Examenvragen samenvatten Nederlands vmbo-gl/tl
30 vragen over samenvatten uit 16 centrale examens van 2018 tot en met 2026.
Samenvatten komt in 16 van de 18 examens Nederlands vmbo-gl/tl voor, met 30 vragen (5% van alle examenvragen). Het meest in 2024, tijdvak 2 (3 vragen). Je oefent de vragen online en het AI-model kijkt ze na volgens het correctievoorschrift.
Alle examenvragen over samenvatten
Per examen de vragen over samenvatten, nieuwste eerst, met de tekst van de opgave erbij. Onder elke vraag klap je het antwoord uit het correctievoorschrift open.
Oefen de vragen over dit onderwerp online
2026, tijdvak 1: Tekst 4 Telefoonscherm komt tussen ouder en kind
Opgavetekst
(1) Elke ouder zal zeggen dat een kind gezond met media moet opgroeien. Maar in de praktijk blijkt dat makkelijker gezegd dan gedaan. Voor de meeste jonge kinderen zijn tablets en telefoons de gewoonste zaak ter wereld, blijkt uit het recentste Iene Miene Media-rapport van Netwerk Mediawijsheid.
(2) Jonge kinderen tot en met zes jaar besteden gemiddeld zo’n honderd minuten per dag aan digitale media. Ze kijken tv, maar zitten ook veel op tablets of telefoons. Dat is meer dan het uurtje per dag dat de Wereldgezondheidsorganisatie (WHO) adviseert.
(3) Veel ouders zijn tevreden over de balans van slapen, bewegen en zitten van hun kinderen. Toch geeft bijna de helft van de ouders aan dat ze het lastig vinden om het goede voorbeeld te geven. Zelfs als ze zich ervan bewust zijn dat het niet goed is, kijken ze geregeld op hun telefoon.
(4) Het is juist belangrijk dat je, zeker bij heel jonge kinderen, de telefoon vaker weglegt. Onderzoekers van Tilburg University bestudeerden vorig jaar vijftig vrouwen met baby’s. Ze concludeerden dat smartphonegebruik in de buurt van jonge baby’s en kinderen een negatieve invloed heeft op het emotionele welzijn van baby’s en hun ontwikkeling.
(5) “Nadat ik dit onderzoek heb gedaan en na alles wat ik nu heb gezien, zou ik zeggen dat een telefoon geen plek heeft in een gezin”, zegt onderzoeker Marion van den Heuvel. “In ieder geval niet het eerste jaar.”
(6) Ouders moeten zich daarvan bewust zijn, zeggen deskundigen. “In de eerste jaren van het leven maken hersenen van kinderen een waanzinnige groei door”, zegt Justine Pardoen van Bureau Jeugd en Media¹⁾. “Dat is een kritieke periode. Wat je dan mist, kun je op latere leeftijd niet zo gemakkelijk meer terugwinnen.”
(7) Als een ouder dan veel tijd op de telefoon doorbrengt en niet beschikbaar is voor contact, kan dat een negatieve invloed hebben op de hechting tussen ouder en kind. Ook kinderpsychiaters maken zich daar zorgen over.
(8) Volgens Pardoen zijn er steeds meer kinderen die zeggen dat ze niet goed in hun vel zitten. “Hechtingsproblematiek in de kindertijd is een van de belangrijkste risicofactoren voor depressie en angststoornissen op latere leeftijd”, zegt ze.
(9) Pardoen ziet dat jonge ouders van tegenwoordig drukke levens hebben. “Ze werken hard, hebben allebei banen en hebben nooit een handleiding gekregen voor de plaats van schermpjes in de opvoeding”, zegt ze. “Ook bij het consultatiebureau wordt er geen aandacht aan besteed. Ouders moeten zichzelf vragen stellen: hoe wil ik met een telefoon omgaan en wat gaat dat schermpje in het leven van mijn kind betekenen?”
(10) “Als ouders veel op hun telefoon zitten, gaan kinderen dat ook doen. Zij spiegelen het gedrag van hun ouders”, zegt Tony van Rooij. Hij is onderzoeker op het gebied van gamen, gokken en digitale balans aan het Trimbos-instituut²⁾. “Het lastige is dat je een telefoon altijd bij je draagt en dat er een sterke gewoonte is om hem steeds te pakken.”
(11) “Als dat te veel gebeurt, kan een kind dat normaal gedrag gaan vinden. En dat kan ten koste gaan van de onderlinge relatie”, zegt Van Rooij. “Het is bekend dat kinderen soms opstandiger en driftiger worden om aandacht te zoeken.”
(12) “Kinderen dan ook maar een scherm geven, lost dat probleem niet op. Kinderen kunnen zich minder goed remmen dan volwassenen”, zegt universitair docent Harmen Beurmanjer aan de Radboud Universiteit Nijmegen, gespecialiseerd op het gebied van gezin en gedrag. Dat heeft allerlei gevolgen. “Als kinderen te lang op hun telefoon zitten, gaan ze slechter slapen”, zegt hij. “En mogelijk heeft het negatieve gevolgen voor de ontwikkeling van hun offline sociale vaardigheden.”
(13) “Van kinderen kun je niet verwachten dat ze weten wat op de lange termijn goed voor hen is”, zegt Beurmanjer. “Dat kun je van dertigjarige ouders wel. Als jij niet wilt dat je kind de hele tijd op een telefoon bezig is, dan moet je een alternatief zoeken. Ga samen iets doen. Dan los je meteen op dat je zelf ook niet op een scherm bezig bent.”
(14) Dat kinderen af en toe voor een scherm zitten, is niet zo erg. Maar je moet het niet overdrijven. “Als je een telefoon pakt, gebruik hem dan functioneel”, zegt Van Rooij. “Gebruik het scherm om samen naar yogafilmpjes te kijken en mee te doen, maar gebruik het niet als kinderoppas.”
(15) Het advies van het Trimbos-instituut is dan ook om als ouder goed te kijken wat een kind nodig heeft om gezond te leven. Als een kind genoeg slaapt, beweegt en sociale activiteiten doet, blijft er daarna misschien tijd over voor een videospelletje. “Als het elkaar maar niet in de weg gaat zitten”, benadrukt Van Rooij.
(16) Daar speelt het voorbeeld dat ouders zelf geven een grote rol bij. Net zoals de meeste ouders zich bewust zijn van drankgebruik en roken in het bijzijn van kinderen, moeten ze dat volgens Pardoen ook zijn over de consequenties van telefoons en tablets.
(17) Ze zegt dat ze schrikt van ouders die tegenwoordig niet weten wat ze met hun tweejarige kinderen aan moeten als ze hun geen scherm mogen geven. “In die leeftijd zijn ze gewoon heel moeilijk”, legt ze uit. “Ze gaan lopen en rennen, je bent er druk mee. Maar als je ze een scherm geeft, leer je ze dat dat de manier is om met gevoelens van onlust om te gaan. Dan creëer je een verslaving en beginnen ze te krijsen als ze het schermpje niet krijgen.”
noot 1 Bureau Jeugd en Media: een organisatie van experts die wetenschappelijke kennis gebruiken om praktische adviezen te geven over onder meer mediaopvoeding
noot 2 Trimbos-instituut: een onafhankelijk, wetenschappelijk kennisinstituut voor mentale gezondheid, alcohol, tabak en drugs. Er is binnen het instituut veel kennis over verslaving.
Rutger Otto, NU.nl, 17 maart 2024
Hieronder staan vier zinnen uit de tekst.
Vraag 28 1 punt
Informatie uit welke zin moet zeker opgenomen worden in een samenvatting van de tekst?
Bekijk het antwoord
Antwoord: A
A
Vraag 33 1 punt
Wat is de hoofdgedachte van de tekst ‘Telefoonscherm komt tussen ouders en kind’?
Bekijk het antwoord
Antwoord: B
B
2026, tijdvak 2: Tekst 1 Nieuw gedrag aanleren? Maak er een spelletje van
Opgavetekst
(1) Bijna negentig jaar geleden verscheen Homo ludens (Latijn voor spelende mens), een boek waarin Nederlands historicus Johan Huizinga betoogt dat de mens ten diepste een spelend wezen is. We houden van spelletjes spelen: louter om het spel zelf en het plezier ervan. Nu blijkt uit wetenschappelijk onderzoek dat spelen niet alleen leuk is, maar ook nog eens erg leerzaam.
(2) Neem bijvoorbeeld iets wat lastig en vaak niet leuk is: het aanleren van nieuwe gewoontes. We kunnen spelelementen toepassen om onze intrinsieke¹⁾ motivatie in dit proces te vergroten; iets wat ook wel gamification wordt genoemd. Gedragsveranderings- en gamificationexpert Anouk Visser legt uit hoe dit werkt. “Ieder mens is uniek, maar over het algemeen zijn er vier belangrijke intrinsieke drijfveren voor ons gedrag: competentie, autonomie, verbondenheid en zingeving”, zegt Visser.
(3) Wanneer je een spel speelt, heb je het gevoel dat je in een veilige omgeving zit waarin het oké is om fouten te maken. Dit biedt de ruimte om jezelf te verbeteren (competentie). Je moet zelf bedenken wat je gaat doen en omgaan met onverwachte situaties (autonomie), waardoor je sneller leert. Vaak speel je samen met anderen (verbondenheid) en werk je toe naar een doel, zoals het winnen van het spel of simpelweg plezier hebben (zingeving). Visser: “Zo zie je dat spelen veel mooie eigenschappen bevat die raken aan die vier soorten intrinsieke motivatie.”
(4) Het is aardig frustrerend wanneer het weer niet lukt om nee te zeggen tegen dat biertje of wanneer je aan het einde van het jaar ontdekt dat je weer geen enkel boek hebt uitgelezen. Door je eigen spelomgeving te creëren, aan de hand van gamification, kun je jezelf sneller nieuwe gewoontes aanleren.
(5) Een belangrijke valkuil bij het aanleren van nieuw gedrag is volgens Visser dat ons brein nog altijd is ingesteld op energiebesparing en het garanderen van onze veiligheid. Een typisch voorbeeld hiervan is het fenomeen ‘cognitieve dissonantie’: dit is wanneer we ontevredenheid voelen omdat onze doelen niet in lijn liggen met ons gedrag. In zo’n situatie kiest ons brein onbewust voor de optie die het minste energie kost: ons doel aanpassen. Hierdoor kunnen we, als we even niet opletten, snel terugvallen in oude patronen.
(6) Om deze valkuil te omzeilen en ons gedrag succesvol te kunnen veranderen, benadrukt Visser dat het nuttig is om onze omgeving op de hoogte te stellen van onze doelen. Zo functioneert de verantwoording naar de buitenwereld als een herinnering om niet onbewust van doel te veranderen.
(7) Daarnaast adviseert ze om zelf creatief te kijken welke spelelementen je kunt toepassen om zo je intrinsieke drijfveren aan te wakkeren. Een spelelement is bijvoorbeeld het ontvangen van feedback, wat inspeelt op onze intrinsieke drijfveer van competentie: we willen graag verbeteren en horen dat we iets goed doen. Een stapje boven op het simpelweg op de hoogte stellen van je omgeving zou bijvoorbeeld kunnen zijn om een wekelijks voortgangsgesprek met iemand in te plannen.
(8) Een ander voorbeeld van gamification toepassen om jezelf te motiveren, is ergens een challenge van maken of meedoen aan een grotere beweging. “Zo werkt het meedoen aan een challenge als ‘Dry January’ of ‘Stoptober’ bijvoorbeeld zo goed, omdat hier de intrinsieke drijfveren competentie en verbondenheid sterk in terugkomen: je laat zien dat je iets kan, ontwikkelt jezelf en doet het samen met anderen.”
(9) Spelen, ons onbewuste brein beter begrijpen en gamification kunnen ons dus goed op weg helpen met het aanleren van nieuwe gewoontes. Gamification heeft echter niet altijd een even positieve connotatie²⁾. Zo worden sommige spelelementen door bedrijven ingezet om in te spelen op onze verslavingsgevoeligheid. Neem bijvoorbeeld gokken: hier wordt misbruik gemaakt van onze gevoeligheid voor onverwachte beloningen.
(10) Hoewel sommige spelelementen, zoals beloningen, vooral kortstondige motivatie bieden, kunnen ze volgens Visser allemaal positief worden ingezet voor gedragsverandering. Het is aan ons om onze homo ludens te omarmen en zo een leerzame spelomgeving voor onszelf te creëren.
Julia Enderink, Psychologie Magazine, 18 maart 2025
noot 1 intrinsiek: iets wat vanuit de persoon zelf komt
noot 2 connotatie: gevoelswaarde van een woord
Je moet een samenvatting maken van de tekst.
Vraag 9 1 punt
Welke DRIE van de onderstaande zinnen uit de tekst bevatten informatie die zeker in die samenvatting opgenomen moet worden? Noteer de nummers van deze DRIE zinnen.
- 1 Nu blijkt uit wetenschappelijk onderzoek dat spelen niet alleen leuk is, maar ook nog eens erg leerzaam.
- 2 “Ieder mens is uniek, maar over het algemeen zijn er vier belangrijke intrinsieke drijfveren voor ons gedrag: competentie, autonomie, verbondenheid en zingeving”, zegt Visser.
- 3 Je moet zelf bedenken wat je gaat doen en omgaan met onverwachte situaties (autonomie), waardoor je sneller leert.
- 4 Het is aardig frustrerend wanneer het weer niet lukt om nee te zeggen tegen dat biertje of wanneer je aan het einde van het jaar ontdekt dat je weer geen enkel boek hebt uitgelezen.
- 5 Zo functioneert de verantwoording naar de buitenwereld als een herinnering om niet onbewust van doel te veranderen.
- 6 Spelen, ons onbewuste brein beter begrijpen en gamification kunnen ons dus goed op weg helpen met het aanleren van nieuwe gewoontes.
Bekijk het antwoord
1, 2, 6
Opmerkingen
- Het scorepunt alleen toekennen als de drie juiste antwoorden zijn gegeven.
- Het scorepunt niet toekennen als meer dan drie antwoorden zijn gegeven.
2025, tijdvak 1: Tekst 2 Geen herinnering aan
Opgavetekst
(1) Mensen herinneren zich vaak maar weinig van gesprekken. Uit recent wetenschappelijk onderzoek blijkt dat het menselijk geheugen grillig werkt bij het registreren van gesprekken. Op verschillende plaatsen in de wereld storten onderzoekers zich op dit onderwerp, en om goede redenen. Dit soort onderzoek is relevant. Het doet ertoe te weten wat een getuige in de rechtbank waard is, of een patiënt zich het slechtnieuwsgesprek met een arts goed herinnert en of landen het eens zijn over een diplomatieke bespreking. Geeft de herinnering aan een gesprek echt weer wat er is gezegd? En hoe stellig zijn we over wat er in werkelijkheid helemaal níét werd gezegd?
(2) Hoe grillig en onbetrouwbaar het geheugen voor gesprekken is, blijkt onder meer uit het werk van Sarah Brown-Schmidt, cognitief psycholoog aan de Vanderbilt-universiteit in Nashville. Ze is een deskundige op het gebied van taal in gesprekken en ontwikkelde en publiceerde een aantal veelgebruikte methoden om te meten wat mensen zich herinneren van gesprekken. Een daarvan is proefpersonen na een gesprek achter een computer zetten en hen laten opschrijven wat ze zich herinneren. De onderzoekers testen dit met verschillende tussenpozen. Wat en hoeveel weten de proefpersonen kort na het gesprek nog en hoeveel nog na een aantal dagen?
(3) De resultaten van Brown-Schmidt en haar collega’s zijn volgens de onderzoeker ontluisterend. “Na een korte pauze herinneren proefpersonen zich minder dan 20 procent van de oorspronkelijke informatie uit het gesprek. Na een paar dagen is dat percentage zelfs teruggelopen tot zo’n 6 procent. Op dat moment herinneren ze zich alleen nog de kern van het gesprek.”
(4) Proefpersonen herinneren zich concrete dingen uit een gesprek beter dan abstracte begrippen. De beste weergave van het gesprek ontstaat wanneer ze het gesprek vrijuit mogen navertellen, dus zonder dat er vragen aan hen worden gesteld. Details die dan worden verteld, blijken vaak te kloppen. Onverwachte en opvallende feiten uit een gesprek worden beter onthouden dan alledaagse. Brown-Schmidt: “We denken goed te weten wat er is gezegd, maar in feite onthouden we alleen de kern.”
(5) Brown-Schmidt constateert nog meer opmerkelijks: “Mensen hebben zelfs ‘valse’ herinneringen aan gesprekken. Ze noemen de antwoorden die ze vooraf van hun gesprekspartner hadden verwácht, ook als diegene die uiteindelijk nooit heeft gegeven.”
(6) Brown-Schmidt en haar collega’s onderzochten ook of gesprekspartners achteraf nog weten wie wat heeft gezegd. Wij blijken ons beter te herinneren wat we tijdens een gesprek zelf hebben gezegd dan wat onze gesprekspartner vertelde. Maar stellen wij de ander expliciet een vraag, dan herinneren we ons dát antwoord weer beter dan het antwoord op een vraag die een ander aan ons heeft gesteld. Voeren we een gesprek met meerdere mensen, dan blijken we ons een opmerkelijk detail wel te herinneren, maar achteraf vaak niet meer te weten wie dat precies zei. Dat is ideaal voor wie nepnieuws wil verspreiden. We weten niet waar we het vandaan hebben, maar wel dat het opmerkelijk was. Als de feiten daarna nog getoetst worden, is het allang te laat.
(7) Mensen, is de conclusie, zijn ronduit slecht in het woordelijk onthouden van gesprekken. Maar is dat een gegeven of zijn er misschien toch dingen die we kunnen doen om gesprekken preciezer te onthouden? Afgezien dan natuurlijk van een opname maken of een notulist aanwijzen.
(8) Elk gesprek bestaat uit woorden. Dus is een logische vraag hoe goed mensen woorden onthouden en welke factoren daarbij een rol spelen. Aan het Max Planck Instituut in Nijmegen onderzocht psycholinguïst¹) Eirini Zormpa hoe mensen onder verschillende omstandigheden op woorden komen, en in hoeverre ze die vervolgens ook onthouden.
(9) Dat leidt tot fascinerende experimenten. Zormpa begint met proefpersonen op een beeldscherm een reeks plaatjes te laten zien. Deels zijn die plaatjes voorzien van een geschreven woord, deels niet; bij de ‘woordloze’ moeten proefpersonen dat zelf bedenken: ‘sinaasappel’; ‘nietmachine’. De zelfbedachte woorden blijken ze zich achteraf beter te herinneren dan de gegeven woorden. Dit heet onder spreektaalonderzoekers het ‘generation effect’, afgeleid van het zelf ‘genereren’, oftewel ‘voortbrengen’.
(10) In een ander experiment met zulke plaatjes moeten proefpersonen een deel van de afbeeldingen zwijgend bekijken, bij de overige moeten ze hardop melden wat ze zien. Twintig minuten na beëindiging van deze ronde laat de onderzoeker haar proefpersonen opnieuw afbeeldingen zien: zowel nieuwe als plaatjes uit de eerste ronde. Ze moeten eruit pikken welke ze al eerder hebben gezien. Zormpa constateert dat mensen plaatjes die ze hardop hebben benoemd zich achteraf beter herinneren dan die ze hebben gezien zonder iets te zeggen. Dit wordt het ‘production effect’ genoemd, afgeleid van ‘produceren’.
(11) In een derde experiment laat Zormpa twee mensen een gesprek voeren, dat wordt gefilmd. Die opname wordt bekeken door een derde persoon, een toeschouwer, die vervolgens wordt getest op wat hij zich er daarna nog van kan herinneren. Die toeschouwer blijkt antwoorden die zijn langsgekomen in het bekeken gesprek veelal beter te hebben onthouden dan de willekeurige vragen. Dit heet het ‘focus effect’: we onthouden antwoorden beter dan vragen.
(12) Dat sluit allemaal naadloos aan bij wat Sarah Brown-Schmidt in haar onderzoeken vindt: we weten het beste wat we in gesprekken zélf bedenken en zeggen. Verder horen we in andermans gesprekken antwoorden beter dan vragen. De rest van een gesprek of discussie vergeten we verrassend snel weer.
(13) De vraag is wel of je dit soort laboratoriumonderzoek naar de praktijk kunt vertalen, stelt Katinka Dijkstra, hoogleraar brein en cognitie aan de Erasmus Universiteit Rotterdam, die zelf niet bij deze onderzoeken betrokken is. “Maar je zult inderdaad in het lab moeten beginnen om aan degelijke basiskennis te komen.”
(14) De conclusies van de onderzoeken vindt Dijkstra maatschappelijk hoe dan ook relevant. “Dat we letterlijke bewoordingen niet onthouden, is meestal niet eens zo heel erg. Belangrijk is dat duidelijk wordt dat mensen zich van nature de kern van wat is gezegd wél herinneren. En het is goed je te realiseren dat ze bronnen slecht onthouden.”
Mieke Zijlmans, de Volkskrant, 6 mei 2023
noot 1 psycholinguïst: wetenschapper die zich bezighoudt met de manier waarop taal in het geheugen is opgeslagen en georganiseerd
Vraag 14 1 punt
Je moet een samenvatting maken van tekst 2. Welke twee van de onderstaande zinnen bevatten informatie die zeker in de samenvatting moet worden opgenomen? Noteer de twee cijfers van je antwoord in de uitwerkbijlage.
- 1 Hoe grillig en onbetrouwbaar het geheugen voor gesprekken is, blijkt onder meer uit het werk van Sarah Brown-Schmidt, cognitief psycholoog aan de Vanderbilt-universiteit in Nashville.
- 2 De beste weergave van het gesprek ontstaat wanneer ze het gesprek vrijuit mogen navertellen, dus zonder dat er vragen aan hen worden gesteld.
- 3 Dat is ideaal voor wie nepnieuws wil verspreiden.
- 4 De zelfbedachte woorden blijken ze zich achteraf beter te herinneren dan de gegeven woorden.
- 5 “Maar je zult inderdaad in het lab moeten beginnen om aan degelijke basiskennis te komen.”
- 6 Belangrijk is dat duidelijk wordt dat mensen zich van nature de kern van wat is gezegd wél herinneren.
Bekijk het antwoord
1, 6
2025, tijdvak 1: Tekst 4 Een duurzame Green Friday in plaats van koopjesfestijn Black Friday, slaat dat aan?
Opgavetekst
(1) Green Friday, Bring Back Friday of For Future Friday. Bij winkelketens als Dille & Kamille, Ikea en Bever is vrijdag 25 november allesbehalve een koopjesfestijn. In plaats van bakken vol afgeprijsde spullen treffen klanten in november dichte deuren aan, een inruilpunt voor oude meubels of een gratis schoenreparatie.
(2) Die initiatieven willen een tegengeluid zijn voor Black Friday, het winkelfestijn rond Thanksgiving in de Verenigde Staten dat een jaar of zeven geleden is overgewaaid naar Nederland. Hoewel Amerikaanse taferelen – waarbij hordes consumenten vechten om de laatste goedkope spelcomputers – hier nog grotendeels achterwege blijven, brengt de kortingsparade elk jaar vele extra winkelaars op de been. Alleen al in de fysieke winkels werd vorig jaar een pinomzet behaald van 529 miljoen euro, 20 procent meer dan op een reguliere vrijdag. Genoeg reden voor ondernemers om ook dit jaar weer volop met kortingen te strooien. Met de hoge inflatie en de teruglopende koopkracht kunnen zij de extra inkomsten goed gebruiken. Toch is Black Friday velen een doorn in het oog. Terwijl duizenden kilometers verderop wereldleiders zich met wisselend succes buigen over het oplossen van het klimaatprobleem, is het aanmoedigen van nog meer spullen kopen immers allesbehalve logisch.
(3) “Dat is precies waarom we Green Friday vier jaar geleden hebben bedacht”, vertelt Hans Geels, directeur van winkelketen Dille & Kamille. Samen met de stichting Trees for All besloot het bedrijf bomen te planten om de koopgekte op Black Friday te compenseren. Andere bedrijven konden zich daarbij aansluiten. Dat klinkt sympathiek, maar als bedrijven desondanks doorgaan met de verkoop van goederen voor dumpprijzen, hoe geloofwaardig zijn die groene intenties dan?
(4) Daarom besloot Trees for All dit jaar de eisen voor deelname aan Green Friday aan te scherpen: deelnemers mogen op 25 november helemaal geen korting meer geven. Met als gevolg dat er tot nu toe ruim honderd aanmeldingen minder zijn. Joly Bogers van Trees for All wijt het aan de barre economische omstandigheden waarin veel bedrijven nu zitten. “In tijden van inflatie en een energiecrisis is het voor hen moeilijker om Black Friday te negeren.”
