAantalAandeel
2026, tijdvak 17, 20, 31-32412%
2026, tijdvak 212, 1726%
2025, tijdvak 12613%
2025, tijdvak 25, 23-24, 29412%
2024, tijdvak 11613%
2024, tijdvak 21413%
2023, tijdvak 19, 1726%
2022, tijdvak 14, 31-33411%
2022, tijdvak 326-28, 30411%
2021, tijdvak 13513%
2021, tijdvak 24, 7-9, 20, 31-32719%
2019, tijdvak 117-1827%
2019, tijdvak 224-2527%
2018, tijdvak 110, 18-19, 22415%
2018, tijdvak 28, 18, 23311%

In 15 van de 18 ingedeelde examens Nederlands vmbo-gl/tl staat een vraag over argumentatie, samen 42 vragen (7% van alle examenvragen). De meeste stonden in 2021, tijdvak 2: 7 vragen. In de examens van 2024 tot en met 2026 ging 7% van de vragen over argumentatie, daarvoor 7%. Dat aandeel is dus stabiel.

Oefenen met argumentatie

Maak de 15 nieuwste examenvragen over argumentatie online, zonder account, of kies de vragen uit één jaar (2025, 2024, 2023, 2022, 2021, 2019 en 2018). Het AI-model kijkt ze na volgens het correctievoorschrift, je docent keurt het resultaat goed en je krijgt per vraag je punten en feedback in je mail.

Oefen de vragen over argumentatie

Andere onderwerpen Nederlands vmbo-gl/tl

Argumentatie op andere niveaus

Nakijken als docent

  1. Kies het examen in de vragenbank

    In de vragenbank van ToetsChecker staat elk examen Nederlands vmbo-gl/tl onder Eindexamens. Je neemt de examenvragen over in een eigen toets, alles of een selectie, of je leest het examen met het correctievoorschrift in als correctiemodel.

  2. Laat de klas het examen maken

    Op papier, zoals het echte examen: je scant de stapel in één keer of mailt de scan naar je scanadres. Of online, als digitale toetsafname met toezicht; de opgavetekst staat dan als bron bij elke vraag. Afbeeldingen uit het examen gaan niet mee, die staan in de PDF van de opgaven.

  3. Geef de resultaten vrij

    Het AI-model kijkt elk examen na volgens het correctievoorschrift en schrijft feedback per vraag. Bij een oefenexamen geef je alles in één keer vrij; bij een toets die meetelt loop je het voorstel eerst na. De leerling ziet het resultaat pas na jouw vrijgave.

ToetsChecker is geen examensite: je kijkt er ook je eigen SO's, proefwerken, praktische opdrachten en verslagen mee na, handgeschreven of digitaal, met jouw correctiemodel en feedback per vraag. Een gratis account heeft alle functies en 200 credits per maand, genoeg om ongeveer 100 toetsen te laten nakijken. Maak een gratis account of lees eerst hoe het nakijken werkt.

Hoe ToetsChecker Nederlands per vraagtype nakijkt, lees je op Nederlands toetsen nakijken met AI.

Alle oefentoetsen en eindexamens van dit vak staan op Nederlands oefenen. Wat je op je centraal examen nodig hebt om te slagen, reken je uit met de slaag-zakcalculator.

Veelgestelde vragen

Hoe vaak komt argumentatie voor in het eindexamen Nederlands vmbo-gl/tl?

In de 18 ingedeelde examens van 2018 tot en met 2026 gaan 42 vragen over argumentatie, 7% van alle examenvragen. Het onderwerp staat in 15 van die examens.

In welk examen Nederlands vmbo-gl/tl stonden de meeste vragen over argumentatie?

In het examen van 2021, tijdvak 2, met 7 vragen: 4, 7-9, 20, 31-32.

Hoe oefen ik examenvragen over argumentatie?

Op deze pagina staan alle vragen over argumentatie met het antwoord. Je maakt ook de 15 nieuwste vragen online, of die van één jaar, zonder account: het AI-model kijkt ze na, je docent keurt het resultaat goed en je krijgt per vraag feedback.