Examenvragen tekstverbanden en signaalwoorden Nederlands vmbo-gl/tl
120 vragen over tekstverbanden en signaalwoorden uit 18 centrale examens van 2018 tot en met 2026.
Tekstverbanden en signaalwoorden komt in 18 van de 18 examens Nederlands vmbo-gl/tl voor, met 120 vragen (20% van alle examenvragen). Het meest in 2022, tijdvak 1 (13 vragen). Je oefent de vragen online en het AI-model kijkt ze na volgens het correctievoorschrift.
Alle examenvragen over tekstverbanden en signaalwoorden
Per examen de vragen over tekstverbanden en signaalwoorden, nieuwste eerst, met de tekst van de opgave erbij. Onder elke vraag klap je het antwoord uit het correctievoorschrift open.
Oefen de vragen over dit onderwerp online
2026, tijdvak 1: Tekst 1 Dagelijks douchen
Opgavetekst
(1) Lekker warm water, genoeg sop en dat het liefst twee keer per dag. Terwijl het vroeger gebruikelijk was om hooguit een keer per week onder een stromende douche te stappen, zijn er steeds meer mensen die twee keer per dag gaan.
(2) Maar dat is helemaal niet goed voor onze huid. En dus is ons douchegedrag een terugkerend gespreksonderwerp in de spreekkamer van dermatologen¹⁾. “Als jij een wat drogere, gevoelige huid hebt, kunnen klachten van eczeem of psoriasis²⁾ door douchen verergeren”, verklaart Jacco de Pooter, dermatoloog in het Isala Dermatologisch centrum in Zwolle. “Door te warm water, te veel water én wassen met zeep poetsen we namelijk de vetlaag van onze huid. Het gevolg: onze huid wordt droog en kwetsbaar.”
(3) Laten we er eerst een paar cijfers bij pakken. De recentste zijn van het CBS³⁾ uit 2021: de gemiddelde Nederlander doucht zes keer per week, ruim 7 minuten per dag. Per persoon gaat ruim 46 liter per dag op aan douchen. Jongeren tussen 15 en 25 jaar douchen gemiddeld vaker dan een keer per dag én langer, namelijk 8,4 minuten.
(4) Wie een gevoelige huid heeft, loopt een groter risico om bijvoorbeeld eczeem te krijgen, stellen dermatologen. Nu al hebben meer dan 800.000 mensen eczeem door aanraking met bepaalde producten, zoals zeep. De verwachting is dat die groep de komende jaren groter wordt. Ter illustratie: tijdens de coronapandemie zagen dermatologen meer patiënten die eczeem op de handen kregen door al het handen wassen.
(5) “Niemand wil stinken en we denken dat het normaal is om allerlei producten te gebruiken. Maar dat is helemaal niet nodig”, stelt hoogleraar Thomas Rustemeyer, dermatoloog in het Amsterdam UMC. Het is genoeg om alleen de oksels, liezen en voeten met zeep te wassen. Alleen als de huid zichtbaar vies is, kan daar een sopje overheen. Maar anders volstaat water.
(6) “Eigenlijk is ons douchegedrag het resultaat van ‘een revolutie in persoonlijke hygiëne’”, zegt Hilde Bras, hoogleraar economische en sociale geschiedenis aan de Rijksuniversiteit Groningen. “Pas na de Tweede Wereldoorlog werd douchen steeds normaler. Toen drong het pas door tot de lagere klasse.” Lange tijd was een douche of warm bad alleen beschikbaar voor mensen met geld en uit welvarende gezinnen.
(7) In de geschiedenisboeken is niet veel te vinden over douchen. Maar de gegevens die er zijn, laten zien dat het pas sinds de tweede helft van de twintigste eeuw normaler werd. In 1940 had de helft van de Amerikaanse huizen een badkamer, in 1970 was dat 90 procent. In 1937 nam de helft van de Duitsers nog één keer per week een douche, in de jaren tachtig was dat dagelijks. “Het duurde lang voordat we allemaal stromend water hadden, laat staan warm stromend water. De geschiedenis van persoonlijke hygiëne is enorm onderbelicht”, weet Bras.
(8) Ook zoiets: handen wassen deden mensen lange tijd niet vanwege de hygiëne, maar vooral als onderdeel van de verzorging. “Ze koppelden dat helemaal niet aan hygiëne en de verspreiding van ziektes. Zelfs artsen wasten hun handen niet voordat ze een vrouw hielpen bevallen”, vertelt Bras.
(9) Een douche is nu niet meer uit onze huizen weg te denken, maar eigenlijk is dat dus iets van de laatste decennia. Het verklaart waarom we nu vooral nog ouderen kennen die niet elke dag douchen. Zij hebben de tijd meegemaakt waarin ze spaarzaam moesten zijn met water en frissen zich regelmatig op met een washandje bij de wasbak.
(10) Vooral bij jongere generaties zijn de ideeën over douchen en hygiëne in rap tempo veranderd. Dusdanig zelfs dat we nu soms te vaak een warme straal op ons lichaam zetten. “Sommige patiënten douchen 20 minuten per dag, vooral pubers zijn berucht”, zegt Niels Deenen, dermatoloog in het Groene Hart Ziekenhuis in Gouda. “Als je vertelt wat dat met de huid doet, reageren ze verbaasd. Veel mensen weten dat niet.”
(11) Maar hoe kunnen we dan het beste douchen? Daar hebben de dermatologen best adviezen voor: ga een keer per dag 5 minuten, zet het water op een maximale temperatuur van 37 graden en sop niet het hele lichaam in met een dikke laag zeep. Bijkomend voordeel: het is ook nog beter voor de portemonnee.
(12) Al krijgt heus niet iedereen meteen eczeem van een lange, warme douche. Deenen: “Sommige mensen hebben van zichzelf een vette huid. Die zullen minder snel problemen krijgen. En een keertje langer of twee keer op een dag douchen kan echt geen kwaad.”
noot 1 dermatologen: huidspecialisten
noot 2 psoriasis: huidziekte
noot 3 CBS: Centraal Bureau voor de Statistiek, verzamelt data over de Nederlandse samenleving
Ellen van Gaalen, AD, 10 juni 2024
In alinea 4 wordt ter illustratie iets gezegd over de coronapandemie.
Vraag 2 1 punt
Wat laat dat voorbeeld zien?
Bekijk het antwoord
Antwoord: C
C
In alinea 12 geeft Deenen een laatste reactie.
Vraag 6 1 punt
Op welke manier wordt de tekst hiermee afgesloten?
Deenen
Bekijk het antwoord
Antwoord: D
D
2026, tijdvak 1: Tekst 2 Perenbomen als vervanging voor de verloren riffen van de Waddenzee?
Opgavetekst

(1) Toen Jon Dickson (34) de perenbomen optakelde die hij een paar maanden eerder naar de bodem van de Waddenzee had laten zakken, vlogen de vissen hem om de oren. “Ik leunde naar voren om een stuk zeewier te bekijken en toen vloog er ineens een vis in m’n gezicht. Ik dacht echt: wat gebeurt hier? En vlak daarna vielen er tientallen vissen uit de bomen, die spartelend op het dek terechtkwamen.”
(2) Dickson werkt als promovendus¹⁾ samen met andere onderzoekers van het NIOZ (Nederlands Instituut voor Onderzoek der Zee), de Rijksuniversiteit Groningen en de Universiteit van Utrecht aan een project op Texel. Daar testen ze of afgedankte perenbomen een geschikte vervanging bieden voor de riffen die in de laatste eeuwen uit de Waddenzee zijn verdwenen. “Lange tijd zat het er vol met natuurlijke riffen zoals oester- en mosselbanken en met andere riffen die waren ontstaan op rotsen, keien, drijfhout en scheepswrakken. Dit harde materiaal diende als ondergrond voor schelpdieren en planten.”
(3) De afgelopen 150 jaar is een deel van deze riffen uit de zee verdwenen door ziektes, visserij en baggerwerkzaamheden. Een gebrek aan riffen betekent óók een gebrek aan schuilplaatsen en broedplaatsen voor allerlei vissen en weekdieren. “De bodem van de Waddenzee is nu min of meer een woestijn. Het hele ecosysteem is ingestort, alsof je de fundering onder een huis vandaan haalt. Het is dus hoog tijd voor nieuwe riffen.”
(4) Dat Dickson is gaan promoveren bij het NIOZ lag niet voor de hand. Als Canadees vindt hij Nederland “vooral veel te plat” en “niet wild genoeg”. Bovendien beschouwt hij zichzelf niet als een standaard wetenschapper: “Ik ben meer een doener dan een denker.” Dat hij tóch solliciteerde, had te maken met een onderzoek dat hij op IJsland had gedaan, waarbij hij riffen voor zeewier ontwierp. “Ik zag dat ze bij het NIOZ onderzoek wilden doen naar kunstmatige riffen, dus stuurde ik ze een mailtje met mijn bevindingen en de tekst: wie weet is dit interessant voor jullie toekomstige promovendus. Prompt vroegen ze of ik niet zelf wilde solliciteren.”
(5) Voordat hij naar Texel verhuisde, werkte Dickson als bosbrandweerman in de zomers in British Columbia, Canada. Daar leerde hij met een kettingzaag omgaan. “Op Texel kwam deze vaardigheid goed van pas. Net als het feit dat ik een boot heb leren besturen toen ik als reisgids op een cruiseschip in Antarctica werkte. Op de Waddenzee moet je een zeer behendige schipper zijn.”
(6) Vanaf een boot lieten Dickson en zijn collega’s de perenbomen in de zee zakken. De stammen hadden ze in een piramidevorm vastgemaakt aan stukken beton, zodat ze naar de bodem zouden zinken. “De driehoek is de sterkste vorm om zo’n kunstmatig rif uit op te bouwen.” Daarnaast is de structuur van de perenbomen, die lijkt op de structuur van tropisch koraal, ideaal. “De takken zorgen ervoor dat er veel plekken zijn voor vissen om zich in te verstoppen. De bomen zijn daarom een goed alternatief voor kunstmatige riffen van bijvoorbeeld beton of metaal. Het zeeleven trekt zich bovendien niets aan waarvan het rif is gemaakt”, zegt Dickson. “Vissen zijn geen snobs.”
(7) Voor zijn proefschrift onderzoekt Dickson onder meer of deze structuren inderdaad een goede basis kunnen vormen voor een rif waar wieren, schelpdieren en vissen in kunnen leven. Al na vier maanden zag hij resultaat: de bomen waren al helemaal bedekt met mosdiertjes en zeewieren. “We hadden eigenlijk verwacht dat dit wel vijf jaar zou duren.”
(8) Dickson ontdekte verder dat er in het voorjaar veel mosselen en manteldieren, een groep van ongewervelden, op de riffen groeiden. “Die zijn later in het jaar weer verdwenen. Vermoedelijk opgegeten door grotere roofvissen.” De vissen die aan dek om Dickson heen sprongen, waren botervissen. “Die staan erom bekend dat ze zich graag verschuilen.”
(9) Ook bleken er duizenden eitjes van zeekatten op de riffen te zijn afgezet en groeiden er anemonen. “Niet alle dieren bevonden zich op dezelfde hoogte. Vooral de soorten die aan één standplaats zijn gebonden, zaten wat hoger op het rif, zodat ze niet ten prooi vielen aan krabben die de zeebodem afstruinen op zoek naar voedsel.” Sommige soorten waren op het rif ook groter dan daarbuiten: een teken dat ze goed gedijen.
(10) Hoewel Dickson aangenaam verrast is door de biodiversiteit die hij aantrof, zullen op den duur ook minder gewenste dieren de weg naar de perenbomen vinden: paalwormen. “Die tasten het hout aan, waardoor de bomen zelf uiteindelijk zullen vergaan. Maar hopelijk groeien er tegen die tijd al zoveel schelpdieren op dat er een stevig natuurlijk rif is ontstaan.”
(11) In principe was het idee van het project dat de perenbomen ook weer weggehaald konden worden. “Anders zou het geen experiment meer zijn, maar echt een restauratiemaatregel.” Rijkswaterstaat is nu wel aan het kijken of het project kan worden verlengd. “Hopelijk kunnen we zo een deel van de schade die we aan de biodiversiteit hebben aangericht weer terugdraaien.”
noot 1 promovendus: Een promovendus is iemand die aan een universiteit onderzoek doet en daarover een proefschrift schrijft.
Nikkie Weststeijn en Gemma Verhuizen, NRC.nl, 28 september 2023
Een tekst kan op verschillende manieren ingeleid worden, bijvoorbeeld door:
- 1 de tekst kort samen te vatten;
- 2 de uitkomsten uit recent onderzoek te noemen;
- 3 een deskundige bij het onderwerp te introduceren;
- 4 een vraag te stellen die belangrijk is voor de tekst;
- 5 het onderwerp van de tekst te beschrijven.
Vraag 9 1 punt
Op welke TWEE manieren wordt deze tekst ingeleid in de alinea’s 1 en 2? Noteer de juiste TWEE nummers.
Bekijk het antwoord
3 en 5
Opmerkingen
- Het scorepunt alleen toekennen als de twee juiste antwoorden zijn gegeven.
- Het scorepunt niet toekennen als de kandidaat meer dan twee antwoorden geeft.
Vraag 14 1 punt
Wat is de functie van alinea 9 bij de alinea’s 7 en 8?
Alinea 9
Bekijk het antwoord
Antwoord: C
C
Vraag 17 1 punt
Wat is de functie van alinea 11 ten opzichte van de rest van de tekst?
Alinea 11
Bekijk het antwoord
Antwoord: D
D
Aan het einde van alinea 11 staat: “Hopelijk kunnen we (1) zo een deel van de schade die we (2) aan de biodiversiteit hebben aangericht weer terugdraaien.”
In deze zin staat twee keer ‘we’.
Vraag 18 1 punt
Wie worden bedoeld met ‘we’?
Kruis in de tabel in de uitwerkbijlage aan wie er met de eerste ‘we’ en wie er met de tweede ‘we’ bedoeld worden. Zet één kruisje per regel.
| Jon Dickson en zijn collega’s | mensen van Rijkswaterstaat | mensen in het algemeen | |
|---|---|---|---|
| eerste ‘we’ | |||
| tweede ‘we’ |
Bekijk het antwoord
| Jon Dickson en zijn collega’s | mensen van Rijkswaterstaat | mensen in het algemeen | |
|---|---|---|---|
| eerste ‘we’ | X | ||
| tweede ‘we’ | X |
Opmerkingen
- Het scorepunt alleen toekennen als de twee juiste antwoorden zijn gegeven.
- Het scorepunt niet toekennen als er meer dan één kruisje in een rij staat.
2026, tijdvak 2: Tekst 2 Oplossingen wegwerpmaatschappij voor ‘t oprapen, maar overheid laat ze liggen
Opgavetekst
(1) Je kapotte laptop komt terug op de markt als bureaulamp of van je versleten spijkerbroek wordt een nieuwe tas gemaakt. In een volledig circulaire economie bestaat geen afval meer, omdat alles wat we weggooien weer in een nieuwe vorm verschijnt. Er komt nog wel een kleine hoeveelheid nieuw materiaal binnen, maar de rest wordt zo lang en goed mogelijk hergebruikt, met zo min mogelijk milieuschade.
(2) Die situatie is op dit moment als een duurzaam Utopia¹⁾. Dat concludeert het Planbureau voor de Leefomgeving (PBL) in de tweejaarlijkse Integrale Circulaire Economie Rapportage. Daarin rapporteren wetenschappers uit meerdere hoeken hoe het ervoor staat met het (her)gebruik van grondstoffen. Deze natuurlijke hulpbronnen, zoals mineralen, metalen, olie en hout, zijn belangrijk in onze economie. Ze worden verwerkt in onze elektronica, maar ook in defensiemateriaal, windmolens en zonnepanelen.
(3) In theorie is op het gebied van circulariteit veel mogelijk in Nederland: hier is kennis over en ervaring met recycling, design en verdienmodellen. Toch blijven die kansen onbenut, stelt het PBL. “Niemand lijkt de urgentie te voelen”, zegt directeur Marko Hekkert. Dat is volgens hem onterecht, want grondstoffen zoals mineralen en metalen worden alleen maar belangrijker én schaarser. Bovendien heeft Nederland er zelf al relatief weinig van. “We houden op dit moment een systeem in stand waarin we essentiële materialen verspillen door die rechtstreeks de oven in te laten gaan”, zegt de PBL-directeur. “Daarmee nemen we onze toekomst voor lief.”
(4) De overheid heeft zichzelf als doel gesteld om in 2030 voor de helft minder grondstoffen te gebruiken dan in 2016 en in 2050 helemaal geen afval meer te produceren. Maar dat doel raakt steeds verder uit zicht. Sterker nog, ons verbruik van grondstoffen groeit alleen maar. Nederlanders kopen meer spullen en bedrijven spelen daarop in. We grijpen massaal naar fast fashion en fast furniture (goedkope spullen met een korte levensduur) bij gebrek aan betaalbare duurzame alternatieven.
(5) Het Nationaal Programma Circulaire Economie (NPCE) van de overheid levert weinig concrete resultaten op, terwijl het volgens het PBL tussen de 4 en 7 megaton CO₂ per jaar kan besparen. Dit kan bijvoorbeeld door een verplicht aandeel herbruikbare artikelen in winkels of door circulaire inkoop van materiaal voor wegenbouw.
(6) Maar dat gebeurt niet, waardoor de overgang naar een circulaire economie traag verloopt. Nu en in de toekomst vinden grote maatschappelijke veranderingen plaats die veel materiaal nodig hebben, zoals grootschalige woningbouw. Daar liggen kansen voor een meer circulaire aanpak, ziet het PBL. Dit kan bijvoorbeeld door extra verdiepingen te bouwen op bestaande panden in plaats van nieuwe woningen te bouwen.
(7) Ook zou de overheid start-ups en bedrijven die circulaire producten maken een exploitatiesubsidie²⁾ kunnen geven. Die bedrijven komen nu moeizaam van de grond door weinig vraag en concurrentie van nieuwe, goedkope producten. Plasticrecyclers verkeren in zulk zwaar weer, dat ze bij bosjes omvallen.
(8) In Nederland en de rest van de Europese Unie zijn relatief weinig grondstoffen beschikbaar, dus leunen we op onder andere China, bijvoorbeeld voor fossiel plastic. “Meer overheidsbeleid kan ervoor zorgen dat er minder grondstoffen worden geïmporteerd en meer hergebruikt”, zegt het PBL. Daardoor wordt Nederland ook minder afhankelijk van andere landen. Gezien de instabiele situatie in de wereld, lijkt dat voordelig.
Emma van Bergeijk, NU.nl, 20 februari 2025
noot 1 Utopia: denkbeeldig land waar alles volmaakt is
noot 2 exploitatiesubsidie: extra overheidsgeld voor het in stand houden van een bedrijf op basis van voorwaarden
Tekstfragment 1
Circulaire economie heeft impuls nodig, helpt het om de btw¹⁾ te schrappen?
Verlaag de btw op reparaties en schrap die helemaal op tweedehandsspullen. Dat staat in een oproep van Bol.com, Zeeman en acht andere bedrijven in een brief aan het kabinet.
De maatregelen moeten helpen om de samenleving circulair te maken. Circulair is een economie zonder afval, waarin alle grondstoffen uit herbruikbare spullen en materialen komen, zegt het Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu.
Kan het schrappen of verlagen van de btw helpen om de circulaire economie een impuls te geven?
In veel landen heeft dat wel gewerkt. Dat zegt Devrim Yazan, onderzoeker duurzame toeleveringsketens en circulaire economie aan de Universiteit Twente. Hij verwijst onder meer naar onderzoek naar btw-verlagingen op gerecyclede materialen in China, Canada en de VS.
NOS Nieuws, 1 april 2025
noot 1 Btw is de afkorting van belasting toegevoegde waarde. Dit is een belasting die wordt toegevoegd aan de prijs van dingen die je koopt. Het wordt gebruikt door de overheid om openbare voorzieningen te betalen, zoals scholen en wegen.
Vraag 14 1 punt
Bij welke alinea uit de tekst sluit tekstfragment 1 het best aan?
Bekijk het antwoord
Antwoord: D
D
2026, tijdvak 2: Tekst 4 Nóg een klantenkaart
Opgavetekst
(1) Bijna iedere supermarktketen heeft tegenwoordig een variant van de Bonuskaart van Albert Heijn. Ook de kleinere winkels volgen nu. Dus of het nu Zara is, Hunkemöller of de kaaswinkel op de hoek: overal wordt klanten tijdens het afrekenen gevraagd of ze al lid zijn.
(2) Want ja, anders loop je 20 procent korting mis op die Levi’s-spijkerbroek of die gratis doos eieren bij je stuk oude Leidse kaas. Waarom zou je geen ‘member’ worden? Je vult even wat gegevens in en hop: je bent spekkoper¹⁾. Toch?
(3) Onthoud: korting is nooit gratis. Wie weleens lid is geworden van een winkel weet dat je minimaal een e-mailadres moet achterlaten. Albert Heijn gebruikt deze truc al jaren met succes, veel klanten zijn in het bezit van een Bonuskaart in ruil voor hun gegevens.
(4) Steeds meer winkels komen de afgelopen jaren met een klantenkaart op de proppen. Waarom juist nu? “Dat heeft alles met strengere cookie-regels te maken”, zegt Chantal Schinkels, social tech- en e-commerce-expert. “Third party cookies, cookies die op een website geplaatst worden door een externe partij om personen digitaal te kunnen volgen, gaan verdwijnen. Eind 2024 stopt Google Chrome ermee. Omdat het minder makkelijk wordt om klanten te volgen, zijn winkels op zoek gegaan naar een nieuwe manier om klantgegevens te vergaren, via memberships dus.”
(5) Daarnaast worden memberships tegenwoordig gebruikt als een vorm van klantenbinding, volgens consumentenpsycholoog Patrick Wessels. “Het is een manier om te kunnen zeggen: ‘Hallo! Ik ben er nog.’ Hierdoor denk je sneller aan deze winkel als je iets nodig hebt. Het gaat het bedrijf overigens niet om dat ene shirt dat je bij ze kocht: een bedrijf is geïnteresseerd in een langdurige relatie, dat levert veel meer op en is veel goedkoper dan het aanboren van een nieuw klantenbestand. Daarom zullen ze er alles aan doen om jou de rest van je leven binnenboord te houden.”
(6) Dit klinkt nog redelijk onschuldig. Maar uiteindelijk vragen winkels om meer dan alleen ons mailadres. Om lid te worden moet je vrijwel altijd persoonlijke gegevens opgeven zoals je geboortedatum, geslacht en woonadres. Wessels: “Hiermee kunnen de winkels een karakterschets van je maken. En hoe preciezer de schets, des te gerichter ze je kunnen benaderen.”
(7) En dat heeft consequenties. “Bedrijven kunnen hierdoor aan dynamic pricing doen. De prijs wordt per individu bepaald, op basis van het profiel dat de winkel van je heeft weten op te bouwen. Dat betekent goedkopere producten voor degenen die altijd op de kleintjes letten – anders kopen ze niet – en duurdere artikelen voor klanten die een duidelijke voorkeur voor luxeproducten hebben of alleen shoppen voor een specifiek product.”