(5) Toch zijn er ook bedrijven die nog wel een duurzame draai aan Black Friday proberen te geven. Zo kunnen consumenten vanaf Black Friday bij sportwinkel Decathlon hun oude producten inruilen, gaan kinderwinkels in Zuid-Holland speelgoed inzamelen voor gezinnen die het minder breed hebben en sluit Dille & Kamille 25 november alle filialen. “We willen klanten aan het denken zetten, ook als het onszelf financieel pijn doet”, zegt Geels.
(6) Mooie initiatieven, vindt Pablo Druijts. Als oprichter van de website Black Friday Nederland verdient hij dan misschien zijn boterham met de kortingsacties rond Black Friday, “maar ik ben geen voorstander van het kopen van dingen die je eigenlijk niet nodig hebt.” Hij hoopt dat consumenten de kortingsperiode vooral gebruiken voor essentiële aankopen, zoals een nieuw telefoonabonnement. Dat bedrijven zich steeds vaker afkeren van Black Friday, merkt Druijts sinds vorig jaar aan het aanbod op zijn website. “Al zijn het vooral bedrijven die al bezig waren met een duurzaam imago die nu afhaken.”
(7) Mede daardoor zet Druijts zijn vraagtekens bij de ‘groene’ acties. “Is het echt te doen om duurzaamheid of is het greenwashing¹)?” Dat wantrouwen leeft ook bij milieuactiegroepen. “Bedrijven komen nu met dit initiatief, omdat mensen duurzaamheid steeds belangrijker vinden. Maar bedrijven als Decathlon verkopen ook nog tassen van 5 euro”, zegt Robin Bruisje, lid van een milieuactiegroep. Toch ziet Bruisje de actie wel als een stap in de goede richting. “Zo’n bedrijf kan zich immers niet in één dag opheffen.”
(8) Hoewel er inderdaad genoeg bedrijven zijn die hun groene imago proberen op te poetsen met marketingacties, geeft hoogleraar financieel management Gerard Mertens het Green Friday-initiatief het voordeel van de twijfel. “Als bedrijven geld in duurzaamheid investeren dat ze anders hadden gebruikt om nog meer omzet te draaien, dan moeten we dat toejuichen.”
(9) Maar welke kleur bedrijven de vrijdag in november ook geven, de koopgekte rond de feestdagen lijkt er vooralsnog niet erg onder te lijden. Uit onderzoek van Motivaction onder ruim duizend consumenten blijkt ruim een kwart op 25 november op koopjesjacht te gaan, iets meer dan vorig jaar. Bovenaan het wensenlijstje staan de producten van Bol.com, Amazon en de Mediamarkt, drie bedrijven die het begrip ‘Friday’ flink oprekken met hun wekenlange kortingsacties.
(10) Ook Pablo Druijts ziet de afgelopen weken tot zijn eigen verbazing het aantal bezoekers op zijn website alweer oplopen. “Toen ik de site in 2015 begon, was er al kritiek op Black Friday. Het gat tussen hetgeen consumenten zeggen en wat ze doen, bestaat nog altijd.” “Zolang wij blijven kopen, blijven bedrijven prullen produceren en korting geven”, zegt Mertens. Daar is Bruisje het mee eens. “Je kunt er ook voor kiezen om tijdens de feestdagen iets weg te geven wat je al in huis hebt. Want zeg nou zelf: we hebben toch allemaal spullen zat.”
Iva Venneman en Anna de Haas, de Volkskrant, 18 november 2022
noot 1 greenwashing: het zich groener of maatschappelijk verantwoordelijker voordoen dan een bedrijf of organisatie daadwerkelijk is
Vraag 30 1 punt
Je moet een samenvatting maken van tekst 4. Welke drie van de onderstaande zinnen moeten zeker worden opgenomen in de samenvatting? Noteer de drie cijfers van je antwoord in de uitwerkbijlage.
- 1 Green Friday is een duurzaam alternatief voor koopjesfestijn Black Friday.
- 2 Voor velen is Black Friday een voortdurende ergernis, omdat het kopen van extra spullen niet helpt bij het oplossen van het klimaatprobleem.
- 3 Andere bedrijven konden zich aansluiten bij Trees for All.
- 4 Met als gevolg dat er tot nu toe ruim honderd aanmeldingen minder zijn.
- 5 Maar is het bedrijven die meedoen aan Green Friday echt te doen om duurzaamheid of is het greenwashing?
- 6 Uit onderzoek van Motivaction onder ruim duizend consumenten blijkt ruim een kwart op 25 november op koopjesjacht te gaan, iets meer dan vorig jaar.
- 7 Ook Pablo Druijts ziet de afgelopen weken tot zijn eigen verbazing het aantal bezoekers op zijn website alweer oplopen.
Bekijk het antwoord
1, 2, 5
2025, tijdvak 2: Tekst 1: Dure vis weggooien, dat doet pijn
Opgavetekst
Tekst 1 Dure vis weggooien, dat doet pijn
(1) Met een groot mes snijdt chef-kok Dyon den Dunnen (24) in de keuken van restaurant Three in Rotterdam de groene appels brunoise - tot kleine blokjes. Die veranderen door een marinade van yuzu in vegetarische ceviche, verrijkt met het sap van mango, ananas en passievrucht. “Vacuümverpakt en bevroren blijft tropisch fruit wel een half jaar houdbaar”, vertelt de chef. “Deze klokhuizen moet ik helaas wel weggooien.”
(2) In het chique sushirestaurant op de Freericksplaats in de Rotterdamse wijk Hillegersberg gooien de medewerkers het liefst zo min mogelijk weg. Dat begint al bij het koken. Restaurants kopen soms te veel in of gebruiken niet alles van het product. “Terwijl je van de botten nog jus kan trekken”, zegt Den Dunnen, terwijl hij een homp rundvlees op het werkblad legt. “Met de mergpijp geef ik daar smaak aan. Van het dier gooien we eigenlijk niets weg.”
(3) Volgens onderzoek van de Rabobank verdwijnt dit jaar in de horeca ruim 55 miljoen kilo voedsel in de vuilnisbak. Iets minder dan in vorige jaren, maar nog steeds een hoeveelheid die groot genoeg is om een stad als Den Bosch een jaar lang te voeden. Al dat weggooien kost de sector 647 miljoen euro per jaar en veroorzaakt een CO2-uitstoot van 110 duizend ton.
(4) Voedselverspilling leidt volgens een VN-rapport wereldwijd tot een uitstoot van 3,3 miljard ton CO2 per jaar, zes keer zoveel als al het luchtverkeer samen. “Het produceren van eten, met name zwaarder voedsel als vlees, kost veel energie en water. Daar zit het grootste aandeel CO2 in”, zegt Ilona de Hooge, hoofddocent marketing en consumentengedrag aan de Wageningen Universiteit. “Voedsel wordt verwerkt, bijvoorbeeld in stukken gehakt door machines en vervoerd naar restaurants, wat leidt tot nog meer uitstoot. Als je het vervolgens weggooit, is het helemaal zonde. Dan moet het als afval nog een keer verwerkt worden.”
(5) Hoewel de vuilnisbelt van verloren voedsel sinds 2019 in Nederland licht is gekrompen, gooien hotels, cafés en restaurants nog steeds bijna 6 procent van hun omzet weg. “Een van de problemen is dat ze niet te weinig willen aanbieden”, zegt De Hooge. “De horeca heeft er natuurlijk belang bij om voedselverspilling tegen te gaan, maar ook om een goede reputatie te behouden en gasten tevreden te stellen. Dat is soms strijdig met elkaar.”
(6) “De klant is koning, natuurlijk”, beaamt Daan Veldhoen, bedrijfsleider bij Three. “Toch raden we mensen af om te veel te bestellen. Dat lijkt tegenstrijdig, omdat we meer verdienen als we meer verkopen. Maar eten weggooien, met name dure vis, doet gewoon pijn.” Daarnaast biedt Three sinds kort kleinere porties rijst aan als bijgerecht. Voorheen zag het restaurant de grote kommen vaak halfvol terugkomen. “Gelukkig zijn klanten nog steeds tevreden met de hoeveelheden.”
(7) De Hooge raadt restaurants aan dit soort bijgerechten apart op de kaart te zetten, zoals bij Three het geval is. “Dan kunnen mensen kiezen wat en hoeveel ze bij hun vlees of vis willen. Het blijkt dat klanten dat helemaal niet erg vinden. Zo krijgen mensen alleen wat ze echt willen eten en wordt er minder verspild.”
(8) Three meldde zich eind vorig jaar aan om mee te doen aan de Verspillingsvrije Challenge in Rotterdam. Deelnemende restaurants en cafés krijgen dan een grote weegschaal in de keuken, die elk afzonderlijk restje afval weegt. Zo leren ondernemers waar hun grootste verspilling ligt. “Maar zo’n grote weegschaal is onwerkbaar in een kleine keuken als die van ons”, zegt Veldhoen. Hij gebaart naar het nauwe gangpad tussen de werkbladen, dat volledig geblokkeerd zou worden.
(9) Na die tegenvaller moest hij samen met de chef op zoek gaan naar andere manieren om voedselverspilling te meten. “Alles wat we wegdoen, houden we bij op lijsten in de keuken. Maar binnenkort krijgen we een nieuw digitaal inkoopsysteem, waardoor we makkelijk kunnen zien hoeveel we van elk product weggooien en hoeveel ons dat kost. Dankzij die data kunnen we in de toekomst nog slimmer inkopen.”
(10) Dat is ook wat De Hooge aan de horeca adviseert: plan goed in op basis van het verleden. Al beseft ze dat het lastig kan zijn. “In verschillende fases werken verschillende mensen, die allemaal een foutje kunnen maken. Van plannen, inkopen, bewaren, voorbereiden en bereiden tot consumeren en overhouden. In al die fases zitten stukjes onzekerheden. Daarom is het lastig om voedselverspilling volledig te elimineren. Maar het is zeker te verminderen.”
(11) Ook de klant kan aan tafel een steentje bijdragen. Wiens oog groter is dan de maag, kan bijvoorbeeld overgebleven eten laten inpakken en later opeten. Zelfs een fine-dining-restaurant als Three, ‘waar mensen komen voor de ervaring’, is niet vies van een doggybag. “Ik heb liever dat mensen er thuis nog van genieten dan dat we het hier in de prullenbak gooien”, zegt Veldhoen.
(12) Samen met drie kokshulpen bereidt chef Den Dunnen zich voor op het diner van vanavond, waar zo’n tachtig mensen zullen aanschuiven. “Voor bepaalde gerechten blijven mensen terugkomen. De wagyu-tartaar en gyoza’s met kimchi-roomsaus zijn echt onze signatuurgerechten. We weten dus dat we de ingrediënten voor die gerechten groot moeten inkopen, en andere minder. Het scheelt dat we dit al meer dan vijf jaar doen, dan leer je anticiperen.”
Jildau Cuperus, de Volkskrant, 16 september 2023
Vraag 10 1 punt
Wat is de beste samenvatting van de tekst?
Bekijk het antwoord
Antwoord: D
2025, tijdvak 2: Tekst 2: Kun je met een cursus of een app twee tot drie keer zo snel leren lezen?
Opgavetekst
Tekst 2 Kun je met een cursus of een app twee tot drie keer zo snel leren lezen?
(1) Zou het niet handig zijn om dit artikel twee of drie keer zo snel te kunnen lezen als normaal, zoals verschillende cursussen snellezen beloven? Er zijn diverse mogelijkheden, zoals een- tot meerdaagse cursussen, online trainingen en apps om je leessnelheid te vergroten. Maar werken die ook echt?
(2) De gemiddelde lezer leest dit artikel uit in drie à vier minuten, namelijk met een snelheid van ongeveer 250 woorden per minuut. “Die snelheid hangt af van training, maar ook van het soort woorden”, zegt Myrthe Faber, onderzoeker van de Universiteit Tilburg en het Nijmeegse Dondersinstituut.
(3) Sommige woorden nemen we voor lief, daar vliegen onze ogen overheen. Dat kunnen lidwoorden zijn of woorden die ons brein, gezien de context, toch al min of meer verwacht. Denk aan het woordje ‘lief’ in de zin ‘sommige woorden nemen we voor lief’. Bij ‘lastige’ woorden daarentegen blijven onze ogen even hangen, zegt Faber. “Onze ogen blijven een paar honderd milliseconden hangen bij woorden die langer zijn, minder vaak voorkomen of visueel erg veel lijken op woorden die ook op dezelfde plek zouden passen.”
(4) Terwijl wij nietsvermoedend een tekst lezen, werken onze ogen en ons brein voortdurend samen om woorden te verstouwen, informatie te verwerken en betekenissen in te vullen. Dit is geen bewust proces: onze ogen schieten voortdurend terug naar woorden die we allang voorbij hebben zien komen. Ze springen bovendien vooruit naar woorden verderop in de tekst.
(5) “Dit gebeurt vaak in lange en complexe zinnen”, vertelt Roel Willems, die bij de Nijmeegse Radboud Universiteit jarenlang onderzocht hoe mensen literatuur lezen. “We weten niet zeker waarom dit gebeurt, maar we vermoeden dat onze hersenen in zo’n geval beseffen dat ze iets hebben gemist. Al lezend hebben we de luxe dat we terug kunnen kijken en het brein maakt daar slim gebruik van.”
(6) Snellezers trainen zichzelf en hun hersenen om meedogenloos door te lezen, of ze nou een woordje hebben gemist of niet. “Dat kan bijvoorbeeld door met je ogen de punt van een potlood te volgen die je steeds sneller langs de zinnen laat gaan”, vertelt snellees-trainer Inez Zondag. “Als je elke dag vier keer vijf minuten leest op een steeds hogere snelheid, train je jezelf om grenzen te verleggen. Deelnemers beginnen met ongeveer 250 woorden per minuut. Na een paar weken tikken ze de achttienhonderd woorden aan en kunnen ze ook nog uitleggen waar de tekst over ging.”
(7) Omdat snellezers hun brein geen mogelijkheid geven om terug te springen of om wat langer te blijven hangen bij lastige woorden, missen ze soms wel wat. “Als zodoende grote gaten vallen in het tekstbegrip,” zegt onderzoeker Faber, “is de kans groot dat de lezer technisch gezien wel leest, maar mentaal totaal afdwaalt.” Ook andere onderzoekers waarschuwen dat snellezen vaak ten koste gaat van het begrip.
(8) “Aanvankelijk kan het tekstbegrip inderdaad wat achterblijven,” zegt Inez Zondag, “maar na verloop van tijd komt dat vanzelf weer goed.” Volgens Zondag is het vooral de kunst te accepteren dat je soms wat woorden mist, net als bij een gesprek. “Dat komt ook altijd wel goed.”
(9) Dat heeft ook te maken met het soort teksten dat haar cursisten vaak lezen. Zondag geeft vooral trainingen aan ambtenaren, managers en beleidsmakers: mensen die overladen worden met vuistdikke rapporten die ze in korte tijd moeten doorploegen. Voor hen is leestempo vaak maar een onderdeel van het snellezen. “Ik leer mensen ook slimmer en strategischer te lezen.” Sommige mensen lezen vanaf het eerste woord van de introductie door tot het laatste woord van de conclusie. Maar door vooraf snel de inhoud van een tekst te scannen en te bepalen wat belangrijk is en wat niet, valt al veel tijd te besparen. “Als je beter begrijpt hoe een tekst is opgebouwd, kun je alsnog de details induiken”, zegt Zondag.
(10) “Bij fictie ligt dat allemaal wat anders. Juist het opgaan in details zorgt voor het leesgenot”, legt Willems van de Radboud Universiteit uit. Een zinnenprikkelend verhaal activeert namelijk precies de hersendelen die in het echte leven zintuiglijke prikkels verwerken. “Als het verhaal een landschap beschrijft, is het deel van de hersenen actief dat die visuele informatie normaal verwerkt. Je maakt je eigen VR-bril.” Lezers bij wie de tempoverschillen tussen ‘gewone’ en ‘lastige’ woorden klein zijn, blijken het meest in die ervaring op te gaan. Dit vergt vooral leesbekwaamheid. De beste manier om snel te leren lezen, zonder in te leveren aan begrip en leesgenot, is dus simpelweg méér lezen.
Enith Vlooswijk, de Volkskrant, 4 december 2022
Vraag 13 1 punt
Je moet een samenvatting van de tekst maken. Welke zin uit alinea 9 bevat informatie die zeker in de samenvatting moet worden opgenomen?
Bekijk het antwoord
Antwoord: D
2024, tijdvak 2: Tekst 1
Opgavetekst
Tekst 1 “We bedienen vooral mensen die nét een paar kilometer per uur te hard rijden”
(1) Net als op een scherm in een luchtverkeerstoren bewegen tienduizenden blauwe stipjes zich langzaam over de kaart van West-Europa. Ze worden getoond op vier enorme breedbeeld-tv’s op het hoofdkantoor van Flitsmeister in Veenendaal. Heel Nederland is blauw gekleurd, maar als tentakels strekken sommige stippenstromen zich uit richting de Franse kust en dwars door Duitsland.
(2) Alle stippen staan voor automobilisten die de Flitsmeister-app aan hebben staan. Wanneer zij richting een flitspaal rijden, krijgen ze een waarschuwing op hun telefoon, waardoor vrijwel alle snelheidsboetes ontweken kunnen worden. Als de automobilist zelf een flitspaal spot, kan hij of zij dat aangeven in de app om andere gebruikers te waarschuwen.
(3) Op Valentijnsdag 2010 lanceerden ontwikkelaars Sjoerd Perfors en Rick Waalders (beiden nu 38 jaar) de Flitsmeister-app, die toen nog bestond uit een simpel lijstje van flitspalen die een automobilist op zijn of haar route tegen zou komen. Het was de begintijd van de iPhone, toen het Nederlandse aanbod in de app-store zo’n beetje beperkt was tot de Teletekst-app1). “Doordat Flitsmeister een van de weinige Nederlandse apps was, kreeg hij gelijk aandacht.” Aan het woord is de 30-jarige Jorn de Vries, directeur van Flitsmeister. Tegenwoordig bedient Flitsmeister een kwart van de Nederlandse automobilisten.
(4) Naast het simpele lijstje flitspalen waarmee de heren begonnen, bleken gebruikers ook behoefte te hebben aan andere informatie om hun reis comfortabeler te maken. “Ze vroegen ons of we ook konden waarschuwen waar files staan. Daar hadden we toen nog geen idee van, dus zijn we file-informatie gaan inkopen. Dat was destijds een enorme investering, dus we hebben lang gewikt en gewogen of we het aandurfden om de dienst op zo’n manier uit te breiden.”
(5) Het bleek een goede beslissing. Flitsmeister werd steeds populairder. Stap voor stap voegde het bedrijf, naast flitspalen en files, ook informatie over wegwerkzaamheden, stilstaande voertuigen en ongelukken toe, geïntegreerd in een TomTom2)-achtige routeplanner. Maar om die informatie betrouwbaar te houden, waren meer gps-data nodig, dus maakten ze de app gratis om zoveel mogelijk gebruikers binnen te harken. Alles voor een grotere schaal: voortaan moesten inkomsten komen uit reclame en de verkoop van anonieme locatiegegevens.
(6) Waar Flitsmeister in zijn eerste levensjaren vooral een app was voor de bestuurder die ongestraft te hard wil kunnen rijden, is hij steeds meer geïntegreerd geraakt in het ‘nette’ Nederlandse verkeerssysteem. “We kunnen nu de gehele reis van een automobilist bedienen, van waarschuwingen voor vertrek tot parkeren”, vertelt De Vries. BNR Nieuwsradio, Q-Music en Radio 538 gebruiken de file-informatie die Flitsmeister verzamelt op basis van gebruikersbewegingen. Maar vooral de rijksoverheid is een belangrijke partner.
(7) Rijkswaterstaat gebruikt de locaties van Flitsmeister-gebruikers om mogelijke knelpunten te voorspellen. Bovendien is de app een handig platform om automobilisten te bereiken met informatie over afgesloten routes, wegwerkzaamheden en passerende ambulances. “De overheid heeft de kans aangegrepen om ons platform te gebruiken om het verkeer effectiever en veiliger te maken”, zegt De Vries. “Dat waardeer ik enorm.” Maar die prettige samenwerking liet volgens hem even op zich wachten. “We hebben veel last gehad van ons imago als app voor verkeersovertreders.”
(8) Ondanks de uitbreidingen blijft waarschuwen voor flitsers de kern. “In totaal heeft Flitsmeister volgens een eigen grove berekening zo’n 8 miljard euro aan boetes voorkomen in tien jaar”, vertelt De Vries trots. Voorkomen of uit de staatskas gejat? Die vraag wuift De Vries weg: “Voor zover ik weet, deelt de overheid geen boetes uit om geld te verdienen, hoor.”
(9) Volgens De Vries gaat de app echter niet hand in hand met gevaarlijk rijgedrag. “Uit de data blijkt dat onze gebruikers niet harder rijden dan de gemiddelde automobilist. We bedienen vooral mensen die nét een paar kilometer per uur boven de snelheidslimiet rijden. Daarnaast willen veel bestuurders die niet te hard rijden zeker weten dat ze geen bon op de mat krijgen.”
(10) Waarom gaan Flitsmeister-gebruikers niet plankgas, terwijl het risico op een bon nihil is bij gebruik van de app? “De 2,5 miljoen bestuurders die we bedienen, zijn echt niet allemaal maniakken of verkeershufters. De kleine groep overtreders is er altijd. Vergeet ook niet dat het wegennet hartstikke druk is. Heel hard rijden is knap lastig. Maar bovenal, mensen willen helemaal niet Max Verstappen spelen. Ook niet onze gebruikers, van wie je het misschien het meest zou verwachten.” “Ook de ANWB3) ziet geen vergroot veiligheidsrisico bij het grootschalige gebruik van Flitsmeister”, vertelt een woordvoerder desgevraagd.
(11) “Dat de overheid de voordelen inzag van samenwerken met Flitsmeister kwam door het grote bereik, maar ook door de constructieve houding van het bedrijf”, vertelt De Vries. “Natuurlijk schoppen we tegen het systeem aan, maar dat kan in allerlei gradaties. Je kan je middelvinger opsteken, of de samenwerking aangaan en luisteren naar kritiek.” Die houding werkt. Wie nu een nieuwe auto koopt, kan dit ooit dwarse appje via de autocomputer vaak rechtstreeks downloaden. Meer mainstream4) kan haast niet. Zoals De Vries zegt: “Dit hobbyproject is een beetje uit de hand gelopen.”
noot 1 Teletekst-app: een app van de NOS met allerlei actuele informatie in het kort, zoals voetbaluitslagen, het laatste nieuws en verkeersinformatie
noot 2 TomTom: een mobiel navigatiesysteem dat in 2001 op de markt kwam
noot 3 ANWB: een vereniging op het gebied van mobiliteit, vakantie en vrije tijd die onder meer pechhulp en verkeersinformatie aanbiedt
noot 4 mainstream: gangbaar, bestemd voor de massa
naar een artikel van Liam van der Ven, de Volkskrant, 27 juni 2022
Vraag 11 2 punten
Je moet een samenvatting van tekst 1 maken. Welke vier van de onderstaande zinnen bevatten informatie die zeker in de samenvatting opgenomen moet worden? Noteer de nummers van deze zinnen in de uitwerkbijlage.
- 1. Heel Nederland is blauw gekleurd, maar als tentakels strekken sommige stippenstromen zich uit richting de Franse kust en dwars door Duitsland.
- 2. Doordat Flitsmeister een van de weinige Nederlandse apps was, kreeg hij gelijk aandacht.
- 3. BNR Nieuwsradio, Q-Music en Radio 538 gebruiken de file-informatie die Flitsmeister verzamelt op basis van gebruikersbewegingen.
- 4. We kunnen nu de gehele reis van een automobilist bedienen, van waarschuwingen voor vertrek tot parkeren.
- 5. Ondanks de uitbreidingen blijft waarschuwen voor flitsers de kern.
- 6. Volgens De Vries gaat de app echter niet hand in hand met gevaarlijk rijgedrag.
- 7. Maar bovenal, mensen willen helemaal niet Max Verstappen spelen.
- 8. Natuurlijk schoppen we tegen het systeem aan, maar dat kan in allerlei gradaties.
- 9. Dit hobbyproject is een beetje uit de hand gelopen.
Bekijk het antwoord
- Noemt de nummers 2, 4, 5 en 6 (vier juiste zinnen) (2p)
Vier juiste nummers (2, 4, 5 en 6, in elke volgorde) geven 2 punten, drie juiste nummers 1 punt, minder dan drie 0 punten. Noemt de kandidaat meer dan vier nummers, dan geen scorepunten.
2024, tijdvak 2: Tekst 2
Opgavetekst
Tekst 2 Wil je me? Leer dan eerst spellen

(1) Leren jongeren nog wel correct spellen? Het klinkt misschien als een verzuchting van een bezorgde grootvader, maar die zorg wordt gedeeld door jongeren zelf. Volgens een peiling van NRC en de Vlaamse krant De Standaard vindt de helft van de Vlaamse en Nederlandse jongeren (12-29 jaar) dat de jeugd niet goed meer kan spellen. Een ruime helft merkt ook veel fouten op in berichtjes die hij toegestuurd krijgt. Die belabberde schrijfsels zullen niet aan de deelnemers zelf gelegen hebben, want slechts een op de vijf ziet zichzelf als slechte speler. Twee derde vindt ronduit dat hij goed spelt, met iets meer zelfverzekerdheid bij de Nederlanders.
(2) De enquête werd verspreid onder jongeren die binnen het bereik van kranten liggen en dus niet per se representatief zijn voor de hele bevolking. Toch komt hun inschatting over hun leeftijdsgenoten vrij aardig overeen met bestaand wetenschappelijk onderzoek. Zo deed taalwetenschapper Reinhild Vandekerckhove van de Universiteit Antwerpen met haar collega’s Dominiek Sandra en Hanne Surkyn onderzoek naar de spellingvaardigheid van zeventien- en achttienjarige Vlamingen. Slechts iets meer dan de helft van hen wist een simpel opdrachtje over werkwoordsvormen met het dt-vraagstuk – ik word, hij wordt – foutloos te maken. “Een niveau dat je eerder aan het einde van de basisschool verwacht”, beaamt Vandekerckhove.
(3) Brengt de beperkte jeugdige spellingvaardigheid, zoals die blijkt uit Vandekerckhoves onderzoek, de toekomst van dictees en de spelling in gevaar? Allerminst, zo wijst de peiling van NRC en De Standaard uit: jongeren willen in meerderheid dat spelfouten met puntenaftrek bestraft blijven en dat hun scholen genoeg aandacht voor spelling hebben. Ze zijn het niet eens met de stelling dat een correcte spelling niet belangrijk is, zolang we elkaar maar begrijpen. Bovendien knappen ze af op slecht spellende (Tinder)dates.
(4) Dit laatste geldt overigens vooral voor meisjes: twee op de drie vinden slechte spelling een dealbreaker op datingsites, tegen een ruime helft van de jongens. Hoe ouder ze zijn, hoe belangrijker ze het vinden. Spelling blijkt dus een indicator voor de geschiktheid van een partner, zeker bij jonge vrouwen.
(5) Die gevoeligheid voor taal bij vrouwen blijkt uit wel meer onderzoek. “Zo maken meisjes op sociale media minder dt-fouten dan jongens. En niet omdat ze de regels beter beheersen”, zegt Vandekerckhove. “Die kennen ze even goed als jongens. Of, beter gezegd: even slecht. Ze zijn wel gevoeliger voor de mogelijke stigmatisering1) die met foute spelling gepaard kan gaan.”
(6) Dat jongeren matig spellen, komt volgens Vandekerckhove niet per se door de invloed van sociale media. Onderzoek wijst uit dat ze hun al dan niet opzettelijke spelfouten op TikTok of Instagram – denk aan het populaire ‘egt’ in plaats van ‘echt’ – niet herhalen op school. “Slechts in uitzonderlijke gevallen lijkt er een ongewenst leerproces te ontstaan”, zegt Vandekerckhove. Zo hebben de Antwerpse onderzoekers vastgesteld dat het woord ‘gezegd’ opvallend veel als ‘gezegt’ gespeld wordt in de WhatsApp-communicatie van Vlaamse jongeren. Dat woordbeeld zou door het veelvuldig gebruik weleens kunnen blijven hangen.
(7) Een derde van de scholieren bevestigt soms niet meer goed te weten hoe iets te schrijven onder invloed van foute woordbeelden op sociale media. Opmerkelijk: evenveel scholieren vinden dat het makkelijker is om Engels te spellen dan Nederlands.
(8) Zijn spelfouten erg? Taalkundigen vinden doorgaans van niet: het is volgens hen veel belangrijker dat jongeren goed leren formuleren en de structuur van een tekst leren doorgronden. “Niet-taalkundigen”, zegt Vandekerckhove, “lijken spelling daarentegen te beschouwen als het belangrijkste taalkundige vraagstuk.” Toen haar collega Dominiek Sandra eens voorstelde om voortaan behalve ‘ik vind’ ook ‘hij vind’ te schrijven, om taalgebruikers te verlossen van hun onzekerheid, ontstond er in Vlaanderen een kleine mediastorm.
(9) Ook de jongeren in de peiling van NRC en De Standaard moeten weinig hebben van dit soort wijzigingsvoorstellen. Ook al beheersen ze de norm zelf niet goed, ze vinden deze wél belangrijk. Twee derde van hen is expliciet vóór het behoud van de dt-regels. Driekwart gruwt van fonetische spelling – ‘smiddachs eeten we elk een sitroen’. Ook dat strookt met eerder onderzoek, aldus Vandekerckhove: mensen houden niet van nieuwe woordbeelden. In 2005 leidde het schrappen van de tussen-n in ‘ideeëloos’ nog tot boze reacties.
(10) Volgens Vandekerckhove worden Vlamingen eerder als ‘taalpuristen’ gezien dan Nederlanders. Maar daar verrast deze peiling: over de hele linie blijken de taalpuristen juist ten noorden van de grens te zitten.
noot 1 stigmatisering: iets ten onrechte als zeer negatief kenmerken
Vraag 15 1 punt
Welke zin vat alinea 8 het best samen?
Bekijk het antwoord
Antwoord: B
2024, tijdvak 2: Tekst 4
Opgavetekst
Tekst 4 Vegan leer: diervriendelijk en duurzaam of een synoniem voor plastic?
(1) Vegan leer heeft vaak een negatief imago en wordt beschouwd als ‘nepleer’. Maar Abigail Bakker (36), eigenaar van de duurzame Geitenwollenwinkel, is het daar niet mee eens: “Mensen in mijn winkel zien juist dierlijk leer als iets negatiefs en niet als iets moois of iets van luxe.” “Een alternatief voor leer is iets waar merken en ook de consument hard naar op zoek zijn”, zegt Anne-Ro Klevant Groen (34) van de stichting Fashion for Good, die zich inzet voor een betere mode-industrie.
(2) Bij het imitatieleer dat nu het meest wordt gebruikt, komt wel veel plastic kijken. Er zijn wel steeds meer natuurlijke innovaties op het gebied van vegan leer, zoals champignon- of ananasleer. De samenstelling van een dergelijk vegan leer is van nature nog niet zo sterk als dierlijk leer. Daarom mixen merken dit natuurlijke materiaal vaak met een plastic om het steviger te maken. Of er moet een extra laagje, een coating, overheen, die op dit moment nog niet geheel milieuvriendelijk gemaakt kan worden. Op dat vlak valt nog winst te behalen.
(3) “Er zijn nog niet veel van dit soort natuurlijke alternatieven op de markt”, zegt Denise Roobol (29), oprichter van het gelijknamige Rotterdamse tassenmerk. Op dit moment gebruikt zij ook een leervervanger waarin plastic is verwerkt, gemaakt van geperste synthetische vezels. De beschikbare natuurlijke materialen voldoen nog niet aan de kwaliteitseisen van haar merk. “Veel van mijn tassen worden intensief gebruikt als werktassen. Dan vraag ik me af: wat is duurzamer? Een tas gemaakt van vegan leer op synthetische basis, maar die wel lang meegaat, of een 100 procent niet-dierlijke natuurlijke tas die snel beschadigt?”
(4) De belangrijkste reden voor Roobol om vegan leer te gebruiken, is dierenwelzijn. Ze begrijpt wel dat mensen vroeger dieren gebruikten voor leer. “Ze hadden niks anders. Maar nu zijn er innovaties en vond ik dat er wel een alternatief moest komen. We leven tenslotte in de 21ste eeuw.”
(5) Greg Stillman (34) van het bedrijf Natural Fibre Welding is bezig met het ontwikkelen van zo’n innovatie. “Ons imitatieleer bestaat uit rubber, kokosschil en kurkpoeder. Het is tijd voor een nieuw hoofdstuk over vegan leer: dier- en plasticvrij”, zegt Stillman. Volgens hem helpt vegan leer dat gemaakt is van plastic, de dieren niet. Wanneer je met een tas gemaakt van dit materiaal langs bijvoorbeeld een scherpe leuning loopt, brokkelt de stof langzaam af. Het plastic komt zo in de lucht en uiteindelijk in de zee terecht. Daar komt het in de maag van dieren. “Binnenkort zwemt er in de zee meer plastic dan vis”, zegt Stillman. “Mensen die vegan leer kopen, vergeten vaak dit aspect.”
(6) “Nu mijn plastic- en diervrij leer nog in ontwikkeling is, zou ik zelf eerder dierlijk leer kopen. Leer is nu een restproduct van de vleesindustrie”, zegt Stillman. “Er bestaan naast melk- en vleeskoeien geen aparte ‘leerkoeien’. Als we de huid niet gebruiken dan wordt die verbrand. Zolang men vlees wil, is er ook leer.”
(7) Bij het ontwikkelen van vegan leer is het belangrijk dat het voldoet aan dezelfde kwaliteitseisen als dierlijk leer. De kwaliteit van dierlijk leer kun je herkennen aan de gladheid van de dierenhuid. Als een koe bultjes heeft op zijn huid, bijvoorbeeld van een bijensteek, dan wordt de kwaliteit van het leer als slecht beschouwd. Een merk als Chanel kiest het gladste leer. Dit betreft misschien één koeienhuid uit duizend.
(8) Vegan leer kent verschillende gradaties in kwaliteit. Abigail Bakker: “Drie jaar geleden heb ik een tas gekocht van het mooie merk Matt & Nat. Ik smijt hem overal neer. En er zit nog geen schrammetje op. Het leer van de markt is vaak van lagere kwaliteit.” Voor Bakker is de belangrijkste kwaliteitsvoorwaarde dat een vegan product lang moet meegaan.
(9) Een andere kwaliteitseis is de ‘kleursnelheid’. Dit betreft de snelheid waarmee de kleur van het leer van het product verdwijnt, bijvoorbeeld als je dat ergens tegenaan stoot. Bij het leer van Natural Fibre Welding heeft de stof van nature de kleur van leer. Andere merken gebruiken een coating, een laagje over het basismateriaal, dat zorgt voor de kleur. Als je het leer dan bekrast, gaat er een stukje van die coating af en is de echte kleur van de stof te zien.
(10) Er speelt nog meer een rol bij de kwaliteit. De flexibiliteit van vegan leer is ook belangrijk. Bij tassen is de ‘vermoeidheid’ van leer van belang; de hoekjes van de tas moeten lang mee kunnen gaan. Maar hoe weet je nou dat een product van vegan leer voldoet aan al deze eisen? “Door simpelweg vragen te stellen in de winkel”, zegt Stillman. “Bij leer zijn we gewend om verschillende vragen te stellen in de winkel: ‘Hoelang gaat deze tas mee?’ of ‘Welk product heeft de beste kwaliteit?’ Je kunt je afvragen waarom we dat niet bij vegan leer doen.”
(11) Volgens Klevant Groen is er nog een vraag die de consument moet stellen, maar dan aan zichzelf: ‘Welke impact heeft het product dat ik koop?’ Ze vindt dat mensen moeten kopen waar ze zich goed bij voelen. Ook moeten de vegan merken zich een vergelijkbare vraag stellen bij de productie. Klevant Groen: “Ik denk zeker dat de term vegan leer door sommige merken als een marketingtruc wordt gebruikt, maar het is belangrijker om ons te focussen op het feit dat mensen op zoek zijn naar oplossingen en alternatieven voor leer.” Vingerwijzen houdt positieve verandering tegen, zoveel is zeker.
naar een artikel van Emilie van Kinschot, de Volkskrant, 16 september 2020
Vraag 35 2 punten
Je moet een samenvatting van tekst 4 maken. Welke vier van de onderstaande zinnen bevatten informatie die zeker in de samenvatting opgenomen moet worden? Noteer de nummers van deze zinnen in de uitwerkbijlage.
- 1. Een alternatief voor leer is iets waar merken en ook de consument hard naar op zoek zijn.
- 2. Bij het imitatieleer dat nu het meest wordt gebruikt, komt wel veel plastic kijken.
- 3. De belangrijkste reden voor Roobol om vegan leer te gebruiken, is dierenwelzijn.
- 4. Het is tijd voor een nieuw hoofdstuk over vegan leer: dier- en plasticvrij.
- 5. Er bestaan naast melk- en vleeskoeien geen aparte ‘leerkoeien’.
- 6. Bij het ontwikkelen van vegan leer is het belangrijk dat het voldoet aan dezelfde kwaliteitseisen als dierlijk leer.
- 7. Vegan leer kent verschillende gradaties in kwaliteit.
- 8. Bij leer zijn we gewend om verschillende vragen te stellen in de winkel.
- 9. Mensen moeten het product kopen waar ze zich goed bij voelen.
Bekijk het antwoord
- Noemt de nummers 1, 2, 4 en 6 (vier juiste zinnen) (2p)
Vier juiste nummers (1, 2, 4 en 6, in elke volgorde) geven 2 punten, drie juiste nummers 1 punt, minder dan drie 0 punten. Noemt de kandidaat meer dan vier nummers, dan geen scorepunten.
2023, tijdvak 1: Tekst 1
Opgavetekst
Tekst 1 Ook de snapchatgeneratie vindt technologie vaak ingewikkeld

(1) Ze groeiden op met smartphones, maar ook jongeren begrijpen technologie eigenlijk niet altijd. Hoe school je ze bij?
(2) Deze generatie snapt technologie wel, wordt vaak gedacht. Jongeren zijn verslaafd aan TikTok, verslingerd aan WhatsApp, verknocht aan Snapchat – hún hoef je technologie niet meer uit te leggen.
(3) Maar dat is een misvatting. “Als de knoppencombinaties anders zijn, of de plaatjes, dan weten sommigen niet meer hoe een programma werkt”, zegt onder meer Wouter de Jong, docent Engels op het Stedelijk Gymnasium in Leiden. “Geef jongeren Signal in plaats van WhatsApp en een deel zal het niet snappen.”
(4) Ook Jelte Wouters, docent bij Terra, een groene vmbo- en praktijkschool in Winsum, zegt dat schijnbaar simpele opdrachten niet altijd worden begrepen. “Lever de opdracht in als pdf. Upload als bijlage. Maak een mapje. Niemand die het ze geleerd heeft, omdat gedacht werd dat ze het wel weten.”
(5) Het verschil tussen wat leerlingen digitaal kunnen, is groot. Dit blijkt uit een leerlingenmonitor in opdracht van Kennisnet, die deze maandag verschijnt. Voor dit onderzoek, uitgevoerd door de Universiteit Twente, maakten 746 leerlingen tussen 10 en 13 jaar een digitale toets, waarbij ze bijvoorbeeld een sterk wachtwoord moesten bedenken en informatie op internet moesten opzoeken. Vwo’ers blijken over meer digitale vaardigheden te beschikken dan vmbo’ers, maar er zijn ook hoog presterende vmbo’ers en laag presterende vwo’ers.
(6) Dat maakt de situatie voor leraren ‘uiterst complex’, is de conclusie. Temeer omdat de verschillen tussen leraren óók groot zijn, zo blijkt uit een monitor in opdracht van de PO-Raad1), die ook deze maandag verschijnt. Leraren zetten ICT op heel verschillende manieren in, zo blijkt.
(7) Dat digitale vaardigheden (‘geletterdheid’) belangrijk zijn, daarover zijn de meesten het wel eens. Het onderwerp kreeg aandacht nadat de KNAW2) in 2013 rapporteerde dat het onderwijs jongeren niet genoeg gereedmaakt om zich te redden in de gedigitaliseerde samenleving. Jongeren zijn weliswaar vaardig met hun smartphone, aldus dat rapport, maar ze hebben weinig inzicht in de risico’s van digitale communicatie. De Tweede Kamer gaf in 2017 de opdracht digitale geletterdheid in het curriculum3) op te nemen. Een plan hiervoor ligt nu bij de politiek, als onderdeel van de brede vernieuwing curriculum.nu.
(8) Veel scholen besteden er wel op een bepaalde manier aandacht aan. Hoe ze dat doen, verschilt. Digitale geletterdheid is een breed onderwerp: het gaat van weten hoe Word werkt tot hoe je je privacy kunt beschermen, van informatie opzoeken tot programmeren.
(9) Volgens Anko van Hoepen, vice-voorzitter van de PO-Raad, is er een beweging gaande waarbij schoolbesturen kijken hoe ze het vakgebied in bestaande lessen kunnen integreren. “Scholen zien dit niet meer als iets wat erbij komt. Het is niet meer zoals vroeger: breng een computer de school in en klaar zijn we.”
(10) Schoolbestuur Jong Leren bijvoorbeeld, waar 26 basisscholen rondom Heemstede onder vallen, zette met acht andere besturen het project ‘App Noot Muis’ op. Daarbij wordt digitale geletterdheid geïntegreerd in de taallessen. Leerlingen moeten bijvoorbeeld een griezelverhaal schrijven en de griezelige woorden in het tekstverwerkingsprogramma vet of onderstreept maken. “Zo slaan we twee vliegen in één klap”, zegt projectleider Lisette Neijzen. Ook Wouter de Jong, docent Engels, schenkt op die manier aandacht aan digitale vaardigheden. Hij vroeg bijvoorbeeld eens een boekverslag als blog te schrijven, waarvoor leerlingen een WordPress-account moesten maken. Dat lukte bij sommigen niet.
(11) Hij zegt: “Veel ICT-gebruiksaanwijzingen zijn ‘kleine weetdingetjes’. En de ethische kant, ook mediawijsheid genoemd, kun je als docent behandelen als je de kans ziet, al is het maar een paar minuten aan het begin van de les. Vorige week nog liet een leerling een afbeelding zien op haar telefoon waaruit zou blijken dat de komst van het coronavirus al lang is voorspeld. Ik zei: Wat is de bron? En heb je het al doorgestuurd naar je vriendinnen? Zo wordt nepnieuws nou verspreid.”
(12) “Het helpt natuurlijk ook een hoop als leerlingen ergens het nut van inzien”, zegt De Jong. “Excel vinden ze magisch. Ik heb met een leerling een afspraak gemaakt om te kijken hoe hij zijn kosten en inkomsten kan verwerken – dat wil hij graag, hij gaat op kamers.”
(13) “Op het Terra in Winsum krijgen eersteklassers sinds vijf jaar een training in de voor- en nadelen van sociale media”, vertelt directeur Jelte Wolters. “Er komen leerlingen binnen van 110 verschillende basisscholen, we zagen dat er een groot verschil in normen en waarden was. Over of je wel of niet direct moet reageren in een groepsapp bijvoorbeeld en of je zomaar iemand kunt taggen.”
(14) “Het valt elke keer weer op hoeveel jongeren tussen de 12 en 14 jaar al meegemaakt hebben op internet”, zegt Wolters. “Bijna de helft is weleens benaderd in de privéchat van een game, door een onbekende, die vragen stelt als: Hoe zie je eruit?”
(15) Arjan Stoffels, directeur van vakcollege ISW Irenestraat in Poeldijk, ziet dat leerlingen al een stuk digitaal vaardiger zijn dan tien jaar geleden. “Laatst was er in een klas een mooie discussie. Leerlingen kwamen tot de conclusie dat de komst van digitale middelen ook beperkt: als je je telefoon niet goed instelt, weten vrienden waar je zit. Als je niet binnen een minuut reageert, worden ze boos, ook al ben je aan het eten. Je bent minder vrij.”
noot 1 PO-Raad: vereniging voor het basisonderwijs
noot 2 KNAW: De Koninklijke Nederlandse Akademie van Wetenschappen is een organisatie van topwetenschappers, die de regering adviseert.
noot 3 curriculum: het leerplan van een school of opleiding
Vraag 3 1 punt
Als je een samenvatting gaat maken van de hele tekst, welke zin uit alinea 5 moet dan zeker worden opgenomen in de samenvatting?
Bekijk het antwoord
Antwoord: A
2023, tijdvak 1: Tekst 2
Opgavetekst
Tekst 2 In 2025 proefdiervrij? Nee, die termijn zal Nederland niet halen
(1) In Nederland worden jaarlijks meer dan 400.000 dieren gebruikt voor onderzoek. Het zijn vooral muizen en ratten die worden ingezet voor wetenschappelijk onderzoek of om de risico’s van giftige stoffen te bepalen. Donderdag wijdt het College ter Beoordeling van Geneesmiddelen (CBG) een studiedag aan het terugdringen van het proefdiergebruik voor medicijnen. Dat betreft een op de drie proefdieren. “We gaan gestaag de goede kant op”, zegt Coenraad Hendriksen, een van de sprekers en emeritus hoogleraar1) Alternatieven voor Dierproeven. Maar uitbannen is lastig. “We leven in een hypocriete maatschappij. We willen geen dierproeven, maar wel veilige en werkzame geneesmiddelen.”
(2) Waarom zijn al die proefdieren nodig? “We hebben in Europa in regelgeving vastgelegd aan welke eisen de testen voor die medicijnen en vaccins moeten voldoen, voordat ze worden toegelaten. Dat betekent dat je het al gauw over honderd dieren per test hebt. Je moet toetsen op veiligheid en op werkzaamheid. Soms moet je een nieuw middel vergelijken met bestaande middelen. Bij medicijnen ben je dan klaar, die worden industrieel gemaakt. Maar een vaccin is een biologisch product, dat bevat soms de gedode ziektekiem. Daarom moet je elke partij opnieuw testen.”
(3) Moeten het er zo veel zijn? “Het gebruik is al flink verminderd. Bijvoorbeeld door andere procedures te gebruiken of een slimmere opzet van de test. Het vaccin tegen tetanus bijvoorbeeld testten we vroeger door een dier ermee in te enten en het een paar weken later een hoge dosis van de tetanusbacterie te geven. Overleefde het dier de test, dan was het vaccin werkzaam. Nu nemen we bij ingeënte muizen bloed af en kijken we hoeveel antistoffen erin zitten. Dat scheelt het dier veel leed en bezorgt ons veel meer informatie. En bij vaccins tegen difterie testen we de veiligheid op celkweken. Dan hebben we helemaal geen proefdieren meer nodig.”
(4) Waarom doen we dat dan niet vaker? “Het klinkt gemakkelijker dan het is, want bij andere vaccins begrijpen we het mechanisme niet goed genoeg. We zitten ook met de regelgeving. Is zo’n proefdierloze test bijvoorbeeld wel goed genoeg? Uitgebreide studies zijn nodig om dat te bewijzen. En soms keurt Europa de test goed, maar eist Japan toch de oude dierproef.”
(5) Hoe zit het met alternatieven, zoals organen op een chip? “Dat is een veelbelovende ontwikkeling. Tien jaar terug konden we middelen hooguit op celkweken testen. Met zo’n orgaan op een chip kun je bijvoorbeeld een minilevertje nabootsen en heb je verschillende celtypen bijeen. Dat biedt mogelijkheden, maar heeft tijd nodig. De voormalige staatssecretaris Martijn van Dam heeft eens gezegd dat Nederland in 2025 proefdiervrij zou moeten zijn. We gaan de goede kant op, maar die termijn zullen we niet halen.”
(6) Waarom niet? “Op andere terreinen is het gelukt. In de cosmetica bijvoorbeeld. Cosmetische producten die op dieren zijn getest, mogen in Europa niet meer worden verkocht. Je hebt ook nog het wetenschappelijk onderzoek, naar hartziekten of de ziekte van Alzheimer. Dat is veelal een zoektocht en dus zelfs lastig te standaardiseren. Maar de vraag is ook: wat willen we als maatschappij? We willen naar de tropen kunnen reizen en kunnen beschikken over geteste vaccins die beschermen tegen de infecties die we daar kunnen oplopen. En we willen niet zelf proefkonijn zijn. Dat is dubbel, daar moeten we het als maatschappij over hebben.”
noot 1 emeritus hoogleraar: gepensioneerde professor
naar een artikel van Joep Engels, Trouw, 13 februari 2020
Vraag 16 1 punt
Welke zin uit alinea 3 bevat informatie die zeker in een samenvatting van deze tekst opgenomen moet worden?
Bekijk het antwoord
Antwoord: A
2023, tijdvak 1: Tekst 4
Opgavetekst
Tekst 4 De strijd van de bieb om de puber die niet lezen wil
(1) Hiphop en de bibliotheek: niet meteen een combinatie die je verwacht. Toch klinken in de openbare bibliotheek in Veenendaal op een van de verdiepingen zware beats. Wie de klanken volgt en een hoofd om de deur steekt, wordt verrast door een lichte zweetgeur. Een groep 16-jarigen staat in een zaaltje fanatiek te dansen.
(2) Hiphopdanser Melano Bruinhart (22) doet de jongeren voor hoe ze de juiste bounce in hun lijf kunnen brengen. Zij doen hem vol overgave na. De bibliotheek hoopt met de les eenzelfde soort enthousiasme los te maken voor boeken en lezen. Vanzelf gaat dat namelijk niet. “Je moet ze echt verleiden om hier te komen”, zegt medewerker Cornelie de Kuijper.