(8) Volgens Schinkels maakt daarnaast het overal achterlaten van je gegevens je kwetsbaarder voor online fraude. “Jouw gegevens kunnen moeiteloos op straat terechtkomen als het bedrijf te maken krijgt met een datalek, waardoor ze in handen van criminelen terecht kunnen komen.”
(9) Dat gevaar wordt alleen maar groter als jouw persoonsgegevens ook nog eens worden doorverkocht, de laatste jaren een belangrijk verdienmodel voor ketens. Zo verwacht Ahold, moederbedrijf van Albert Heijn, in 2025 op deze manier 1 miljard euro om te zetten. De gegevens verkopen ze door aan bedrijven, zodat die hun aanbod beter aan kunnen laten sluiten op het consumentengedrag. Amazon geeft al langer toe dat zij inmiddels meer verdienen met de verkoop van klantendata dan met de verkoop van producten.
(10) “Gelukkig kunnen winkels niet zomaar alles doen met je gegevens die ze via een klantenkaart verkrijgen”, zegt Gerard Spierenburg van de Consumentenbond. “Het moet vooraf duidelijk zijn welke gegevens je deelt, met welk doel dat gebeurt en wat de winkel er vervolgens mee doet. De toestemming voor het delen van de gegevens moet volledig vrijwillig zijn en bovendien moet je die toestemming op ieder moment weer in kunnen trekken.”
(11) “Ook al is het proces transparant, we hebben niet altijd door waar we uiteindelijk ja op zeggen”, zegt Schinkels. “Wij houden van gratis en ons brein houdt van gemak. Daar spelen bedrijven handig op in: even een app downloaden, je geboortedatum invoeren en die gratis verjaardagstompouce is voor jou. Voor een bedrijf als HEMA zijn jouw gegevens wel iets meer waard dan een stuk gebak.”
(12) Het vlees is dus zwak: wie voelt zich nou niet een dief van zijn eigen portemonnee als je al die klantenkaarten links laat liggen en daarmee tientallen euro’s? Zijn er trucs die je kunt inzetten om toch die ledenkorting mee te pakken zonder dat je ‘te’ veel van jezelf blootgeeft? “Je kunt een speciaal e-mailadres aanmaken voor klantenkaarten”, tipt Wessels. “Dan word je minder vaak blootgesteld aan verkooptrucs dan wanneer je je persoonlijke e-mailadres opgeeft.”
(13) Schinkels: “Wil jij per se die Levi’s 501 voor minder geld? Schrijf je in, pak die korting en schrijf je vervolgens weer uit. Dan heb je een nieuwe broek én die korting. Of gebruik gewoon nepgegevens.” Spierenburg: “Kijk in ieder geval goed naar de voorwaarden waaronder jij je gegevens afstaat en weeg af of jij het de kortingen waard vindt.”
Chantal van Wees, AD, 26 mei 2024
noot 1 je bent spekkoper: je doet goede zaken
In de alinea’s 10 en 11 zijn twee deskundigen aan het woord: Spierenburg en Schinkels.
Vraag 28 1 punt
Op welke manier past wat Schinkels zegt bij Spierenburgs woorden?
Schinkels
Bekijk het antwoord
Antwoord: C
C
De schrijver citeert Spierenburg aan het eind van de tekst.
Vraag 31 1 punt
Hoe sluit dit citaat aan bij de rest van de tekst?
Spierenburg
Bekijk het antwoord
Antwoord: B
B
2025, tijdvak 1: Tekst 2 Geen herinnering aan
Opgavetekst
(1) Mensen herinneren zich vaak maar weinig van gesprekken. Uit recent wetenschappelijk onderzoek blijkt dat het menselijk geheugen grillig werkt bij het registreren van gesprekken. Op verschillende plaatsen in de wereld storten onderzoekers zich op dit onderwerp, en om goede redenen. Dit soort onderzoek is relevant. Het doet ertoe te weten wat een getuige in de rechtbank waard is, of een patiënt zich het slechtnieuwsgesprek met een arts goed herinnert en of landen het eens zijn over een diplomatieke bespreking. Geeft de herinnering aan een gesprek echt weer wat er is gezegd? En hoe stellig zijn we over wat er in werkelijkheid helemaal níét werd gezegd?
(2) Hoe grillig en onbetrouwbaar het geheugen voor gesprekken is, blijkt onder meer uit het werk van Sarah Brown-Schmidt, cognitief psycholoog aan de Vanderbilt-universiteit in Nashville. Ze is een deskundige op het gebied van taal in gesprekken en ontwikkelde en publiceerde een aantal veelgebruikte methoden om te meten wat mensen zich herinneren van gesprekken. Een daarvan is proefpersonen na een gesprek achter een computer zetten en hen laten opschrijven wat ze zich herinneren. De onderzoekers testen dit met verschillende tussenpozen. Wat en hoeveel weten de proefpersonen kort na het gesprek nog en hoeveel nog na een aantal dagen?
(3) De resultaten van Brown-Schmidt en haar collega’s zijn volgens de onderzoeker ontluisterend. “Na een korte pauze herinneren proefpersonen zich minder dan 20 procent van de oorspronkelijke informatie uit het gesprek. Na een paar dagen is dat percentage zelfs teruggelopen tot zo’n 6 procent. Op dat moment herinneren ze zich alleen nog de kern van het gesprek.”
(4) Proefpersonen herinneren zich concrete dingen uit een gesprek beter dan abstracte begrippen. De beste weergave van het gesprek ontstaat wanneer ze het gesprek vrijuit mogen navertellen, dus zonder dat er vragen aan hen worden gesteld. Details die dan worden verteld, blijken vaak te kloppen. Onverwachte en opvallende feiten uit een gesprek worden beter onthouden dan alledaagse. Brown-Schmidt: “We denken goed te weten wat er is gezegd, maar in feite onthouden we alleen de kern.”
(5) Brown-Schmidt constateert nog meer opmerkelijks: “Mensen hebben zelfs ‘valse’ herinneringen aan gesprekken. Ze noemen de antwoorden die ze vooraf van hun gesprekspartner hadden verwácht, ook als diegene die uiteindelijk nooit heeft gegeven.”
(6) Brown-Schmidt en haar collega’s onderzochten ook of gesprekspartners achteraf nog weten wie wat heeft gezegd. Wij blijken ons beter te herinneren wat we tijdens een gesprek zelf hebben gezegd dan wat onze gesprekspartner vertelde. Maar stellen wij de ander expliciet een vraag, dan herinneren we ons dát antwoord weer beter dan het antwoord op een vraag die een ander aan ons heeft gesteld. Voeren we een gesprek met meerdere mensen, dan blijken we ons een opmerkelijk detail wel te herinneren, maar achteraf vaak niet meer te weten wie dat precies zei. Dat is ideaal voor wie nepnieuws wil verspreiden. We weten niet waar we het vandaan hebben, maar wel dat het opmerkelijk was. Als de feiten daarna nog getoetst worden, is het allang te laat.
(7) Mensen, is de conclusie, zijn ronduit slecht in het woordelijk onthouden van gesprekken. Maar is dat een gegeven of zijn er misschien toch dingen die we kunnen doen om gesprekken preciezer te onthouden? Afgezien dan natuurlijk van een opname maken of een notulist aanwijzen.
(8) Elk gesprek bestaat uit woorden. Dus is een logische vraag hoe goed mensen woorden onthouden en welke factoren daarbij een rol spelen. Aan het Max Planck Instituut in Nijmegen onderzocht psycholinguïst¹) Eirini Zormpa hoe mensen onder verschillende omstandigheden op woorden komen, en in hoeverre ze die vervolgens ook onthouden.
(9) Dat leidt tot fascinerende experimenten. Zormpa begint met proefpersonen op een beeldscherm een reeks plaatjes te laten zien. Deels zijn die plaatjes voorzien van een geschreven woord, deels niet; bij de ‘woordloze’ moeten proefpersonen dat zelf bedenken: ‘sinaasappel’; ‘nietmachine’. De zelfbedachte woorden blijken ze zich achteraf beter te herinneren dan de gegeven woorden. Dit heet onder spreektaalonderzoekers het ‘generation effect’, afgeleid van het zelf ‘genereren’, oftewel ‘voortbrengen’.
(10) In een ander experiment met zulke plaatjes moeten proefpersonen een deel van de afbeeldingen zwijgend bekijken, bij de overige moeten ze hardop melden wat ze zien. Twintig minuten na beëindiging van deze ronde laat de onderzoeker haar proefpersonen opnieuw afbeeldingen zien: zowel nieuwe als plaatjes uit de eerste ronde. Ze moeten eruit pikken welke ze al eerder hebben gezien. Zormpa constateert dat mensen plaatjes die ze hardop hebben benoemd zich achteraf beter herinneren dan die ze hebben gezien zonder iets te zeggen. Dit wordt het ‘production effect’ genoemd, afgeleid van ‘produceren’.
(11) In een derde experiment laat Zormpa twee mensen een gesprek voeren, dat wordt gefilmd. Die opname wordt bekeken door een derde persoon, een toeschouwer, die vervolgens wordt getest op wat hij zich er daarna nog van kan herinneren. Die toeschouwer blijkt antwoorden die zijn langsgekomen in het bekeken gesprek veelal beter te hebben onthouden dan de willekeurige vragen. Dit heet het ‘focus effect’: we onthouden antwoorden beter dan vragen.
(12) Dat sluit allemaal naadloos aan bij wat Sarah Brown-Schmidt in haar onderzoeken vindt: we weten het beste wat we in gesprekken zélf bedenken en zeggen. Verder horen we in andermans gesprekken antwoorden beter dan vragen. De rest van een gesprek of discussie vergeten we verrassend snel weer.
(13) De vraag is wel of je dit soort laboratoriumonderzoek naar de praktijk kunt vertalen, stelt Katinka Dijkstra, hoogleraar brein en cognitie aan de Erasmus Universiteit Rotterdam, die zelf niet bij deze onderzoeken betrokken is. “Maar je zult inderdaad in het lab moeten beginnen om aan degelijke basiskennis te komen.”
(14) De conclusies van de onderzoeken vindt Dijkstra maatschappelijk hoe dan ook relevant. “Dat we letterlijke bewoordingen niet onthouden, is meestal niet eens zo heel erg. Belangrijk is dat duidelijk wordt dat mensen zich van nature de kern van wat is gezegd wél herinneren. En het is goed je te realiseren dat ze bronnen slecht onthouden.”
Mieke Zijlmans, de Volkskrant, 6 mei 2023
noot 1 psycholinguïst: wetenschapper die zich bezighoudt met de manier waarop taal in het geheugen is opgeslagen en georganiseerd
Vraag 12 1 punt
Wat is het verband tussen alinea 13 en de alinea’s 2 tot en met 12? Alinea 13 geeft
Bekijk het antwoord
Antwoord: C
C
2025, tijdvak 1: Tekst 4 Een duurzame Green Friday in plaats van koopjesfestijn Black Friday, slaat dat aan?
Opgavetekst
(1) Green Friday, Bring Back Friday of For Future Friday. Bij winkelketens als Dille & Kamille, Ikea en Bever is vrijdag 25 november allesbehalve een koopjesfestijn. In plaats van bakken vol afgeprijsde spullen treffen klanten in november dichte deuren aan, een inruilpunt voor oude meubels of een gratis schoenreparatie.
(2) Die initiatieven willen een tegengeluid zijn voor Black Friday, het winkelfestijn rond Thanksgiving in de Verenigde Staten dat een jaar of zeven geleden is overgewaaid naar Nederland. Hoewel Amerikaanse taferelen – waarbij hordes consumenten vechten om de laatste goedkope spelcomputers – hier nog grotendeels achterwege blijven, brengt de kortingsparade elk jaar vele extra winkelaars op de been. Alleen al in de fysieke winkels werd vorig jaar een pinomzet behaald van 529 miljoen euro, 20 procent meer dan op een reguliere vrijdag. Genoeg reden voor ondernemers om ook dit jaar weer volop met kortingen te strooien. Met de hoge inflatie en de teruglopende koopkracht kunnen zij de extra inkomsten goed gebruiken. Toch is Black Friday velen een doorn in het oog. Terwijl duizenden kilometers verderop wereldleiders zich met wisselend succes buigen over het oplossen van het klimaatprobleem, is het aanmoedigen van nog meer spullen kopen immers allesbehalve logisch.
(3) “Dat is precies waarom we Green Friday vier jaar geleden hebben bedacht”, vertelt Hans Geels, directeur van winkelketen Dille & Kamille. Samen met de stichting Trees for All besloot het bedrijf bomen te planten om de koopgekte op Black Friday te compenseren. Andere bedrijven konden zich daarbij aansluiten. Dat klinkt sympathiek, maar als bedrijven desondanks doorgaan met de verkoop van goederen voor dumpprijzen, hoe geloofwaardig zijn die groene intenties dan?
(4) Daarom besloot Trees for All dit jaar de eisen voor deelname aan Green Friday aan te scherpen: deelnemers mogen op 25 november helemaal geen korting meer geven. Met als gevolg dat er tot nu toe ruim honderd aanmeldingen minder zijn. Joly Bogers van Trees for All wijt het aan de barre economische omstandigheden waarin veel bedrijven nu zitten. “In tijden van inflatie en een energiecrisis is het voor hen moeilijker om Black Friday te negeren.”
(5) Toch zijn er ook bedrijven die nog wel een duurzame draai aan Black Friday proberen te geven. Zo kunnen consumenten vanaf Black Friday bij sportwinkel Decathlon hun oude producten inruilen, gaan kinderwinkels in Zuid-Holland speelgoed inzamelen voor gezinnen die het minder breed hebben en sluit Dille & Kamille 25 november alle filialen. “We willen klanten aan het denken zetten, ook als het onszelf financieel pijn doet”, zegt Geels.
(6) Mooie initiatieven, vindt Pablo Druijts. Als oprichter van de website Black Friday Nederland verdient hij dan misschien zijn boterham met de kortingsacties rond Black Friday, “maar ik ben geen voorstander van het kopen van dingen die je eigenlijk niet nodig hebt.” Hij hoopt dat consumenten de kortingsperiode vooral gebruiken voor essentiële aankopen, zoals een nieuw telefoonabonnement. Dat bedrijven zich steeds vaker afkeren van Black Friday, merkt Druijts sinds vorig jaar aan het aanbod op zijn website. “Al zijn het vooral bedrijven die al bezig waren met een duurzaam imago die nu afhaken.”
(7) Mede daardoor zet Druijts zijn vraagtekens bij de ‘groene’ acties. “Is het echt te doen om duurzaamheid of is het greenwashing¹)?” Dat wantrouwen leeft ook bij milieuactiegroepen. “Bedrijven komen nu met dit initiatief, omdat mensen duurzaamheid steeds belangrijker vinden. Maar bedrijven als Decathlon verkopen ook nog tassen van 5 euro”, zegt Robin Bruisje, lid van een milieuactiegroep. Toch ziet Bruisje de actie wel als een stap in de goede richting. “Zo’n bedrijf kan zich immers niet in één dag opheffen.”
(8) Hoewel er inderdaad genoeg bedrijven zijn die hun groene imago proberen op te poetsen met marketingacties, geeft hoogleraar financieel management Gerard Mertens het Green Friday-initiatief het voordeel van de twijfel. “Als bedrijven geld in duurzaamheid investeren dat ze anders hadden gebruikt om nog meer omzet te draaien, dan moeten we dat toejuichen.”
(9) Maar welke kleur bedrijven de vrijdag in november ook geven, de koopgekte rond de feestdagen lijkt er vooralsnog niet erg onder te lijden. Uit onderzoek van Motivaction onder ruim duizend consumenten blijkt ruim een kwart op 25 november op koopjesjacht te gaan, iets meer dan vorig jaar. Bovenaan het wensenlijstje staan de producten van Bol.com, Amazon en de Mediamarkt, drie bedrijven die het begrip ‘Friday’ flink oprekken met hun wekenlange kortingsacties.
(10) Ook Pablo Druijts ziet de afgelopen weken tot zijn eigen verbazing het aantal bezoekers op zijn website alweer oplopen. “Toen ik de site in 2015 begon, was er al kritiek op Black Friday. Het gat tussen hetgeen consumenten zeggen en wat ze doen, bestaat nog altijd.” “Zolang wij blijven kopen, blijven bedrijven prullen produceren en korting geven”, zegt Mertens. Daar is Bruisje het mee eens. “Je kunt er ook voor kiezen om tijdens de feestdagen iets weg te geven wat je al in huis hebt. Want zeg nou zelf: we hebben toch allemaal spullen zat.”
Iva Venneman en Anna de Haas, de Volkskrant, 18 november 2022
noot 1 greenwashing: het zich groener of maatschappelijk verantwoordelijker voordoen dan een bedrijf of organisatie daadwerkelijk is
Vraag 22 1 punt
Wat is het verband tussen alinea 2 en alinea 3?
Bekijk het antwoord
Antwoord: D
D
Vraag 28 1 punt
In alinea 10 is sprake van een tegenstelling. Citeer de zin waarin deze tegenstelling staat.
Bekijk het antwoord
“Het gat tussen hetgeen consumenten zeggen en wat ze doen, bestaat nog altijd.” (regels 143-145)
Opmerking: Als de kandidaat meer of minder citeert, geen scorepunt toekennen.
2025, tijdvak 2: Tekst 2: Kun je met een cursus of een app twee tot drie keer zo snel leren lezen?
Opgavetekst
Tekst 2 Kun je met een cursus of een app twee tot drie keer zo snel leren lezen?
(1) Zou het niet handig zijn om dit artikel twee of drie keer zo snel te kunnen lezen als normaal, zoals verschillende cursussen snellezen beloven? Er zijn diverse mogelijkheden, zoals een- tot meerdaagse cursussen, online trainingen en apps om je leessnelheid te vergroten. Maar werken die ook echt?
(2) De gemiddelde lezer leest dit artikel uit in drie à vier minuten, namelijk met een snelheid van ongeveer 250 woorden per minuut. “Die snelheid hangt af van training, maar ook van het soort woorden”, zegt Myrthe Faber, onderzoeker van de Universiteit Tilburg en het Nijmeegse Dondersinstituut.
(3) Sommige woorden nemen we voor lief, daar vliegen onze ogen overheen. Dat kunnen lidwoorden zijn of woorden die ons brein, gezien de context, toch al min of meer verwacht. Denk aan het woordje ‘lief’ in de zin ‘sommige woorden nemen we voor lief’. Bij ‘lastige’ woorden daarentegen blijven onze ogen even hangen, zegt Faber. “Onze ogen blijven een paar honderd milliseconden hangen bij woorden die langer zijn, minder vaak voorkomen of visueel erg veel lijken op woorden die ook op dezelfde plek zouden passen.”
(4) Terwijl wij nietsvermoedend een tekst lezen, werken onze ogen en ons brein voortdurend samen om woorden te verstouwen, informatie te verwerken en betekenissen in te vullen. Dit is geen bewust proces: onze ogen schieten voortdurend terug naar woorden die we allang voorbij hebben zien komen. Ze springen bovendien vooruit naar woorden verderop in de tekst.
(5) “Dit gebeurt vaak in lange en complexe zinnen”, vertelt Roel Willems, die bij de Nijmeegse Radboud Universiteit jarenlang onderzocht hoe mensen literatuur lezen. “We weten niet zeker waarom dit gebeurt, maar we vermoeden dat onze hersenen in zo’n geval beseffen dat ze iets hebben gemist. Al lezend hebben we de luxe dat we terug kunnen kijken en het brein maakt daar slim gebruik van.”
(6) Snellezers trainen zichzelf en hun hersenen om meedogenloos door te lezen, of ze nou een woordje hebben gemist of niet. “Dat kan bijvoorbeeld door met je ogen de punt van een potlood te volgen die je steeds sneller langs de zinnen laat gaan”, vertelt snellees-trainer Inez Zondag. “Als je elke dag vier keer vijf minuten leest op een steeds hogere snelheid, train je jezelf om grenzen te verleggen. Deelnemers beginnen met ongeveer 250 woorden per minuut. Na een paar weken tikken ze de achttienhonderd woorden aan en kunnen ze ook nog uitleggen waar de tekst over ging.”
(7) Omdat snellezers hun brein geen mogelijkheid geven om terug te springen of om wat langer te blijven hangen bij lastige woorden, missen ze soms wel wat. “Als zodoende grote gaten vallen in het tekstbegrip,” zegt onderzoeker Faber, “is de kans groot dat de lezer technisch gezien wel leest, maar mentaal totaal afdwaalt.” Ook andere onderzoekers waarschuwen dat snellezen vaak ten koste gaat van het begrip.
(8) “Aanvankelijk kan het tekstbegrip inderdaad wat achterblijven,” zegt Inez Zondag, “maar na verloop van tijd komt dat vanzelf weer goed.” Volgens Zondag is het vooral de kunst te accepteren dat je soms wat woorden mist, net als bij een gesprek. “Dat komt ook altijd wel goed.”
(9) Dat heeft ook te maken met het soort teksten dat haar cursisten vaak lezen. Zondag geeft vooral trainingen aan ambtenaren, managers en beleidsmakers: mensen die overladen worden met vuistdikke rapporten die ze in korte tijd moeten doorploegen. Voor hen is leestempo vaak maar een onderdeel van het snellezen. “Ik leer mensen ook slimmer en strategischer te lezen.” Sommige mensen lezen vanaf het eerste woord van de introductie door tot het laatste woord van de conclusie. Maar door vooraf snel de inhoud van een tekst te scannen en te bepalen wat belangrijk is en wat niet, valt al veel tijd te besparen. “Als je beter begrijpt hoe een tekst is opgebouwd, kun je alsnog de details induiken”, zegt Zondag.
(10) “Bij fictie ligt dat allemaal wat anders. Juist het opgaan in details zorgt voor het leesgenot”, legt Willems van de Radboud Universiteit uit. Een zinnenprikkelend verhaal activeert namelijk precies de hersendelen die in het echte leven zintuiglijke prikkels verwerken. “Als het verhaal een landschap beschrijft, is het deel van de hersenen actief dat die visuele informatie normaal verwerkt. Je maakt je eigen VR-bril.” Lezers bij wie de tempoverschillen tussen ‘gewone’ en ‘lastige’ woorden klein zijn, blijken het meest in die ervaring op te gaan. Dit vergt vooral leesbekwaamheid. De beste manier om snel te leren lezen, zonder in te leveren aan begrip en leesgenot, is dus simpelweg méér lezen.
Enith Vlooswijk, de Volkskrant, 4 december 2022
Vraag 11 1 punt
In regels 51-52 staat: “We weten niet zeker waarom dit gebeurt”. Wat wordt bedoeld met ‘dit’?
Bekijk het antwoord
Antwoord: B
Vraag 12 1 punt
De tekst is, na de inleiding, te verdelen in vijf opeenvolgende deelonderwerpen. Bij welke alinea begint elk deelonderwerp? Vul de tabel in de uitwerkbijlage verder in. Twee alinea’s zijn al ingevuld.