(3) Bibliotheken in Nederland hebben het moeilijk: het afgelopen decennium verdwenen er bijna 140. De Raad van Cultuur, die vandaag met een advies over bibliotheken komt voor het ministerie van OCW1), vindt die ontwikkeling zorgelijk. Want de bieb is een belangrijke troef in de strijd om jongeren weer aan het lezen te krijgen.
(4) Het leesniveau onder 15-jarigen holt hard achteruit. Internationaal gezien scoort Nederland op het gebied van leesvaardigheid nu onder het gemiddelde. Drie jaar geleden stonden we op de twaalfde plek, nu op plaats 23. Bijna een kwart van de jongeren loopt het risico de schoolbanken als laaggeletterde te verlaten.
(5) Lezen én nog eens lezen is de oplossing. Maar bijna de helft van onze 15-jarigen vindt lezen tijdverspilling. Als Marleen Davelaar, docent Nederlands in Veenendaal, aan leerlingen uit klas 4 vmbo vraagt wie er thuis weleens voor de lol een boek pakt, steekt niemand zijn hand op. En de (school)bieb bezoeken ze ook niet voor hun plezier.
(6) Dat geldt ook voor de 16-jarige Romy. Terwijl ze in de mediatheek haar vingers langs wat kaften laat gaan, keurt ze de boeken vooral op dikte. Hoe dunner, hoe beter. Kleine letters? Een echte afknapper. “Ik kijk liever filmpjes of ga met mijn vriendinnen de stad in. Dan ben ik nog een beetje sociaal bezig.”
(7) Davelaar, die zelf ook havo- en vwo-klassen lesgeeft, maakt zich grote zorgen. “Bij 5 vwo denk je dat het anders is. Dat ze toch wel zullen lezen. Nou, echt niet. Dat blijft bij een enkeling.” De ontlezing is volgens haar te merken in de les. “Ze kunnen niet goed lange teksten lezen en hoofdzaken van bijzaken scheiden.”
(8) Hun vwo-diploma zullen de leerlingen wel halen, denkt ze, maar hoe moet het straks verder op het hbo of de universiteit als ze echte bronnen moeten bestuderen? In haar lessen moeten de leerlingen daarom verplicht tien minuten lezen. Ook zijn op haar initiatief de scholieren pasgeleden allemaal lid geworden van de bieb.
(9) “De mediatheek op school dreigde namelijk te worden wegbezuinigd”, vertelt ze. De schoolbieb kon uiteindelijk toch openblijven, maar de Veenendaalse openbare bibliotheek kreeg er door deze actie wel in één klap duizend nieuwe leden bij. Jongeren die eerder, van huis uit, geen eigen bibliotheekpas hadden. “Ja, dat zegt eigenlijk ook wel wat”, merkt Davelaar op.
(10) De Onderwijsraad benadrukt dat het lezen op allerlei vlakken onder druk staat. Thuis lezen ouders steeds minder vaak. Jongeren missen zo een goed voorbeeld, leren niet dat lezen ook leuk en ontspannend kan zijn. Wie opgroeit bij niet-lezende ouders komt ook thuis geen rondslingerende boeken tegen die de interesse kunnen wekken.
(11) Ondertussen is het op scholen met de schoolbieb vaak droevig gesteld, stelt de Onderwijsraad samen met de Raad voor Cultuur vast. Het is een mediatheek met te vaak een nadruk op computers. Ook sluiten de onderwerpen van de boeken te weinig aan op de leefwereld van de jongeren.
(12) De bibliotheek in Veenendaal probeert via de hiphoples die aansluiting wel te vinden. Volgens De Kuijper is de link tussen beats, boeken en bibliotheken helemaal niet zo gek. “Als je hiphopteksten leest, dat is zo’n creatieve manier van omgaan met taal. Hiphop is eigenlijk gewoon poëzie op muziek.”
(13) De dansles valt bij de jongeren in de smaak. “We zijn lekker in beweging en leren nieuwe dingen”, zegt een jongen. Na afloop van de les wil De Kuijper van de jongeren graag horen wat de bibliotheek kan doen om hen voor zich te winnen. “Zo’n hiphoples helpt wel”, zegt een van hen.
(14) Een paar jongens lopen mee naar het speciaal overgebrachte boekenrek met boeken over hiphop en straatcultuur. Want, zo heeft danser Melano Bruinhart ze op het hart gedrukt: “Hiphop bestaat uit ongeschreven regels. Maar het is soms toch belangrijk die vast te leggen. En dat gebeurt in boeken.”
noot 1 ministerie van OCW: ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap
naar een artikel van Nieuwsuur op NOS.nl, 12 november 2020
Vraag 32 2 punten
Je moet een samenvatting van tekst 4 maken, met het onderwerp ‘ontlezing’. Welke vijf zinnen uit de tekst bevatten informatie die zeker in de samenvatting opgenomen moet worden? Kruis alleen de vijf juiste zinnen aan in de uitwerkbijlage.
Bekijk het antwoord
Antwoord: B en C en D en F en H
Vijf juiste zinnen aangekruist: 2 punten. Vier juiste zinnen: 1 punt. Drie of minder juiste zinnen: 0 punten. Als de kandidaat meer dan vijf zinnen heeft aangekruist, geen scorepunt toekennen.
2023, tijdvak 2: Tekst 1
Opgavetekst
Tekst 1 Zo kom je van je uitstelgedrag af
(1) Vervelende taken uitstellen heeft met luieren niets te maken – integendeel, het is vaak een grote bron van stress. Waarom stellen we dan toch zo veel uit? En wat kunnen we ertegen doen?
(2) Een heel vakgebied houdt zich bezig met het uitstelverschijnsel. Procrastinatie is de wetenschappelijke term, pro (voor) en crastinus (morgen), en betekent zoiets als het vooruit blijven schuiven van klusjes waar je tegenop ziet. Tot het moment dat het echt niet langer kan – of net daar voorbij.
(3) Onder studenten is uitstellen een bekend fenomeen. 20 tot 50 procent van alle studenten heeft dermate last van uitstelgedrag dat het van invloed is op de studieresultaten, vertelt onderwijskundige Lennart Visser, werkzaam bij Driestar hogeschool in Gouda waar hij studenten begeleidt die last hebben van uitstelgedrag. Vorige maand promoveerde1) Visser op het onderwerp aan de Vrije Universiteit in Amsterdam.
(4) Waarom stellen we zoveel uit? Een veelvoorkomende misvatting is dat uitstelgedrag een probleem van tijdmanagement is: uitstellers zouden moeilijk kunnen inschatten hoeveel tijd een taak kost. Maar dat is niet waar we de oorzaak van ons procrastineren moeten zoeken, legt Visser uit. “Als studenten bij mij een training volgen om iets tegen hun uitstelgedrag te doen, verwachten ze vaak dat ik ze ga leren plannen. Het probleem ligt meestal echter niet bij de planning, maar bij de uitvoering.”
(5) Ook Kinge Siljee denkt dat het aanpakken van uitstelgedrag niet in het maken van betere planningen gezocht moet worden. Siljee richtte in 2011 Studiemeesters op, waar ze studie- en scriptiebegeleiding biedt, en ze is auteur van het boek ‘Studieontwijkend gedrag de baas!’. “Een planning kan je helpen om een abstracte taak op te knippen en duidelijk te maken, maar met uitstelgedrag heeft het niet zoveel te maken.”
(6) Nog een misvatting: uitstellen ligt in mijn karakter. Visser: “Vaak wordt er over uitstellers gezegd dat ze lui zijn, maar dat is niet zo. Als je last hebt van uitstelgedrag, wil je graag iets doen, de intentie is er, maar het lukt niet.”
(7) De sleutel ligt bij de oorzaak van je uitstelgedrag. Die verschilt per persoon en is vaak afhankelijk van je ervaringen in het verleden. Voor de studenten die Kinge Siljee begeleidt, is de middelbareschoolperiode vaak bepalend. “Op het moment dat iemand op de middelbare school keihard moest werken en met de hakken over de sloot zijn diploma haalde, kan zo iemand tijdens zijn vervolgopleiding in het hoger onderwijs beginnen te twijfelen of hij daar wel thuishoort. Dit wordt ook wel het oplichterssyndroom genoemd; de angst dat iemand op een dag naar je toekomt en vraagt: ‘Wat moet jij nou op deze opleiding?’ Dat is iets wat alleen maar in je hoofd gebeurt, maar het kan wel veel stress veroorzaken.”
(8) Dit type uitsteller – Siljee spreekt over gespannen uitstellers – heeft wel geleerd op tijd te beginnen, maar blokkeert zodra hij iets gedaan wil krijgen, uit angst door de mand te vallen. In plaats daarvan blijft hij eindeloos artikelen lezen of gaat hij het huis schoonmaken.
(9) Het is het tegenovergestelde gedrag van wat Siljee de ontspannen uitsteller noemt: deze gaat bij wijze van procrastinatie lol trappen. “Deze uitstellers hebben vaak best wel wat in hun mars en hebben de ervaring dat met relatief weinig werk de taak wel afkomt. Daardoor raak je eraan gewend om laat te beginnen. Hebben ze een deadline om 5 uur, dan draaien ze zich ’s ochtends eerst nog eens om, gaan ’s middags sporten en spreken daarna met iemand af voor een drankje. En voor ze het weten is de dag voorbij.”
(10) Dat klinkt redelijk zorgeloos, maar deze uitstellers ervaren wel degelijk stress. “Uiteindelijk komen ze twee dagen tekort en vragen ze zich af waarom ze niet eerder zijn begonnen. Vaak hebben ze ook het gevoel dat ze iets beters hadden kunnen inleveren, als ze meer tijd hadden genomen.”
(11) De afwezigheid van intrinsieke2) motivatie is een belangrijke factor bij procrastinatie. Studenten die duidelijk voor ogen hebben wat ze met hun studie willen bereiken, hebben aanzienlijk minder last van uitstelgedrag dan studenten die dat niet weten, blijkt uit het onderzoek van Visser. Het is belangrijk om langetermijndoelen te hebben.
(12) Zijn we in het digitale tijdperk vatbaarder geworden voor procrastinatie? Visser: “Als je echt wilt uitstellen, kan dat uiteindelijk ook in de rimboe.” Dat neemt niet weg dat mail en telefoon het studeren niet makkelijker maken. Zelf werkt Visser in blokken van een uur en zet hij zijn telefoon op vliegtuigstand. “Het ligt misschien voor de hand, maar doe één ding tegelijk en doe dat met volle aandacht. Pak je telefoon pas in de pauze en laad jezelf dan ook weer op, zodat je daarna fris aan de slag kunt. Dat zijn dingen die je jezelf gewoon kunt aanleren.”
(13) Stel jezelf ook kortetermijndoelen: wat wil je in een uur gedaan krijgen? Visser: “Als je je voorneemt een bepaalde taak in een uur af te krijgen, lukt dat vaak ook. Terwijl diezelfde taak niet afkomt als je jezelf de hele middag geeft. Als je alle tijd hebt, ben je je niet bewust van de tijd die tussen je vingers wegglijdt. Ik adviseer iedereen zo veel mogelijk tussen 9 en 5 te werken. Want als je dat eenmaal voor jezelf besloten hebt, lukt het ook. Op het moment dat je weet dat je vanavond nog drie uur de tijd hebt om dingen af te maken, stel je het ook uit tot vanavond.”
(14) Het zal je dus niet verbazen, maar de sleutel tot het verhelpen van uitstelgedrag ligt in jezelf leren kennen en je doelen helder hebben.
noot 1 promoveren: na het doen van onderzoek aan de universiteit de titel van doctor krijgen
noot 2 intrinsiek: iets wat uit jezelf komt
naar een artikel van Devi Smits, de Volkskrant, 20 februari 2020
Vraag 9 1 punt
Je moet een samenvatting van de tekst maken. Welke zin uit alinea 13 bevat informatie die zeker in de samenvatting moet worden opgenomen?
Bekijk het antwoord
Antwoord: A
2023, tijdvak 2: Tekst 4
Opgavetekst
Tekst 4 McDonald’s wil weten waarom u frietbakjes op straat gooit, terwijl er gewoon afvalbakken staan
(1) Hamburgerketen McDonald’s wil af van zwerfafval. Per 2022 moet álle verpakkingsmateriaal van de 250 restaurants in Nederland ook weer worden ingezameld. Megaklus. Hoe? De firma wil schone klanten gaan belonen en vraagt psychologen om advies.
(2) Waarom gooit iemand fastfoodafval uit het autoraampje? Waarom laat iemand frietdoosjes en mayonaisebakjes op straat vallen, terwijl overal afvalbakken staan? McDonald’s wil de diepere drijfveren van de veroorzakers van zwerfafval doorgronden.
(3) Floor Uitterhoeve, duurzaamheidsmanager bij McDonald’s Nederland, heeft onlangs Dirk Groot, overtuigd criticus van fastfoodketens als het om zwerfvuil gaat, naar negen vestigingen van McDonald’s gestuurd. ’s Lands best gedocumenteerde afvalraper – hij registreert werkelijk alles – moest nagaan waar bij de fastfoodrestaurants de ‘hotspots’ zijn, de plekken waar de meeste troep ligt. “Daar hebben we van geleerd”, zegt Uitterhoeve.
(4) Uitterhoeve ziet kansen in samenwerking met andere bedrijven en met overheden, vooral gemeenten. “We willen effectiever zwerfafval in een ruimere omgeving opruimen. We doen al veel. Om de paar uur gaat bij iedere McDonald’s iemand naar buiten om de omgeving op te ruimen. Bij sommige restaurants rijden we met bakfietsen rond om in de ruime omgeving zwerfafval op te pikken.”
(5) In de hele afvalketen van McDonald’s is zwerfafval een van de meest hardnekkige en meest zichtbare vormen van afval. Troep rond je restaurant kun je nog opruimen en je kunt zorgen voor voldoende afvalbakken. Je kunt zelfs afspraken maken dat je gemeentelijke afvalbakken in de omgeving van restaurants periodiek leegt. Maar wat doe je tegen verpakkingen die onderweg uit een autoraam worden gekieperd en in wegbermen, bij afritten, op parkeerplaatsen, in plantsoenen belanden?
(6) Uitterhoeve: “Heel veel mensen vinden het vervelend dat er zo veel zwerfafval op straat ligt. Ik denk dat wij dat nóg vervelender vinden dan ieder ander, omdat óns merk op straat ligt. Daar willen we echt vanaf.”
(7) Klinkt goed. Van de top 20 aan merken die ‘@Zwerfinator’ Dirk Groot in de voorbije jaren aantrof in het zwerfafval staat McDonald’s ruim bovenaan. Groot raapte voor onderzoeken in opdracht van gemeenten en bedrijven 151.518 stuks afval. Van de hoeveelheid verpakkingen waarvan het merk herkenbaar was (45.050 stuks) was ruim 12 procent (5485 stuks) afkomstig van McDonald’s, gevolgd door Red Bull, Antaflu (plastic snoepwikkels), Heineken en Marlboro.
(8) Een score van 12 procent voor een keten van 250 restaurants is niet iets om blij van te worden. Al moet ook worden aangetekend dat McDonald’s wekelijks 3,2 miljoen gasten bedient.
(9) Het zijn vooral plastic sausbakjes, plastic deksels van drinkbekers, plastic rietjes en kartonnen bekers en doosjes met het M-logo die Groot in het zwerfafval aantreft. Chef duurzaamheid Floor Uitterhoeve van de hamburgerketen vindt dat het roer verder om moet.
(10) “Er wordt bij McDonald’s al veel gedaan aan terugdringen van verpakkingen, aan scheiding en recycling van afval, maar er moet een stevig tandje bij”, zegt ze. Sinds kort wordt het prullenbakafval van de restaurants bij een verwerker nagescheiden: kunststof en papiervezels worden uit het restafval gehaald om er nieuwe producten van te maken, bijvoorbeeld isolatiemateriaal dat kan worden gebruikt bij de bouw van nieuwe hamburgerrestaurants. Sinds vorig jaar wordt alle koffiedik – 400 ton per jaar – verwerkt tot bio-energie.
(11) Maar er moet meer gebeuren. Volgens Uitterhoeve wordt 92 procent van de verpakkingen die gasten meekrijgen al ingezameld. De rest, bijna 8 procent, wordt ergens anders weggegooid: deels thuis of elders in andere openbare afvalbakken, of als zwerfafval op straat en in openbaar groen. McDonald’s zoekt naar oplossingen om ook dat restant uit het milieu te houden. “Die opdracht is best ingewikkeld omdat de situatie bij elk restaurant weer anders is. We zitten in gebieden met scholen, in uitgaanscentra en langs wegen, waar we vooral met automobilisten te maken hebben. Overal zijn andere problemen.”
(12) Daarom vroeg ze zwerfvuilraper Groot om advies. Maar niet alleen hem, ze vroeg gedragspsychologen te achterhalen wat de drijfveren zijn van klanten om hun afval te dumpen. De hamburgerketen zoekt naar trucs om veroorzakers van zwerfafval van hun gedrag af te brengen.
(13) “We weten dat mensen makkelijker wat weggooien als ze zich onbespied wanen. Misschien moeten we spiegels gaan ophangen bij onze McDrives, zodat mensen zichzelf zien in de auto. Van de 250 McDonald’s-vestigingen in Nederland hebben er 171 een McDrive. Verder denken we na over het vergroten van de verbinding van mensen met hun omgeving. We willen uitzoeken of we routes waar meer dan gemiddeld zwerfafval ligt, kunnen laten adopteren door scholen of sportclubs, om samen met ons de boel schoon te houden. We gaan experimenteren met teksten op de zakken waarin we de bestellingen doen: ‘Dit is ook je afvalzak’. We willen borden plaatsen bij de balies om aan onze gasten te vragen afval niet in de natuur te gooien. Misschien moeten we autoafvalbakjes gaan weggeven. Misschien zullen we prullenbakken, die nu vaak onopvallend groen of grijs zijn, zichtbaarder moeten maken. Misschien gaan we verlichting plaatsen bij sommige afvalbakken. Dat soort dingen.”
(14) Ook wordt er nagedacht over het belonen van klanten die de troep netjes in prullenbakken gooien. Die krijgen iets. Wat die beloning is, wil Uitterhoeve nog niet zeggen, de plannen zijn nog niet rond.
naar een artikel van Joop Bouma, Trouw, 4 oktober 2019
Vraag 34 1 punt
Welke zin vat deze tekst het best samen?
Bekijk het antwoord
Antwoord: D
2022, tijdvak 1: Tekst 1
Opgavetekst
Tekst 1 Moet de smartphone ook in Nederlandse scholen worden verboden?
(1) De Franse overheid heeft vanaf deze maand het gebruik van smartphones op basisscholen en collèges (een middenschool voor leerlingen tot vijftien jaar) verboden. De apparaten zouden de aandacht van scholieren te veel afleiden. Zou zo’n verbod in Nederland ook een goed idee zijn?
(2) Het is een van de speerpunten van het beleid van de Franse onderwijsminister Jean-Michel Blanquer: smartphones in schoolgebouwen zijn voortaan uit den boze. De apparaten leiden volgens hem de aandacht van de tieners af en frustreren daarmee het opdoen van kennis, het primaire doel voor kinderen op school.
(3) In Nederland kan zo’n regel niet door de overheid worden opgelegd; het schoolsysteem is hier minder gereguleerd dan in Frankrijk. Nederlandse scholen mogen zelf bepalen of het gebruik van smartphones op school verboden wordt. Cijfers over hoeveel van de ruim zeshonderd scholen dit verbieden, zijn niet voorhanden.
(4) Hoogleraar onderwijspsychologie Paul Kirschner van de Open Universiteit laat er geen twijfel over bestaan: een smartphone, tablet of laptop in de klas leidt af. “Mensen kunnen niet multitasken”, stelt hij. “We hebben maar één stel hersens. We zijn geen computer met twee of vier of acht verwerkingseenheden. Het maakt daarbij niet uit wat voor geslacht of leeftijd iemand heeft. Als jij met mij praat én tegelijkertijd een e-mail leest, dan neem je niet op wat ik zeg. Dit geldt voor 99,8 procent van alle mensen op de hele wereld.”
(5) Deze redenering gaat trouwens niet op als een van de twee activiteiten een automatisme is, zoals strijken, wandelen of eten. “Maar zodra je over een handeling moet gaan nadenken, dan kun je een van de twee taken die je probeert te doen niet meer adequaat uitvoeren.”
(6) Kirschner is zelf heel resoluut in het verbieden van smartphones en laptops tijdens zijn colleges. “Als je in mijn klas zit, kom je om naar mij te luisteren en niet om interactie te hebben met andere mensen op een andere plek. Bovendien leid je met een flikkerend schermpje ook je buurman of buurvrouw af. Dat is bijna net zo irritant als ongewenst gedwongen worden om mee te roken.”
(7) Als het aan de hoogleraar ligt, dan houden alle scholen hun rug recht en voeren per direct een smartphoneverbod in. “Kinderen, maar ook volwassenen kunnen alle piepjes en pushberichten moeilijk of zelfs niet negeren. Zij voelen zich gedwongen om ernaar te kijken”, legt hij uit. “Dat moet je zeker bij tieners niet gaan stimuleren. Je legt ook geen spuit heroïne voor een junk neer.”
(8) Ook cijfers van de overheid bevestigen dit beeld. Uit een groot, representatief onderzoek van DUO Onderwijsonderzoek & Advies bleek eind vorig jaar dat smartphones in de klas leiden tot lagere cijfers en verminderde taal- en leesvaardigheid bij scholieren op de middelbare school. Vrijwel alle Nederlandse docenten vinden dat hun leerlingen onder schooltijd te veel tijd op sociale media doorbrengen.
(9) De stichting Kennisnet is gespecialiseerd in de relatie tussen onderwijs en moderne technologie. “Ik zie dat scholen er de afgelopen drie jaar steeds beter mee omgaan”, stelt Remco Pijpers, specialist jeugd en media. “Het is belangrijk dat er binnen scholen over wordt gepraat door de directie en docenten én dat er één lijn wordt getrokken. Het werkt niet als er maar één of twee docenten zijn die mobieltjes in het lokaal verbieden.”
(10) Nederlandse scholen proberen een balans te vinden tussen de voor- en nadelen van smartphones, merkt hij. “Nieuwe technologieën bieden ook veel voordelen: denk aan het snel doorgeven van lesstof of roosterwijzigingen. Bovendien moet je kinderen ook klaarstomen voor een samenleving waarin ICT-toepassingen niet meer weg te denken zijn.”
(11) Hij hoort veel verhalen van docenten die soms wat moedeloos worden van de strijd tegen de oprukkende smartphones. “Tegen het leger van verslavingsexperts in Silicon Valley valt eigenlijk niet op te boksen”, stelt Pijpers. “Docenten zijn opgeleid om les te geven, om kinderen te boeien. Maar het is een zeer ongelijke strijd als je het moet opnemen tegen een apparaat dat zo onvoorstelbaar veel niet te negeren impulsen afgeeft.”
(12) Sommige docenten nemen het leren focussen tegenwoordig op in hun lesstof, omdat kinderen dat door hun verslaving aan piepjes en appjes amper meer kunnen. “Maar dit soort grote kwesties kun je niet alleen op het bord van de docenten leggen. De basis van verantwoord smartphonegebruik moet eigenlijk door de ouders worden bijgebracht. Zij beslissen in principe ook wanneer een kind zijn of haar eerste smartphone of tablet krijgt.”
(13) Veel ouders worstelen met deze kwesties, beaamt orthopedagoog1) Riemke Groeneveld. “Ze hebben er een extra opvoedende taak bij gekregen, eentje waar zij zelf als kind geen enkele ervaring mee hebben opgedaan”, stelt ze. “Dat leidt continu tot nieuwe vragen: hoe neem je smartphones mee in de opvoeding? Hoe praat je erover met je kind, hoe ga je ermee om als regels worden overtreden?”
(14) Zoals bij elk onderwerp is het vooral van groot belang om eerlijk met kinderen te blijven communiceren, stelt Groeneveld. “En stel duidelijke regels op die je kunt toetsen. Dat biedt kinderen een handvat om te leren hoe ze met moderne apparatuur moeten omgaan. Bespreek of de smartphone tijdens de uren dat huiswerk wordt gemaakt, weggelegd kan worden. En probeer als de kinderen jong zijn altijd een vorm van toezicht te houden op wat zij precies doen op hun laptop of smartphone. Leg ook uit waarom je dat wilt doen, maak inzichtelijk waarom die regels er zijn. En wellicht het belangrijkste: geef zelf het goede voorbeeld en zit ook niet de hele avond op het schermpje te turen.”
noot 1 orthopedagoog: opvoedkundige gespecialiseerd in kinderproblematiek
naar een artikel van Robbert Blokland op internet (NU.nl), 28 september 2018
Vraag 5 1 punt
In alinea 6 staat dat Paul Kirschner smartphones en laptops tijdens zijn colleges verbiedt.
→ Vat de argumenten die hij hiervoor geeft samen in maximaal 20 woorden. Noteer je antwoord in de uitwerkbijlage.
Bekijk het antwoord
- Noemt beide elementen: je moet naar hem of de docent luisteren, en je leidt anderen af (met een flikkerend schermpje). (1p)
Beide elementen moeten genoemd zijn voor het scorepunt. Noemt de kandidaat als argument dat je geen interactie met andere mensen (op een andere plek) mag hebben, dan is dat geen correct antwoord. Meer dan 20 woorden in totaal: geen scorepunt.
2022, tijdvak 1: Tekst 2
Opgavetekst
Tekst 2 We worden slimmer, maar niet per se wijzer
(1) Als we de uitslagen van IQ-testen mogen geloven, dan worden we steeds slimmer. Maar hoe komt dat? En zijn we ook écht intelligenter dan vroeger?
(2) Zo’n 35 jaar geleden belandde een flinke stapel intelligentietestscores uit Nederland op het bureau van James Flynn. Bij het doorspitten van de gegevens stuitte de Nieuw-Zeelandse filosoof op iets interessants. De Nederlandse 18-jarigen uit de jaren 50 scoorden veel lager dan hun leeftijdsgenoten in de jaren 80. Het verschil bleek maar liefst 20 IQ-punten.
(3) Flynn werd nieuwsgierig en breidde zijn onderzoek uit. Hij onderzocht de testresultaten van een twintigtal andere landen en ontdekte dat het gemiddelde intelligentiequotiënt (IQ) sinds het begin van de 20ste eeuw elk decennium met drie punten was toegenomen. De ontdekking kwam bekend te staan als het Flynn-effect.
(4) Vervolgstudies bevestigden het resultaat van Flynn. “En de testscores groeien wereldwijd nog steeds”, zegt Jelte Wicherts, hoogleraar methodologie aan Tilburg University. Wicherts doet onderzoek naar de manieren waarop we intelligentie meten en de verschillen in IQ-scores tussen mensen en groepen.
(5) Over de oorzaken van de stijging wordt druk gespeculeerd, vertelt de IQ-expert. Er is een theorie dat kinderen tegenwoordig slimmer zijn, omdat ze in tegenstelling tot vroeger opgroeien in kleine gezinnen. Hierdoor zouden ouders meer tijd en aandacht voor hun kroost hebben. Aannemelijk is dat ook andere factoren van invloed zijn, zoals betere voeding dan vroeger en een betere gezondheidszorg en scholing.
(6) Zelf denkt Wicherts dat nieuwe generaties slimmer worden, omdat ze op andere manieren spelen dan vroeger. Waar opa nog in bomen klom en vader in de weer was met Lego, spelen kinderen van nu vooral computerspelletjes. “Mijn kinderen zijn gek op Fortnite, een populair schietspel. Daar komen nogal wat complexe, cognitieve handelingen bij kijken. Je ontwikkelt daardoor ruimtelijk inzicht en leert vooruit te denken en snel te reageren. Dat zijn allemaal onderdelen die je ook in intelligentietests terugziet”, zegt de IQ-expert.
(7) Volgens Wicherts wil de stijging in IQ-scores niet zeggen dat we over de hele breedte slimmer zijn geworden. Een IQ-test bestaat doorgaans uit verschillende onderdelen en geeft daarvan een gemiddelde. “Als we de onderdelen van IQ-tests afzonderlijk bekijken, zien we dat op bepaalde onderdelen hoge scores worden behaald, terwijl op andere onderdelen de scores gelijk blijven of juist achteruitgaan. Zo zijn we vergeleken met vroeger bijvoorbeeld sterker in redeneren, maar is ons vocabulaire zwakker.”
(8) Enkele recente onderzoeken lijken aan te tonen dat de toename in IQ afzwakt. Over de oorzaak tasten onderzoekers nog in het duister, zo zegt Wicherts. “Het is speculeren waarom IQ-scores toenemen en dus ook waarom ze afzwakken. We weten nog te weinig over hoe intelligentie zich ontwikkelt.”
naar een artikel van Kaj van Arkel, Algemeen Dagblad, 21 april 2019
Vraag 16 1 punt
In alinea 5 staat dat kinderen tegenwoordig slimmer zijn dan vroeger.
→ Vat alinea 5 en alinea 6 samen door de oorzaken hiervan weer te geven in het stroomdiagram in de uitwerkbijlage. Houd de volgorde van de tekst aan. Vul de letters van de oorzaken in achter de nummers in het diagram. Twee oorzaken zijn al gegeven.
Oorzaken:
a ontwikkeling ruimtelijk inzicht, vooruitdenken en snel reageren
b andere manier van spelen
c betere gezondheidszorg
d meer tijd en aandacht van ouders
e betere scholing
f computerspelletjes met complexe, cognitieve handelingen
g kleine gezinnen
h betere voeding
Bekijk het antwoord
- Het stroomdiagram is juist ingevuld: 1 g, 2 h, 3 c, 4 e, 5 b, 6 d, 7 f, 8 a. (1p)
Bij 3 en 4 mogen c en e in willekeurige volgorde genoemd worden.
2022, tijdvak 1: Tekst 4
Opgavetekst
Tekst 4 Duurzaam leven lukt niet altijd en dat vinden we ‘stom’
(1) Duurzaam leven, we willen wel, maar we doen het niet. Wat korter douchen, een dagje geen vlees eten – zo moeilijk is het niet en toch komt het er vaak niet van. En dat vinden Nederlanders ‘stom’ van zichzelf, blijkt uit onderzoek van Milieu Centraal dat dinsdag verschijnt.
(2) De klimaatspijbelaars van 2019 werd ‘hypocrisie’ verweten: een beter klimaatbeleid eisen en ook naar McDonald’s gaan. Maar ‘wel willen en niet doen’ kun je ook een ‘discrepantie’ noemen, zoals de onderzoekers doen. Marktonderzoeksbureau Motivaction vroeg naar dagelijkse dingen: de vaatwasser op het ecoprogramma zetten, plantaardige melk drinken, plasticafval scheiden, de verwarming ‘s nachts laag zetten, een boodschappentas meenemen, niet langer dan vijf minuten douchen en vegetarisch eten.
(3) Vooral die laatste twee doen de ruim duizend ondervraagden, gemiddeld Nederland, minder vaak dan ze willen: “Ik hou gewoon te veel van douchen. En ik vind vlees heel erg lekker.” Zo verklaren sommige ondervraagden het verschil tussen wens en gedrag. Uit andere uitspraken blijkt dat kleine belemmeringen snel in de weg staan: het ecoprogramma duurt te lang, de rest van het gezin houdt niet van vleesvervangers, plastic scheiden kost te veel ruimte, mijn man is een koukleum, en tja, dat tasje, dat vergeet je weleens.
(4) Wat Nederlanders zelf van die discrepantie vinden, verschilt. 40 procent vindt het stom van zichzelf om geen tasje mee te nemen. Veel minder erg vinden ze dat het niet lukt om minder vlees te eten en plantaardige melk te drinken. 41 procent vindt een maaltijd zonder vlees ‘armoedig’. In noordelijke provincies zelfs 52 procent.
(5) Jongeren (tot 34 jaar) vinden het, meer dan gemiddeld, stom van zichzelf dat ze niet vaker vegetarisch eten. Tegelijkertijd douchen ze langer dan ouderen en vinden ze een zuinige douchekop niet prettig.
(6) “Het kennisniveau lijkt op peil, het in de praktijk brengen blijkt nog lastig en niet naar eigen wens”, concluderen de onderzoekers droog. “Gewoontegedrag veranderen naar gewenst gedrag is moeilijk”, zegt Anne Kluivers, gedragsdeskundige bij Milieu Centraal. “Helemaal als de obstakels van buitenaf komen. Neem afval scheiden: sommige gemeenten maken dat makkelijker dan andere.”
(7) De sociale norm drukt ook. In een omgeving waarin een vleesloze maaltijd armoedig wordt gevonden, is veranderen lastiger. “Zo is dierlijke zuivel zichtbaarder in de supermarkt dan sojamelk. Koemelk is de norm.”
(8) “Om gedrag te veranderen heb je kennis nodig, nieuwe normen en een omgeving die een beetje meewerkt”, zegt Kluivers. De kennis is op peil, nu die andere twee nog. “Het helpt als de overheid met regels de norm stelt. We vinden het inmiddels normaal dat je geen gratis plastic tasje meer krijgt, dus vinden we het ook stommer als we zelf een tas vergeten.”
(9) In het geval van vlees gaan de hakken sneller in het zand, ziet Kluivers ook. Anders dan aan dat plastic tasje, waar we vrij makkelijk afscheid van namen, zijn veel Nederlanders nog erg gehecht aan hun dagelijkse stukje vlees. “Elke dag vlees op tafel laat in sommige groepen zien dat je het goed hebt. Vlees eten is gekoppeld aan diep verankerde sociale waarden.”
(10) “Hoe meer je in het persoonlijk leven komt van mensen, hoe groter de weerstand”, zegt Kluivers. Met een campagne van kleine stapjes probeert Milieu Centraal, dat burgers adviseert over duurzame keuzes, daarom gedrag te veranderen. Dus niet: word allemaal veganist, maar ‘probeer eens een dagje geen kaas’. Niet: doe de auto weg, maar ‘doe een dagje boodschappen op de fiets’. In de hoop dat een dagje 150 dagen worden. “Als je het een dagje doet, zie je dat het kan. Als je het drie maanden doet, wordt het een gewoonte.”
naar een artikel van Martine Kamsma, NRC Next, 11 februari 2019
Vraag 36 2 punten
Welke vier van onderstaande zinnen uit de tekst vormen samen de samenvatting van deze tekst? Noteer de nummers van deze zinnen in de juiste volgorde in de uitwerkbijlage.
1 Duurzaam leven, we willen wel, maar we doen het niet. (alinea 1)
2 Marktonderzoeksbureau Motivaction vroeg naar dagelijkse dingen: de vaatwasser op het ecoprogramma zetten, plantaardige melk drinken, plasticafval scheiden, de verwarming ’s nachts laag zetten, een boodschappentas meenemen, niet langer dan vijf minuten douchen en vegetarisch eten. (alinea 2)
3 Wat Nederlanders zelf van die discrepantie vinden, verschilt. 40 procent vindt het stom van zichzelf om geen tasje mee te nemen. (alinea 4)
4 Gewoontegedrag veranderen naar gewenst gedrag is moeilijk. (alinea 6)
5 Neem afval scheiden: sommige gemeenten maken dat makkelijker dan andere. (alinea 6)
6 Om gedrag te veranderen heb je kennis nodig, nieuwe normen en een omgeving die een beetje meewerkt. (alinea 8)
7 Met een campagne van kleine stapjes probeert Milieu Centraal, dat burgers adviseert over duurzame keuzes, daarom gedrag te veranderen. (alinea 10)
8 Als je het een dagje doet, zie je dat het kan. Als je het drie maanden doet, wordt het een gewoonte. (alinea 10)
Bekijk het antwoord
- Noemt de nummers 1, 4, 6 en 7 van de zinnen die samen de samenvatting vormen. (2p)
Vier juiste nummers: 2 punten. Drie juiste: 1 punt. Twee of minder juist: 0 punten. Ongeacht de volgorde van de nummers. Schrijft de kandidaat de zinnen uit die bij de juiste nummers horen, dan geldt dit ook als correct.
2022, tijdvak 2: Tekst 4: Chatten bevordert schrijfvaardigheid
Opgavetekst
Tekst 4 Chatten bevordert schrijfvaardigheid
(1) Actief gebruik van sociale media waarbij leerlingen zelf berichten bedenken en schrijven, kan ervoor zorgen dat ze op school minder schrijffouten maken. Dat blijkt uit het promotieonderzoek van taalwetenschapper Lieke Verheijen.
(2) “Mijn onderzoek laat zien dat we niet bang hoeven te zijn voor taalgebruik op sociale media. WhatsApptaal is niet zo nutteloos en willekeurig als mensen denken”, zegt Lieke Verheijen, die als taalwetenschapper verbonden is aan de Radboud Universiteit Nijmegen.
(3) Verheijen wilde voor haar promotieonderzoek graag weten of de chattaal die jongeren gebruiken op WhatsApp, in sms’jes, op Twitter en vroeger op MSN, invloed heeft op hun schrijfvaardigheid op school. “Er zijn veel zorgen over het afwijkende taalgebruik van jongeren”, zegt Verheijen. “Er wordt gesproken over taalverloedering, maar in Nederland ontbrak een goed uitgebreid onderzoek en ik wilde kijken of alle zorgen wel terecht zijn.”
(4) Om dit te achterhalen deed Verheijen meerdere onderzoeken. Zo onderzocht ze zo’n vierhonderdduizend authentieke socialemediaberichten, zoals appjes van Nederlandse jongeren tussen de 12 en 23 jaar. Ze onderzocht ook het sociale-mediagebruik en de schrijfvaardigheid van scholieren die in het derde jaar van het vmbo of vwo zaten en van jongeren in het mbo en op de universiteit. Daarbij hield ze een enquête onder vierhonderd jongeren die vragen invulden over hoe vaak ze actief zijn op sociale media en ze vergeleek de resultaten ervan met hun schrijfopstellen op school. Ten slotte deed ze een experiment onder vijfhonderd jongeren in twee groepen: de ene groep ging een kwartier whatsappen voordat ze een verhaal schreven, de andere groep niet.
(5) “De analyse van de socialemediaberichten bevestigt de verwachting dat jongeren op sociale media veel woorden gebruiken die afwijken van het Standaardnederlands”, zegt Verheijen. “Ze korten woorden in, schrijven ze fonetisch op, laten hoofdletters en spaties weg. Vooral bij middelbare scholieren zijn meer afwijkingen te vinden. Zij durven meer te experimenteren met taal.” Volgens de promovenda hielden jongeren zich op openbare netwerksites als Twitter wel vaker aan de taalregels dan op WhatsApp. “Want wat daar gebeurt, is zichtbaar voor al je online volgers.”
(6) Een andere conclusie van de onderzoeker is dat de jongvolwassenen die al op een vervolgopleiding zitten, zich veel meer aanpassen aan het Standaardnederlands in hun schrijven op sociale media. “Die conformeren zich meer. Pubers willen zich juist onderscheiden.”
(7) De twee andere onderzoeken laten volgens de taalwetenschapper zien dat een actief gebruik van sociale media er niet voor zorgt dat jongeren slechter presteren bij de schrijfopdrachten op school. “Jongeren die voor de schrijfopdracht hadden geappt, maakten juist iets minder spelfouten”, zegt Verheijen. “Vooral onder middelbare scholieren was dit te zien. Ze maken mogelijk minder spelfouten, omdat ze al bezig zijn met taal en dus eigenlijk met trainen.”
(8) Passief gebruik van sociale media, dus berichten van anderen lezen, maar zelf weinig typen, heeft juist geen goede invloed op de schoolteksten. Verheijen: “Op die manier train je jezelf niet. Dit negatieve verband is vooral te zien bij lager opgeleide jongeren. Ook het gebruik van woordvoorspellers en autocorrectie op de telefoon bevordert de schrijfvaardigheid niet. De blootstelling aan berichten van anderen met veel afwijkingen van de officiële Nederlandse spelling en grammatica kan zorgen dat deze afwijkingen dominant worden in hun eigen schoolteksten.”
(9) Uit het onderzoek blijkt dat jongeren goed switchen tussen de taal die ze met vrienden op sociale media gebruiken en de taal in hun schoolteksten. Het is dan ook belangrijk dat het Standaardnederlands altijd heel goed aangeleerd wordt. “Zolang het Nederlandse onderwijs daar veel aandacht aan besteedt, zou het goed moeten gaan. Je kunt de chattaal die jongeren op sociale media gebruiken dan vergelijken met een dialect. Docenten moeten goed duidelijk maken dat er onderscheid is tussen teksten op school en op de sociale media en leerlingen leren dat ze dus verschillende communicatiestijlen moeten gebruiken.”
(10) Om dat onderscheid aan te leren, kunnen docenten bijvoorbeeld aan vertaaloefeningen denken, legt Verheijen uit. “Geef leerlingen een tekst in chattaal en laat ze dit vertalen naar het Standaardnederlands. Ze ontdekken zo de verschillen, kunnen bedenken wie de ontvanger is en leren reflecteren op hun taalgebruik. Vooral op de basisschool is dat belangrijk. Hoe jonger je hiermee begint, hoe beter.”
(11) Verder kan de chattaal helpen om te laten zien dat taal steeds verandert. “Op middelbare scholen is er meestal aandacht voor middeleeuwse teksten. Maar waarom gebruiken docenten niet ook chattaal? Leerlingen kunnen de ontwikkeling van taal bijvoorbeeld al zien als ze berichten van vijf jaar geleden lezen en vergelijken met hun appberichten van nu.”
(12) Het gaat er volgens Verheijen vooral om dat de chattaal niet wordt weggezet als ‘fout’ of ‘slecht’. “Juist bezig zijn met taal, zelfs de taal op sociale media, is goed voor de talige ontwikkeling. Ik zeg niet dat de telefoons elke les tevoorschijn hoeven te komen, maar soms kunnen docenten juist gebruikmaken van WhatsApptaal in hun lessen.”
naar een artikel van Karen Hagen, Onderwijsblad, maart 2019
Vraag 30 2 punten
Welke vier zinnen van de alinea’s 5 tot en met 7 vormen de samenvatting van de onderzoeksresultaten? Kruis de juiste zinnen aan in het schema in de uitwerkbijlage.
Zinnen:
- 1. “De analyse van de socialemediaberichten bevestigt de verwachting dat jongeren op sociale media veel woorden gebruiken die afwijken van het Standaardnederlands”, zegt Verheijen.
- 2. “Ze korten woorden in, schrijven ze fonetisch op, laten hoofdletters en spaties weg. Vooral bij middelbare scholieren zijn meer afwijkingen te vinden. Zij durven meer te experimenteren met taal.”
- 3. Volgens de promovenda hielden jongeren zich op openbare netwerksites als Twitter wel vaker aan de taalregels dan op WhatsApp. “Want wat daar gebeurt, is zichtbaar voor al je online volgers.”
- 4. Een andere conclusie van de onderzoeker is dat de jongvolwassenen die al op een vervolgopleiding zitten, zich veel meer aanpassen aan het Standaardnederlands in hun schrijven op sociale media. “Die conformeren zich meer. Pubers willen zich juist onderscheiden.”
- 5. De twee andere onderzoeken laten volgens de taalwetenschapper zien dat een actief gebruik van sociale media er niet voor zorgt dat jongeren slechter presteren bij de schrijfopdrachten op school. “Jongeren die voor de schrijfopdracht hadden geappt, maakten juist iets minder spelfouten”, zegt Verheijen. “Vooral onder middelbare scholieren was dit te zien. Ze maken mogelijk minder spelfouten, omdat ze al bezig zijn met taal en dus eigenlijk met trainen.”
Bekijk het antwoord
- Kruist de vier juiste zinnen aan: zin 1, 3, 4 en 5. (2p)
Puntentabel: vier zinnen goed 2 punten; drie zinnen goed 1 punt; twee of minder zinnen goed 0 punten. Als de kandidaat meer dan vier zinnen aankruist, 1 scorepunt in mindering brengen voor elk te veel aangekruist antwoord.
2022, tijdvak 3: Zonder stress geen succes
Opgavetekst
Tekst 1 Zonder stress geen succes

(1) Stel: je hebt anderhalf uur autorijden voor de boeg. Het regent, het is donker, de wegen zijn slecht verlicht én je bent moe. Genoeg elementen voor een slechte afloop, zou je denken. Maar het tegenovergestelde gebeurt: je bent alert, gefocust en komt daarom veilig thuis. Dat lukt dankzij stress.
(2) Toch spreken we vaak op een negatieve manier over stress. Onterecht, vinden stressdeskundigen Suzan Kuijsten en Carolien Hamming. Stress is geen probleem, betogen zij, je kunt zelfs niet zonder. Een gebrek aan herstel is het probleem. Ze schreven er onlangs een boek over: Gek op stress, maar niet altijd.
(3) Hamming en Kuijsten willen dat we stress als iets positiefs gaan zien. “Stress heeft een groot imagoprobleem”, zegt Kuijsten. “Het is iets waar we vanaf willen, liefst zo snel mogelijk. Maar dat is omdat we stress pas stress noemen, zodra we er last van hebben.” “Terwijl we stress gewoon nodig hebben”, voegt Hamming daaraan toe.
(4) Je kunt stress vergelijken met je hartslag, legt Hamming uit. Lever je een inspanning, dan maakt je brein extra stresshormoon aan – net zoals je hart dan sneller gaat kloppen. Is de inspanning voorbij, dan zakt die hoeveelheid weer naar een basisniveau – net zoals je hartslag dan kalmeert. “Je brein maakt dus voortdurend het stresshormoon cortisol aan”, zegt ze, “en daar is helemaal niets mis mee.”
(5) Dankzij de stress ben je energiek en geconcentreerd. Kuijsten: “Zonder stress geen succes, geen geluk, geen leven. Dreig je te laat te komen, dan wordt de afdeling stress actief en fiets je harder. Heb je een sollicitatiegesprek, dan moet je gefocust zijn.”
(6) Het probleem is volgens Hamming en Kuijsten dat we onvoldoende herstellen van zulke ‘pieken’. Terwijl een afwisseling tussen inspanning en herstel juist nodig is om gezond te blijven. Hamming vergelijkt dat met geld lenen bij de bank. “Blijf je lenen zonder terug te betalen, dan sta je op den duur rood en ga je failliet. Zo geldt ook: als je onvoldoende herstelt van eerdere activiteiten, maar vervolgens wel weer een nieuwe prestatie levert, dan bouw je een achterstand op.”
(7) “Die achterstand maakt ons vermoeid én zorgt ervoor dat we gestrest blijven”, zegt Hamming. “Want door de constante inspanning die je levert, krijg je wel extra energie, maar laad je nooit op. En zo brand je langzaam op. We associëren dat proces met stress, terwijl stress in eerste instantie nooit het probleem was. Het lastige is dat we vermoeidheid nog altijd zien als een motivatieprobleem”, vertelt Hamming. “Wat zeggen we vaak als we moe zijn? ‘Nog even doorzetten.’ We zijn helemaal niet opgevoed met het idee: ik heb een inspanning geleverd, daar moet ik nu van herstellen.”
(8) “Ook ons drukke leven werkt niet bepaald bevorderend, het idee dat we succesvol moeten zijn evenmin”, zeggen Hamming en Kuijsten. “We gaan maar door en door en willen altijd beter en meer: hoef je geen deadline te halen, dan moet je wel boodschappen doen of sporten. Daarbovenop komt het idee dat we altijd bereikbaar moeten zijn.” Kuijsten: “Rustmomenten worden daarom vaak overgeslagen. We checken om elf uur ’s avonds nog onze mail – we kunnen nooit uit.”
(9) “Herstellen, dus. En dat is iets anders dan plezier hebben”, zegt Kuijsten. “Candy Crush spelen of met samengeknepen billen een spannende Netflixserie kijken, is géén herstellen.” Hamming: “Dat vergt alsnog mentale arbeid. En spanning verhoogt ook nog eens je stressniveau.” Geen spannende serie, maar wat dan wel? “Netflixen kan best, als je je maar niet hoeft te concentreren”, zegt Hamming. “Gewoon sloom wegkijken mag”, vult Kuijsten aan. “Je kunt ook vijf minuten helemaal niets doen, gun jezelf een spijbelmomentje.”
(10) “Heb je je hersenen belast, dan kun je ook iets met je lijf doen”, zegt Hamming. “Wandelen, bijvoorbeeld. Maar ga dus niet intensief sporten, want dan maak je nóg meer stresshormoon aan.” “Hoeveel en hoe vaak je moet herstellen, is afhankelijk van de persoon”, zegt Kuijsten. “Wie hard werkt, moet hard uitrusten. Wie een beetje werkt, moet een beetje uitrusten.”
(11) Maar als we juist moeten bijkomen van de stress, wekt de boektitel Gek op stress dan geen verkeerde indruk? Kuijsten: “Daarom is die tweede zin essentieel: ‘maar niet altijd’.” Hamming: “We hebben een titel gekozen die opvalt.” “Maar”, vult Kuijsten aan, “die óók aansluit bij de boodschap. We zijn gek op stress, zonder dat we het doorhebben.”
(12) Al doet ze het zelf ook niet altijd goed, geeft Hamming toe. “Natuurlijk is een spannende Netflixserie leuk, dus ik kijk ook weleens drie afleveringen achter elkaar en heb dan slaaptekort. Maar ik snap wel wat ik dan aan het doen ben. Het zou goed zijn als meer mensen weten hoe belangrijk het is om te herstellen.”