Deelonderwerpen: 1 het leesproces; 2 het proces van snellezen; 3 risico’s van snellezen; 4 relativering risico’s van snellezen; 5 fictieteksten.
Bekijk het antwoord
- Vult in: deelonderwerp 2 begint bij alinea 6; deelonderwerp 3 begint bij alinea 7; deelonderwerp 4 begint bij alinea 8. Deelonderwerp 1 (alinea 3) en deelonderwerp 5 (alinea 10) zijn al ingevuld. (1p)
Alle antwoorden moeten correct ingevuld zijn voor het scorepunt.
Vraag 15 1 punt
De laatste zin van de tekst is: “De beste manier om snel te leren lezen, zonder in te leveren aan begrip en leesgenot, is dus simpelweg méér lezen.” Wat is de belangrijkste functie van deze zin?
Bekijk het antwoord
Antwoord: A
2025, tijdvak 2: Tekst 4: Zwerfafval, is er een oplossing?
Opgavetekst
Tekst 4 Zwerfafval, is er een oplossing?
(1) Sinds 2008 meet Rijkswaterstaat op ongeveer veertienhonderd locaties hoe schoon Nederland is en welke soorten afval er op straat liggen. Voedsel- en drankverpakkingen zorgen voor de meeste vervuiling (48,3 procent). Daarnaast zijn kauwgom en sigarettenpeuken grote vervuilers.
(2) Zwerfafval is schadelijk voor het milieu, trekt ongedierte aan en kan in het water terechtkomen. Daarom zijn er steeds meer maatregelen ingevoerd om zwerfafval te verminderen.
(3) “De zwerfafvalproblematiek en het milieu in het algemeen staan nu meer dan ooit op de publieke agenda”, zegt Elise Mooijman van Stichting Nederland Schoon. Zowel vanuit de overheid als de Europese Unie en de maatschappij wordt veel gedaan om zwerfafval tegen te gaan.
(4) Zo wordt komende zaterdag alweer de 21e editie van de jaarlijkse Landelijke Opschoondag georganiseerd. Ook zijn er nieuwe Europese regels voor wegwerpplastic. Maar waarom ligt er dan nog altijd zo’n 50 miljoen kilo zwerfafval op straat?
(5) Volgens Mooijman is het zwerfafvalprobleem enorm complex. Bij Nederland Schoon worden aandachtsgebieden uitgekozen aan de hand van de rapporten van Rijkswaterstaat. “Voor elk gebied,” vertelt Mooijman, “is een specifieke aanpak nodig”.
(6) “In de provincie Friesland is de hoeveelheid grof zwerfafval met 19 procent teruggedrongen dankzij het project ‘Friesland 100 procent zwerfafvalvrij’. Alle achttien gemeenten binnen de provincie deden mee. Toen is met gemeenteambtenaren gekeken of de basis wel op orde was. Zijn er voldoende afvalbakken? Staan ze op de juiste plek? Zijn ze schoon en worden ze voldoende geleegd?”
(7) Landelijk ziet Mooijman ook verbetering: “Elk jaar komen er meer mensen bij in Nederland. Rijkswaterstaat rapporteert desondanks geen stijgende trend in de hoeveelheid zwerfafval.”
(8) Toch hebben mensen niet het idee dat Nederland schoner wordt. Rijkswaterstaat doet twee keer per jaar onderzoek naar de beleving van mensen. 2021 was het jaar waarin mensen het minst tevreden waren over de hoeveelheid zwerfafval sinds de meting is gestart in 2008. Ook vindt een meerderheid dat het schoonhouden van Nederland niet alleen een taak is van de overheid.
(9) “De sleutel tegen zwerfafval ligt bij het menselijk gedrag,” legt gedragspsycholoog Luuk Bos uit, “en ook gedrag is complex.” Bos houdt zich vanuit zijn werk bij psychologisch adviesbureau D&B bezig met gedragsverandering om zwerfafval te verminderen. Dit bureau ontwikkelde een gedragsaanpak voor de Rijksoverheid, die nu wordt ingezet om gemeenten te trainen. Meer dan de helft van de gemeenten doet aan gedragssturing om zwerfafval te bestrijden.
(10) Bos: “Zwerfafval los je op als wij ons gedrag aanpassen. Als we het blikje niet op de grond, maar in de prullenbak gooien. Maar dat gedrag wordt beïnvloed door de omgeving. De verantwoordelijkheid ligt bij de vervuiler én bij de overheid; die moet naar het gewenste gedrag sturen.” Dat sturen kan bijvoorbeeld door genoeg opvallende afvalbakken op de juiste looproutes te plaatsen. “Afvalbakken zijn vaak grijs en onopvallend. Maar als ze felgroen zijn, werkt dat beter voor het onderbewustzijn”, zegt Bos.
(11) “Voor veel mensen is afval opruimen geen prioriteit. Daarom zit het als gedrag in een onbewuste automatische piloot.” Volgens Bos zijn er in Nederland wel genoeg prullenbakken, maar worden ze niet altijd op de juiste plekken geplaatst. In grote steden worden afvalbakken soms niet vaak genoeg geleegd.
(12) “Ons gedrag passen we onbewust aan op dat van andere mensen. In een park waar veel afval ligt, is de kans groter dat jij ook vervuilt. Onbewust ga je mee met de slechte norm. Als in een gebied veel normoverschrijdingen plaatsvinden – bijvoorbeeld als er veel afval op straat ligt of alle fietsen schots en scheef staan – dan denk je onbewust dat het oké is om hier de regels te overtreden. In de psychologie heet dat de broken windows-theorie.”
(13) Bos: “Daarom is zoiets als een Landelijke Opschoondag meer dan alleen het oude zwerfafval opruimen op straat. Je voorkomt ook toekomstig afval met een schoonmaakactie. De slechte norm wordt opgeruimd.”
(14) Sinds 1991 zet Nederland Schoon het zwerfafvalprobleem op de publieke agenda, onder meer met opschoonacties. Dit jaar zijn al 31.072 acties aangemeld. Per actie zijn er tussen de één en driehonderd (of meer) deelnemers. De acties kunnen heel klein zijn, bijvoorbeeld door die dag met een paar mensen zwerfafval te rapen. Ook zijn er grotere acties aan te maken op de website van Nederland Schoon. Wie een actie aanmaakt, kan gratis grijpers, handschoenen en plastic afvalzakken krijgen.
(15) Verschillende lokale overheden en bedrijven doen mee. De gemeente Roosendaal heeft 42 acties aangemaakt en in Gouda worden peuken geraapt in de binnenstad. McDonald’s beloont op 18 maart elke gast met een kop koffie of thee wanneer hij samen met de crew van het restaurant de omgeving opruimt. Iedereen kan een vuilniszak ophalen in het restaurant en die dezelfde dag vol inleveren.
(16) Bedrijven die voor veel plastic afval zorgen, moeten meehelpen en meebetalen aan het opruimen; dat is een eis van de Europese Unie. In het kader van die Europese eisen heeft Nederland een ministeriële regeling om de hoeveelheid wegwerpplastic te verminderen. Maatregelen worden tot 2025 langzaamaan ingevoerd. Sinds 2021 zit er daarom statiegeld op kleine plastic flesjes.
(17) Vanaf 1 april 2023 is ook statiegeld ingevoerd op blikjes drank. Het kabinet wilde het aantal plastic flesjes en blikjes in het zwerfafval eerst op andere manieren verminderen. Omdat dit te complex bleek, is besloten over te gaan op de statiegeldmaatregel. Dit laat zien dat zwerfafval tegengaan een moeilijke opgave is.
Nuri Kurnaz, nu.nl, 17 maart 2023
Vraag 26 1 punt
Wat is het verband tussen de alinea’s 7 en 8?
Bekijk het antwoord
Antwoord: B
2024, tijdvak 1: Tekst 1 Klimaatverandering: het Britse dorp dat wordt opgeslokt door de zee
Opgavetekst
(1) Het Engelse kustplaatsje Happisburgh heeft een 14e-eeuwse kerk, een beroemde rood-wit gestreepte vuurtoren en zo'n zeshonderd woningen. Maar dat aantal huizen wordt elk jaar minder. Steeds vaker neemt de zee een hap uit het klif waarop het dorp is gebouwd, waardoor de huizen en wegen over de rand in het water vallen.
(2) “We hebben al 35 huizen verloren”, zegt Malcolm Kerby, lid van de Coastal Concern Action Group. “Weg...” Hij kijkt vanaf het klif naar beneden. “Wordt dit nummertje 36?”, zegt hij wijzend naar een huis dat zo'n zes meter van de afgrond staat.
(3) De woning is leeg, zoals de meeste huizen op Beach Road. De helft van de straat is al weggeslagen door de zee, waardoor de weg nu midden in de lucht plotseling ophoudt. Wandelaars worden gewaarschuwd met een bord waarop ‘road closed’ staat, zodat ze niet per ongeluk in de afgrond lopen.
(4) “Daar was eerst een weiland met paarden”, zegt Kerby wijzend naar de zee. “Tussen de golven zie je soms nog de houten palen van het hek uitsteken.” Verderop langs de kust van Norfolk ligt het dorp Hemsby. Ook daar verkruimelt het klif, waardoor vakantiebungalows en woningen regelmatig de zee in kieperen.
(5) Dit stuk van de Britse oostkust brokkelt gemiddeld 1,7 meter per jaar af. Het is daarmee de snelst eroderende kust van Europa. Erosie is hier geen nieuw fenomeen: de kust bestaat uit zachte materialen, zoals zand, kalk en klei, en trekt zich al sinds de middeleeuwen terug. Maar door klimaatverandering, met de stijgende zeespiegel en zware stormen in een hogere frequentie als gevolg, is dit proces sterk aan het versnellen.
(6) Hoewel sommige plekken aan de Engelse oostkust tegen de oprukkende zee worden beschermd, heeft de Britse regering nu besloten niet meer te investeren in de zeewering voor de kust van Happisburgh. Het dorp is dunbevolkt, het boerenland en de woningen zijn niet waardevol genoeg om te beschermen.
(7) Wat je wel of niet kunt beschermen tegen de zee, is een vraag die over de hele wereld steeds urgenter wordt: van laaggelegen gebieden in Vietnam en Bangladesh tot aan de kwetsbare kust van de Amerikaanse staat Louisiana. Terwijl Nederland kosten noch moeite spaart om met dijken en zeeweringen het land te beschermen, geldt die vanzelfsprekendheid in andere landen niet.
(8) “In Nederland zou je dit probleem ook hebben, maar in plaats daarvan pompen jullie gigantische hoeveelheden zand op en bouwen jullie dammen en muren waarmee je de zee op afstand houdt”, zegt hoogleraar Robert Nicholls, een van de meest vooraanstaande experts op het gebied van kusterosie en klimaatverandering. “Dat kan bij een relatief korte kuststrook zoals in Nederland, maar zulke technieken zijn simpelweg niet overal ter wereld toepasbaar. Hier in Groot-Brittannië is de kustlijn veel te lang.”
(9) Daarom wordt er een kostenbatenanalyse gemaakt: is het gebied de moeite waard om te beschermen of moeten we de leefgebieden aanpassen? “Grote steden, zoals Londen of Rotterdam, zullen we in de toekomst blijven beschermen. Maar de bescherming van dunbevolkte kusten, zoals bijvoorbeeld Happisburgh, kost meer dan het land eigenlijk waard is. Bovendien: erosie op de ene plek kan verplaatsing van zand door de zee naar een andere plek betekenen, zodat daar de kust juist weer wordt beschermd. Daarom moet je voortdurend de afweging maken wat het waard is.”
(10) Nicholls is hoogleraar Climate Adaptation1) aan de University of East Anglia. Hij probeert zeestromingen, eigenschappen van de kust en erosiesnelheid op verschillende plekken in kaart te brengen, zodat overheden wereldwijd ingrijpende beslissingen kunnen nemen. Steeds vaker zullen we in de komende jaren antwoord moeten geven op de centrale vraag: gaan we het land beschermen of laten we de erosie op zijn beloop?
(11) “Dat levert lastige vragen op”, aldus Nicholls. “We moeten accepteren dat we het niet gaan winnen van de natuur. En de gevolgen van klimaatverandering moeten we gaan plannen.” Hij denkt dat we op sommige plekken geld moeten uitgeven om het land tegen de zee te beschermen, maar er op andere plaatsen mee moeten leren leven dat we ons moeten terugtrekken, terwijl de zee het land opslokt.
(12) Terug in Happisburgh wijst Kerby op de 14e-eeuwse kerk en de begraafplaats eromheen. “Er zijn op dit moment geen plannen om ook maar iets hiervan te redden”, vertelt hij. “Mensen en huizen kun je verplaatsen, maar de geschiedenis niet.”
naar een artikel van Fleur Launspach, NOS.nl, 28 februari 2022
noot 1 Climate Adaptation: Klimaataanpassing
Vraag 3 1 punt
Alinea 6 (regels 50-58) bestaat uit twee zinnen. Wat is het verband tussen deze zinnen?
Bekijk het antwoord
Antwoord: A
A
2024, tijdvak 1: Tekst 2 Maal meer
Opgavetekst
(1) Het fijnkauwen van je maaltijd is de eerste stap in het verteringsproces. Maar hoe grondig moet dat? Krijg je meer vitamines binnen als je een hap helemaal tot moes maalt? Of heeft goed kauwen andere voordelen?
(2) Wil je het echt goed doen, dan zou je iedere hap meer dan honderd keer moeten kauwen. Net zo lang tot het voedsel is veranderd in een vloeibaar papje en het bijna vanzelf door je keel glijdt. Zo luidde het advies van Horace Fletcher, een Amerikaanse gezondheidsgoeroe uit begin twintigste eeuw. Zijn theorie? Door voedsel zo grondig fijn te malen, zou je tot wel twee keer meer voedingsstoffen binnenkrijgen. Mensen hadden dan maar half zoveel voedsel nodig en volgens zijn berekeningen zou dat de Verenigde Staten een half miljoen dollar per dag besparen. Fletcher verzamelde flink wat aanhangers (ofwel ‘Fletcherizers’), onder wie generaals, politici en beroemdheden als de schrijver Franz Kafka. Nu heeft zijn voedingstheorie nooit een bewezen effect gehad op voedseltekorten of de Amerikaanse economie, maar het doet je toch afvragen: is het echt gezonder om zo goed te kauwen?
(3) “Ik ben een voorstander van goed kauwen”, zegt Guido Camps, voedingswetenschapper aan de Wageningen Universiteit, “maar ik begrijp ook dat we wel meer te doen hebben.” Niemand heeft tijd om meer dan honderd keer op iedere hap te kauwen. En minstens 36 keer kauwen, zoals het advies nog vaak luidt, is ook niet per se nodig, denkt hij. Maar de voedingsstoffen in bepaalde voedingsmiddelen worden wel beter opgenomen als je de hap eerst goed fijnmaalt. “Vooral bij plantaardig voedsel”, zegt Camps. De voedingsstoffen in groenten en zaden zitten vaak verpakt in een vliesje. Denk aan een maïskorrel of een sesamzaadje. Die vliezen maken het moeilijk voor je maag en je darmen om het voedsel te verteren. “Het is je misschien wel eens gebeurd dat je bij een wc-bezoek achteromkijkt en nog een maïskorrel ziet liggen”, zegt Camps. “Pure verspilling, want dat betekent dat je lichaam de kans niet kreeg om de vitamines en de voedingsstoffen die erin zitten, op te nemen.”
(4) Het zijn niet alleen de vliezen om de korrels en de zaadjes die maken dat een plant moeilijk te verteren is. “Eigenlijk is elke cel van de plant omgeven door een stug vlies: de celwand die over het celmembraan ligt. Door groente goed te kauwen, zorg je ervoor dat die celwand wordt verpulverd. Dat maakt dat de voedingsstoffen uit de cel beter beschikbaar komen”, zegt Camps. Koken is overigens ook een manier om de plantaardige cellen kapot te maken, maar daarbij gaan voedingsstoffen als vitamine B, vitamine C en foliumzuur weer sneller verloren.
(5) Cellen van dieren hebben alleen een celmembraan en geen stugge celwand. Daarom is het kauwen bij dierlijk voedsel, zoals vlees, kaas en eieren, minder cruciaal. Dat wordt makkelijker verteerd door de sappen in je maag of de bacteriën in je darmen.
(6) Dat kauwen vooral belangrijk is voor planteneters, is te zien aan de verschillende gebitten in het dierenrijk. Vergelijk de tanden en kiezen van een tijger maar eens met die van een koe. Het gebit van een tijger bestaat vooral uit scherpe, puntige tanden. Die komen goed van pas bij het losscheuren van lappen vlees. Maar de koe heeft slechts een paar tanden en veel meer platte, grote kiezen. Alleen met zo'n gebit is het mogelijk om dat stugge gras helemaal kapot te kauwen.
(7) Of kauwen nog meer voordelen kent? “Zeker”, zegt Camps. “Als je goed kauwt, eet je niet snel en daardoor vaak ook minder. Je hersenen gaan denken: hè, je bent al een tijdje aan het kauwen. Dan zul je vast en zeker al veel hebben gegeten. Je hersenen krijgen de tijd om te registreren dat je voedsel binnenkrijgt. Als gevolg daarvan wordt het hongerige gevoel geremd.” Volgens Camps heb je ook minder goed door hoeveel calorieën je naar binnen werkt als voedsel zo zacht is dat je amper hoeft te kauwen. “Bij stevig voedsel, waar je iets meer moeite voor moet doen, blijkt dat je beter kunt inschatten hoeveel je hebt gehad. Plus: door goed te kauwen, ervaar je ook meer smaak. Dat is niet alleen veel lekkerder, maar geeft ook meer voldoening. Als je per calorie wordt blootgesteld aan meer smaak, zorgt dat voor een groter gevoel van verzadiging.”
(8) “Ook voor kleine kinderen is kauwen belangrijk”, zegt Camps. Volgens hem is het goed als je hen laat wennen aan stevig voedsel en ze niet alleen geprakte papjes voorschotelt. “Vanaf het moment dat ze hun eerste tand krijgen, kun je kinderen al vast voedsel geven.” In stevig voedsel zitten vaak gezonde voedingsstoffen (denk maar aan groenten), terwijl de meeste ongezonde dingen juist makkelijk te eten zijn (een hap chocoladetaart heb je zo tot moes gekauwd). En als jonge kinderen niet wennen aan voedsel dat je goed moet kauwen, is de kans waarschijnlijk kleiner dat ze later netjes hun gezonde, stugge groenten opeten.
(9) Zo obsessief als de Fletcherizers hoef je er niet mee bezig te zijn. Maar het grondig fijnmalen van je maaltijd kan best wat opleveren.
naar een artikel van Ellemiek de Wit, Quest, februari 2019
Vraag 15 1 punt
Wat is de functie van alinea 5?
Bekijk het antwoord
Antwoord: C
C
Vraag 18 1 punt
Wat is de belangrijkste functie van alinea 9?
Bekijk het antwoord
Antwoord: B
B
2024, tijdvak 1: Tekst 4 Uit gewoonte naar Instagram
Opgavetekst
(1) De storing bij Facebook1) weerhield mensen er maandagavond niet van om tegen beter weten in toch steeds Instagram, WhatsApp en Facebook2) te openen. Duimen van gebruikers leken er als vanzelf naartoe te gaan, zelfs toen de apps niet werkten. “Maar een paar uur per dag zonder sociale media zou eigenlijk normaal moeten zijn”, zegt gedragspsycholoog Bjarne Timonen.
(2) De psycholoog vergelijkt het met een bak snoepjes die voor je neus op tafel staat. “Bijna automatisch grijp je steeds naar die bak om een nieuw snoepje te pakken, zonder daar heel erg over na te denken.”
(3) Maar in tegenstelling tot een snoepkom raken sociale media nooit leeg. Bij elke verversing is er iets nieuws te zien. Als vrienden niets hebben geplaatst, dan zorgen algoritmes van de apps er wel voor dat gebruikers iets krijgen voorgeschoteld wat aansluit bij hun persoonlijke interesses.
(4) “Dat werkt belonend”, zegt Timonen. “Instagram is een soort gokapparaat, zoals een fruitmachine. Je weet niet wat er komt. Iets leuks, iets grappigs of iets schokkends. Daardoor blijft je brein geprikkeld en blijf je scrollen.”
(5) In Nederland maken volgens het Nationale Social Media Onderzoek 2021 van Newcom zo'n 13,7 miljoen mensen gebruik van sociale media. WhatsApp is het populairst: 9,8 miljoen mensen loggen daar dagelijks in (tegenover 9,3 miljoen aan het begin van 2020). Op Facebook komen elke dag 7,3 miljoen Nederlanders en op Instagram zo'n 3,7 miljoen.
(6) Nederlanders spenderen gemiddeld 97 minuten per dag aan sociale media. Vooral jongeren in de leeftijd van vijftien tot negentien jaar zijn meer sociale media gaan gebruiken. In 2021 lieten ze weten 160 minuten per dag op de apps te zitten, tegenover 143 minuten een jaar eerder. In hogere leeftijdscategorieën is het aantal minuten dat op sociale media wordt doorgebracht stabieler.
(7) “Bij een massale storing zoals die van deze week bij Facebook moeten we gedwongen afkicken”, zegt de gedragspsycholoog. “Het grootste deel van de communicatie verloopt via sociale media, dus dit voelde weer een beetje zoals de lockdown3). Ineens waren we aangewezen op het sturen van sms'jes, wat vergeleken met appen voelt alsof je rooksignalen stuurt.”
(8) Uiteindelijk duurde de storing zo'n zes uur. “Dat viel wel mee”, zegt Timonen. “Eigenlijk zou het normaal moeten zijn, een paar uur zonder sociale media.” De psycholoog zegt dat we massaal gedragsverslaafd zijn aan sociale media. En hoe meer een verslaving door de maatschappij wordt omarmd, des te lastiger het is om er een einde aan te maken. “Mensen vinden het bijna gek als je in de trein níet op je telefoon kijkt.”
(9) De problemen zijn bekend, maar toch blijkt het lastig om het gedrag te doorbreken. Om minder afhankelijk te zijn van een telefoon, moeten mensen zelf beginnen met een ‘socialemediadetox’4). “Spreek bijvoorbeeld met jezelf af om na het avondeten niet meer op je telefoon te kijken”, zegt de psycholoog. “Ga een stukje wandelen, lezen of voer eens een gesprek met je partner op de bank in plaats van met het hele gezin naar de telefoon te staren.”
(10) Volgens Timonen kunnen sociale relaties echt lijden onder de smartphone. “Gesprekken worden oppervlakkiger en minder plezierig als de mobiel tussen mensen in ligt. Leg hem dan ook niet op tafel, maar stop hem in je tas; houd ‘m uit het zicht.” En er zijn ook trucs om bepaalde apps minder te gebruiken. “Je kunt op je telefoon tijdslimieten instellen. Dat helpt ook al.”
naar een tekst van Rutger Otto, NU.nl, 6 oktober 2021
noot 1 Door een storing op 4 oktober 2021 konden de apps van Facebook zes uur lang niet gebruikt worden.
noot 2 Instagram, WhatsApp en Facebook horen bij hetzelfde bedrijf (na 28 oktober 2021 ‘Meta’) en hadden allemaal last van de storing.
noot 3 de lockdown: Om de overdracht van het besmettelijke coronavirus tegen te gaan werden maatregelen verplicht zoals sluiting van scholen en horeca, het verbod om meer dan twee bezoekers te ontvangen en een verplichte afstand van anderhalve meter tussen mensen die niet tot één huishouden behoren.
noot 4 socialemediadetox: een pauze nemen van sociale media / offline gaan
Vraag 28 1 punt
“En hoe meer een verslaving door de maatschappij wordt omarmd, des te lastiger het is om er een einde aan te maken.” (regels 74-77)
Welk verband is er tussen het eerste deel (voor de komma) en het tweede deel (na de komma) van deze zin?
Bekijk het antwoord
Antwoord: B
B
2024, tijdvak 2: Tekst 3
Opgavetekst
Tekst 3 De ene zorgverzekering is de andere niet

We lijken soms best veel op elkaar. Toch zijn we allemaal net een tikje anders. De een heeft genoeg aan een bitje. Een ander zit jarenlang vast aan slotjes. Ook elke zorgverzekering is een tikje anders. Bij Independer zie je eenvoudig wat die verschillen zijn. Wij vinden er een die haarfijn bij jouw beugelbekkie past.
Vergelijk zelf en bespaar op independer.nl
autoverzekeringen, energie, hypotheken, woonverzekeringen, mobiele telefonie, internet, zorgverzekeringen en meer
Vraag 22 1 punt
De tekst van de advertentie begint met de volgende zinnen: “We lijken soms best veel op elkaar. Toch zijn we allemaal net een tikje anders.” Van welk verband is sprake tussen deze zinnen?
Bekijk het antwoord
Antwoord: C
2024, tijdvak 2: Tekst 4
Opgavetekst
Tekst 4 Vegan leer: diervriendelijk en duurzaam of een synoniem voor plastic?
(1) Vegan leer heeft vaak een negatief imago en wordt beschouwd als ‘nepleer’. Maar Abigail Bakker (36), eigenaar van de duurzame Geitenwollenwinkel, is het daar niet mee eens: “Mensen in mijn winkel zien juist dierlijk leer als iets negatiefs en niet als iets moois of iets van luxe.” “Een alternatief voor leer is iets waar merken en ook de consument hard naar op zoek zijn”, zegt Anne-Ro Klevant Groen (34) van de stichting Fashion for Good, die zich inzet voor een betere mode-industrie.
(2) Bij het imitatieleer dat nu het meest wordt gebruikt, komt wel veel plastic kijken. Er zijn wel steeds meer natuurlijke innovaties op het gebied van vegan leer, zoals champignon- of ananasleer. De samenstelling van een dergelijk vegan leer is van nature nog niet zo sterk als dierlijk leer. Daarom mixen merken dit natuurlijke materiaal vaak met een plastic om het steviger te maken. Of er moet een extra laagje, een coating, overheen, die op dit moment nog niet geheel milieuvriendelijk gemaakt kan worden. Op dat vlak valt nog winst te behalen.
(3) “Er zijn nog niet veel van dit soort natuurlijke alternatieven op de markt”, zegt Denise Roobol (29), oprichter van het gelijknamige Rotterdamse tassenmerk. Op dit moment gebruikt zij ook een leervervanger waarin plastic is verwerkt, gemaakt van geperste synthetische vezels. De beschikbare natuurlijke materialen voldoen nog niet aan de kwaliteitseisen van haar merk. “Veel van mijn tassen worden intensief gebruikt als werktassen. Dan vraag ik me af: wat is duurzamer? Een tas gemaakt van vegan leer op synthetische basis, maar die wel lang meegaat, of een 100 procent niet-dierlijke natuurlijke tas die snel beschadigt?”
(4) De belangrijkste reden voor Roobol om vegan leer te gebruiken, is dierenwelzijn. Ze begrijpt wel dat mensen vroeger dieren gebruikten voor leer. “Ze hadden niks anders. Maar nu zijn er innovaties en vond ik dat er wel een alternatief moest komen. We leven tenslotte in de 21ste eeuw.”
(5) Greg Stillman (34) van het bedrijf Natural Fibre Welding is bezig met het ontwikkelen van zo’n innovatie. “Ons imitatieleer bestaat uit rubber, kokosschil en kurkpoeder. Het is tijd voor een nieuw hoofdstuk over vegan leer: dier- en plasticvrij”, zegt Stillman. Volgens hem helpt vegan leer dat gemaakt is van plastic, de dieren niet. Wanneer je met een tas gemaakt van dit materiaal langs bijvoorbeeld een scherpe leuning loopt, brokkelt de stof langzaam af. Het plastic komt zo in de lucht en uiteindelijk in de zee terecht. Daar komt het in de maag van dieren. “Binnenkort zwemt er in de zee meer plastic dan vis”, zegt Stillman. “Mensen die vegan leer kopen, vergeten vaak dit aspect.”
(6) “Nu mijn plastic- en diervrij leer nog in ontwikkeling is, zou ik zelf eerder dierlijk leer kopen. Leer is nu een restproduct van de vleesindustrie”, zegt Stillman. “Er bestaan naast melk- en vleeskoeien geen aparte ‘leerkoeien’. Als we de huid niet gebruiken dan wordt die verbrand. Zolang men vlees wil, is er ook leer.”
(7) Bij het ontwikkelen van vegan leer is het belangrijk dat het voldoet aan dezelfde kwaliteitseisen als dierlijk leer. De kwaliteit van dierlijk leer kun je herkennen aan de gladheid van de dierenhuid. Als een koe bultjes heeft op zijn huid, bijvoorbeeld van een bijensteek, dan wordt de kwaliteit van het leer als slecht beschouwd. Een merk als Chanel kiest het gladste leer. Dit betreft misschien één koeienhuid uit duizend.
(8) Vegan leer kent verschillende gradaties in kwaliteit. Abigail Bakker: “Drie jaar geleden heb ik een tas gekocht van het mooie merk Matt & Nat. Ik smijt hem overal neer. En er zit nog geen schrammetje op. Het leer van de markt is vaak van lagere kwaliteit.” Voor Bakker is de belangrijkste kwaliteitsvoorwaarde dat een vegan product lang moet meegaan.
(9) Een andere kwaliteitseis is de ‘kleursnelheid’. Dit betreft de snelheid waarmee de kleur van het leer van het product verdwijnt, bijvoorbeeld als je dat ergens tegenaan stoot. Bij het leer van Natural Fibre Welding heeft de stof van nature de kleur van leer. Andere merken gebruiken een coating, een laagje over het basismateriaal, dat zorgt voor de kleur. Als je het leer dan bekrast, gaat er een stukje van die coating af en is de echte kleur van de stof te zien.
(10) Er speelt nog meer een rol bij de kwaliteit. De flexibiliteit van vegan leer is ook belangrijk. Bij tassen is de ‘vermoeidheid’ van leer van belang; de hoekjes van de tas moeten lang mee kunnen gaan. Maar hoe weet je nou dat een product van vegan leer voldoet aan al deze eisen? “Door simpelweg vragen te stellen in de winkel”, zegt Stillman. “Bij leer zijn we gewend om verschillende vragen te stellen in de winkel: ‘Hoelang gaat deze tas mee?’ of ‘Welk product heeft de beste kwaliteit?’ Je kunt je afvragen waarom we dat niet bij vegan leer doen.”
(11) Volgens Klevant Groen is er nog een vraag die de consument moet stellen, maar dan aan zichzelf: ‘Welke impact heeft het product dat ik koop?’ Ze vindt dat mensen moeten kopen waar ze zich goed bij voelen. Ook moeten de vegan merken zich een vergelijkbare vraag stellen bij de productie. Klevant Groen: “Ik denk zeker dat de term vegan leer door sommige merken als een marketingtruc wordt gebruikt, maar het is belangrijker om ons te focussen op het feit dat mensen op zoek zijn naar oplossingen en alternatieven voor leer.” Vingerwijzen houdt positieve verandering tegen, zoveel is zeker.
naar een artikel van Emilie van Kinschot, de Volkskrant, 16 september 2020
Vraag 31 1 punt
“Bij het ontwikkelen van vegan leer is het belangrijk dat het voldoet aan dezelfde kwaliteitseisen als dierlijk leer.” (regels 90-93) Van welk verband is sprake in deze zin?
Bekijk het antwoord
Antwoord: D
Vraag 34 1 punt
Op welke manier wordt de tekst afgerond? Alinea 11
Bekijk het antwoord
Antwoord: C
2023, tijdvak 1: Tekst 1
Opgavetekst
Tekst 1 Ook de snapchatgeneratie vindt technologie vaak ingewikkeld

(1) Ze groeiden op met smartphones, maar ook jongeren begrijpen technologie eigenlijk niet altijd. Hoe school je ze bij?
(2) Deze generatie snapt technologie wel, wordt vaak gedacht. Jongeren zijn verslaafd aan TikTok, verslingerd aan WhatsApp, verknocht aan Snapchat – hún hoef je technologie niet meer uit te leggen.
(3) Maar dat is een misvatting. “Als de knoppencombinaties anders zijn, of de plaatjes, dan weten sommigen niet meer hoe een programma werkt”, zegt onder meer Wouter de Jong, docent Engels op het Stedelijk Gymnasium in Leiden. “Geef jongeren Signal in plaats van WhatsApp en een deel zal het niet snappen.”
(4) Ook Jelte Wouters, docent bij Terra, een groene vmbo- en praktijkschool in Winsum, zegt dat schijnbaar simpele opdrachten niet altijd worden begrepen. “Lever de opdracht in als pdf. Upload als bijlage. Maak een mapje. Niemand die het ze geleerd heeft, omdat gedacht werd dat ze het wel weten.”
(5) Het verschil tussen wat leerlingen digitaal kunnen, is groot. Dit blijkt uit een leerlingenmonitor in opdracht van Kennisnet, die deze maandag verschijnt. Voor dit onderzoek, uitgevoerd door de Universiteit Twente, maakten 746 leerlingen tussen 10 en 13 jaar een digitale toets, waarbij ze bijvoorbeeld een sterk wachtwoord moesten bedenken en informatie op internet moesten opzoeken. Vwo’ers blijken over meer digitale vaardigheden te beschikken dan vmbo’ers, maar er zijn ook hoog presterende vmbo’ers en laag presterende vwo’ers.
(6) Dat maakt de situatie voor leraren ‘uiterst complex’, is de conclusie. Temeer omdat de verschillen tussen leraren óók groot zijn, zo blijkt uit een monitor in opdracht van de PO-Raad1), die ook deze maandag verschijnt. Leraren zetten ICT op heel verschillende manieren in, zo blijkt.
(7) Dat digitale vaardigheden (‘geletterdheid’) belangrijk zijn, daarover zijn de meesten het wel eens. Het onderwerp kreeg aandacht nadat de KNAW2) in 2013 rapporteerde dat het onderwijs jongeren niet genoeg gereedmaakt om zich te redden in de gedigitaliseerde samenleving. Jongeren zijn weliswaar vaardig met hun smartphone, aldus dat rapport, maar ze hebben weinig inzicht in de risico’s van digitale communicatie. De Tweede Kamer gaf in 2017 de opdracht digitale geletterdheid in het curriculum3) op te nemen. Een plan hiervoor ligt nu bij de politiek, als onderdeel van de brede vernieuwing curriculum.nu.
(8) Veel scholen besteden er wel op een bepaalde manier aandacht aan. Hoe ze dat doen, verschilt. Digitale geletterdheid is een breed onderwerp: het gaat van weten hoe Word werkt tot hoe je je privacy kunt beschermen, van informatie opzoeken tot programmeren.
(9) Volgens Anko van Hoepen, vice-voorzitter van de PO-Raad, is er een beweging gaande waarbij schoolbesturen kijken hoe ze het vakgebied in bestaande lessen kunnen integreren. “Scholen zien dit niet meer als iets wat erbij komt. Het is niet meer zoals vroeger: breng een computer de school in en klaar zijn we.”
(10) Schoolbestuur Jong Leren bijvoorbeeld, waar 26 basisscholen rondom Heemstede onder vallen, zette met acht andere besturen het project ‘App Noot Muis’ op. Daarbij wordt digitale geletterdheid geïntegreerd in de taallessen. Leerlingen moeten bijvoorbeeld een griezelverhaal schrijven en de griezelige woorden in het tekstverwerkingsprogramma vet of onderstreept maken. “Zo slaan we twee vliegen in één klap”, zegt projectleider Lisette Neijzen. Ook Wouter de Jong, docent Engels, schenkt op die manier aandacht aan digitale vaardigheden. Hij vroeg bijvoorbeeld eens een boekverslag als blog te schrijven, waarvoor leerlingen een WordPress-account moesten maken. Dat lukte bij sommigen niet.
(11) Hij zegt: “Veel ICT-gebruiksaanwijzingen zijn ‘kleine weetdingetjes’. En de ethische kant, ook mediawijsheid genoemd, kun je als docent behandelen als je de kans ziet, al is het maar een paar minuten aan het begin van de les. Vorige week nog liet een leerling een afbeelding zien op haar telefoon waaruit zou blijken dat de komst van het coronavirus al lang is voorspeld. Ik zei: Wat is de bron? En heb je het al doorgestuurd naar je vriendinnen? Zo wordt nepnieuws nou verspreid.”
(12) “Het helpt natuurlijk ook een hoop als leerlingen ergens het nut van inzien”, zegt De Jong. “Excel vinden ze magisch. Ik heb met een leerling een afspraak gemaakt om te kijken hoe hij zijn kosten en inkomsten kan verwerken – dat wil hij graag, hij gaat op kamers.”
(13) “Op het Terra in Winsum krijgen eersteklassers sinds vijf jaar een training in de voor- en nadelen van sociale media”, vertelt directeur Jelte Wolters. “Er komen leerlingen binnen van 110 verschillende basisscholen, we zagen dat er een groot verschil in normen en waarden was. Over of je wel of niet direct moet reageren in een groepsapp bijvoorbeeld en of je zomaar iemand kunt taggen.”
(14) “Het valt elke keer weer op hoeveel jongeren tussen de 12 en 14 jaar al meegemaakt hebben op internet”, zegt Wolters. “Bijna de helft is weleens benaderd in de privéchat van een game, door een onbekende, die vragen stelt als: Hoe zie je eruit?”
(15) Arjan Stoffels, directeur van vakcollege ISW Irenestraat in Poeldijk, ziet dat leerlingen al een stuk digitaal vaardiger zijn dan tien jaar geleden. “Laatst was er in een klas een mooie discussie. Leerlingen kwamen tot de conclusie dat de komst van digitale middelen ook beperkt: als je je telefoon niet goed instelt, weten vrienden waar je zit. Als je niet binnen een minuut reageert, worden ze boos, ook al ben je aan het eten. Je bent minder vrij.”
noot 1 PO-Raad: vereniging voor het basisonderwijs
noot 2 KNAW: De Koninklijke Nederlandse Akademie van Wetenschappen is een organisatie van topwetenschappers, die de regering adviseert.
noot 3 curriculum: het leerplan van een school of opleiding
Vraag 1 1 punt
Hoe wordt de tekst ingeleid in alinea 1? De tekst wordt ingeleid door een vraag te stellen die belangrijk is voor de tekst en door
Bekijk het antwoord
Antwoord: D
Vraag 8 1 punt
Wat is het verband tussen de alinea’s 11, 12 en 13?
Bekijk het antwoord
Antwoord: C
Vraag 10 1 punt
Wat is de functie van alinea 15? Alinea 15 geeft
Bekijk het antwoord
Antwoord: B
2023, tijdvak 1: Tekst 2
Opgavetekst
Tekst 2 In 2025 proefdiervrij? Nee, die termijn zal Nederland niet halen
(1) In Nederland worden jaarlijks meer dan 400.000 dieren gebruikt voor onderzoek. Het zijn vooral muizen en ratten die worden ingezet voor wetenschappelijk onderzoek of om de risico’s van giftige stoffen te bepalen. Donderdag wijdt het College ter Beoordeling van Geneesmiddelen (CBG) een studiedag aan het terugdringen van het proefdiergebruik voor medicijnen. Dat betreft een op de drie proefdieren. “We gaan gestaag de goede kant op”, zegt Coenraad Hendriksen, een van de sprekers en emeritus hoogleraar1) Alternatieven voor Dierproeven. Maar uitbannen is lastig. “We leven in een hypocriete maatschappij. We willen geen dierproeven, maar wel veilige en werkzame geneesmiddelen.”
(2) Waarom zijn al die proefdieren nodig? “We hebben in Europa in regelgeving vastgelegd aan welke eisen de testen voor die medicijnen en vaccins moeten voldoen, voordat ze worden toegelaten. Dat betekent dat je het al gauw over honderd dieren per test hebt. Je moet toetsen op veiligheid en op werkzaamheid. Soms moet je een nieuw middel vergelijken met bestaande middelen. Bij medicijnen ben je dan klaar, die worden industrieel gemaakt. Maar een vaccin is een biologisch product, dat bevat soms de gedode ziektekiem. Daarom moet je elke partij opnieuw testen.”
(3) Moeten het er zo veel zijn? “Het gebruik is al flink verminderd. Bijvoorbeeld door andere procedures te gebruiken of een slimmere opzet van de test. Het vaccin tegen tetanus bijvoorbeeld testten we vroeger door een dier ermee in te enten en het een paar weken later een hoge dosis van de tetanusbacterie te geven. Overleefde het dier de test, dan was het vaccin werkzaam. Nu nemen we bij ingeënte muizen bloed af en kijken we hoeveel antistoffen erin zitten. Dat scheelt het dier veel leed en bezorgt ons veel meer informatie. En bij vaccins tegen difterie testen we de veiligheid op celkweken. Dan hebben we helemaal geen proefdieren meer nodig.”
(4) Waarom doen we dat dan niet vaker? “Het klinkt gemakkelijker dan het is, want bij andere vaccins begrijpen we het mechanisme niet goed genoeg. We zitten ook met de regelgeving. Is zo’n proefdierloze test bijvoorbeeld wel goed genoeg? Uitgebreide studies zijn nodig om dat te bewijzen. En soms keurt Europa de test goed, maar eist Japan toch de oude dierproef.”
(5) Hoe zit het met alternatieven, zoals organen op een chip? “Dat is een veelbelovende ontwikkeling. Tien jaar terug konden we middelen hooguit op celkweken testen. Met zo’n orgaan op een chip kun je bijvoorbeeld een minilevertje nabootsen en heb je verschillende celtypen bijeen. Dat biedt mogelijkheden, maar heeft tijd nodig. De voormalige staatssecretaris Martijn van Dam heeft eens gezegd dat Nederland in 2025 proefdiervrij zou moeten zijn. We gaan de goede kant op, maar die termijn zullen we niet halen.”
(6) Waarom niet? “Op andere terreinen is het gelukt. In de cosmetica bijvoorbeeld. Cosmetische producten die op dieren zijn getest, mogen in Europa niet meer worden verkocht. Je hebt ook nog het wetenschappelijk onderzoek, naar hartziekten of de ziekte van Alzheimer. Dat is veelal een zoektocht en dus zelfs lastig te standaardiseren. Maar de vraag is ook: wat willen we als maatschappij? We willen naar de tropen kunnen reizen en kunnen beschikken over geteste vaccins die beschermen tegen de infecties die we daar kunnen oplopen. En we willen niet zelf proefkonijn zijn. Dat is dubbel, daar moeten we het als maatschappij over hebben.”
noot 1 emeritus hoogleraar: gepensioneerde professor
naar een artikel van Joep Engels, Trouw, 13 februari 2020
Vraag 12 1 punt
In alinea 1 wordt de tekst ingeleid door de aanleiding voor het schrijven van de tekst te geven. Op welke twee andere manieren wordt de tekst ingeleid in alinea 1? Kruis in de uitwerkbijlage de juiste antwoorden aan. Kruis alleen de twee juiste antwoorden aan.
Bekijk het antwoord
Antwoord: B en D
Scorepunt alleen toekennen wanneer alleen de twee juiste antwoorden zijn aangekruist.
2023, tijdvak 1: Tekst 3
Opgavetekst
Tekst 3 Schoon en veilig drinkwater is onbetaalbaar

In 2021 betaal je € 0,70 voor 1.000 liter (1 m3) perfect drinkwater en € 45,78 per jaar voor vastrecht.1) Beide bedragen zijn inclusief 9% btw. Schoon en veilig drinkwater is goedkoop, maar tegelijk onbetaalbaar, omdat het van groot belang is voor onze gezondheid en ons welzijn. Maar ons drinkwater staat door allerlei factoren steeds meer onder druk. Om het voor de toekomst veilig te stellen, gaan we in die toekomst investeren. Onze ambitie daarbij is helder: in 2030 willen we dat elke druppel duurzaam is. Lees meer over onze ambitie en de nieuwe tarieven op Vitens.nl.
water voor nu en later, Vitens
noot 1 vastrecht: onveranderlijk bedrag dat je betaalt voor het gebruik van water
Vraag 20 1 punt
In de tekst staat: “Om het voor de toekomst veilig te stellen, gaan we in die toekomst investeren.” Van welk tekstverband is sprake in deze zin?
Bekijk het antwoord
Antwoord: A
2023, tijdvak 1: Tekst 4
Opgavetekst
Tekst 4 De strijd van de bieb om de puber die niet lezen wil
(1) Hiphop en de bibliotheek: niet meteen een combinatie die je verwacht. Toch klinken in de openbare bibliotheek in Veenendaal op een van de verdiepingen zware beats. Wie de klanken volgt en een hoofd om de deur steekt, wordt verrast door een lichte zweetgeur. Een groep 16-jarigen staat in een zaaltje fanatiek te dansen.
(2) Hiphopdanser Melano Bruinhart (22) doet de jongeren voor hoe ze de juiste bounce in hun lijf kunnen brengen. Zij doen hem vol overgave na. De bibliotheek hoopt met de les eenzelfde soort enthousiasme los te maken voor boeken en lezen. Vanzelf gaat dat namelijk niet. “Je moet ze echt verleiden om hier te komen”, zegt medewerker Cornelie de Kuijper.
(3) Bibliotheken in Nederland hebben het moeilijk: het afgelopen decennium verdwenen er bijna 140. De Raad van Cultuur, die vandaag met een advies over bibliotheken komt voor het ministerie van OCW1), vindt die ontwikkeling zorgelijk. Want de bieb is een belangrijke troef in de strijd om jongeren weer aan het lezen te krijgen.
(4) Het leesniveau onder 15-jarigen holt hard achteruit. Internationaal gezien scoort Nederland op het gebied van leesvaardigheid nu onder het gemiddelde. Drie jaar geleden stonden we op de twaalfde plek, nu op plaats 23. Bijna een kwart van de jongeren loopt het risico de schoolbanken als laaggeletterde te verlaten.