Vraag 7 1 punt
Als je een samenvatting gaat maken van de hele tekst, welke zin uit alinea 10 moet dan zeker worden opgenomen in de samenvatting?
Bekijk het antwoord
Antwoord: B
Vraag 10 1 punt
Welke zin vat de boodschap van de tekst het best samen?
Bekijk het antwoord
Antwoord: D
2022, tijdvak 3: Toetsen verdrijven onze pen
Opgavetekst
Tekst 4 Toetsen verdrijven onze pen
(1) Van grotbeschilderingen tot de moderne smartphone: hoe wij onze gedachten en emoties uiten, is drastisch veranderd. Inmiddels zijn we steeds afhankelijker van het toetsenbord.
(2) De eerste vorm van het handschrift zou meer dan 5000 jaar geleden in Mesopotamië zijn uitgevonden. Een zeer lange weg voltrok zich via kleitabletten, papier, houtskool, verf en inkt en uiteindelijk gingen we de pen gebruiken. En nu, door de telkens evoluerende technologie, vervangen we die degelijke pen door gadgets en toetsen.
(3) In sommige landen wordt het gebruik van nieuwe technologieën op overheidsniveau breed ondersteund. Zo zijn sinds 2013 handschriftlessen op school niet langer verplicht. Hetzelfde gebeurde in 2016 in Finland, waar schrijven in het nationaal onderwijs geen onderdeel meer is.
(4) “Studenten hebben geen tijd om snel het ouderwetse handschrift te leren, dus is het voor hen helemaal niet nuttig”, meldde Minna Harmanen van de Finse Nationale Raad voor Onderwijs daarover. Volgens meerdere onderzoeken leidt het stoppen van leren schrijven echter bij de meerderheid van de studenten tot slechter uit het hoofd leren en begrijpen.
(5) “Studenten die met de hand aantekeningen maken, blijken het leermateriaal beter te onthouden. Dit omdat ze gedwongen worden zich er beter in te verdiepen, om het met hun eigen woorden te zeggen. Nu kunnen ze niet snel genoeg meer schrijven om het te snappen”, legt Daniel Oppenheimer, schrijver en psychologie-deskundige aan de Amerikaanse Carnegie Mellon Universiteit, uit. “Schrijven gaat veel langzamer dan typen. Dat betekent dat je er meer tijd aan besteedt, wat meestal beter is voor het onthouden. Het is niet het schrijven op zich dat ons helpt dingen te onthouden, maar meer het feit dat je je meer en langer concentreert op dat wat we uit het hoofd willen leren.”
(6) Bovendien bevorderen het permanente gebruik van technologie en het vertrouwen daarop de kennis van taal bepaald niet. Ana del Carmen del Pino, lerares Engels, zegt: “Volgens mijn ervaren collega’s die taal- en literatuurlessen geven, schrijven de studenten van vandaag veel slechter dan de generaties daarvoor. Ze maken meer spelfouten en hun gevoel voor taal is van een zeer laag niveau. Dit komt doordat schrijven voor hen geen gewoonte meer is. Ze hebben er in hun dagelijks leven geen behoefte aan en hebben het niet nodig. Ze zijn voornamelijk nog bezig met het digitaal schrijven van korte berichtjes, zonder leestekens te gebruiken.”
(7) De lerares Engels vertelt over een basisschoolleerling die heeft leren lezen door slechts video’s te kijken en te gamen. Hij is in staat om alle letters te herkennen, er woorden van te vormen en de betekenis ervan te weten. Zijn ontwikkeling was van een hoog niveau. Maar toen hij een paar jaar later naar de middelbare school ging, werd hij met allerlei moeilijkheden geconfronteerd. Het onderwijs werd heel lastig, omdat hij geen motoriek heeft voor de traditionele vorm van schrijven.
(8) Desalniettemin is het moderne typen in de praktijk uiterst nuttig en belangrijk. Ten eerste is het tegenwoordig bijna onmogelijk om je een specialist voor te stellen, die niet kan typen. Daarnaast is typen volgens Oppenheimer gewoon sneller, maar ook completer. Een getypte tekst is vaak makkelijker te lezen en het is simpeler om zo’n tekst te zoeken. Bovendien is het gebruik van moderne technologieën uiterst efficiënt voor mensen met leerproblemen en dyslexie.
(9) “Typen is belangrijk voor mensen met motorische coördinatieproblemen, zoals dyspraxie. Het indrukken van een toets is voor hen veel gemakkelijker en minder pijnlijk dan het schrijven van een hele brief”, zegt Meredith Cicerchia, taalonderzoeker en redacteur van ‘Read and Spell Blog’. Er wordt geschat dat een op de tien mensen een of andere vorm van dyslexie heeft. Al deze mensen worstelen met het goed kunnen lezen van woorden.
(10) “Het kunnen aanraken van een toets kan helpen bij het vinden van de juiste letters. Je kunt woorden maken door een reeks van spierbewegingen. Steeds opnieuw iets typen zorgt voor een automatisch patroon. Je handen typen het woord zonder dat de dyslectische persoon hoeft na te denken over hoe hij of zij het moet spellen. Dit, en het feit dat je bij het ‘schrijven’ op de computer spellingscontrole hebt, zijn cruciaal voor mensen die worstelen met het handschrift”, vindt Cicerchia. “Zij produceren vaak met de hand geschreven werk dat hun intelligentie of volledige woordenschat totaal niet weerspiegelt. Simpelweg omdat ze geen woorden willen gebruiken die ze fout zouden kunnen spellen. Door te typen, kunnen mensen met dyslexie vrijer schrijven en daardoor presteren zij beter in de klas en tijdens hun carrière.”
(11) Sara Fernandez, lerares in het speciaal onderwijs, ontdekte dat het gebruik van nieuwe technologieën belangrijke positieve gevolgen heeft voor leerlingen. “We kunnen het leren schrijven aantrekkelijker maken door middel van leuke en ludieke spelletjes. Op die manier trekken we de aandacht van de leerlingen en kunnen we ze motiveren. Voor sommigen werkt de traditionele vorm niet en is het gebruik van gadgets de enige manier om te communiceren via schrijven. Ik ken talloze leerlingen die veel meer vertrouwd zijn met het gebruiken van een toetsenbord dan met het handschrift.”
(12) Het is echter nog onduidelijk of het handschrift moet of gaat verdwijnen. Experts zoeken momenteel naar een manier om de voordelen van zowel het ouderwetse schrijven als het toetsenbord te kunnen combineren. Oppenheimer besluit: “Het is moeilijk om te beweren dat typen geen steeds noodzakelijkere vaardigheid is. We moeten het dus wel leren, maar er zitten maar 24 uren in een dag. Ik denk dat het handschrift waardevol is, maar als ouders en leraren andere dingen belangrijker vinden, kan ik daar moeilijk kritiek op hebben.”
naar een artikel in Metro, 28 januari 2020
Vraag 31 2 punten
Volgens Meredith Cicerchia kunnen mensen met dyslexie vrijer schrijven en beter presteren als zij typen. → Vat de redenen samen die hiervoor in alinea 10 worden genoemd. Gebruik maximaal 30 woorden. Vul de zin in de uitwerkbijlage aan: “Mensen met dyslexie schrijven vrijer en presteren beter als zij typen, omdat ...”
Bekijk het antwoord
- Noemt dat er een automatisch patroon ontstaat, waardoor ze niet na hoeven te denken over spellen. (1p)
- Noemt dat zij bij het typen spellingscontrole kunnen gebruiken. (1p)
Als de kandidaat meer dan 30 woorden gebruikt, 1 scorepunt in mindering brengen op de behaalde score. Bij het eerste element moet ‘niet na hoeven te denken over spellen’ genoemd worden.
2021, tijdvak 1: En nooit lieten ze meer iets van zich horen
Opgavetekst
Tekst 1 En nooit lieten ze meer iets van zich horen
(1) Ik kan het me niet voorstellen: zonder opgaaf van reden abrupt uit iemands leven verdwijnen. Maar als ik de berichten moet geloven, gebeurt het op grote schaal. Sterker nog: het gebeurt zo vaak dat er in de Verenigde Staten dus een speciale term voor is verzonnen: ghosting. Dit is het abrupt verbreken van contact met iemand – bijvoorbeeld een voormalige romantische partner – door telefoontjes, berichtjes, enzovoort niet langer te accepteren of te beantwoorden.
(2) De verhalen over ghosting worden veelal gelinkt aan datingapps als Tinder. Wanneer je elkaar online ontmoet, deel je geen kennissen of vrienden. Dat zou het makkelijker maken om uit iemands leven te verdwijnen: er is immers geen sociale druk om tekst en uitleg te geven. De kans dat je elkaar weer tegen het lijf loopt, is bovendien verwaarloosbaar. Maar ghosting komt, zo leerde ik, ook in andere vormen voor. Zo ben ik zelf zeer bedreven in een vorm van ghosting waarbij je een feestje verlaat zonder afscheid te nemen.
(3) Wordt er in de datingwereld zo veel geghost, simpelweg omdat er zo veel te kiezen valt? Volgens mij is er meer aan de hand. Ik heb mezelf wijsgemaakt dat stiekem een feestje verlaten sociaal geaccepteerd is. Maar waar het op neerkomt, is dat ik het doe om de confrontatie te vermijden, om de discussie over ‘nog één drankje’ niet te hoeven voeren. Ik ben daar niet alleen in, mijn generatie – ik ben van 1985 – lijkt het moeilijk te vinden om ‘sorry, maar ik heb hier geen zin in’ te zeggen en heeft moeite zich ergens aan te binden. Een bijeffect van het altijd met elkaar verbonden zijn door het internet lijkt te zijn dat individuele contacten aan waarde verliezen. En dus worden whatsappjes genegeerd, blijven mailtjes onbeantwoord en worden afspraken lastminute afgezegd.
(4) Ik ken de verhalen over ghosting alleen uit de media. Daarin wordt ghosting vooral toegeschreven aan millennials (geboren tussen 1980 en 2000). Zij zouden communicatieproblemen hebben.
(5) Maar ghosting is natuurlijk al veel ouder dan de millennial. Op de Instagrampagina ‘Liefde van toen’ van journalist Mark Traa staan mooie voorbeelden van hoe ghosting er vroeger uitzag. Traa verzamelt oude contactadvertenties uit kranten – gepubliceerd tussen 1840 en 1940 – van minnaars, geliefden en zoekenden. Hoewel de context ontbreekt, geven de advertenties bijzondere inkijkjes in de wereld van de abrupt verscheurde liefdesrelaties. Zo schrijft ene ‘M.’: ‘Willem kom in vredesnaam terug of geef adres’. Of de oproep aan ‘Snoes’: ‘Slechts een brief! Ge zijt toch niet ziek of van gedachten veranderd?’
(6) Ook journalist Gijs van der Sanden schrijft, in een column over zijn online-ervaringen, dat ghosting een eeuwenoud onderwerp is, dat uitentreuren is bezongen en beschreven. “Wat wél nieuw lijkt te zijn, is de schaal waarop het gebeurt”, schrijft Van der Sanden.
“Met de opkomst van datingapps is het makkelijker geworden elkaar van de ene op de andere dag te negeren.” Het is aanlokkelijker om iemand te ghosten, want dankzij de talloze nieuwe communicatiemiddelen staan we constant met elkaar in contact, terwijl we zo veel contacten onmogelijk allemaal kunnen onderhouden.
(7) Bovendien is het ghosten zelf vele malen zichtbaarder geworden. Twintig jaar geleden kon je iemand ghosten door je vaste telefoon niet meer te beantwoorden. Wie dat deed, was simpelweg niet thuis of zat aan het avondmaal. Nu verraden twee blauwe vinkjes in Whatsapp dat je bericht is afgeleverd én gelezen. Een nieuwe foto op Instagram bevestigt dat je nog leeft en gezien je laatste Twitterbericht is er ook niets mis met je vingers. Dat maakt het ghosten mogelijk pijnlijker: het ‘slachtoffer’ wordt immers zichtbaar genegeerd.
(8) Psycholoog Wendy Walsh legt uit dat er drie niveaus van ghosting bestaan. De eerste variant is wanneer je iemand tijdelijk negeert, bijvoorbeeld omdat het contact je niet goed uitkomt of omdat je even geen zin hebt om te reageren. Het tweede niveau is vervelender: wanneer je iemand een aantal keer hebt ontmoet en je het contact plotsklaps verbreekt. En dan is er nog het toppunt: “Wanneer je een seksuele relatie met iemand bent aangegaan, dan verdwijnt en de ander daarmee overrompelt.”
(9) Er bestaat niet één alomvattende reden waarom mensen ghosten. Vaak genoeg komt ghosting voort uit een vorm van narcisme1) en uit het idee beter te zijn dan de ander. Online wordt her en der zelfs de persoonlijkheidsstoornis borderline als oorzaak genoemd, al ontbreekt het daarvoor aan enige psychologische onderbouwing. En dan is er nog de angst voor de reactie van de ander. Schrijver Emily Kellogg verdedigt vrouwelijke ghosters door te stellen dat het soms de veiligste manier is om een relatie te beëindigen.
(10) Het fenomeen ghosting is niet onschuldig. Het kan grote psychische schade aanrichten, aangezien afwijzing zonder duidelijke reden iemands zelfvertrouwen aantast. Uit psychologisch onderzoek blijkt verder dat afwijzing dezelfde gebieden in de hersenen activeert als fysieke pijn. Dat betekent dus dat je er daadwerkelijk lichamelijke hinder van kunt ondervinden.
(11) Dat we door sociale media meer met elkaar in contact staan, betekent niet dat we ook beter zijn geworden in het communiceren zelf. Integendeel, we lijken soms zo bang voor confrontatie, dat we ongemakkelijke situaties liever vermijden dan te vertellen hoe we ons voelen of wat we denken. Het gevolg is dat we oppervlakkige relaties met elkaar opbouwen en daardoor nooit weten wat we van elkaar kunnen verwachten.
(12) Datingapps Bumble en Badoo zagen zich zelfs genoodzaakt om ghosting op hun platforms in te perken. Bij Bumble krijgen gebruikers die niet op berichten reageren tegenwoordig een melding waarin ze worden aangespoord het gesprek voort te zetten of beleefd te beëindigen.
(13) Bij de uitvinding van het wereldwijde web, nu dertig jaar geleden, voorspelde men dat het internet onze wereld kleiner zou maken: verre vrienden en familieleden hoefden, voor een teken van leven, niet langer te wachten op een brief of een ingesproken cassettebandje. Die voorspelling is uitgekomen. Met één druk op de knop kunnen we de hele wereld onze telefoon binnenhalen. Daartegenover staat dat de veelheid aan connecties er nu voor zorgt dat we steeds onachtzamer omgaan met die ene, individuele connectie. Die lijkt minder waard.
(14) Het is dan ook hoog tijd voor nieuwe (on)geschreven regels over hoe we met elkaar omgaan. Regel één lijkt me duidelijk: ‘Gij zult niet ghosten.’
noot 1 narcisme: een ziekelijke liefde voor zichzelf / de eigen persoonlijkheid
naar een tekst van Hasna El Maroudi, NRC, 16 maart 2019
Vraag 9 2 punten
“Er bestaat niet één alomvattende reden waarom mensen ghosten.” (regels 126-127)
Vat de in alinea 9 genoemde redenen samen in maximaal 50 woorden. Neem alleen de hoofdzaken op in je samenvatting. Noteer je antwoord in de uitwerkbijlage.
Bekijk het antwoord
- Vat de redenen uit alinea 9 samen met de hoofdzaken: 1. Vaak komt ghosting voort uit narcisme. 2. Het komt ook voort uit het idee beter te zijn dan de ander. 3. De persoonlijkheidsstoornis borderline kan een andere oorzaak zijn van ghosting. 4. Een andere reden voor ghosting is de angst voor de reactie van de ander. (2p)
Indien vier elementen goed: 2 punten. Indien drie elementen goed: 1 punt. Indien twee of minder elementen goed: 0 punten. De samenvatting moet de volgende elementen bevatten: vaak komt ghosting voort uit narcisme; het komt ook voort uit het idee beter te zijn dan de ander; de persoonlijkheidsstoornis borderline kan een andere oorzaak zijn van ghosting; een andere reden voor ghosting is de angst voor de reactie van de ander. Als de kandidaat voorbeelden geeft in plaats van hoofdzaken, geen scorepunten toekennen. Als de kandidaat meer dan 50 woorden gebruikt, 1 scorepunt in mindering brengen op de behaalde score.
2021, tijdvak 1: Pas op met aubergines!
Opgavetekst
Tekst 2 Pas op met aubergines!
(1) Superhelden, een lama en een gezicht met ijspegels. Het zijn slechts drie voorbeelden van de 150 nieuwe emoji die vorige maand werden aangekondigd. Later dit jaar zullen ze na updates in WhatsApp en Facebook verschijnen. Er zijn dan bijna drieduizend emoji in omloop en ze zijn een niet meer weg te denken communicatiemiddel. Niet alleen online, maar ook offline. Er zijn kussentjes in de vorm van de lachende drol, de klassieker ‘Moby Dick’1) is vertaald als ‘Emoji Dick’ en vorig jaar kwam de – overigens slecht ontvangen – animatiefilm ‘The Emoji Movie’ uit. Ook de wetenschap stort zich vol op het fenomeen. Wat weten we over emojicommunicatie?
(2) Denk niet dat je origineel bent als je een emoji gebruikt die huilt van het lachen. Het schaterlachende gezichtje met traantjes over de wangen, is met afstand de meest gebruikte emoji wereldwijd. Hij beslaat zo’n 15 procent van ons emojigebruik, analyseerden onderzoekers van de universiteiten van Beijing en Michigan in 2015. De Oxford Dictionary riep de ‘Face with tears of joy’-emoji dat jaar tot ‘woord’ van het jaar uit.
(3) De schaterlach staat in 2018 nog altijd met stip op één, blijkt uit emojitracker.com, die live het emojigebruik op Twitter volgt. De nummers twee en drie zijn het hartje en het gezicht met hartjesogen, gevolgd door meer gezichtjes, hartjes en enkele handgebaren. Landen wereldwijd verschillen daar weinig in, al zijn er wel kleine verschillen. De top 20 van Frankrijk stond volgens de studie uit 2015 bijvoorbeeld vol hartjes in allerlei maten en kleuren. Nederlanders gebruikten de partypopper en de spierbal-arm meer dan andere landen.
(4) Aan zeemeerminnen, pizzapunten en kamelen hebben we in de praktijk minder behoefte. Logisch, want die voegen weinig toe aan gesprekken, zegt taalkundige Lieke Verheijen, die ‘digi-taal’ onder jongeren onderzoekt. “Wie appt dat hij een pizza gaat eten, denkt er meestal niet direct aan een pizzaplaatje erbij te zoeken. Het gebeurt soms voor de grap, maar het is niet echt relevant. Hartjes en gezichten voegen emotionele waarde toe. We willen met emoji vooral communiceren wat we live met lichaamstaal uitdrukken. En wanneer heb je een inktvis of donut nodig om de lading van je boodschap duidelijk te maken?”
(5) Slechts 17,5 procent van de tweets met emoji erin is negatief, concludeerden Sloveense onderzoekers in 2015 op basis van meer dan 69.000 tweets uit verschillende landen. Meestal waren dat droevige gezichtjes. In het positieve emojigebruik, zo’n 54 procent van de gevallen, zat meer variatie. Er wordt op Twitter gestrooid met lachende gezichten, hartjes, ingepakte cadeautjes, feestemoji en trofeeën.
(6) Gebruikt de jeugd meer emoji dan oudere generaties? Ja, maar het verschil is kleiner dan je misschien denkt. Facebook Messenger hield afgelopen jaar een enquête onder ruim negenduizend gebruikers over hun onlinecommunicatie. Van de 56- tot 64-jarigen zei 77 procent emoji te gebruiken, tegenover 92 procent van de 13- tot 18-jarigen.
(7) Emoticons2) kunnen misverstanden voorkomen. Zet :-P achter een zin en het is duidelijk dat je een grap maakt. Maar in emojiland is wel érg veel keuze in gezichtsuitdrukkingen. Dat kan verwarrend zijn. Wetenschappers van de universiteit van Minnesota vroegen proefpersonen naar de betekenis van diverse emoji. Over het gezicht met hartjesogen was het oordeel redelijk unaniem: dat gaat over liefde. Maar een gezicht dat bijvoorbeeld officieel een ‘ongeamuseerde blik’ uitbeeldt, leverde verschillende interpretaties op: van teleurgesteld en gedeprimeerd tot niet onder de indruk of argwanend. Een vervolgstudie toonde afgelopen jaar aan dat het amper verschil maakt of verwarrende emoji los of in zinscontext staan.
(8) Over ambigue afbeeldingen gesproken: pas een beetje op met groente en fruit. Tenzij u over geslachtsdelen wilt praten, kunt u de aubergine beter vermijden. En de perzik staat vaak synoniem voor billen. Slechts in 7 procent van de tweets met het perzikplaatje gaat het daadwerkelijk over fruit, ontdekte de website Emojipedia in 2016.
(9) Of mensen grootverbruiker zijn of niet, ze zijn het er meestal over eens dat emoji niet thuishoren in e-mails, zéker niet in zakelijke context. De ouderwetse emoticon is tegen alle adviezen in wel het bedrijfsleven binnengedrongen. Een Scandinavische studie vond in 2014 in 17,7 procent van de onderzochte werkmails emoticons. Het leeuwendeel betrof de lachende smiley. Zeker in het eerste contact is dat onverstandig, bleek vorig jaar uit een studie waar Gerben van Kleef van de Universiteit van Amsterdam bij betrokken was. Proefpersonen vonden een zakelijke e-mailer die lachende smileys gebruikte minder competent en stuurden minder informatieve e-mails terug. Van Kleef: “Onze resultaten beperken zich tot eerste indrukken. Als mensen elkaar kennen, maakt het misschien minder uit, al kan ik me voorstellen dat overmatig smileygebruik ook dan negatieve gevolgen kan hebben.” Lachende drollen naar de baas of klanten sturen is waarschijnlijk al helemaal een slecht idee.
noot 1 ‘Moby-Dick of de Walvis’ is een beroemd boek uit 1851 over de jacht op een witte walvis.
noot 2 Emoticons zijn met leestekens uitgebeelde emoties, zoals :-). Emoji zijn plaatjes die bijvoorbeeld een emotie uitdrukken, zoals [afbeelding van een emoji].
naar een artikel van Anouk Broersma, de Volkskrant, 7 april 2018
Vraag 22 2 punten
Welke drie van onderstaande zinnen uit de tekst bevatten informatie die zeker in een samenvatting van deze tekst moet worden opgenomen? Noteer de nummers van deze zinnen in de uitwerkbijlage.
1 Er zijn dan bijna drieduizend emoji in omloop en ze zijn een niet meer weg te denken communicatiemiddel.
2 De top 20 van Frankrijk stond volgens de studie uit 2015 bijvoorbeeld vol hartjes in allerlei maten en kleuren.
3 We willen met emoji vooral communiceren wat we live met lichaamstaal uitdrukken.
4 Facebook Messenger hield afgelopen jaar een enquête onder ruim negenduizend gebruikers over hun onlinecommunicatie.
5 Een vervolgstudie toonde afgelopen jaar aan dat het amper verschil maakt of verwarrende emoji los of in zinscontext staan.
6 Of mensen grootverbruiker zijn of niet, ze zijn het er meestal over eens dat emoji niet thuishoren in e-mails, zéker niet in zakelijke context.
7 Proefpersonen vonden een zakelijke e-mailer die lachende smileys gebruikte minder competent en stuurden minder informatieve e-mails terug.
Bekijk het antwoord
- Noemt de nummers van de drie juiste zinnen: 1 (Er zijn dan bijna drieduizend emoji in omloop), 3 (We willen met emoji vooral communiceren wat we live met lichaamstaal uitdrukken) en 6 (Of mensen grootverbruiker zijn of niet, ze zijn het er meestal over eens dat emoji niet thuishoren in e-mails). (2p)
Puntentabel: indien drie goed: 2 punten; indien twee goed: 1 punt; indien een of geen goed: 0 punten. Als de kandidaat de zinnen uitschrijft bij (of in plaats van) de bijbehorende nummers, dan geldt dit als een correct antwoord. Als de kandidaat meer dan drie antwoorden geeft, alleen de eerste drie antwoorden beoordelen.
2021, tijdvak 1: Als je puber te laat naar bed gaat
Opgavetekst
Tekst 4 Als je puber te laat naar bed gaat
(1) De schooldag is nog maar net begonnen, maar de leerlingen lijken al doodmoe. Sommigen liggen voorover op hun tafeltjes. De docenten vinden het maar niets en foeteren inwendig op de smartphones, ongemotiveerde jeugd en al te tolerante ouders. Ze realiseren zich vaak niet dat ouders en pubers er echt wel iets aan proberen te doen.