(5) Lezen én nog eens lezen is de oplossing. Maar bijna de helft van onze 15-jarigen vindt lezen tijdverspilling. Als Marleen Davelaar, docent Nederlands in Veenendaal, aan leerlingen uit klas 4 vmbo vraagt wie er thuis weleens voor de lol een boek pakt, steekt niemand zijn hand op. En de (school)bieb bezoeken ze ook niet voor hun plezier.
(6) Dat geldt ook voor de 16-jarige Romy. Terwijl ze in de mediatheek haar vingers langs wat kaften laat gaan, keurt ze de boeken vooral op dikte. Hoe dunner, hoe beter. Kleine letters? Een echte afknapper. “Ik kijk liever filmpjes of ga met mijn vriendinnen de stad in. Dan ben ik nog een beetje sociaal bezig.”
(7) Davelaar, die zelf ook havo- en vwo-klassen lesgeeft, maakt zich grote zorgen. “Bij 5 vwo denk je dat het anders is. Dat ze toch wel zullen lezen. Nou, echt niet. Dat blijft bij een enkeling.” De ontlezing is volgens haar te merken in de les. “Ze kunnen niet goed lange teksten lezen en hoofdzaken van bijzaken scheiden.”
(8) Hun vwo-diploma zullen de leerlingen wel halen, denkt ze, maar hoe moet het straks verder op het hbo of de universiteit als ze echte bronnen moeten bestuderen? In haar lessen moeten de leerlingen daarom verplicht tien minuten lezen. Ook zijn op haar initiatief de scholieren pasgeleden allemaal lid geworden van de bieb.
(9) “De mediatheek op school dreigde namelijk te worden wegbezuinigd”, vertelt ze. De schoolbieb kon uiteindelijk toch openblijven, maar de Veenendaalse openbare bibliotheek kreeg er door deze actie wel in één klap duizend nieuwe leden bij. Jongeren die eerder, van huis uit, geen eigen bibliotheekpas hadden. “Ja, dat zegt eigenlijk ook wel wat”, merkt Davelaar op.
(10) De Onderwijsraad benadrukt dat het lezen op allerlei vlakken onder druk staat. Thuis lezen ouders steeds minder vaak. Jongeren missen zo een goed voorbeeld, leren niet dat lezen ook leuk en ontspannend kan zijn. Wie opgroeit bij niet-lezende ouders komt ook thuis geen rondslingerende boeken tegen die de interesse kunnen wekken.
(11) Ondertussen is het op scholen met de schoolbieb vaak droevig gesteld, stelt de Onderwijsraad samen met de Raad voor Cultuur vast. Het is een mediatheek met te vaak een nadruk op computers. Ook sluiten de onderwerpen van de boeken te weinig aan op de leefwereld van de jongeren.
(12) De bibliotheek in Veenendaal probeert via de hiphoples die aansluiting wel te vinden. Volgens De Kuijper is de link tussen beats, boeken en bibliotheken helemaal niet zo gek. “Als je hiphopteksten leest, dat is zo’n creatieve manier van omgaan met taal. Hiphop is eigenlijk gewoon poëzie op muziek.”
(13) De dansles valt bij de jongeren in de smaak. “We zijn lekker in beweging en leren nieuwe dingen”, zegt een jongen. Na afloop van de les wil De Kuijper van de jongeren graag horen wat de bibliotheek kan doen om hen voor zich te winnen. “Zo’n hiphoples helpt wel”, zegt een van hen.
(14) Een paar jongens lopen mee naar het speciaal overgebrachte boekenrek met boeken over hiphop en straatcultuur. Want, zo heeft danser Melano Bruinhart ze op het hart gedrukt: “Hiphop bestaat uit ongeschreven regels. Maar het is soms toch belangrijk die vast te leggen. En dat gebeurt in boeken.”
noot 1 ministerie van OCW: ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap
naar een artikel van Nieuwsuur op NOS.nl, 12 november 2020
Vraag 26 1 punt
Wat is het verband tussen alinea 5 en alinea 6? Alinea 6 geeft een
Bekijk het antwoord
Antwoord: D
Vraag 31 1 punt
Waarmee wordt de tekst in de alinea’s 12 tot en met 14 afgesloten?
Bekijk het antwoord
Antwoord: D
2023, tijdvak 2: Tekst 1
Opgavetekst
Tekst 1 Zo kom je van je uitstelgedrag af
(1) Vervelende taken uitstellen heeft met luieren niets te maken – integendeel, het is vaak een grote bron van stress. Waarom stellen we dan toch zo veel uit? En wat kunnen we ertegen doen?
(2) Een heel vakgebied houdt zich bezig met het uitstelverschijnsel. Procrastinatie is de wetenschappelijke term, pro (voor) en crastinus (morgen), en betekent zoiets als het vooruit blijven schuiven van klusjes waar je tegenop ziet. Tot het moment dat het echt niet langer kan – of net daar voorbij.
(3) Onder studenten is uitstellen een bekend fenomeen. 20 tot 50 procent van alle studenten heeft dermate last van uitstelgedrag dat het van invloed is op de studieresultaten, vertelt onderwijskundige Lennart Visser, werkzaam bij Driestar hogeschool in Gouda waar hij studenten begeleidt die last hebben van uitstelgedrag. Vorige maand promoveerde1) Visser op het onderwerp aan de Vrije Universiteit in Amsterdam.
(4) Waarom stellen we zoveel uit? Een veelvoorkomende misvatting is dat uitstelgedrag een probleem van tijdmanagement is: uitstellers zouden moeilijk kunnen inschatten hoeveel tijd een taak kost. Maar dat is niet waar we de oorzaak van ons procrastineren moeten zoeken, legt Visser uit. “Als studenten bij mij een training volgen om iets tegen hun uitstelgedrag te doen, verwachten ze vaak dat ik ze ga leren plannen. Het probleem ligt meestal echter niet bij de planning, maar bij de uitvoering.”
(5) Ook Kinge Siljee denkt dat het aanpakken van uitstelgedrag niet in het maken van betere planningen gezocht moet worden. Siljee richtte in 2011 Studiemeesters op, waar ze studie- en scriptiebegeleiding biedt, en ze is auteur van het boek ‘Studieontwijkend gedrag de baas!’. “Een planning kan je helpen om een abstracte taak op te knippen en duidelijk te maken, maar met uitstelgedrag heeft het niet zoveel te maken.”
(6) Nog een misvatting: uitstellen ligt in mijn karakter. Visser: “Vaak wordt er over uitstellers gezegd dat ze lui zijn, maar dat is niet zo. Als je last hebt van uitstelgedrag, wil je graag iets doen, de intentie is er, maar het lukt niet.”
(7) De sleutel ligt bij de oorzaak van je uitstelgedrag. Die verschilt per persoon en is vaak afhankelijk van je ervaringen in het verleden. Voor de studenten die Kinge Siljee begeleidt, is de middelbareschoolperiode vaak bepalend. “Op het moment dat iemand op de middelbare school keihard moest werken en met de hakken over de sloot zijn diploma haalde, kan zo iemand tijdens zijn vervolgopleiding in het hoger onderwijs beginnen te twijfelen of hij daar wel thuishoort. Dit wordt ook wel het oplichterssyndroom genoemd; de angst dat iemand op een dag naar je toekomt en vraagt: ‘Wat moet jij nou op deze opleiding?’ Dat is iets wat alleen maar in je hoofd gebeurt, maar het kan wel veel stress veroorzaken.”
(8) Dit type uitsteller – Siljee spreekt over gespannen uitstellers – heeft wel geleerd op tijd te beginnen, maar blokkeert zodra hij iets gedaan wil krijgen, uit angst door de mand te vallen. In plaats daarvan blijft hij eindeloos artikelen lezen of gaat hij het huis schoonmaken.
(9) Het is het tegenovergestelde gedrag van wat Siljee de ontspannen uitsteller noemt: deze gaat bij wijze van procrastinatie lol trappen. “Deze uitstellers hebben vaak best wel wat in hun mars en hebben de ervaring dat met relatief weinig werk de taak wel afkomt. Daardoor raak je eraan gewend om laat te beginnen. Hebben ze een deadline om 5 uur, dan draaien ze zich ’s ochtends eerst nog eens om, gaan ’s middags sporten en spreken daarna met iemand af voor een drankje. En voor ze het weten is de dag voorbij.”
(10) Dat klinkt redelijk zorgeloos, maar deze uitstellers ervaren wel degelijk stress. “Uiteindelijk komen ze twee dagen tekort en vragen ze zich af waarom ze niet eerder zijn begonnen. Vaak hebben ze ook het gevoel dat ze iets beters hadden kunnen inleveren, als ze meer tijd hadden genomen.”
(11) De afwezigheid van intrinsieke2) motivatie is een belangrijke factor bij procrastinatie. Studenten die duidelijk voor ogen hebben wat ze met hun studie willen bereiken, hebben aanzienlijk minder last van uitstelgedrag dan studenten die dat niet weten, blijkt uit het onderzoek van Visser. Het is belangrijk om langetermijndoelen te hebben.
(12) Zijn we in het digitale tijdperk vatbaarder geworden voor procrastinatie? Visser: “Als je echt wilt uitstellen, kan dat uiteindelijk ook in de rimboe.” Dat neemt niet weg dat mail en telefoon het studeren niet makkelijker maken. Zelf werkt Visser in blokken van een uur en zet hij zijn telefoon op vliegtuigstand. “Het ligt misschien voor de hand, maar doe één ding tegelijk en doe dat met volle aandacht. Pak je telefoon pas in de pauze en laad jezelf dan ook weer op, zodat je daarna fris aan de slag kunt. Dat zijn dingen die je jezelf gewoon kunt aanleren.”
(13) Stel jezelf ook kortetermijndoelen: wat wil je in een uur gedaan krijgen? Visser: “Als je je voorneemt een bepaalde taak in een uur af te krijgen, lukt dat vaak ook. Terwijl diezelfde taak niet afkomt als je jezelf de hele middag geeft. Als je alle tijd hebt, ben je je niet bewust van de tijd die tussen je vingers wegglijdt. Ik adviseer iedereen zo veel mogelijk tussen 9 en 5 te werken. Want als je dat eenmaal voor jezelf besloten hebt, lukt het ook. Op het moment dat je weet dat je vanavond nog drie uur de tijd hebt om dingen af te maken, stel je het ook uit tot vanavond.”
(14) Het zal je dus niet verbazen, maar de sleutel tot het verhelpen van uitstelgedrag ligt in jezelf leren kennen en je doelen helder hebben.
noot 1 promoveren: na het doen van onderzoek aan de universiteit de titel van doctor krijgen
noot 2 intrinsiek: iets wat uit jezelf komt
naar een artikel van Devi Smits, de Volkskrant, 20 februari 2020
Vraag 1 1 punt
Het onderwerp van een tekst kan op verschillende manieren ingeleid worden. In de alinea’s 1, 2 en 3 wordt de tekst onder andere ingeleid door een deskundige en zijn onderzoek te introduceren. Op welke twee andere manieren wordt de tekst ingeleid in de alinea’s 1, 2 en 3? Noteer de juiste nummers in de uitwerkbijlage.
Bekijk het antwoord
Antwoord: A en C
Het scorepunt alleen toekennen wanneer de twee juiste antwoorden zijn gegeven.
Vraag 2 1 punt
De tekst is te verdelen in vier deelonderwerpen: 1 fenomeen procrastinatie (begint bij alinea 1); 2 verkeerde ideeën; 3 type uitstellers; 4 advies aan uitstellers (begint bij alinea 11). Bij welke alinea’s beginnen deelonderwerpen 2 en 3? Vul de tabel in de uitwerkbijlage verder aan.
Bekijk het antwoord
- Vult in dat deelonderwerp 2 (verkeerde ideeën) begint bij alinea 4 en dat deelonderwerp 3 (type uitstellers) begint bij alinea 7. (1p)
Het scorepunt alleen toekennen wanneer de twee juiste antwoorden zijn gegeven.
Vraag 7 1 punt
Welke functie heeft alinea 14?
Bekijk het antwoord
Antwoord: A
2023, tijdvak 2: Tekst 2
Opgavetekst
Tekst 2 Kunstlicht is een killer voor insecten

(1) Nederland, Duitsland, Engeland, Scandinavië, maar ook Puerto Rico en zelfs Costa Rica. Vanuit alle uithoeken van de wereld komen berichten over een dramatische achteruitgang in het aantal insecten. De lijst met mogelijke verklaringen is op al die plekken vergelijkbaar. Het landschap is te monotoon geworden, met te weinig bloemen en daarmee te weinig voedsel voor insecten. En vooral: er wordt veel te kwistig gespoten met insecticiden en ander gif.
(2) Eén logische verklaring ontbreekt in de meeste onderzoeken: lichtvervuiling. En dat is vreemd, vond een internationale groep biologen onder leiding van de Amerikaanse ecoloog Brett Seymoure. Samen zochten de biologen alle wetenschappelijke literatuur bijeen die iets zegt over de effecten van licht op insecten. Na ruim honderdvijftig artikelen trekken zij in het wetenschappelijk tijdschrift ‘Biological Conservation’ nu hun conclusie: ook kunstlicht is een belangrijke oorzaak van de insectensterfte.
(3) “Het negatieve effect van licht op insecten ligt ook eigenlijk wel voor de hand”, zo licht Seymoure telefonisch toe. “Met speciale lampen in stallen en soms zelfs met lampen in gewassen worden schadelijke insecten naar één plek gelokt om ze te doden. Ook insectenonderzoekers maken gebruik van lampen die ze op lakens laten schijnen, om te inventariseren welke insecten in een bepaald gebied voorkomen. Insecten oriënteren zich ’s nachts op de natuurlijke lichtbronnen en waarschijnlijk worden ze door sterk kunstlicht zo in de war gebracht, dat ze daarnaartoe vliegen en er niet meer bij weg weten te komen. Maar dat betekent dus dat ze ook niet meer toekomen aan normaal gedrag, laat staan aan voedsel zoeken. Uit ons onderzoek blijkt dat de sterfte onder insecten bij een kunstmatige lichtbron binnen één nacht al rond de dertig procent ligt.”
(4) Behalve de directe sterfte van insecten rond sterke kunstlichtbronnen, is er ook een effect op de voortplanting, zo schrijven de onderzoekers. Licht verstoort de geurstoffen die insecten uitscheiden om het andere geslacht te vinden. En zonder het andere geslacht geen voortplanting.
(5) Seymoure benadrukt dat in een wijde omtrek rond bebouwing tegenwoordig kunstlicht te vinden is. Toch is het zeker niet dé grote oorzaak achter de achteruitgang van insecten. “Als we al het kunstlicht uit zouden doen, gaan insecten waarschijnlijk nog steeds hard achteruit door het gebruik van insecticiden en door de verarming van ons landschap.”
(6) Bioloog Kamiel Spoelstra van het Nederlands Instituut voor Ecologie in Wageningen was niet betrokken bij het onderzoek van Seymoure en collega’s. Hij kan zich wel van alles voorstellen bij hun conclusies. “Als ik mijn geld zou moeten inzetten op wel of geen rol voor lichtvervuiling in de achteruitgang van insecten, dan zou ik het absoluut inzetten op ‘wel’. Tegelijk brengen de collega’s het nu wel heel stellig. Alle mogelijke mechanismen die zij uit de literatuur hebben gedestilleerd, zijn zonder meer aannemelijk. Maar om aan te tonen dat de populaties van insecten ook daadwerkelijk achteruitgaan door lichtvervuiling, daarvoor heb je toch experimenteel onderzoek nodig. En dat is er tot op heden nog niet.”
(7) Volgens Spoelstra is zo’n keihard bewijs voor een negatief effect van licht op insectenpopulaties ook lastig te krijgen. “Voor een goed vergelijkend onderzoek zou je twee dezelfde gebieden moeten hebben, een met en een zonder lichtvervuiling. Maar gebieden zonder enige lichtvervuiling zijn er bijna niet meer; in ieder geval niet in Nederland. Bovendien zijn er dus nog veel andere factoren die de insecten parten spelen. Die zijn lastig los te koppelen van licht.”
(8) Dat zijn Amerikaanse collega Seymoure in zijn artikel schrijft dat lichtvervuiling van alle schadelijke invloeden op insecten nog het makkelijkst aan te pakken is, durft Spoelstra overigens te betwijfelen. “Technisch gezien heeft hij gelijk: je zet gewoon een schakelaar om. Maar maatschappelijk blijkt het nog heel lastig om licht uit te krijgen. Dat Rijkswaterstaat op een gegeven moment de verlichting langs snelwegen ’s nachts uit heeft gezet – vanwege de besparing, niet per se vanwege de invloed op de natuur – was ook echt opvallend.”
Vraag 10 1 punt
Hoe wordt de tekst ingeleid in alinea 1? Vooral door
Bekijk het antwoord
Antwoord: D
Vraag 13 1 punt
Wat is het verband tussen de alinea’s 3 en 4 enerzijds en alinea 5 anderzijds?
Bekijk het antwoord
Antwoord: C
Vraag 17 1 punt
Wat is de functie van alinea 8?
Bekijk het antwoord
Antwoord: D
2023, tijdvak 2: Tekst 3
Opgavetekst
Tekst 3 Kerstcadeautip Muskietennetten € 25,-

Advertentie. Een grote foto van een wit muskietennet boven een bed, met de kop Kerstcadeautip Muskietennetten en het prijsstickertje € 25,-.
Geef een kerstpakket waarmee je levens redt
Met € 25,- geef je 10 netten om mensen tegen malaria1) te beschermen. Door de coronapandemie, rampen en conflicten is wereldwijd meer dan ooit dringend medische zorg nodig. Zorg waar ieder mens recht op heeft. Artsen zonder Grenzen bereikt de mensen die onze hulp het hardst nodig hebben. Ook tijdens de feestdagen.
Noodhulp is teamwork. Help mee en vul een kerstpakket met levensreddende hulpgoederen.
Scan de QR-code en vul een pakket
Azg.nl/kerstcadeau
noot 1 malaria: een infectieziekte die door de steek van de malariamug wordt overgebracht en vooral in tropische landen voorkomt
Vraag 22 1 punt
In de tekst staat: “Noodhulp is teamwork. Help mee en vul een kerstpakket met levensreddende hulpgoederen.” Van welk verband is sprake tussen deze twee zinnen?
Bekijk het antwoord
Antwoord: D
2023, tijdvak 2: Tekst 4
Opgavetekst
Tekst 4 McDonald’s wil weten waarom u frietbakjes op straat gooit, terwijl er gewoon afvalbakken staan
(1) Hamburgerketen McDonald’s wil af van zwerfafval. Per 2022 moet álle verpakkingsmateriaal van de 250 restaurants in Nederland ook weer worden ingezameld. Megaklus. Hoe? De firma wil schone klanten gaan belonen en vraagt psychologen om advies.
(2) Waarom gooit iemand fastfoodafval uit het autoraampje? Waarom laat iemand frietdoosjes en mayonaisebakjes op straat vallen, terwijl overal afvalbakken staan? McDonald’s wil de diepere drijfveren van de veroorzakers van zwerfafval doorgronden.
(3) Floor Uitterhoeve, duurzaamheidsmanager bij McDonald’s Nederland, heeft onlangs Dirk Groot, overtuigd criticus van fastfoodketens als het om zwerfvuil gaat, naar negen vestigingen van McDonald’s gestuurd. ’s Lands best gedocumenteerde afvalraper – hij registreert werkelijk alles – moest nagaan waar bij de fastfoodrestaurants de ‘hotspots’ zijn, de plekken waar de meeste troep ligt. “Daar hebben we van geleerd”, zegt Uitterhoeve.
(4) Uitterhoeve ziet kansen in samenwerking met andere bedrijven en met overheden, vooral gemeenten. “We willen effectiever zwerfafval in een ruimere omgeving opruimen. We doen al veel. Om de paar uur gaat bij iedere McDonald’s iemand naar buiten om de omgeving op te ruimen. Bij sommige restaurants rijden we met bakfietsen rond om in de ruime omgeving zwerfafval op te pikken.”
(5) In de hele afvalketen van McDonald’s is zwerfafval een van de meest hardnekkige en meest zichtbare vormen van afval. Troep rond je restaurant kun je nog opruimen en je kunt zorgen voor voldoende afvalbakken. Je kunt zelfs afspraken maken dat je gemeentelijke afvalbakken in de omgeving van restaurants periodiek leegt. Maar wat doe je tegen verpakkingen die onderweg uit een autoraam worden gekieperd en in wegbermen, bij afritten, op parkeerplaatsen, in plantsoenen belanden?
(6) Uitterhoeve: “Heel veel mensen vinden het vervelend dat er zo veel zwerfafval op straat ligt. Ik denk dat wij dat nóg vervelender vinden dan ieder ander, omdat óns merk op straat ligt. Daar willen we echt vanaf.”
(7) Klinkt goed. Van de top 20 aan merken die ‘@Zwerfinator’ Dirk Groot in de voorbije jaren aantrof in het zwerfafval staat McDonald’s ruim bovenaan. Groot raapte voor onderzoeken in opdracht van gemeenten en bedrijven 151.518 stuks afval. Van de hoeveelheid verpakkingen waarvan het merk herkenbaar was (45.050 stuks) was ruim 12 procent (5485 stuks) afkomstig van McDonald’s, gevolgd door Red Bull, Antaflu (plastic snoepwikkels), Heineken en Marlboro.
(8) Een score van 12 procent voor een keten van 250 restaurants is niet iets om blij van te worden. Al moet ook worden aangetekend dat McDonald’s wekelijks 3,2 miljoen gasten bedient.
(9) Het zijn vooral plastic sausbakjes, plastic deksels van drinkbekers, plastic rietjes en kartonnen bekers en doosjes met het M-logo die Groot in het zwerfafval aantreft. Chef duurzaamheid Floor Uitterhoeve van de hamburgerketen vindt dat het roer verder om moet.
(10) “Er wordt bij McDonald’s al veel gedaan aan terugdringen van verpakkingen, aan scheiding en recycling van afval, maar er moet een stevig tandje bij”, zegt ze. Sinds kort wordt het prullenbakafval van de restaurants bij een verwerker nagescheiden: kunststof en papiervezels worden uit het restafval gehaald om er nieuwe producten van te maken, bijvoorbeeld isolatiemateriaal dat kan worden gebruikt bij de bouw van nieuwe hamburgerrestaurants. Sinds vorig jaar wordt alle koffiedik – 400 ton per jaar – verwerkt tot bio-energie.
(11) Maar er moet meer gebeuren. Volgens Uitterhoeve wordt 92 procent van de verpakkingen die gasten meekrijgen al ingezameld. De rest, bijna 8 procent, wordt ergens anders weggegooid: deels thuis of elders in andere openbare afvalbakken, of als zwerfafval op straat en in openbaar groen. McDonald’s zoekt naar oplossingen om ook dat restant uit het milieu te houden. “Die opdracht is best ingewikkeld omdat de situatie bij elk restaurant weer anders is. We zitten in gebieden met scholen, in uitgaanscentra en langs wegen, waar we vooral met automobilisten te maken hebben. Overal zijn andere problemen.”