(2) Maar pubers op tijd naar bed laten gaan, leidt bij veel gezinnen tot conflicten. En ’s morgens is het weer een strijd om ze op tijd hun bed uit te krijgen. Ouders zetten soms wel twee of drie wekkers, flink ver van het bed van hun kind. Alleen helpt dat geen zier, want de pubers draaien zich om en zijn weer vertrokken. De ouders weten zich lang in te houden, maar roepen uiteindelijk geërgerd: “Ga nou toch op tijd naar bed, dan kun je ook eerder opstaan!”
(3) Jammer voor hen, maar ze zitten er hoogstwaarschijnlijk naast. Naar het slaappatroon bij pubers zijn al heel wat onderzoeken gedaan en de uitkomsten daarvan zijn vrijwel gelijk: bij pubers valt de melatoninepiek – dus het moment waarop het gehalte van dit ‘slaaphormoon’ in het bloed stijgt – twee uur later dan bij volwassenen.
(4) Dat is bij veel zoogdieren zo, maar bij ons maken smartphones en andere beeldschermen dat probleem groter. Toen wij jong waren, lagen we met een zaklamp onder de dekens te lezen. Nu communiceren jongeren via appjes en videogames. Al na twee uur blootstelling aan het blauwe licht van schermpjes is de melatoninespiegel met 22 procent gedaald.
(5) Als pubers op vakantie minder apparaten gebruiken en dus hun biologische klok meer volgen, dan maken ze nachten van wel negen of tien uur. Die hoeveelheid slaap hebben ze ook echt nodig om uitgerust op te staan en goed te kunnen functioneren. Als ze na de vakantie weer op tijd moeten opstaan om naar school te gaan, missen ze twee à drie uur slaap per nacht. En eerder gaan slapen lukt dus niet, vanwege die op hol geslagen melatoninespiegel. Als het al lukt om ’s ochtends op tijd op school te komen, dan zit die slaapverwekkende melatonine nog altijd in hun hersenen en daar is niets tegen te beginnen. Een volwassene die om zeven uur ’s morgens opstaat, heeft daar geen last van en denkt al snel dat die slaperige puber zich aanstelt.
(6) Hoe vroeger een tiener moet opstaan, hoe beroerder hij het op school doet. De vermoeidheid heeft namelijk invloed op zijn leerprestaties, zijn geheugen en natuurlijk ook op zijn motivatie, blijkt uit onderzoek. De cijfers van zevenduizend middelbare scholieren stegen in de Amerikaanse staat Minnesota aanzienlijk nadat de start van de lessen was verschoven van 7.30 uur naar 8.40 uur. En in Kentucky zagen de middelbare scholen die een uur later begonnen de werklust en de studieresultaten met sprongen toenemen.
(7) De Amerikaanse sociaal psycholoog en slaapexpert James B. Maas zei het zo: “Onze hersenen kunnen niet zonder slaap. Een tekort daaraan leidt tot aanzienlijk slechtere prestaties. Vermoeidheid moeten we vooral niet verwarren met luiheid.” Alle pubers zouden het recht moeten krijgen om onder optimale omstandigheden te leren. Dus laten we het oude gezegde ‘Die geleerd wil worden, moet vroeg opstaan’ vervangen door ‘Sta laat op, dan gaan je cijfers omhoog’.
naar een artikel van Isabelle Filliozat, Psychologie Magazine 4-2018
Vraag 37 1 punt
Welke zin vat deze tekst het best samen?
Bekijk het antwoord
Antwoord: B
2021, tijdvak 3: Mobiel dieet
Opgavetekst
Tekst 2 Mobiel dieet
(1) De zenuwen als je batterij aan het einde van een werkdag bijna leeg is. De onrust vanwege het permanente bereikbaar zijn voor de baas. De constante sociale druk van likes en retweets. Hoe handig de smartphone ook is, hij bezorgt ons op allerlei manieren stress. ’s Avonds op de bank zijn we vaker bezig met werkmailtjes of sociale media dan met goede gesprekken met een geliefde. Ook de wetenschap legt steeds duidelijker het verband tussen smartphones en stress.
(2) Maar hoe kom je op een slimme manier van die smartphonestress af? Veel mensen proberen hun smartphone te ontvluchten door hem op gezette tijden helemaal weg te leggen. Smartphoneloze vakanties beginnen inmiddels een hele industrie te worden. Er zijn allerlei tropische vakantieoorden die aanbieden om je mobieltje voor je in een kluis te bewaren. In het Duitse Zwarte Woud is zelfs een hotel dat kamers heeft voorzien van grafietbehang dat alle mobiele signalen blokkeert.
(3) Ook thuis kun je jezelf op steeds geavanceerdere manieren tegen de smartphone beschermen. Er komen allerlei apps en gadgets uit die toegang tot apps en telefoon blokkeren. Internetwinkels als Amazon en Bol.com bieden een hele selectie van doosjes en hoesjes die werken als een zogeheten kooi van Faraday: er komt geen signaaltje doorheen. Er zijn varianten met tijdsloten, zodat mensen zichzelf letterlijk kunnen afsluiten van de smartphone.
(4) Maar is dat wel de slimste manier om te minderen? De veelgebruikte term ‘digital detox1)’ wekt de indruk dat de smartphone een gif is, iets waarbij je zo ver mogelijk uit de buurt moet blijven. Terwijl dat ding toch ook best wel handig kan zijn. Er moet toch een middenweg te vinden zijn? Want hoe realistisch is het om je helemaal te onttrekken aan de smartphonesamenleving?
(5) Een alternatieve methode is die van de Australische psychologe Jocelyn Brewer, van de Universiteit van Sydney. Brewer zet zich af tegen die kunstmatige tweedeling tussen ‘helemaal online zijn’ of ‘helemaal offline gaan’. Zij is tegen het idee van een digitale detox en vindt dat mensen zich in plaats daarvan op ‘digital nutrition’ moeten richten: digitale voedzaamheid. Je hoeft helemaal niet te stoppen of grafietbehang te nemen om jezelf te beschermen tegen de kwalijke invloed van de smartphone. Wel moet je je veel bewuster worden van hoe vaak je op dat ding zit en wat je er precies op uitspookt.
(6) Het idee van Brewer is gebaseerd op het idee van een uitgebalanceerd, gezond dieet. Net als bij voeding kun je ook bij je smartphone een onderscheid maken tussen ‘junkfood’ en ‘vitamines’, aldus de psychologe. Of neem zoiets als suiker: we zouden niet zonder kunnen, maar je moet ook niet de hele dag door chocola eten.
(7) Brewer heeft met haar onderzoek drie zaken vastgesteld die nodig zijn om digitaal voedzaam bezig te zijn: mindful (je bewust zijn van je smartphonegebruik), meaningful (telkens duidelijk maken waarom je je smartphone pakt, wat je ermee wilt) en moderate (matig je gebruik zodat de smartphone niet de hoofdrol speelt in je leven). Dat klinkt misschien wat vaag, maar het is behoorlijk goed toe te passen.
(8) Om wat meer mindful (de eerste m) te worden wat betreft je smartphonegebruik, kun je bijvoorbeeld de app Moment installeren. Daarmee kun je bijhouden hoeveel tijd je per dag op je smartphone zit en in welke apps dan precies. Daardoor denk je vaker na over de vraag waarom je je telefoon erbij pakt (de m van meaningful). Wil je even zonder na te denken door je Facebooktijdlijn scrollen? Prima, als je je er maar bewust van bent dat je daar zin in hebt en het niet doet uit verveling of automatisme.
(9) Als je na de eerste twee m’s vaststelt dat je eigenlijk te vaak en te nutteloos op je smartphone zit, kun je denken aan de derde: moderate. Dan kun je bijvoorbeeld heel bewust het aantal afleidende push-berichten beperken door die allemaal uit te zetten. Net als de blauwe vinkjes met ontvangstbevestigingen van WhatsApp, die zorgen voor sociale druk om snel te reageren. Ook kun je besluiten je werkmail niet toe te voegen aan je mail-app, zodat je alleen ziet of je mail hebt als je bewust naar je werkmail gaat. Verder kun je de apps van de meeste sociale media van je telefoon verwijderen. Inloggen via de browser-app kan dan natuurlijk nog wel, maar dan is er in elk geval altijd een extra stap, waardoor je jezelf afvraagt wat je eigenlijk wilde doen op Facebook. Heb je daar geen goed antwoord op, dan leg je je telefoon weer weg.
(10) Ook met de drie m’s van Brewer blijft het waarschijnlijk lastig om altijd even gedisciplineerd te blijven en echt de rust te krijgen die je zou willen. Verleiding en gemakzucht liggen altijd op de loer. Wat dat betreft is een digitaal dieet niet heel anders dan ieder ander dieet.
noot 1 detox: ontgifting
naar een artikel van Wouter van Noort, Psychologie Magazine, 22 maart 2018
Vraag 18 2 punten
In alinea’s 7, 8 en 9 wordt uitgelegd wat er volgens Brewer nodig is om ‘digitaal voedzaam’ bezig te zijn.
Vat Brewers methode samen in maximaal 50 woorden. Vermeld alleen hoofdzaken en neem geen voorbeelden op. Noteer je antwoord in de uitwerkbijlage.
Bekijk het antwoord
- Noemt de drie m’s van Brewer: 1. mindful; 2. meaningful; 3. moderate. (1p)
- Geeft een correcte toelichting bij de drie m’s: 1. mindful: je bewust zijn van je smartphonegebruik; 2. meaningful: telkens duidelijk maken waarom je de smartphone pakt, wat je ermee wilt; 3. moderate: matig je gebruik zodat de smartphone niet de hoofdrol speelt in je leven. (1p)
De kandidaat moet de drie elementen noemen en correct toelichten voor toekenning van beide scorepunten. Eén scorepunt voor het noemen van de drie m’s en één scorepunt voor een correcte toelichting van de m’s. Als de kandidaat meer dan 50 woorden gebruikt, 1 scorepunt in mindering brengen op de behaalde score.
2019, tijdvak 1: Tekst 2
Opgavetekst
Tekst 2 Een goed lijstje geeft het brein rust
(1) De slechtste reclameslogans, de bizarste sportblunders, de leukste spaghetti-etende katten. December is traditiegetrouw de maand van de lijstjes, waarin we terugblikken op het voorbije jaar en een onverbiddelijke streep trekken tussen winnaars en verliezers. Waarom doen we dat toch zo graag?
(2) De een laat de parade schouderophalend aan zich voorbijgaan, de ander vindt het geweldig. De Italiaanse filosoof en schrijver Umberto Eco viel in de laatste categorie. Naar een onbewoond eiland zou hij liever het telefoonboek meenemen dan iets van Shakespeare, vertelde hij eens. “Achter elke naam gaat een verhaal schuil. Een boek van Shakespeare vertelt er maar één.”
(3) Eco was zó dol op lijsten dat hij er een boek over schreef: ‘De betovering van lijsten’. De menselijke behoefte om dingen te categoriseren is al duizenden jaren oud, blijkt uit deze rariteitenverzameling. Uit de wereldliteratuur diepte Eco allerlei lijsten op, zoals de verschillende soorten mist uit ‘Bleak House’ (Het grauwe huis) van Charles Dickens en de inhoud van de zakken van Tom Sawyer1). Bij de Griekse dichter Homerus (800 v.Chr.) trof hij de oudste lijst aan: een catalogus van schepen uit de ‘Ilias’.
(4) Sinds de opmars van internet – volgens Eco de ‘lijst der lijsten’ – is het aantal nieuwsoverzichten, verkiezingen en andere eindejaarslijstjes explosief gestegen. Dit jaar passeerden al de slechtste reclameslogans van het jaar, de tien best bekeken YouTube-filmpjes en de populairste onderwerpen op Twitter de revue.
(5) Dat mensen zo dol zijn op lijstjes, komt volgens cognitief psycholoog2) Anne de Jong doordat we bang zijn voor controle- en overzichtsverlies. “We zijn bang om iets te missen. Aan het einde van een jaar denken we terug: wat is er allemaal gebeurd? Een goed lijstje geeft het brein rust en reduceert angst. Het maakt ons brein ontspannen.”
(6) Zelf herkent ze ook de neiging om dingen te ordenen en ‘rond te maken’. “Aan het eind van het jaar schrijf ik altijd een jaarverslag”, zegt De Jong. “Dat is niet echt een lijst, maar geeft wel een overzicht van de gebeurtenissen. Ik heb twee kinderen en wil niet vergeten met welke vriendjes ze speelden of waar we op vakantie gingen.”
(7) “Ook evolutionair is de liefde voor lijstjes te verklaren”, zegt De Jong. “Van oudsher zijn mensen erop ingesteld om geen energie te verspillen. Als je vroeger te veel liep en te weinig eten had, was dat vervelend. Die reflex zie je nog steeds: mensen balen als hun parkeerplaats ver weg is van de plek waar ze moeten zijn. We hebben een hang naar efficiëntie en lijstjes zijn een efficiënte manier om informatie tot je te nemen.”
(8) Arbeids- en organisatiepsycholoog Cees Schenk ziet nog een derde reden voor de liefde voor lijstjes, zeker als het gaat om ‘personen van het jaar’ of ‘beste politici’. “We willen graag weten wie de beste is”, zegt hij. “Het is prettig om jezelf te vergelijken met een winnaar. Omgekeerd geldt trouwens hetzelfde. Bij lijstjes met verliezers kun je denken: het is met mij zo erg niet.”
(9) Eindejaarslijstjes noemt hij een ‘knus’ fenomeen. Al moeten we niet doorslaan in de drang om alles maar in overzichten en lijsten te stoppen. De ‘to-do-list’ ziet Schenk liever richting prullenbak verdwijnen. “Ik zie het nut er niet van. Mensen zadelen zichzelf op met allerlei verplichtingen, maar het kost veel moeite om eraan te voldoen. Dat levert veel spanning op en weinig resultaat.”
(10) Kunnen we die lijst met goede voornemens dit jaar dus achterwege laten? “Ja”, zegt Schenk. “Denk liever vanuit waarden in plaats van doelen. Wil je stoppen met roken? Formuleer dat niet als doel, maar bedenk wat voor persoon je volgend jaar wil zijn. Daadkrachtig, bijvoorbeeld, of een steun voor anderen. Daarvoor moet je ook vitaal zijn. Zo wordt niet-roken daar vanzelf een onderdeel van.”
noot 1 Tom Sawyer: de hoofdpersoon in verschillende boeken van de Amerikaanse schrijver Mark Twain
noot 2 cognitief psycholoog: een psycholoog die zich bezighoudt met zaken als geheugen, bewustzijn, emotie en taal
naar een artikel van Amber Dujardin, Trouw, 24 december 2016
Vraag 12 10 punten
Samenvattingsopdracht
Vat de tekst ‘Een goed lijstje geeft het brein rust’ samen in 200 woorden.
Besteed daarbij alleen aandacht aan de volgende punten:
1 het verschijnsel dat zich ieder jaar in december voordoet;
2 de vraag die in de tekst centraal staat;
3 wat uit het boek van Umberto Eco blijkt over lijstjes maken in het algemeen;
4 het gevolg van de opmars van internet voor het maken van lijstjes;
5 twee verschillende redenen waarom we volgens cognitief psycholoog Anne de Jong zo dol zijn op lijstjes;
6 een derde reden waarom we zo dol zijn op lijstjes volgens arbeids- en organisatiepsycholoog Cees Schenk;
7 de mening van Schenk over eindejaarslijstjes;
8 de kanttekening die Schenk plaatst bij het maken van lijstjes in het algemeen;
9 het advies dat Schenk geeft.
Maak er een goedlopend geheel van. Gebruik volledige zinnen waarbij de tekstverbanden duidelijk weergegeven worden. Noem niet onnodig voorbeelden. Tel de woorden en zet dat aantal onder je samenvatting. Zet de titel erboven.
Bekijk het antwoord
- Noemt het verschijnsel: dat december traditiegetrouw de maand van de lijstjes is / dat in december mensen of wij lijstjes maken (waarin we terugblikken op het voorbije jaar). (1p)
- Noemt de vraag die in de tekst centraal staat: waarom maken mensen graag lijstjes? (1p)
- Noemt wat uit het boek ‘De betovering van lijsten’ / uit het boek van (Umberto) Eco blijkt: dat de menselijke behoefte om dingen te categoriseren / om lijsten te maken al duizenden jaren oud is. Of: volgens (Umberto) Eco is de menselijke behoefte om dingen te categoriseren / om lijsten te maken al duizenden jaren oud. (1p)
- Noemt het gevolg van de opmars van internet: het aantal lijstjes is explosief / heel erg gestegen sinds de opmars / het ontstaan van het internet. (1p)
- Noemt de eerste reden die (cognitief psycholoog) (Anne) De Jong geeft: we zijn bang voor controle- en overzichtsverlies / we zijn bang om iets te missen / lijstjes geven het brein rust / lijstjes verminderen de angst / lijstjes maken het brein ontspannen. (1p)
- Noemt de tweede reden die De Jong geeft: we hebben een hang naar efficiëntie / lijstjes zijn een efficiënte manier om informatie tot je te nemen / we zijn erop ingesteld geen energie te verspillen. (1p)
- Noemt de derde reden volgens (arbeids- en organisatiepsycholoog Cees) Schenk: we willen graag weten wie de beste is / we vergelijken onszelf graag met een winnaar / we vergelijken ons graag met een verliezer zodat je kunt denken: met mij is het zo erg niet. (1p)
- Noemt de mening van Schenk over eindejaarslijstjes: Schenk ziet eindejaarslijstjes als een ‘knus’ fenomeen / Schenk staat positief tegenover eindejaarslijstjes. (1p)
- Noemt de kanttekening: we moeten echter niet doorslaan in de drang om alles in lijstjes te stoppen / in het maken van lijstjes. (1p)
- Noemt het advies van Schenk: denk liever vanuit waarden in plaats van doelen. (1p)
Volgorde: de kandidaat mag de informatie-elementen in een andere volgorde weergeven dan in het model, mits de samenhang tussen de informatie-elementen in overeenstemming blijft met die van de samen te vatten tekst.
Opmerkingen per element. Element 2 (waarom maken mensen graag lijstjes): als de kandidaat antwoordt ‘Waarom doen we dat zo graag?’, moet uit de tekst van de kandidaat duidelijk worden dat ‘dat’ terugslaat op ‘het maken van lijstjes (waarin we terugblikken op het voorbije jaar)’. Element 3: de kandidaat moet de titel van het boek en/of de schrijver noemen. Element 5: wanneer de naam van (Anne) de Jong niet wordt genoemd, één scorepunt in mindering brengen. Element 7: de naam van (Cees) Schenk moet genoemd zijn; wanneer de kandidaat enkel antwoordt dat je kunt denken: ‘met mij is het zo slecht nog niet’, geen scorepunt toekennen.
Woordgrens (aanvulling 1 vervangt de oorspronkelijke regeling): het woordenaantal wordt bepaald op basis van de volledige uitwerking zonder de titel. Tot en met 250 woorden geen aftrek. 251-260 woorden: 1 scorepunt aftrek; 261-270: 2; 271-280: 3; 281-290: 4; 291-300: 5; 301-310: 6; 311-320: 7; 321-330: 8; 331-340: 9; meer dan 340: 10 scorepunten aftrek. De aftrek kan nooit leiden tot een score lager dan 0 bij deze opgave.
2019, tijdvak 2: In Zweden is contant geld zeldzaam
Opgavetekst
Tekst 2 In Zweden is contant geld zeldzaam

(1) Wie in Zweden een bedelaar probeert af te wimpelen, komt niet weg met een verontschuldigend ‘geen geld op zak’. “Geen probleem”, luidt dan het antwoord. “We nemen ook elektronische betalingen aan.” Zweden stevent af op een maatschappij zonder contanten. In het openbaar vervoer kunnen reizigers al jaren niet meer terecht met munten of biljetten. Ook winkeliers, restauranthouders en andere ondernemers kunnen ervoor kiezen cash te weigeren.
(2) In Zweden worden slechts twee van de tien aankopen met cash betaald. Ter vergelijking: van alle geldtransacties wereldwijd bestaat driekwart uit contanten. In Nederland is iets minder dan de helft van alle betalingen in cash. Zelfs voor de kleinste bedragen trekken de Zweden hun pas. Ze doen dat gemiddeld 269 keer per jaar, drie keer meer dan de gemiddelde Europeaan.
(3) Maar fervent gebruik van pinpas en creditcard is maar een deel van het verhaal. In 2012 introduceerden de zes grootste banken van Zweden samen de mobiele applicatie Swish. Dit elektronische betaalmiddel koppelt een persoonlijke bankrekening aan een telefoonnummer. Gebruikers van de app kunnen in een paar seconden geld overmaken naar het nummer van een vriend, een zus of wie dan ook met een smartphone.
(4) Het succes van de app overtrof alle verwachtingen. Na vier jaar heeft ruim de helft van de Zweedse bevolking Swish. Van de Zweden onder de dertig jaar is dat zelfs 90 procent. Kleine ondernemers kunnen daarnaast nog gebruikmaken van iZettle: een goedkope kaartlezer die ze kunnen aansluiten op een mobiele telefoon. Marktkooplieden, daklozenkrantverkopers en kerkcollectanten: allemaal innen ze het liefst elektronisch.
(5) De Zweedse centrale bank1) voert drie redenen aan voor deze vlotte ontwikkeling in cashloze richting. “Allereerst,” zegt financieel adviseur Björn Segendorff, “omarmen de Zweden technologische innovaties. Een tweede reden is de lange samenwerking tussen banken. Die heeft geleid tot Swish, maar ook tot een uniforme pinautomaat, de Bankomat, die elke Zweedse bankkaart accepteert en waardoor je overal met je bankpas uit de voeten kunt.”
(6) Tot slot noemt de financieel adviseur het uitzonderlijke geloof in de autoriteiten. Volgens hem heeft het Zweedse volk geen moeite zijn geld toe te vertrouwen aan een bankinstelling. “Zweden gaan er blindelings van uit dat een bank integer met hun bezit omgaat.”
(7) Het mag geen verrassing heten dat de besturen van de verschillende Zweedse banken de technologische ontwikkelingen in het betalingsverkeer aanmoedigen. Voor hen zijn contanten vooral duur. Cash geld moet worden vervoerd, geteld, bewaakt. Bij meer dan de helft van de 1600 bankgebouwen kunnen Zweden al niet meer terecht voor een opname of storting.
(8) Voor de meeste Zweden is dat niet zo’n punt - zeker in de steden is een andere bank nooit ver weg. Het zijn vooral ouderen en inwoners van het geïsoleerde noorden voor wie de overgang naar cashloze betalingen ongunstig uitpakt.
(9) “Veel ouderen willen geen afstand doen van munt- en briefgeld. Ook is het niet voor iedereen weggelegd om verschillende pincodes te onthouden of ingewikkelde telefoons te bedienen”, vertelt Lars Eriksson, oprichter van een initiatief voor het behoud van contanten. “De bevolking op het platteland is vaak afhankelijk van cash. In afgelegen streken is de internetverbinding slecht en elektronisch betalen is daardoor soms onmogelijk.”
(10) Eriksson mijmert: “Wat gebeurt er met ons geld als de banken straks een monopolie hebben? Wat te denken van negatieve rentes?” Eriksson noemt de Zweden naïef in hun vertrouwen in het bankwezen. “Een belangrijk argument voor contant geld is dat je het in je achtertuin kunt begraven.” Voorlopig kan dat ook gewoon. Adviseur Segendorff van de centrale bank denkt dat cash de komende jaren nog niet verdwijnt. Maar steeds zeldzamer, dat wordt het wel.
noot 1 centrale bank: een openbare bank die de munteenheid, de geldhoeveelheid en de rente beheert in een bepaalde staat of unie
Vraag 12 9 punten
Samenvattingsopdracht
Vat de tekst ‘In Zweden is contant geld zeldzaam’ samen in maximaal 190 woorden.
Besteed daarbij alleen aandacht aan de volgende punten:
1 de ontwikkeling die in de tekst centraal staat;
2 twee technologische vernieuwingen die verder hebben bijgedragen aan het succes van de cashloze betalingen in Zweden;
3 drie redenen voor de snelle ontwikkeling in Zweden volgens financieel adviseur Björn Segendorff;
4 de reden waarom de besturen van de diverse Zweedse banken cashloze betalingen stimuleren;
5 de bevolkingsgroepen voor wie de ontwikkeling met name een probleem vormt;
6 de drie verschillende redenen waarom de ontwikkeling een probleem kan vormen voor sommigen volgens Lars Eriksson;
7 de verwachting van financieel adviseur Björn Segendorff.
Maak er een goedlopend geheel van. Gebruik volledige zinnen waarbij de tekstverbanden duidelijk weergegeven worden. Noem niet onnodig voorbeelden. Tel de woorden en zet dat aantal onder je samenvatting. Zet de titel erboven.