(12) Daarom vroeg ze zwerfvuilraper Groot om advies. Maar niet alleen hem, ze vroeg gedragspsychologen te achterhalen wat de drijfveren zijn van klanten om hun afval te dumpen. De hamburgerketen zoekt naar trucs om veroorzakers van zwerfafval van hun gedrag af te brengen.
(13) “We weten dat mensen makkelijker wat weggooien als ze zich onbespied wanen. Misschien moeten we spiegels gaan ophangen bij onze McDrives, zodat mensen zichzelf zien in de auto. Van de 250 McDonald’s-vestigingen in Nederland hebben er 171 een McDrive. Verder denken we na over het vergroten van de verbinding van mensen met hun omgeving. We willen uitzoeken of we routes waar meer dan gemiddeld zwerfafval ligt, kunnen laten adopteren door scholen of sportclubs, om samen met ons de boel schoon te houden. We gaan experimenteren met teksten op de zakken waarin we de bestellingen doen: ‘Dit is ook je afvalzak’. We willen borden plaatsen bij de balies om aan onze gasten te vragen afval niet in de natuur te gooien. Misschien moeten we autoafvalbakjes gaan weggeven. Misschien zullen we prullenbakken, die nu vaak onopvallend groen of grijs zijn, zichtbaarder moeten maken. Misschien gaan we verlichting plaatsen bij sommige afvalbakken. Dat soort dingen.”
(14) Ook wordt er nagedacht over het belonen van klanten die de troep netjes in prullenbakken gooien. Die krijgen iets. Wat die beloning is, wil Uitterhoeve nog niet zeggen, de plannen zijn nog niet rond.
naar een artikel van Joop Bouma, Trouw, 4 oktober 2019
Vraag 25 1 punt
In alinea 4 staan de volgende twee zinnen: “We doen al veel. Om de paar uur gaat bij iedere McDonald’s iemand naar buiten om de omgeving op te ruimen.” (regels 34-37) Wat is het verband tussen deze twee zinnen?
Bekijk het antwoord
Antwoord: A
Vraag 30 1 punt
Wat is het verband tussen alinea 12 en 13?
Bekijk het antwoord
Antwoord: D
2022, tijdvak 1: Tekst 1
Opgavetekst
Tekst 1 Moet de smartphone ook in Nederlandse scholen worden verboden?
(1) De Franse overheid heeft vanaf deze maand het gebruik van smartphones op basisscholen en collèges (een middenschool voor leerlingen tot vijftien jaar) verboden. De apparaten zouden de aandacht van scholieren te veel afleiden. Zou zo’n verbod in Nederland ook een goed idee zijn?
(2) Het is een van de speerpunten van het beleid van de Franse onderwijsminister Jean-Michel Blanquer: smartphones in schoolgebouwen zijn voortaan uit den boze. De apparaten leiden volgens hem de aandacht van de tieners af en frustreren daarmee het opdoen van kennis, het primaire doel voor kinderen op school.
(3) In Nederland kan zo’n regel niet door de overheid worden opgelegd; het schoolsysteem is hier minder gereguleerd dan in Frankrijk. Nederlandse scholen mogen zelf bepalen of het gebruik van smartphones op school verboden wordt. Cijfers over hoeveel van de ruim zeshonderd scholen dit verbieden, zijn niet voorhanden.
(4) Hoogleraar onderwijspsychologie Paul Kirschner van de Open Universiteit laat er geen twijfel over bestaan: een smartphone, tablet of laptop in de klas leidt af. “Mensen kunnen niet multitasken”, stelt hij. “We hebben maar één stel hersens. We zijn geen computer met twee of vier of acht verwerkingseenheden. Het maakt daarbij niet uit wat voor geslacht of leeftijd iemand heeft. Als jij met mij praat én tegelijkertijd een e-mail leest, dan neem je niet op wat ik zeg. Dit geldt voor 99,8 procent van alle mensen op de hele wereld.”
(5) Deze redenering gaat trouwens niet op als een van de twee activiteiten een automatisme is, zoals strijken, wandelen of eten. “Maar zodra je over een handeling moet gaan nadenken, dan kun je een van de twee taken die je probeert te doen niet meer adequaat uitvoeren.”
(6) Kirschner is zelf heel resoluut in het verbieden van smartphones en laptops tijdens zijn colleges. “Als je in mijn klas zit, kom je om naar mij te luisteren en niet om interactie te hebben met andere mensen op een andere plek. Bovendien leid je met een flikkerend schermpje ook je buurman of buurvrouw af. Dat is bijna net zo irritant als ongewenst gedwongen worden om mee te roken.”
(7) Als het aan de hoogleraar ligt, dan houden alle scholen hun rug recht en voeren per direct een smartphoneverbod in. “Kinderen, maar ook volwassenen kunnen alle piepjes en pushberichten moeilijk of zelfs niet negeren. Zij voelen zich gedwongen om ernaar te kijken”, legt hij uit. “Dat moet je zeker bij tieners niet gaan stimuleren. Je legt ook geen spuit heroïne voor een junk neer.”
(8) Ook cijfers van de overheid bevestigen dit beeld. Uit een groot, representatief onderzoek van DUO Onderwijsonderzoek & Advies bleek eind vorig jaar dat smartphones in de klas leiden tot lagere cijfers en verminderde taal- en leesvaardigheid bij scholieren op de middelbare school. Vrijwel alle Nederlandse docenten vinden dat hun leerlingen onder schooltijd te veel tijd op sociale media doorbrengen.
(9) De stichting Kennisnet is gespecialiseerd in de relatie tussen onderwijs en moderne technologie. “Ik zie dat scholen er de afgelopen drie jaar steeds beter mee omgaan”, stelt Remco Pijpers, specialist jeugd en media. “Het is belangrijk dat er binnen scholen over wordt gepraat door de directie en docenten én dat er één lijn wordt getrokken. Het werkt niet als er maar één of twee docenten zijn die mobieltjes in het lokaal verbieden.”
(10) Nederlandse scholen proberen een balans te vinden tussen de voor- en nadelen van smartphones, merkt hij. “Nieuwe technologieën bieden ook veel voordelen: denk aan het snel doorgeven van lesstof of roosterwijzigingen. Bovendien moet je kinderen ook klaarstomen voor een samenleving waarin ICT-toepassingen niet meer weg te denken zijn.”
(11) Hij hoort veel verhalen van docenten die soms wat moedeloos worden van de strijd tegen de oprukkende smartphones. “Tegen het leger van verslavingsexperts in Silicon Valley valt eigenlijk niet op te boksen”, stelt Pijpers. “Docenten zijn opgeleid om les te geven, om kinderen te boeien. Maar het is een zeer ongelijke strijd als je het moet opnemen tegen een apparaat dat zo onvoorstelbaar veel niet te negeren impulsen afgeeft.”
(12) Sommige docenten nemen het leren focussen tegenwoordig op in hun lesstof, omdat kinderen dat door hun verslaving aan piepjes en appjes amper meer kunnen. “Maar dit soort grote kwesties kun je niet alleen op het bord van de docenten leggen. De basis van verantwoord smartphonegebruik moet eigenlijk door de ouders worden bijgebracht. Zij beslissen in principe ook wanneer een kind zijn of haar eerste smartphone of tablet krijgt.”
(13) Veel ouders worstelen met deze kwesties, beaamt orthopedagoog1) Riemke Groeneveld. “Ze hebben er een extra opvoedende taak bij gekregen, eentje waar zij zelf als kind geen enkele ervaring mee hebben opgedaan”, stelt ze. “Dat leidt continu tot nieuwe vragen: hoe neem je smartphones mee in de opvoeding? Hoe praat je erover met je kind, hoe ga je ermee om als regels worden overtreden?”
(14) Zoals bij elk onderwerp is het vooral van groot belang om eerlijk met kinderen te blijven communiceren, stelt Groeneveld. “En stel duidelijke regels op die je kunt toetsen. Dat biedt kinderen een handvat om te leren hoe ze met moderne apparatuur moeten omgaan. Bespreek of de smartphone tijdens de uren dat huiswerk wordt gemaakt, weggelegd kan worden. En probeer als de kinderen jong zijn altijd een vorm van toezicht te houden op wat zij precies doen op hun laptop of smartphone. Leg ook uit waarom je dat wilt doen, maak inzichtelijk waarom die regels er zijn. En wellicht het belangrijkste: geef zelf het goede voorbeeld en zit ook niet de hele avond op het schermpje te turen.”
noot 1 orthopedagoog: opvoedkundige gespecialiseerd in kinderproblematiek
naar een artikel van Robbert Blokland op internet (NU.nl), 28 september 2018
Vraag 1 1 punt
De tekst wordt in de alinea’s 1 en 2 ingeleid door (kruis de twee juiste antwoorden aan):
Bekijk het antwoord
Antwoord: A en B
Het scorepunt alleen toekennen als de twee juiste antwoorden zijn aangekruist. Meer dan twee antwoorden aangekruist: geen scorepunt.
Vraag 2 1 punt
“De apparaten leiden volgens hem de aandacht van de tieners af en frustreren daarmee het opdoen van kennis (…)” (regels 15-18)
Van welk verband is er sprake in deze zin?
Bekijk het antwoord
Antwoord: B
Vraag 3 1 punt
Welk verband is er tussen de alinea’s 1 en 2 enerzijds en alinea 3 anderzijds?
Bekijk het antwoord
Antwoord: D
Vraag 6 1 punt
Wat is de functie van alinea 8?
Bekijk het antwoord
Antwoord: C
Vraag 7 1 punt
De alinea’s 9 tot en met 12 hebben een gezamenlijk deelonderwerp.
Welk deelonderwerp is dat?
Bekijk het antwoord
Antwoord: D
Vraag 10 1 punt
Wat is het verband tussen alinea 13 en alinea 14?
Alinea 14
Bekijk het antwoord
Antwoord: A
Vraag 11 1 punt
Wat is de functie van het slot van de tekst (alinea’s 13 en 14)?
Het slot
Bekijk het antwoord
Antwoord: A
2022, tijdvak 1: Tekst 2
Opgavetekst
Tekst 2 We worden slimmer, maar niet per se wijzer
(1) Als we de uitslagen van IQ-testen mogen geloven, dan worden we steeds slimmer. Maar hoe komt dat? En zijn we ook écht intelligenter dan vroeger?
(2) Zo’n 35 jaar geleden belandde een flinke stapel intelligentietestscores uit Nederland op het bureau van James Flynn. Bij het doorspitten van de gegevens stuitte de Nieuw-Zeelandse filosoof op iets interessants. De Nederlandse 18-jarigen uit de jaren 50 scoorden veel lager dan hun leeftijdsgenoten in de jaren 80. Het verschil bleek maar liefst 20 IQ-punten.
(3) Flynn werd nieuwsgierig en breidde zijn onderzoek uit. Hij onderzocht de testresultaten van een twintigtal andere landen en ontdekte dat het gemiddelde intelligentiequotiënt (IQ) sinds het begin van de 20ste eeuw elk decennium met drie punten was toegenomen. De ontdekking kwam bekend te staan als het Flynn-effect.
(4) Vervolgstudies bevestigden het resultaat van Flynn. “En de testscores groeien wereldwijd nog steeds”, zegt Jelte Wicherts, hoogleraar methodologie aan Tilburg University. Wicherts doet onderzoek naar de manieren waarop we intelligentie meten en de verschillen in IQ-scores tussen mensen en groepen.
(5) Over de oorzaken van de stijging wordt druk gespeculeerd, vertelt de IQ-expert. Er is een theorie dat kinderen tegenwoordig slimmer zijn, omdat ze in tegenstelling tot vroeger opgroeien in kleine gezinnen. Hierdoor zouden ouders meer tijd en aandacht voor hun kroost hebben. Aannemelijk is dat ook andere factoren van invloed zijn, zoals betere voeding dan vroeger en een betere gezondheidszorg en scholing.
(6) Zelf denkt Wicherts dat nieuwe generaties slimmer worden, omdat ze op andere manieren spelen dan vroeger. Waar opa nog in bomen klom en vader in de weer was met Lego, spelen kinderen van nu vooral computerspelletjes. “Mijn kinderen zijn gek op Fortnite, een populair schietspel. Daar komen nogal wat complexe, cognitieve handelingen bij kijken. Je ontwikkelt daardoor ruimtelijk inzicht en leert vooruit te denken en snel te reageren. Dat zijn allemaal onderdelen die je ook in intelligentietests terugziet”, zegt de IQ-expert.
(7) Volgens Wicherts wil de stijging in IQ-scores niet zeggen dat we over de hele breedte slimmer zijn geworden. Een IQ-test bestaat doorgaans uit verschillende onderdelen en geeft daarvan een gemiddelde. “Als we de onderdelen van IQ-tests afzonderlijk bekijken, zien we dat op bepaalde onderdelen hoge scores worden behaald, terwijl op andere onderdelen de scores gelijk blijven of juist achteruitgaan. Zo zijn we vergeleken met vroeger bijvoorbeeld sterker in redeneren, maar is ons vocabulaire zwakker.”
(8) Enkele recente onderzoeken lijken aan te tonen dat de toename in IQ afzwakt. Over de oorzaak tasten onderzoekers nog in het duister, zo zegt Wicherts. “Het is speculeren waarom IQ-scores toenemen en dus ook waarom ze afzwakken. We weten nog te weinig over hoe intelligentie zich ontwikkelt.”
naar een artikel van Kaj van Arkel, Algemeen Dagblad, 21 april 2019
Vraag 14 1 punt
Wat is het verband tussen alinea 1 en alinea 2?
Alinea 2
Bekijk het antwoord
Antwoord: C
Vraag 15 1 punt
Welk kopje geeft het best de inhoud weer van de alinea’s 2, 3 en 4?
Bekijk het antwoord
Antwoord: B
Vraag 18 1 punt
Wat is de functie van alinea 8?
Bekijk het antwoord
Antwoord: D
2022, tijdvak 1: Tekst 4
Opgavetekst
Tekst 4 Duurzaam leven lukt niet altijd en dat vinden we ‘stom’
(1) Duurzaam leven, we willen wel, maar we doen het niet. Wat korter douchen, een dagje geen vlees eten – zo moeilijk is het niet en toch komt het er vaak niet van. En dat vinden Nederlanders ‘stom’ van zichzelf, blijkt uit onderzoek van Milieu Centraal dat dinsdag verschijnt.
(2) De klimaatspijbelaars van 2019 werd ‘hypocrisie’ verweten: een beter klimaatbeleid eisen en ook naar McDonald’s gaan. Maar ‘wel willen en niet doen’ kun je ook een ‘discrepantie’ noemen, zoals de onderzoekers doen. Marktonderzoeksbureau Motivaction vroeg naar dagelijkse dingen: de vaatwasser op het ecoprogramma zetten, plantaardige melk drinken, plasticafval scheiden, de verwarming ‘s nachts laag zetten, een boodschappentas meenemen, niet langer dan vijf minuten douchen en vegetarisch eten.
(3) Vooral die laatste twee doen de ruim duizend ondervraagden, gemiddeld Nederland, minder vaak dan ze willen: “Ik hou gewoon te veel van douchen. En ik vind vlees heel erg lekker.” Zo verklaren sommige ondervraagden het verschil tussen wens en gedrag. Uit andere uitspraken blijkt dat kleine belemmeringen snel in de weg staan: het ecoprogramma duurt te lang, de rest van het gezin houdt niet van vleesvervangers, plastic scheiden kost te veel ruimte, mijn man is een koukleum, en tja, dat tasje, dat vergeet je weleens.
(4) Wat Nederlanders zelf van die discrepantie vinden, verschilt. 40 procent vindt het stom van zichzelf om geen tasje mee te nemen. Veel minder erg vinden ze dat het niet lukt om minder vlees te eten en plantaardige melk te drinken. 41 procent vindt een maaltijd zonder vlees ‘armoedig’. In noordelijke provincies zelfs 52 procent.
(5) Jongeren (tot 34 jaar) vinden het, meer dan gemiddeld, stom van zichzelf dat ze niet vaker vegetarisch eten. Tegelijkertijd douchen ze langer dan ouderen en vinden ze een zuinige douchekop niet prettig.
(6) “Het kennisniveau lijkt op peil, het in de praktijk brengen blijkt nog lastig en niet naar eigen wens”, concluderen de onderzoekers droog. “Gewoontegedrag veranderen naar gewenst gedrag is moeilijk”, zegt Anne Kluivers, gedragsdeskundige bij Milieu Centraal. “Helemaal als de obstakels van buitenaf komen. Neem afval scheiden: sommige gemeenten maken dat makkelijker dan andere.”
(7) De sociale norm drukt ook. In een omgeving waarin een vleesloze maaltijd armoedig wordt gevonden, is veranderen lastiger. “Zo is dierlijke zuivel zichtbaarder in de supermarkt dan sojamelk. Koemelk is de norm.”
(8) “Om gedrag te veranderen heb je kennis nodig, nieuwe normen en een omgeving die een beetje meewerkt”, zegt Kluivers. De kennis is op peil, nu die andere twee nog. “Het helpt als de overheid met regels de norm stelt. We vinden het inmiddels normaal dat je geen gratis plastic tasje meer krijgt, dus vinden we het ook stommer als we zelf een tas vergeten.”
(9) In het geval van vlees gaan de hakken sneller in het zand, ziet Kluivers ook. Anders dan aan dat plastic tasje, waar we vrij makkelijk afscheid van namen, zijn veel Nederlanders nog erg gehecht aan hun dagelijkse stukje vlees. “Elke dag vlees op tafel laat in sommige groepen zien dat je het goed hebt. Vlees eten is gekoppeld aan diep verankerde sociale waarden.”
(10) “Hoe meer je in het persoonlijk leven komt van mensen, hoe groter de weerstand”, zegt Kluivers. Met een campagne van kleine stapjes probeert Milieu Centraal, dat burgers adviseert over duurzame keuzes, daarom gedrag te veranderen. Dus niet: word allemaal veganist, maar ‘probeer eens een dagje geen kaas’. Niet: doe de auto weg, maar ‘doe een dagje boodschappen op de fiets’. In de hoop dat een dagje 150 dagen worden. “Als je het een dagje doet, zie je dat het kan. Als je het drie maanden doet, wordt het een gewoonte.”
naar een artikel van Martine Kamsma, NRC Next, 11 februari 2019
Vraag 28 1 punt
De tekst wordt ingeleid door een opmerkelijk verschijnsel te noemen, namelijk de discrepantie tussen iets wel willen maar niet doen.
→ Op welke andere twee manieren wordt de tekst ingeleid in de alinea’s 1 en 2? Kruis de twee juiste antwoorden aan in de tabel in de uitwerkbijlage:
- de aanleiding voor het schrijven over het onderwerp
- de mening van de schrijver over het onderwerp
- een conclusie uit het onderzoek van Milieu Centraal
- een korte samenvatting van de tekst
- een voorbeeld bij het onderwerp van de tekst
Bekijk het antwoord
- Geneutraliseerde vraag: altijd 1 scorepunt, ongeacht het antwoord van de kandidaat. (1p)
Deze vraag bevat een fout en is daarom geneutraliseerd: er blijken meer dan twee juiste antwoorden te zijn. Ken altijd 1 scorepunt toe, ongeacht het antwoord van de kandidaat.
Vraag 30 1 punt
Wat is de functie van alinea 3?
Alinea 3 noemt vooral
Bekijk het antwoord
Antwoord: D
Vraag 34 1 punt
Welk deelonderwerp hebben de alinea’s 9 en 10 samen?
Bekijk het antwoord
Antwoord: D
2022, tijdvak 2: Tekst 1: Kappen is pure verspilling
Opgavetekst
Tekst 1 Kappen is pure verspilling
(1) Van auto’s tot wasmachines, gebruikte spullen verhandelen via internet is doodnormaal. Sinds kort krijgen ook volwassen bomen online een tweede leven. Al kost het verplaatsen een lieve duit.
(2) Onlangs kreeg bomenexpert Arjan Zoontjens een bijzonder belletje. Voor een park bij een nieuwbouwwijk, mede door kinderen ontworpen, zocht de Brabantse gemeente Steenbergen een paar ‘heel grote levensbomen’. De naburige gemeente Breda had zojuist drie monumentale platanen te koop aangeboden via bomenmakelaar.nl, de website van Zoontjens. Die moesten wegens bouwplannen het veld ruimen. “Ik hoefde de twee gemeentes alleen maar te koppelen”, zegt Zoontjens. Een deal was snel gemaakt, waarna Zoontjens de bomen uitgroef, op trucks takelde en in hun nieuwe woonplaats weer in de grond zette.
(3) Afgelopen najaar lanceerde de Brabander met twee zakenpartners bomenmakelaar.nl, een online marktplaats voor bomen. Een goed moment, want de Nederlandse economie draait na de crisis1) weer op volle toeren, en dus wordt er weer volop gebouwd. Voor al die nieuwbouw moeten vaak bomen wijken. Zoontjens: “Pure verspilling. Veel van die bomen zijn prima te verplanten. Bovendien is er vraag naar, want zo'n pasgebouwde wijk is nog hartstikke kaal.”
(4) Elke behouden boom is meegenomen. Vooral volwassen exemplaren leveren flinke milieuwinst op, met name in steden, die hinder ondervinden van het zogenaamde hitte-eilandeffect. Het is daar gemiddeld warmer dan in de omgeving vanwege een tekort aan wind en vegetatie en een teveel aan zonnewarmteabsorberende materialen als asfalt, en vanwege de aanwezigheid van gemotoriseerd verkeer.
(5) Zoontjens: “Grote bomen verkoelen hun directe omgeving tot vijf, zes graden Celsius doordat ze schaduw bieden en water verdampen.” Dat verhoogt de leefbaarheid: iedereen weet hoe prettig het is om op een warme zomerdag onder een boom te zitten.
(6) Tegelijkertijd houden bomen veel water vast, zodat bij overmatige regenval – een fenomeen dat door klimaatverandering is toegenomen in Nederland – afvoersystemen niet overbelast raken. “Ze filteren fijnstof en CO2 uit de lucht”, zegt Zoontjens. “En ze herbergen allerlei dieren. In een volwassen boom leven rustig tachtig soorten insecten.” Van die insecten leven weer vogels en kleine zoogdieren, waardoor bomen de biodiversiteit in steden stimuleren. Zoontjens: “Bomen zijn complete ecosystemen.”
(7) “De grote positieve invloed van bomen op de leefbaarheid van moderne steden wordt steeds algemener onderkend”, beaamt Jelle Hiemstra, senior onderzoeker bomen en stedelijk groen aan de Wageningen Universiteit. “Gelukkig maar, want behalve voor het milieu zijn ze ook cruciaal voor mensen.”
(8) Zoals de Wageningen Universiteit schrijft op haar website: ‘Natuur kan bijdragen aan herstel van stress, aanzetten tot sociaal contact, bijdragen aan een optimale ontwikkeling van kinderen, persoonlijke ontwikkeling, zingeving bevorderen en stimuleren tot bewegen’.
(9) Aan het verplaatsen van bomen hangt volgens Hiemstra wel vaak een pittig prijskaartje. “Niet alle boomsoorten zijn even goed te verplanten. En zeker bij grote bomen is grondige voorbereiding nodig.”
(10) In zijn eerste seizoen - het verplanten van bomen kan alleen van oktober tot maart - verwisselden via Zoontjens' online bomenmarktplaats iets meer dan vijftig bomen van eigenaar.
(11) Dat lijkt een nogal bescheiden aantal. Zoontjens spreekt niettemin van een succes: “Er is volop activiteit op de website, ook van grote spelers als Staatsbosbeheer, de waterschappen en gemeentes. Dat is hoopvol, want gemeentes zijn veruit Nederlands grootste bomeneigenaren.” Hoeveel bomen ze gezamenlijk precies bezitten, is onbekend want bomen worden per gemeente apart beheerd en cijfers hoeven nergens te worden gemeld.
(12) Die versnippering wil Jeroen Heindijk, adviseur boombeheer, tegengaan met zijn eigen, binnenkort te lanceren online platform. Daarop wil hij de bomenkennis binnen gemeentes bundelen, van aantallen en locaties tot medische gegevens, zodat een nationale digitale bomendatabank ontstaat.
(13) Heindijk: “Zo kun je burgers beter informeren over het hoe en waarom van verplaatsen of kappen. Nu horen ze daarvan vaak pas als de kettingzagen ronken.” Maar het platform moet vooral beleidsmakers dienen. “Elke planoloog en projectontwikkelaar van Nederland zou met één muisklik moeten kunnen zien: hé, daar staan bomen. En dan met een tweede muisklik hoe je die kunt verplaatsen als ze echt weg moeten.”
(14) Hiemstra en Heindijk juichen Zoontjens’ initiatief toe als een eerste stap in de goede richting. “Hij is echt aan het pionieren”, vindt Heindijk. Voor komend verplantseizoen heeft de bomenmakelaar dan ook grote plannen.
(15) De drie verplaatste platanen maken het ondertussen prima. “Ze staan mooi in het blad”, zegt Zoontjens. Het verplanten leverde in Breda en Steenbergen veel leuke reacties op. “In Breda hadden bewoners kritisch gereageerd op de geplande kap. Ik ben blij dat ik op deze manier een oplossing heb kunnen bieden.”
noot 1 crisis: de economische crisis die duurde van 2008 tot 2011
naar een artikel van Nils Elzenga, Trouw, 1 augustus 2018
Vraag 2 1 punt
Een tekst kan op verschillende manieren ingeleid worden. In de alinea’s 1, 2 en 3 wordt het onderwerp van deze tekst benoemd. Op welke twee andere manieren wordt de tekst ingeleid in deze alinea’s? Kruis de twee juiste antwoorden aan.
Bekijk het antwoord
Antwoord: A en C
Vraag 3 1 punt
Alinea 4 begint met de uitspraak: “Elke behouden boom is meegenomen.” Welk verband is er tussen deze zin en het vervolg in de alinea’s 4, 5 en 6?
Bekijk het antwoord
Antwoord: C
Vraag 7 1 punt
Van welk verband is er sprake tussen alinea 12 en alinea 13?
Bekijk het antwoord
Antwoord: A
Vraag 8 1 punt
De tekst is te verdelen in vijf deelonderwerpen:
- deelonderwerp 1: bomenmakelaar populair
- deelonderwerp 2: positieve invloed bomen
- deelonderwerp 3: verplanting van bomen
- deelonderwerp 4: interesse in samenwerking
- deelonderwerp 5: communiceren en pionieren
Vul in de uitwerkbijlage in bij welke alinea’s deelonderwerp 2 en deelonderwerp 3 beginnen.
Bekijk het antwoord
- Noemt dat deelonderwerp 2 begint bij alinea 4 en deelonderwerp 3 begint bij alinea 9. (1p)
De kandidaat moet beide juiste antwoorden noemen voor toekenning van het scorepunt.
2022, tijdvak 2: Tekst 2: Waarom is gapen zo aanstekelijk?
Opgavetekst
Tekst 2 Waarom is gapen zo aanstekelijk?

(1) Waarom werkt gapen zo aanstekelijk dat je nu al met moeite een gaap kunt onderdrukken? Bijster intelligent zien ze er niet uit, geeuwende mensen op foto’s. Het heeft iets gênants, zoals een onverwacht harde scheet of een uitgeschoten lach. We zien gapen als een uiting van vermoeidheid en van verveling.
(2) Heel wat diersoorten blijken het te kunnen en wij doen het allemaal. Gemiddeld geeuwen we zo’n 6 tot 23 keer per dag, vanaf de fase waarin we nog in de buik van onze moeder zitten tot aan onze dood. En de kans dat je bij het kijken naar foto’s van gapende mensen zelf ook een gaap voelt opkomen, is aanzienlijk: de gaap werkt aanstekelijk. Maar waarom is dat zo en wat is eigenlijk de functie van gapen?
(3) “Wetenschappers doen al tientallen jaren verwoede pogingen dat mysterie op te lossen. In de loop der jaren hebben ze heel wat theorieën gelanceerd. Zo zou gapen bedoeld zijn om sociale spanning te verminderen en om ziekteverwekkers uit onze keel te verwijderen. Maar voor die ideeën zijn geen overtuigende bewijzen gevonden”, vertelt bioloog Jorg Massen, die aan de universiteit van Wenen onderzoek doet naar gapen en recent samen met een Amerikaanse collega een overzichtsartikel over het fenomeen schreef.
(4) Het is niet verwonderlijk dat we gapen associëren met vermoeidheid en verveling, schrijven de twee. We gapen met name veel in de uren nadat we zijn opgestaan en voor we naar bed gaan. Maar het is niet per se zo dat we na een slechte nacht meer gapen. We gapen ook vaak in situaties waarin we helemaal niet duf zijn, maar wanneer we angstig of gestrest zijn bijvoorbeeld. En wist u dat topsporters en muzikanten ook vaak gapen vlak voor ze hun prestatie moeten leveren?
(5) Wat blijkt de overeenkomst tussen al deze situaties te zijn? Het zijn allemaal overgangsfases. Van moeheid of verveling naar alertheid of van rust naar inspanning en van praten naar luisteren. Ook na afloop van een stressvolle gebeurtenis gapen we meer. “In zulke situaties is het belangrijk dat de hersenen zo goed mogelijk functioneren en het lijkt erop dat een gaap daarbij helpt. Hieruit kwam het idee voort dat gapen bedoeld zou zijn om snel een grote hoeveelheid zuurstof binnen te krijgen, die verbruikt kan worden door het brein. Maar hoe aannemelijk dat ook klinkt, deze verklaring werd dertig jaar geleden al ontkracht”, vertelt Massen. “Wie meer zuurstof nodig heeft, gaat wel sneller ademen, maar niet vaker gapen.”
(6) De functie van gapen moest dus iets anders zijn, iets wat te maken heeft met alertheid. Om daarachter te komen, begonnen wetenschappers in detail te bestuderen wat er tijdens een gaap precies gebeurt. Een gaap kun je niet bewust opwekken en een geacteerde gaap ziet er al snel nep uit – echt gapen gaat automatisch. We zien natuurlijk een opengesperde mond, maar er gebeurt meer: de hartslag en bloeddruk gaan omhoog en het gezicht en de hersenen worden beter doorbloed. Dat komt onder meer door het samentrekken van spieren in nek, kaak en gezicht, waardoor er druk op de aderen van en naar de hersenen ontstaat. Ook worden alle holten opengezet, waardoor de lucht wordt ververst. Op basis daarvan kwamen onderzoekers met een nieuwe verklaring: wie gaapt, koelt daarmee zijn of haar hersenen af, richting de optimale temperatuur. Uit metingen met warmtecamera’s bleek dat de hersenen tijdens een gaap inderdaad maximaal een halve graad afkoelen.
(7) Rest de vraag: waarom is gapen dan aanstekelijk? En dat geldt niet alleen voor ons, maar ook voor andere sociale diersoorten. In het bijzonder wordt een gaap van een soortgenoot waar een dier veel mee omgaat, vaak overgenomen. Door deze observaties begonnen steeds meer wetenschappers aan te nemen dat de aanstekelijkheid van gapen te maken heeft met empathie, het vermogen ons in te leven in een ander.
(8) Jorg Massen denkt er anders over. “Ik denk niet dat je je hoeft in te leven in een ander om een gaap over te nemen. Dat de gaap van een dier dat dichtbij staat vaker wordt overgenomen, kan simpelweg komen doordat een dier die gaap bij zo’n nabije soortgenoot vaker opmerkt.”
(9) ‘Nagapen’ is dus waarschijnlijk niet bedoeld om de onderlinge band te verstevigen. Massen vermoedt dat de ‘besmettelijkheid’ praktischer van aard is: ze komt van pas wanneer groepen dieren of mensen zich ergens voor klaarmaken. Neem bijvoorbeeld een groep pinguïns die een stuk zee moet oversteken waarin orka’s zwemmen. Wanneer een van die pinguïns in voorbereiding hierop begint te gapen, nemen de andere dieren dat vanzelf over, waardoor ook hun hersenen afkoelen tot de gewenste temperatuur. Hetzelfde geldt voor een groep mensen die proberen bij de les te blijven.
(10) Gapen is dus geen uiting van verveling of vermoeidheid, maar een manier om die te bestrijden. Massen vindt het dan ook onterecht dat gapen zo’n negatief imago heeft. “Ik zie het altijd als een compliment als ik een presentatie geef en mensen beginnen te gapen”, zegt Massen. “Het is natuurlijk positief dat mensen hun hersenen koel proberen te houden om met hun aandacht bij mijn verhaal te blijven.”
Vraag 12 1 punt
Een tekst kan op verschillende manieren ingeleid worden, bijvoorbeeld door:
1 de aanleiding voor het schrijven van de tekst weer te geven
2 de nieuwste inzichten uit recent onderzoek te noemen
3 een deskundig persoon het onderwerp te laten introduceren
4 een voorbeeld bij het onderwerp van de tekst te geven
5 een voor de tekst belangrijke vraag te stellen
Op welke twee manieren wordt deze tekst ingeleid in de alinea’s 1 en 2? Noteer de juiste nummers in de uitwerkbijlage.
Bekijk het antwoord
- Noemt de nummers 4 en 5 (een voorbeeld bij het onderwerp van de tekst; een voor de tekst belangrijke vraag). (1p)
Beide juiste nummers moeten worden gegeven voor het scorepunt. Schrijft de kandidaat de bijbehorende manieren bij de juiste nummers uit, dan is dat ook goed. Schrijft de kandidaat meer dan twee nummers op, dan alleen de eerste twee beoordelen.
Vraag 13 1 punt
De alinea’s 3, 4 en 5 hebben een gezamenlijk deelonderwerp. Welk deelonderwerp hebben deze alinea’s?
Bekijk het antwoord
Antwoord: D
Vraag 20 1 punt
Wat is de belangrijkste functie van het slot van deze tekst (alinea 10)? Het slot geeft een
Bekijk het antwoord
Antwoord: A
2022, tijdvak 2: Tekst 4: Chatten bevordert schrijfvaardigheid
Opgavetekst
Tekst 4 Chatten bevordert schrijfvaardigheid
(1) Actief gebruik van sociale media waarbij leerlingen zelf berichten bedenken en schrijven, kan ervoor zorgen dat ze op school minder schrijffouten maken. Dat blijkt uit het promotieonderzoek van taalwetenschapper Lieke Verheijen.
(2) “Mijn onderzoek laat zien dat we niet bang hoeven te zijn voor taalgebruik op sociale media. WhatsApptaal is niet zo nutteloos en willekeurig als mensen denken”, zegt Lieke Verheijen, die als taalwetenschapper verbonden is aan de Radboud Universiteit Nijmegen.
(3) Verheijen wilde voor haar promotieonderzoek graag weten of de chattaal die jongeren gebruiken op WhatsApp, in sms’jes, op Twitter en vroeger op MSN, invloed heeft op hun schrijfvaardigheid op school. “Er zijn veel zorgen over het afwijkende taalgebruik van jongeren”, zegt Verheijen. “Er wordt gesproken over taalverloedering, maar in Nederland ontbrak een goed uitgebreid onderzoek en ik wilde kijken of alle zorgen wel terecht zijn.”
(4) Om dit te achterhalen deed Verheijen meerdere onderzoeken. Zo onderzocht ze zo’n vierhonderdduizend authentieke socialemediaberichten, zoals appjes van Nederlandse jongeren tussen de 12 en 23 jaar. Ze onderzocht ook het sociale-mediagebruik en de schrijfvaardigheid van scholieren die in het derde jaar van het vmbo of vwo zaten en van jongeren in het mbo en op de universiteit. Daarbij hield ze een enquête onder vierhonderd jongeren die vragen invulden over hoe vaak ze actief zijn op sociale media en ze vergeleek de resultaten ervan met hun schrijfopstellen op school. Ten slotte deed ze een experiment onder vijfhonderd jongeren in twee groepen: de ene groep ging een kwartier whatsappen voordat ze een verhaal schreven, de andere groep niet.
(5) “De analyse van de socialemediaberichten bevestigt de verwachting dat jongeren op sociale media veel woorden gebruiken die afwijken van het Standaardnederlands”, zegt Verheijen. “Ze korten woorden in, schrijven ze fonetisch op, laten hoofdletters en spaties weg. Vooral bij middelbare scholieren zijn meer afwijkingen te vinden. Zij durven meer te experimenteren met taal.” Volgens de promovenda hielden jongeren zich op openbare netwerksites als Twitter wel vaker aan de taalregels dan op WhatsApp. “Want wat daar gebeurt, is zichtbaar voor al je online volgers.”
(6) Een andere conclusie van de onderzoeker is dat de jongvolwassenen die al op een vervolgopleiding zitten, zich veel meer aanpassen aan het Standaardnederlands in hun schrijven op sociale media. “Die conformeren zich meer. Pubers willen zich juist onderscheiden.”
(7) De twee andere onderzoeken laten volgens de taalwetenschapper zien dat een actief gebruik van sociale media er niet voor zorgt dat jongeren slechter presteren bij de schrijfopdrachten op school. “Jongeren die voor de schrijfopdracht hadden geappt, maakten juist iets minder spelfouten”, zegt Verheijen. “Vooral onder middelbare scholieren was dit te zien. Ze maken mogelijk minder spelfouten, omdat ze al bezig zijn met taal en dus eigenlijk met trainen.”
(8) Passief gebruik van sociale media, dus berichten van anderen lezen, maar zelf weinig typen, heeft juist geen goede invloed op de schoolteksten. Verheijen: “Op die manier train je jezelf niet. Dit negatieve verband is vooral te zien bij lager opgeleide jongeren. Ook het gebruik van woordvoorspellers en autocorrectie op de telefoon bevordert de schrijfvaardigheid niet. De blootstelling aan berichten van anderen met veel afwijkingen van de officiële Nederlandse spelling en grammatica kan zorgen dat deze afwijkingen dominant worden in hun eigen schoolteksten.”
(9) Uit het onderzoek blijkt dat jongeren goed switchen tussen de taal die ze met vrienden op sociale media gebruiken en de taal in hun schoolteksten. Het is dan ook belangrijk dat het Standaardnederlands altijd heel goed aangeleerd wordt. “Zolang het Nederlandse onderwijs daar veel aandacht aan besteedt, zou het goed moeten gaan. Je kunt de chattaal die jongeren op sociale media gebruiken dan vergelijken met een dialect. Docenten moeten goed duidelijk maken dat er onderscheid is tussen teksten op school en op de sociale media en leerlingen leren dat ze dus verschillende communicatiestijlen moeten gebruiken.”
(10) Om dat onderscheid aan te leren, kunnen docenten bijvoorbeeld aan vertaaloefeningen denken, legt Verheijen uit. “Geef leerlingen een tekst in chattaal en laat ze dit vertalen naar het Standaardnederlands. Ze ontdekken zo de verschillen, kunnen bedenken wie de ontvanger is en leren reflecteren op hun taalgebruik. Vooral op de basisschool is dat belangrijk. Hoe jonger je hiermee begint, hoe beter.”
(11) Verder kan de chattaal helpen om te laten zien dat taal steeds verandert. “Op middelbare scholen is er meestal aandacht voor middeleeuwse teksten. Maar waarom gebruiken docenten niet ook chattaal? Leerlingen kunnen de ontwikkeling van taal bijvoorbeeld al zien als ze berichten van vijf jaar geleden lezen en vergelijken met hun appberichten van nu.”
(12) Het gaat er volgens Verheijen vooral om dat de chattaal niet wordt weggezet als ‘fout’ of ‘slecht’. “Juist bezig zijn met taal, zelfs de taal op sociale media, is goed voor de talige ontwikkeling. Ik zeg niet dat de telefoons elke les tevoorschijn hoeven te komen, maar soms kunnen docenten juist gebruikmaken van WhatsApptaal in hun lessen.”
naar een artikel van Karen Hagen, Onderwijsblad, maart 2019
Vraag 26 1 punt
Op drie manieren wordt de tekst ingeleid in de alinea’s 1 en 2? Kruis de drie juiste antwoorden aan.
Bekijk het antwoord
Antwoord: A en B en D
Vraag 33 1 punt
Op welke twee manieren wordt de tekst in alinea 12 afgesloten?
Bekijk het antwoord
Antwoord: A
2022, tijdvak 3: Zonder stress geen succes
Opgavetekst
Tekst 1 Zonder stress geen succes

(1) Stel: je hebt anderhalf uur autorijden voor de boeg. Het regent, het is donker, de wegen zijn slecht verlicht én je bent moe. Genoeg elementen voor een slechte afloop, zou je denken. Maar het tegenovergestelde gebeurt: je bent alert, gefocust en komt daarom veilig thuis. Dat lukt dankzij stress.
(2) Toch spreken we vaak op een negatieve manier over stress. Onterecht, vinden stressdeskundigen Suzan Kuijsten en Carolien Hamming. Stress is geen probleem, betogen zij, je kunt zelfs niet zonder. Een gebrek aan herstel is het probleem. Ze schreven er onlangs een boek over: Gek op stress, maar niet altijd.
(3) Hamming en Kuijsten willen dat we stress als iets positiefs gaan zien. “Stress heeft een groot imagoprobleem”, zegt Kuijsten. “Het is iets waar we vanaf willen, liefst zo snel mogelijk. Maar dat is omdat we stress pas stress noemen, zodra we er last van hebben.” “Terwijl we stress gewoon nodig hebben”, voegt Hamming daaraan toe.
(4) Je kunt stress vergelijken met je hartslag, legt Hamming uit. Lever je een inspanning, dan maakt je brein extra stresshormoon aan – net zoals je hart dan sneller gaat kloppen. Is de inspanning voorbij, dan zakt die hoeveelheid weer naar een basisniveau – net zoals je hartslag dan kalmeert. “Je brein maakt dus voortdurend het stresshormoon cortisol aan”, zegt ze, “en daar is helemaal niets mis mee.”
(5) Dankzij de stress ben je energiek en geconcentreerd. Kuijsten: “Zonder stress geen succes, geen geluk, geen leven. Dreig je te laat te komen, dan wordt de afdeling stress actief en fiets je harder. Heb je een sollicitatiegesprek, dan moet je gefocust zijn.”
(6) Het probleem is volgens Hamming en Kuijsten dat we onvoldoende herstellen van zulke ‘pieken’. Terwijl een afwisseling tussen inspanning en herstel juist nodig is om gezond te blijven. Hamming vergelijkt dat met geld lenen bij de bank. “Blijf je lenen zonder terug te betalen, dan sta je op den duur rood en ga je failliet. Zo geldt ook: als je onvoldoende herstelt van eerdere activiteiten, maar vervolgens wel weer een nieuwe prestatie levert, dan bouw je een achterstand op.”
(7) “Die achterstand maakt ons vermoeid én zorgt ervoor dat we gestrest blijven”, zegt Hamming. “Want door de constante inspanning die je levert, krijg je wel extra energie, maar laad je nooit op. En zo brand je langzaam op. We associëren dat proces met stress, terwijl stress in eerste instantie nooit het probleem was. Het lastige is dat we vermoeidheid nog altijd zien als een motivatieprobleem”, vertelt Hamming. “Wat zeggen we vaak als we moe zijn? ‘Nog even doorzetten.’ We zijn helemaal niet opgevoed met het idee: ik heb een inspanning geleverd, daar moet ik nu van herstellen.”
(8) “Ook ons drukke leven werkt niet bepaald bevorderend, het idee dat we succesvol moeten zijn evenmin”, zeggen Hamming en Kuijsten. “We gaan maar door en door en willen altijd beter en meer: hoef je geen deadline te halen, dan moet je wel boodschappen doen of sporten. Daarbovenop komt het idee dat we altijd bereikbaar moeten zijn.” Kuijsten: “Rustmomenten worden daarom vaak overgeslagen. We checken om elf uur ’s avonds nog onze mail – we kunnen nooit uit.”
(9) “Herstellen, dus. En dat is iets anders dan plezier hebben”, zegt Kuijsten. “Candy Crush spelen of met samengeknepen billen een spannende Netflixserie kijken, is géén herstellen.” Hamming: “Dat vergt alsnog mentale arbeid. En spanning verhoogt ook nog eens je stressniveau.” Geen spannende serie, maar wat dan wel? “Netflixen kan best, als je je maar niet hoeft te concentreren”, zegt Hamming. “Gewoon sloom wegkijken mag”, vult Kuijsten aan. “Je kunt ook vijf minuten helemaal niets doen, gun jezelf een spijbelmomentje.”
(10) “Heb je je hersenen belast, dan kun je ook iets met je lijf doen”, zegt Hamming. “Wandelen, bijvoorbeeld. Maar ga dus niet intensief sporten, want dan maak je nóg meer stresshormoon aan.” “Hoeveel en hoe vaak je moet herstellen, is afhankelijk van de persoon”, zegt Kuijsten. “Wie hard werkt, moet hard uitrusten. Wie een beetje werkt, moet een beetje uitrusten.”
(11) Maar als we juist moeten bijkomen van de stress, wekt de boektitel Gek op stress dan geen verkeerde indruk? Kuijsten: “Daarom is die tweede zin essentieel: ‘maar niet altijd’.” Hamming: “We hebben een titel gekozen die opvalt.” “Maar”, vult Kuijsten aan, “die óók aansluit bij de boodschap. We zijn gek op stress, zonder dat we het doorhebben.”
(12) Al doet ze het zelf ook niet altijd goed, geeft Hamming toe. “Natuurlijk is een spannende Netflixserie leuk, dus ik kijk ook weleens drie afleveringen achter elkaar en heb dan slaaptekort. Maar ik snap wel wat ik dan aan het doen ben. Het zou goed zijn als meer mensen weten hoe belangrijk het is om te herstellen.”