Bekijk het antwoord
- De kern van een goed antwoord: Zweden stevent af op een maatschappij zonder contanten / In Zweden wordt steeds minder met cash betaald. (1p)
- Noemt beide elementen: (de mobiele applicatie) Swish / geld kunnen overmaken naar het telefoonnummer van een andere persoon, en iZettle / het kunnen aansluiten van een kaartlezer op een mobiele telefoon. (1p)
- Noemt de drie redenen volgens (Björn) Segendorff: 1 De Zweden omarmen technologische innovaties; 2 De lange samenwerking tussen banken (die heeft geleid tot Swish, maar ook tot een uniforme pinautomaat); 3 Het uitzonderlijke geloof/vertrouwen in de autoriteiten/banken; / De Zweden gaan er blindelings vanuit dat een bank integer met hun bezit omgaat. Indien drie goed 2 punten, indien twee goed 1 punt, indien één of geen goed 0 punten. (2p)
- Noemt de reden waarom de besturen van de Zweedse banken cashloze betalingen stimuleren: contanten zijn (vooral) duur voor de banken. (1p)
- Noemt beide elementen: ouderen en inwoners van het (geïsoleerde) noorden. (1p)
- Noemt de drie redenen volgens (Lars) Eriksson: 1 willen (veel) ouderen geen afstand doen van munt- en briefgeld; 2 kan niet iedereen verschillende pincodes onthouden of ingewikkelde telefoons bedienen; 3 is de bevolking in afgelegen streken afhankelijk van cash. / is in afgelegen streken (de internetverbinding slecht en) elektronisch betalen (daardoor) soms onmogelijk. Indien drie goed 2 punten, indien twee goed 1 punt, indien één of geen goed 0 punten. (2p)
- Noemt de verwachting van (Björn) Segendorff: dat cash de komende jaren nog niet zal verdwijnen / dat cash wel steeds zeldzamer wordt. (1p)
Woordenaantal zonder de titel. Aftrek bij overschrijding van 190 woorden: 191-200 woorden 0 punten aftrek; 201-210 1 punt; 211-220 2 punten; 221-230 3 punten; 231-240 4 punten; 241-250 5 punten; 251-260 6 punten; 261-270 7 punten; 271-280 8 punten; meer dan 280 woorden 9 punten. Deze aftrek brengt de score nooit onder 0. Telegramstijl: een informatie-element dat geheel in telegramstijl is weergegeven krijgt geen punten; een element dat gedeeltelijk in telegramstijl is weergegeven krijgt maximaal de helft van de punten. Een volgorde van de informatie-elementen die afwijkt van het model mag, mits de samenhang klopt. Bij 12.3 en 12.6: wordt de naam van Björn Segendorff of Lars Eriksson niet genoemd, dan 1 punt aftrekken van de behaalde score (niet lager dan 0). Bij 12.4: enkel het antwoord “Cash geld moet worden vervoerd, geteld, bewaakt.” levert geen punt op.
2018, tijdvak 1: Tekst 2
Opgavetekst
Tekst 2 Leuk hoor zo’n hond, maar houdt hij wel echt van ons?
(1) Groot-Brittannië stond afgelopen week even te kijken van de koninklijke behandeling die de honden van koningin Elizabeth krijgen. Willow, [5]Holly, Candy en Vulcan hebben hun eigen butler, krijgen elke dag een op hun wensen afgestemd diner, eten van hun eigen porselein en hebben zelfs een eigen Wikipedia-pagina. [10]Terecht, vindt de Britse koningin. “Ze zijn net familie.” Maar zien haar honden haar ook zo? Houden huisdieren echt van mensen?
(2) Als je het aan verslaggever Laura [15]Marcus van The Guardian vraagt, is het antwoord voluit nee. Onze huisdieren houden niet van ons, maar zijn afhankelijk van ons. “Staat je hond te kwispelen als je na een [20]lange werkdag weer thuiskomt? Dan is dat geen teken van liefde, maar blijdschap omdat het eten eraan komt”, betoogt Marcus. “Of omdat hij eindelijk niet meer alleen thuis is.”
[25](3) Wat Marcus ook niet begrijpt, is dat er mensen zijn die net als koningin Elizabeth zeggen dat hun huisdieren ‘net familie’ zijn. “Hoe is dat mogelijk? Je hebt ze niet [30]gebaard. En als je tegen ze praat, zeggen ze niets terug. Als katten überhaupt iets van ons denken, is het vast: wat zijn mensen rare wezens. Ze zorgen nog beter voor mij dan [35]voor hun eigen kinderen.”
(4) Dat Marcus die intense dierenliefde niet snapt, kan liggen aan het feit dat ze niet is opgegroeid met dieren. Volgens presentator en [40]dierenkenner Martin Gaus is juist dat samen opgroeien belangrijk voor de hechting tussen mens en dier. “Als een kat in de eerste drie tot vijf weken van zijn leven mensen om [45]zich heen heeft, dan gaat hij die op termijn ook zien als soortgenoot. Als iemand die hoort bij zijn omgeving. Dat geldt ook voor honden, maar zeker ook voor mensen.”
[50](5) Maar is een soortgenoot in de katten- en hondenwereld hetzelfde als een vriend? Of zelfs een familielid? “Dat zou zomaar kunnen”, zegt Gaus. “Aaien we een hond of kat, [55]dan maken zowel wij als onze huisdieren oxytocine aan. Dat is een vrouwelijk hormoon dat vrouwen ook aanmaken tijdens de bevalling om de binding tussen moeder en kind te [60]versterken. Mannen maken dit hormoon ook aan bij bijvoorbeeld het aangaan van vriendschappen en relaties.”
(6) Gaus: “Honden en katten voelen [65]dus dezelfde emoties, dezelfde binding. Het is net een kind-ouderrelatie.” Volgens de dierenkenner zijn wij, mensen, voor onze katten en honden belangrijker geworden dan [70]hun soortgenoten. Omdat we ze veiligheid bieden en te eten geven, maar ook omdat we ze aandacht geven.
(7) Dierwetenschapper Nienke [75]Endenburg staat er wat genuanceerder in. “Ja, de honden en katten maken oxytocine aan als we ze aandacht geven. En ja, ze kwispelen of geven kopjes als we thuis zijn.” [80]Sprake van binding is er volgens haar dus zeker wel, maar kun je dat omschrijven als een vriendschap of zelfs als houden van? “We denken bijvoorbeeld dat een kat ons kopjes [85]geeft omdat hij ons aardig vindt. Met kopjes markeert hij zijn territorium. Dat betekent dus dat we erbij horen. Maar horen we erbij omdat we hem te eten geven of omdat hij ons aardig [90]vindt?”, vraagt Endenburg zich af.
(8) “Nu is van katten bekend dat ze nogal op zichzelf zijn. Maar ook de sociale hond is niet zonder meer onze beste vriend”, zegt Endenburg. [95]“Wilde honden en wolven trekken op in een roedel. Ook daar is de vraag: Kun je die andere wolven zien als hun vrienden? Of is hun aanwezigheid noodzakelijk omdat honden [100]jagen op grotere prooien die ze in hun eentje niet kunnen vangen? Eigenbelang lijkt bij dieren een grote rol te spelen.”
(9) Wellicht is het eigenbelang, wellicht [105]echte liefde. Zeker is wel dat de mens van dieren houdt. Waarom? Endenburg: “Je huisgenoot kan een keer geen zin hebben in jouw geklaag over het werk. Een hond of [110]kat is altijd blij als jij weer thuiskomt. Hun acceptatie is onvoorwaardelijk.”
(10) “En dat maakt ook dat wij in ons eigen voordeel denken”, vult Gaus aan. “Als je stelt dat al die aanhankelijkheid [115]alleen maar draait om eigenbelang van het dier, dan kun je net zo goed zeggen dat ook bij ons alles draait om eigenbelang. En feitelijk is dat ook zo. Neem koningin Elizabeth. [120]Of haar honden echt van haar houden en haar zelfs als familie zien, is nog maar de vraag. Maar de koningin hoeft bij haar honden eindelijk eens niet aan haar status te denken.”
naar een artikel van Jeannine Julen, Trouw, 25 februari 2016
Vraag 12 10 punten
Vat de tekst ‘Leuk hoor zo’n hond, maar houdt hij wel echt van ons?’ samen in maximaal 220 woorden.
Besteed daarbij alleen aandacht aan de volgende punten:
1 De vraag die in de tekst centraal staat;
2 Het antwoord van Laura Marcus van The Guardian op de centrale vraag en het argument dat ze daarvoor geeft;
3 Twee redenen waarom Marcus niet begrijpt dat mensen hun huisdieren als familie zien;
4 Waarom het volgens dierenkenner Martin Gaus belangrijk is dat mens en dier samen opgroeien;
5 De reden waarom huisdieren ons volgens Gaus als vriend of familie zouden kunnen zien;
6 Drie redenen waarom katten en honden ons volgens Gaus belangrijker vinden dan hun soortgenoten;
7 Waar het bij vriendschap van dieren voor andere dieren en voor mensen volgens dierenwetenschapper Nienke Endenburg dan wél om zou draaien;
8 De belangrijkste reden waarom de mens volgens Endenburg van dieren houdt;
9 De conclusie die Gaus trekt over mens en dier.
Maak er een goedlopend geheel van. Gebruik volledige zinnen waarbij de tekstverbanden duidelijk weergegeven worden. Noem niet onnodig voorbeelden. Tel de woorden en zet dat aantal onder je samenvatting. Zet de titel erboven.
Bekijk het antwoord
- Noemt de centrale vraag: houden huisdieren echt van mensen of van ons? (1p)
- Noemt dat Laura Marcus (van The Guardian) het antwoord op de centrale vraag ‘nee’ geeft: huisdieren houden niet echt van ons. (1p)
- Noemt als argument dat huisdieren van ons afhankelijk zijn. (1p)
- Noemt de twee redenen waarom Marcus niet begrijpt dat mensen huisdieren als familie zien: je hebt ze niet gebaard, en ze praten niet terug. (1p)
- Noemt dat volgens (Martin) Gaus hechting tussen mens en dier ontstaat door samen opgroeien. (1p)
- Noemt dat honden en katten dezelfde emoties en binding als mensen voelen, en net als mensen oxytocine aanmaken. (1p)
- Noemt de drie redenen waarom katten en honden mensen belangrijker vinden dan hun soortgenoten: we bieden ze veiligheid, we geven ze eten en we geven ze aandacht. (1p)
- Noemt dat volgens (Nienke) Endenburg eigenbelang een grote rol lijkt te spelen bij vriendschap van dieren. (1p)
- Noemt de belangrijkste reden waarom mensen van dieren houden: de acceptatie van dieren is onvoorwaardelijk. (1p)
- Noemt de conclusie van (Martin) Gaus: bij mens en dier draait het om eigenbelang, ze denken in hun eigen voordeel. (1p)
Opmerkingen van het correctievoorschrift: bij het eerste punt van 12.2 telt de naam (Laura) Marcus mee; bij 12.4, 12.7 en 12.9 telt het punt alleen als de naam van de dierenkenner of onderzoeker genoemd is; bij 12.3 en 12.6 moeten alle elementen gegeven zijn; de leerling mag de informatie-elementen in een andere volgorde geven, mits de samenhang klopt. Woordgrensregel (12.a): het woordenaantal telt de uitwerking zonder de titel. Tot en met 230 woorden geen aftrek; 231-240: 1 punt aftrek; 241-250: 2; 251-260: 3; 261-270: 4; 271-280: 5; 281-290: 6; 291-300: 7; 301-310: 8; 311-320: 9; meer dan 320: 10 punten aftrek. De aftrek leidt nooit tot minder dan 0 punten bij deze opgave.
2018, tijdvak 2: Voor de ideale golf hoef je straks niet meer naar Hawaï
Opgavetekst
Tekst 2 Voor de ideale golf hoef je straks niet meer naar Hawaï

Zwart-witfoto van een surfer die op een grote golf surft.
(1) Het seizoen voor golfsurfen was in december 2016 nog maar net afgesloten toen elfvoudig wereldkampioen Kelly Slater een filmpje op Instagram plaatste waar veel over te doen was. Geen beelden van het tropische Hawaï, waar een dag eerder de Pipe Masters waren gehouden, maar van een koud meer ergens in de Verenigde Staten. Het was daar waar Slater zijn kunsten vertoonde op een perfecte golf, een ‘barrel’. Dat is een enorme hoge golf die lijkt op een grot van kolkend water waar je doorheen kunt surfen. Deze barrel was ook nog eens kunstmatig opgewekt: het meer was geen natuurlijk meer, maar een zogeheten ‘wave pool’1).
(2) “This changes everything”2), gonst het sindsdien op surffora3). Met dergelijke technologie hoeven surfers niet langer meer naar exotische oorden als Hawaï, Fiji of Australië voor goede golven. Surfen in Winschoten, Zutphen of een gracht in Rotterdam is in theorie over enkele jaren mogelijk. “Ik keek er met open mond naar”, zegt professioneel surfer Erik Ringelberg over Slaters golf. “Dit is een nieuw level. De lengte, de vorm; je kon echt ín die barrel. Dat was tot op heden nog niet gelukt.”
(3) Kunstmatige golven bestaan al langer. In onder meer Dubai, San Diego en Tenerife zijn er al wave pools. In augustus 2015 ging in Wales op het terrein van een voormalige aluminiumfabriek de Wavegarden open, gebaseerd op een nieuwe technologie die is ontwikkeld in Baskenland. Voor beginnelingen zijn dergelijke pools ideaal, maar voor gevorderde surfers en atleten zijn de golven niet sterk of hoog genoeg. De barrels die Slater toonde, zijn dat wel.
(4) “De topsporters en de commerciële sector zijn hier heel erg in geïnteresseerd”, zegt Bas Aukes van de Holland Surfing Association. Surfwedstrijden zijn van oudsher aan de grillen van de natuur overgeleverd. Dat is enerzijds de charme van de sport. Anderzijds maakt die grilligheid de wedstrijden onvoorspelbaar en, wanneer de omstandigheden tegenvallen, onaantrekkelijk voor sponsors en publiek. Met een wave pool zijn goede golven en gelijke omstandigheden nu echt gegarandeerd. Ringelberg: “Surfen wordt daardoor een stuk toegankelijker, met meer aandacht van de media. In de eerder genoemde Wavegarden werd in 2015 bijvoorbeeld voor het eerst een wedstrijd georganiseerd en daar kwam veel publiek op af.”
(5) Surfen kan hierdoor een publieksport worden. De voor alle atleten gelijke omstandigheden kunnen ook bijdragen aan een blijvende olympische status voor de sport. Voor de Spelen in Tokio in 2020 wil gastland Japan surfen introduceren, vooralsnog zonder kunstmatige golven, omdat de technologie voor Japan nu nog te duur is. Dat kan echter veranderen voor de Spelen in 2024, zeker ook omdat er meer wave pools komen en de technologie steeds verfijnder wordt.
(6) Ook in Nederland zijn plannen voor een wave pool met RiF010, een watersportgebied dat in het centrum van Rotterdam wordt ontwikkeld. Deze komt in de Rotterdamse Steigersgracht en wordt de eerste pool ter wereld in een stadscentrum. “We zijn zo benieuwd naar wat RiF010 gaat worden”, zegt Aukes. “Als je ziet wat Nederland op kunstijs en in de sneeuwhallen heeft bereikt op het gebied van topsport, zou dat ook voor surfen kunnen.”
(7) Twijfels over kunstmatige golven zijn er ook. Surfen en duurzaamheid gaan al tientallen jaren samen en daar lijken wave pools sterk van af te wijken. Aukes: “Je glijdt normaal mee op Moeder Natuur. Gebeurt dat ineens op elektriciteit, dan gaat het daar toch tegenin.” Ringelberg: “Ik snap de twijfels, maar deze ontwikkeling wordt toch gemaakt. Dertig jaar geleden moest je voor snowboarden een berg af, nu heb je daar speciale hallen voor. Ik hoop dat het zo duurzaam mogelijk gaat.”
(8) Het is daarnaast nog maar de vraag of de hele surfscene overstag gaat. Aukes: “Voor de grootste groep, de ‘free surfers’ die met een campertje op zoek gaan naar goede golven, moet nog blijken hoe dit valt. Komt zo’n kunstmatige golf in de buurt van het echte werk?”
(9) Ringelberg was verleden jaar al in de Wavegarden in Wales. Het was als een uitje, een manier om even te oefenen: “Maar het gevoel van een unieke golf, terwijl je ergens op een oceaan met vrienden bent, dat blijft de ultieme ervaring.”
noot 1 wave pool: een meer waarin golven kunstmatig worden opgewekt
noot 2 “This changes everything”: Engels voor “Dit verandert alles.”
noot 3 surffora: websites waar over surfen kan worden gediscussieerd
Vraag 11 9 punten
Vat de tekst ‘Voor de ideale golf hoef je straks niet meer naar Hawaï’ samen in maximaal 215 woorden.
Besteed daarbij alleen aandacht aan de volgende punten:
1 De technologische verandering in de surfwereld die duidelijk wordt uit het filmpje van Slater;
2 Het gevolg van deze verandering voor de surfers;
3 Het verschil tussen de nieuwe en de oudere wave pools;
4 De belangrijkste reden voor de interesse van de topsporters en de commerciële sector in de nieuwe wave pools;
5 Vier mogelijke gevolgen van de gegarandeerde goede golven en de gelijke omstandigheden voor de surfsport;
6 Twee kanttekeningen bij de nieuwe wave pools;
7 De conclusie van Ringelberg over wave pools.
Maak er een goedlopend geheel van. Gebruik volledige zinnen waarbij de tekstverbanden duidelijk weergegeven worden. Noem niet onnodig voorbeelden. Tel de woorden en zet dat aantal onder je samenvatting.
Zet de titel erboven.
Bekijk het antwoord
- Geeft aan dat surfers gebruikmaken van (kunstmatig) opgewekte golven of barrels. (1p)
- Noemt dat surfers niet langer naar exotische oorden hoeven (maar in eigen land kunnen blijven). (1p)
- Geeft het verschil tussen de wave pools aan: de golven van de oudere wave pools zijn niet sterk of hoog genoeg voor gevorderde surfers (en de nieuwe wel), of de oudere wave pools zijn ideaal voor beginnelingen maar niet voor gevorderde surfers (en de nieuwe zijn ook geschikt voor gevorderde surfers). (1p)
- Noemt dat topsporters en de commerciële sector (hierin met name) geïnteresseerd zijn omdat goede golven en gelijke omstandigheden gegarandeerd zijn, of omdat wedstrijden niet langer afhankelijk zijn van de grilligheid van de natuur. (1p)
- Noemt de gevolgen voor de surfsport: surfen wordt (een stuk) toegankelijker; surfen krijgt meer aandacht van de media; surfen kan een publiekssport worden (er komt meer publiek op het surfen af); surfen kan een olympische status krijgen. (2p)
- Noemt een kanttekening: wave pools lijken sterk af te wijken van duurzaamheid, niet duurzaam te zijn, of in te gaan tegen Moeder Natuur. (1p)
- Noemt een kanttekening: het is nog maar de vraag of de hele surfscene overstag gaat. (1p)
- Geeft aan dat volgens Ringelberg de ultieme ervaring toch het gevoel van een unieke (natuurlijke) golf blijft. (1p)
Woordgrenzen: het woordenaantal van de uitwerking telt zonder de titel. De eerste overschrijding met tot 10 woorden levert geen aftrek op; daarna per 10 woorden 1 punt aftrek, tot maximaal 9. Schema: 216-225 woorden 0 punten aftrek; 226-235 1; 236-245 2; 246-255 3; 256-265 4; 266-275 5; 276-285 6; 286-295 7; 296-305 8; meer dan 305 woorden 9 punten aftrek. De aftrek levert nooit een score lager dan 0 op. Puntentabel bij het onderdeel over de gevolgen voor de surfsport (5 van de opdracht, 11.5 in het model): vier goed 2 punten; drie goed 1 punt; twee of minder goed 0 punten. Het scorepunt bij het onderdeel over Ringelberg (7 van de opdracht, 11.7 in het model) vereist dat de naam Ringelberg wordt genoemd.
Hoe vaak samenvatten in het examen komt
| Examen | Vragen | Aantal | Aandeel |
|---|---|---|---|
| 2026, tijdvak 1 | 28, 33 | 2 | 6% |
| 2026, tijdvak 2 | 9 | 1 | 3% |
| 2025, tijdvak 1 | 14, 30 | 2 | 6% |
| 2025, tijdvak 2 | 10, 13 | 2 | 6% |
| 2024, tijdvak 2 | 11, 15, 35 | 3 | 8% |
| 2023, tijdvak 1 | 3, 16, 32 | 3 | 8% |
| 2023, tijdvak 2 | 9, 34 | 2 | 6% |
| 2022, tijdvak 1 | 5, 16, 36 | 3 | 8% |
| 2022, tijdvak 2 | 30 | 1 | 3% |
| 2022, tijdvak 3 | 7, 10, 31 | 3 | 8% |
| 2021, tijdvak 1 | 9, 22, 37 | 3 | 8% |
| 2021, tijdvak 3 | 18 | 1 | 3% |
| 2019, tijdvak 1 | 12 | 1 | 4% |
| 2019, tijdvak 2 | 12 | 1 | 3% |
| 2018, tijdvak 1 | 12 | 1 | 4% |
| 2018, tijdvak 2 | 11 | 1 | 4% |
In 16 van de 18 ingedeelde examens Nederlands vmbo-gl/tl staat een vraag over samenvatten, samen 30 vragen (5% van alle examenvragen). De meeste stonden in 2024, tijdvak 2: 3 vragen. In de examens van 2024 tot en met 2026 ging 5% van de vragen over samenvatten, daarvoor 5%. Dat aandeel is dus stabiel.
Oefenen met samenvatten
Maak de 15 nieuwste examenvragen over samenvatten online, zonder account, of kies de vragen uit één jaar (2025, 2024, 2023, 2022, 2021, 2019 en 2018). Het AI-model kijkt ze na volgens het correctievoorschrift, je docent keurt het resultaat goed en je krijgt per vraag je punten en feedback in je mail.
Oefen de vragen over samenvatten
Andere onderwerpen Nederlands vmbo-gl/tl
- Leesvaardigheid
- Tekstverbanden en signaalwoorden
- Tekstsoorten en tekstdoelen
- Argumentatie
- Schrijfvaardigheid
- Stijlfouten
Samenvatten op andere niveaus
- Examenvragen samenvatten Nederlands havo
- Examenvragen samenvatten Nederlands vmbo-kb
- Examenvragen samenvatten Nederlands vwo
Nakijken als docent
Kies het examen in de vragenbank
In de vragenbank van ToetsChecker staat elk examen Nederlands vmbo-gl/tl onder Eindexamens. Je neemt de examenvragen over in een eigen toets, alles of een selectie, of je leest het examen met het correctievoorschrift in als correctiemodel.
Laat de klas het examen maken
Op papier, zoals het echte examen: je scant de stapel in één keer of mailt de scan naar je scanadres. Of online, als digitale toetsafname met toezicht; de opgavetekst staat dan als bron bij elke vraag. Afbeeldingen uit het examen gaan niet mee, die staan in de PDF van de opgaven.
Geef de resultaten vrij
Het AI-model kijkt elk examen na volgens het correctievoorschrift en schrijft feedback per vraag. Bij een oefenexamen geef je alles in één keer vrij; bij een toets die meetelt loop je het voorstel eerst na. De leerling ziet het resultaat pas na jouw vrijgave.
ToetsChecker is geen examensite: je kijkt er ook je eigen SO's, proefwerken, praktische opdrachten en verslagen mee na, handgeschreven of digitaal, met jouw correctiemodel en feedback per vraag. Een gratis account heeft alle functies en 200 credits per maand, genoeg om ongeveer 100 toetsen te laten nakijken. Maak een gratis account of lees eerst hoe het nakijken werkt.
Hoe ToetsChecker Nederlands per vraagtype nakijkt, lees je op Nederlands toetsen nakijken met AI.
Alle oefentoetsen en eindexamens van dit vak staan op Nederlands oefenen. Wat je op je centraal examen nodig hebt om te slagen, reken je uit met de slaag-zakcalculator.
Veelgestelde vragen
Hoe vaak komt samenvatten voor in het eindexamen Nederlands vmbo-gl/tl?
In de 18 ingedeelde examens van 2018 tot en met 2026 gaan 30 vragen over samenvatten, 5% van alle examenvragen. Het onderwerp staat in 16 van die examens.
In welk examen Nederlands vmbo-gl/tl stonden de meeste vragen over samenvatten?
In het examen van 2024, tijdvak 2, met 3 vragen: 11, 15, 35.
Hoe oefen ik examenvragen over samenvatten?
Op deze pagina staan alle vragen over samenvatten met het antwoord. Je maakt ook de 15 nieuwste vragen online, of die van één jaar, zonder account: het AI-model kijkt ze na, je docent keurt het resultaat goed en je krijgt per vraag feedback.