Vraag 3 1 punt
Alinea 5 begint met: “Dankzij de stress ben je energiek en geconcentreerd.” (regels 42-43) Wat is het verband tussen deze eerste zin en de volgende zinnen van alinea 5? De volgende zinnen vormen
Bekijk het antwoord
Antwoord: C
Vraag 4 1 punt
Vanaf alinea 6 is er een verandering in de deelonderwerpen. Welke bewering hierover klopt? Alinea 1 tot en met 5 gaan over
Bekijk het antwoord
Antwoord: D
Vraag 8 1 punt
De alinea’s 11 en 12 vormen het slot van deze tekst. Wat gebeurt er vooral in het slot?
Bekijk het antwoord
Antwoord: D
2022, tijdvak 3: Dag dialect
Opgavetekst
Tekst 2 Dag dialect
(1) Dorpsdialecten krijgen het steeds moeilijker. Het Hollands klinkt zelfs door in Brabant en Limburg. Worden streektalen met uitsterven bedreigd? Spreken we over een paar decennia allemaal hetzelfde Nederlands?
(2) Streektaalonderzoeker Frans Hinskens komt uit een dialectenwonderland. Als kind uit het Limburgse dorp Ubach over Worms zei hij in de jaren zestig ‘wirket’ en ‘lèvet’ (naast het Standaardnederlandse ‘werkte’ en ‘leefde’). In het naastgelegen dorp Nieuwenhagen zeiden ze ‘wirkde’ en ‘lèfde’. Je hoorde meteen wie waar vandaan kwam. Als Hinskens, die taalverandering onderzoekt aan het Meertens Instituut en de Radboud Universiteit, nu terugkeert naar zijn geboortestreek, hoort hij de taalverschillen tussen de inmiddels aan elkaar gegroeide dorpen nauwelijks nog. “Bij ouderen soms nog wel, bij jongeren veel minder. Voor zover ze nog in dialect spreken.” Je ziet het niet alleen in Limburg, maar ook in de rest van het Nederlandse taalgebied: dialecten vervlakken. Ze raken hun kleurrijke randjes kwijt en smelten samen met de buurdialecten. Dat is jammer voor taalliefhebbers. Dreigt het Nederlands in een eenheidsworst te veranderen?
(3) Dat Nederlandse dialecten naar elkaar toegroeien, is niet nieuw. Als je te paard door het Nederlandse taalgebied van 500 jaar geleden zou rijden, dan zou je horen dat de dialecten onderling veel meer verschilden dan nu. Vanaf de zestiende eeuw ontstond er geleidelijk een eenheidstaal. Hinskens: “Daar is het Standaardnederlands, waar we nu in praten, ontstaan. Het is een mengelmoes van dialecten. Het Hollands heeft die mengtaal het sterkst gekleurd, omdat dat gebied politiek en economisch dominant was.”
(4) Dominant zijn Noord- en Zuid-Holland nog steeds. Dat merk je aan de letter ‘r’. Als je de ‘r’ na een klinker niet trillend uitspreekt, maar meer glijdend zoals in het Amerikaans, dan noem je dat de Gooise ‘r’. Veertig jaar geleden hoorde je deze r-klank alleen in het Gooi en Leiden. De laatste decennia duikt hij ook op in de rest van het land. Alleen in Vlaanderen krijgt hij nog geen voet aan de grond. Ook klinkers worden steeds Hollandser gekleurd, vertelt Hinskens.
(5) Die Hollandse ‘r’, ‘ei’, ‘ui’ en ‘ou’ veroveren heus niet binnen een dag heel Nederland. Maar de ontwikkelingen gaan aardig rap. Het is alsof de taalverandering vroeger op een gammel rijwiel met houten banden reisde en nu op een gloednieuwe elektrische fiets. “Mijn grootvaders waren allebei mijnwerkers. Die gingen niet zo ver van huis”, vertelt Hinskens. “Nu werken, studeren en trouwen we massaal buiten onze geboortestreek.”
(6) Als je de verandering van dialecten wilt onderzoeken, dan wil je het liefst het taalgebruik van alle sprekers van het Nederlands analyseren. Omdat dat nu eenmaal niet gaat, hebben dialectonderzoekers verschillende methoden bedacht. Ze kiezen een paar honderd dorpen en steden uit en laten telkens een groep plaatselijke dialectsprekers een lijst met woorden uitspreken. De opnames vergelijken ze met ouder geluidsmateriaal. Of ze laten in het onderzoek jonge vrouwen en oude mannen aan het woord. Hinskens: “Uit internationaal onderzoek weten we dat jonge vrouwen trendsetters zijn in taalverandering. Ze zijn nog steeds meer betrokken bij de opvoeding dan mannen. Het taalgebruik van jonge vrouwen heeft meer kans om uiteindelijk algemeen te worden.”
(7) Met de berg gegevens die al dat onderzoek oplevert, kun je vaststellen dat het ene dialect sneller verandert dan het andere. “Dialecten die in een klein geografisch gebied gesproken worden, zijn kwetsbaar”, zegt Hinskens. “Een klein dorpsdialect kan op den duur moeilijk standhouden, vooral als inwoners veel contact hebben met omliggende gebieden.”
(8) Als we een rode lijst zouden opstellen met de dialecten die het eerst gaan uitsterven, welke dialecten verdienen dan een plekje? Zonder nadenken antwoordt Hinskens: “Hollandse dialecten.” Dat is ironisch: het op taalgebied zo machtige Holland dreigt zijn eigen streektalen kwijt te raken. “Dat komt voor een groot deel doordat ze taalkundig al zo dicht tegen de standaardtaal aan zitten”, zegt Hinskens. In de meeste delen van het land schakelen sprekers per situatie over tussen dialect en standaardtaal. Met je buren of je vrienden gebruik je de streektaal, tijdens een sollicitatie of tegen niet-streekgenoten iets wat meer op het Standaardnederlands lijkt. “Als dat schakelen niet meer lukt, betekent dit dat de verschillen nauwelijks hoorbaar zijn. Dan zullen ze verder afslijten.”
(9) Gelukkig doet ons taalgebruik meer dan alleen eenvormig worden. Als je erop let, dan hoor je genoeg vernieuwing. Het Nederlands varieert niet alleen per streek, maar ook per sociale klasse en per bevolkingsgroep. Hinskens: “In Amsterdam klinkt de ‘s’ een beetje als ‘sj’. Dit hebben Joodse immigranten al eeuwen geleden meegebracht. Marokkaanse migranten hadden in hun bagage een zeer stemhebbende ‘z’ en een nadrukkelijke g-klank. Deze klanken hoor je soms ook terug bij niet-Marokkanen. Of dergelijke klanken zich over heel Nederland zullen verspreiden, is moeilijk te voorspellen. Er zullen altijd nieuwe woorden ontstaan, en nieuwe manieren om ze uit te spreken. Soms slaan die aan in een bepaalde streek, soms onder een leeftijdsgroep of sociale groep.”
(10) Dat dialecten verder naar elkaar zullen toegroeien, is wel duidelijk. Maar de verschillen in woordgebruik, grammatica en uitspraak zijn nog steeds groot. We hoeven echt niet bang te zijn dat het Nederlands een eenheidsworst wordt. Uit Groningen kun je de komende halve eeuw vast nog steeds ‘de groet’n krijg’n’. De lange klinkers in het Twents kunnen ‘oook wel tegen een stoootje’. En de ‘zachte g’ in Brabant, Limburg en Vlaanderen wordt echt niet zomaar hard.
naar een artikel van Frank Beijen, Quest, februari 2019
Vraag 12 1 punt
Deze tekst wordt onder andere ingeleid door het introduceren van een deskundige. → Op welke drie andere manieren wordt deze tekst ingeleid in de alinea’s 1 en 2? Kruis de juiste antwoorden aan in de uitwerkbijlage.
Bekijk het antwoord
Antwoord: C en E en F
De drie juiste manieren moeten zijn aangekruist voor toekenning van het scorepunt.
Vraag 19 1 punt
Alinea 9 begint met zin: “Gelukkig doet ons taalgebruik meer dan alleen eenvormig worden.” (regels 137-138) Welk verband is er tussen deze zin en het vervolg in alinea 9? Het vervolg
Bekijk het antwoord
Antwoord: D
2022, tijdvak 3: Toetsen verdrijven onze pen
Opgavetekst
Tekst 4 Toetsen verdrijven onze pen
(1) Van grotbeschilderingen tot de moderne smartphone: hoe wij onze gedachten en emoties uiten, is drastisch veranderd. Inmiddels zijn we steeds afhankelijker van het toetsenbord.
(2) De eerste vorm van het handschrift zou meer dan 5000 jaar geleden in Mesopotamië zijn uitgevonden. Een zeer lange weg voltrok zich via kleitabletten, papier, houtskool, verf en inkt en uiteindelijk gingen we de pen gebruiken. En nu, door de telkens evoluerende technologie, vervangen we die degelijke pen door gadgets en toetsen.
(3) In sommige landen wordt het gebruik van nieuwe technologieën op overheidsniveau breed ondersteund. Zo zijn sinds 2013 handschriftlessen op school niet langer verplicht. Hetzelfde gebeurde in 2016 in Finland, waar schrijven in het nationaal onderwijs geen onderdeel meer is.
(4) “Studenten hebben geen tijd om snel het ouderwetse handschrift te leren, dus is het voor hen helemaal niet nuttig”, meldde Minna Harmanen van de Finse Nationale Raad voor Onderwijs daarover. Volgens meerdere onderzoeken leidt het stoppen van leren schrijven echter bij de meerderheid van de studenten tot slechter uit het hoofd leren en begrijpen.
(5) “Studenten die met de hand aantekeningen maken, blijken het leermateriaal beter te onthouden. Dit omdat ze gedwongen worden zich er beter in te verdiepen, om het met hun eigen woorden te zeggen. Nu kunnen ze niet snel genoeg meer schrijven om het te snappen”, legt Daniel Oppenheimer, schrijver en psychologie-deskundige aan de Amerikaanse Carnegie Mellon Universiteit, uit. “Schrijven gaat veel langzamer dan typen. Dat betekent dat je er meer tijd aan besteedt, wat meestal beter is voor het onthouden. Het is niet het schrijven op zich dat ons helpt dingen te onthouden, maar meer het feit dat je je meer en langer concentreert op dat wat we uit het hoofd willen leren.”
(6) Bovendien bevorderen het permanente gebruik van technologie en het vertrouwen daarop de kennis van taal bepaald niet. Ana del Carmen del Pino, lerares Engels, zegt: “Volgens mijn ervaren collega’s die taal- en literatuurlessen geven, schrijven de studenten van vandaag veel slechter dan de generaties daarvoor. Ze maken meer spelfouten en hun gevoel voor taal is van een zeer laag niveau. Dit komt doordat schrijven voor hen geen gewoonte meer is. Ze hebben er in hun dagelijks leven geen behoefte aan en hebben het niet nodig. Ze zijn voornamelijk nog bezig met het digitaal schrijven van korte berichtjes, zonder leestekens te gebruiken.”
(7) De lerares Engels vertelt over een basisschoolleerling die heeft leren lezen door slechts video’s te kijken en te gamen. Hij is in staat om alle letters te herkennen, er woorden van te vormen en de betekenis ervan te weten. Zijn ontwikkeling was van een hoog niveau. Maar toen hij een paar jaar later naar de middelbare school ging, werd hij met allerlei moeilijkheden geconfronteerd. Het onderwijs werd heel lastig, omdat hij geen motoriek heeft voor de traditionele vorm van schrijven.
(8) Desalniettemin is het moderne typen in de praktijk uiterst nuttig en belangrijk. Ten eerste is het tegenwoordig bijna onmogelijk om je een specialist voor te stellen, die niet kan typen. Daarnaast is typen volgens Oppenheimer gewoon sneller, maar ook completer. Een getypte tekst is vaak makkelijker te lezen en het is simpeler om zo’n tekst te zoeken. Bovendien is het gebruik van moderne technologieën uiterst efficiënt voor mensen met leerproblemen en dyslexie.
(9) “Typen is belangrijk voor mensen met motorische coördinatieproblemen, zoals dyspraxie. Het indrukken van een toets is voor hen veel gemakkelijker en minder pijnlijk dan het schrijven van een hele brief”, zegt Meredith Cicerchia, taalonderzoeker en redacteur van ‘Read and Spell Blog’. Er wordt geschat dat een op de tien mensen een of andere vorm van dyslexie heeft. Al deze mensen worstelen met het goed kunnen lezen van woorden.
(10) “Het kunnen aanraken van een toets kan helpen bij het vinden van de juiste letters. Je kunt woorden maken door een reeks van spierbewegingen. Steeds opnieuw iets typen zorgt voor een automatisch patroon. Je handen typen het woord zonder dat de dyslectische persoon hoeft na te denken over hoe hij of zij het moet spellen. Dit, en het feit dat je bij het ‘schrijven’ op de computer spellingscontrole hebt, zijn cruciaal voor mensen die worstelen met het handschrift”, vindt Cicerchia. “Zij produceren vaak met de hand geschreven werk dat hun intelligentie of volledige woordenschat totaal niet weerspiegelt. Simpelweg omdat ze geen woorden willen gebruiken die ze fout zouden kunnen spellen. Door te typen, kunnen mensen met dyslexie vrijer schrijven en daardoor presteren zij beter in de klas en tijdens hun carrière.”
(11) Sara Fernandez, lerares in het speciaal onderwijs, ontdekte dat het gebruik van nieuwe technologieën belangrijke positieve gevolgen heeft voor leerlingen. “We kunnen het leren schrijven aantrekkelijker maken door middel van leuke en ludieke spelletjes. Op die manier trekken we de aandacht van de leerlingen en kunnen we ze motiveren. Voor sommigen werkt de traditionele vorm niet en is het gebruik van gadgets de enige manier om te communiceren via schrijven. Ik ken talloze leerlingen die veel meer vertrouwd zijn met het gebruiken van een toetsenbord dan met het handschrift.”
(12) Het is echter nog onduidelijk of het handschrift moet of gaat verdwijnen. Experts zoeken momenteel naar een manier om de voordelen van zowel het ouderwetse schrijven als het toetsenbord te kunnen combineren. Oppenheimer besluit: “Het is moeilijk om te beweren dat typen geen steeds noodzakelijkere vaardigheid is. We moeten het dus wel leren, maar er zitten maar 24 uren in een dag. Ik denk dat het handschrift waardevol is, maar als ouders en leraren andere dingen belangrijker vinden, kan ik daar moeilijk kritiek op hebben.”
naar een artikel in Metro, 28 januari 2020
Vraag 25 1 punt
Hoe wordt de tekst ingeleid in de alinea’s 1 en 2? Kruis de twee juiste manieren aan in de tabel in de uitwerkbijlage.
Bekijk het antwoord
Antwoord: B en D
De twee juiste manieren moeten zijn aangekruist voor toekenning van het scorepunt.
Vraag 29 1 punt
Wat is het verband tussen alinea 6 en alinea 7? Alinea 7
Bekijk het antwoord
Antwoord: B
Vraag 32 1 punt
Wat is het verband tussen alinea 10 en alinea 11?
Bekijk het antwoord
Antwoord: C
Vraag 33 1 punt
Alinea 12 is het slot van deze tekst. Welke functies heeft deze alinea? Het slot geeft
Bekijk het antwoord
Antwoord: C
2021, tijdvak 1: En nooit lieten ze meer iets van zich horen
Opgavetekst
Tekst 1 En nooit lieten ze meer iets van zich horen
(1) Ik kan het me niet voorstellen: zonder opgaaf van reden abrupt uit iemands leven verdwijnen. Maar als ik de berichten moet geloven, gebeurt het op grote schaal. Sterker nog: het gebeurt zo vaak dat er in de Verenigde Staten dus een speciale term voor is verzonnen: ghosting. Dit is het abrupt verbreken van contact met iemand – bijvoorbeeld een voormalige romantische partner – door telefoontjes, berichtjes, enzovoort niet langer te accepteren of te beantwoorden.
(2) De verhalen over ghosting worden veelal gelinkt aan datingapps als Tinder. Wanneer je elkaar online ontmoet, deel je geen kennissen of vrienden. Dat zou het makkelijker maken om uit iemands leven te verdwijnen: er is immers geen sociale druk om tekst en uitleg te geven. De kans dat je elkaar weer tegen het lijf loopt, is bovendien verwaarloosbaar. Maar ghosting komt, zo leerde ik, ook in andere vormen voor. Zo ben ik zelf zeer bedreven in een vorm van ghosting waarbij je een feestje verlaat zonder afscheid te nemen.
(3) Wordt er in de datingwereld zo veel geghost, simpelweg omdat er zo veel te kiezen valt? Volgens mij is er meer aan de hand. Ik heb mezelf wijsgemaakt dat stiekem een feestje verlaten sociaal geaccepteerd is. Maar waar het op neerkomt, is dat ik het doe om de confrontatie te vermijden, om de discussie over ‘nog één drankje’ niet te hoeven voeren. Ik ben daar niet alleen in, mijn generatie – ik ben van 1985 – lijkt het moeilijk te vinden om ‘sorry, maar ik heb hier geen zin in’ te zeggen en heeft moeite zich ergens aan te binden. Een bijeffect van het altijd met elkaar verbonden zijn door het internet lijkt te zijn dat individuele contacten aan waarde verliezen. En dus worden whatsappjes genegeerd, blijven mailtjes onbeantwoord en worden afspraken lastminute afgezegd.
(4) Ik ken de verhalen over ghosting alleen uit de media. Daarin wordt ghosting vooral toegeschreven aan millennials (geboren tussen 1980 en 2000). Zij zouden communicatieproblemen hebben.
(5) Maar ghosting is natuurlijk al veel ouder dan de millennial. Op de Instagrampagina ‘Liefde van toen’ van journalist Mark Traa staan mooie voorbeelden van hoe ghosting er vroeger uitzag. Traa verzamelt oude contactadvertenties uit kranten – gepubliceerd tussen 1840 en 1940 – van minnaars, geliefden en zoekenden. Hoewel de context ontbreekt, geven de advertenties bijzondere inkijkjes in de wereld van de abrupt verscheurde liefdesrelaties. Zo schrijft ene ‘M.’: ‘Willem kom in vredesnaam terug of geef adres’. Of de oproep aan ‘Snoes’: ‘Slechts een brief! Ge zijt toch niet ziek of van gedachten veranderd?’
(6) Ook journalist Gijs van der Sanden schrijft, in een column over zijn online-ervaringen, dat ghosting een eeuwenoud onderwerp is, dat uitentreuren is bezongen en beschreven. “Wat wél nieuw lijkt te zijn, is de schaal waarop het gebeurt”, schrijft Van der Sanden.
“Met de opkomst van datingapps is het makkelijker geworden elkaar van de ene op de andere dag te negeren.” Het is aanlokkelijker om iemand te ghosten, want dankzij de talloze nieuwe communicatiemiddelen staan we constant met elkaar in contact, terwijl we zo veel contacten onmogelijk allemaal kunnen onderhouden.
(7) Bovendien is het ghosten zelf vele malen zichtbaarder geworden. Twintig jaar geleden kon je iemand ghosten door je vaste telefoon niet meer te beantwoorden. Wie dat deed, was simpelweg niet thuis of zat aan het avondmaal. Nu verraden twee blauwe vinkjes in Whatsapp dat je bericht is afgeleverd én gelezen. Een nieuwe foto op Instagram bevestigt dat je nog leeft en gezien je laatste Twitterbericht is er ook niets mis met je vingers. Dat maakt het ghosten mogelijk pijnlijker: het ‘slachtoffer’ wordt immers zichtbaar genegeerd.
(8) Psycholoog Wendy Walsh legt uit dat er drie niveaus van ghosting bestaan. De eerste variant is wanneer je iemand tijdelijk negeert, bijvoorbeeld omdat het contact je niet goed uitkomt of omdat je even geen zin hebt om te reageren. Het tweede niveau is vervelender: wanneer je iemand een aantal keer hebt ontmoet en je het contact plotsklaps verbreekt. En dan is er nog het toppunt: “Wanneer je een seksuele relatie met iemand bent aangegaan, dan verdwijnt en de ander daarmee overrompelt.”
(9) Er bestaat niet één alomvattende reden waarom mensen ghosten. Vaak genoeg komt ghosting voort uit een vorm van narcisme1) en uit het idee beter te zijn dan de ander. Online wordt her en der zelfs de persoonlijkheidsstoornis borderline als oorzaak genoemd, al ontbreekt het daarvoor aan enige psychologische onderbouwing. En dan is er nog de angst voor de reactie van de ander. Schrijver Emily Kellogg verdedigt vrouwelijke ghosters door te stellen dat het soms de veiligste manier is om een relatie te beëindigen.
(10) Het fenomeen ghosting is niet onschuldig. Het kan grote psychische schade aanrichten, aangezien afwijzing zonder duidelijke reden iemands zelfvertrouwen aantast. Uit psychologisch onderzoek blijkt verder dat afwijzing dezelfde gebieden in de hersenen activeert als fysieke pijn. Dat betekent dus dat je er daadwerkelijk lichamelijke hinder van kunt ondervinden.
(11) Dat we door sociale media meer met elkaar in contact staan, betekent niet dat we ook beter zijn geworden in het communiceren zelf. Integendeel, we lijken soms zo bang voor confrontatie, dat we ongemakkelijke situaties liever vermijden dan te vertellen hoe we ons voelen of wat we denken. Het gevolg is dat we oppervlakkige relaties met elkaar opbouwen en daardoor nooit weten wat we van elkaar kunnen verwachten.
(12) Datingapps Bumble en Badoo zagen zich zelfs genoodzaakt om ghosting op hun platforms in te perken. Bij Bumble krijgen gebruikers die niet op berichten reageren tegenwoordig een melding waarin ze worden aangespoord het gesprek voort te zetten of beleefd te beëindigen.
(13) Bij de uitvinding van het wereldwijde web, nu dertig jaar geleden, voorspelde men dat het internet onze wereld kleiner zou maken: verre vrienden en familieleden hoefden, voor een teken van leven, niet langer te wachten op een brief of een ingesproken cassettebandje. Die voorspelling is uitgekomen. Met één druk op de knop kunnen we de hele wereld onze telefoon binnenhalen. Daartegenover staat dat de veelheid aan connecties er nu voor zorgt dat we steeds onachtzamer omgaan met die ene, individuele connectie. Die lijkt minder waard.
(14) Het is dan ook hoog tijd voor nieuwe (on)geschreven regels over hoe we met elkaar omgaan. Regel één lijkt me duidelijk: ‘Gij zult niet ghosten.’
noot 1 narcisme: een ziekelijke liefde voor zichzelf / de eigen persoonlijkheid
naar een tekst van Hasna El Maroudi, NRC, 16 maart 2019
Vraag 2 1 punt
Hoe wordt de tekst ingeleid in alinea 1? Vooral door
Bekijk het antwoord
Antwoord: D
Vraag 11 1 punt
Alinea 12 bestaat uit twee zinnen:
1 Datingapps Bumble en Badoo zagen zich zelfs genoodzaakt om ghosting op hun platforms in te perken.
2 Bij Bumble krijgen gebruikers die niet op berichten reageren tegenwoordig een melding waarin ze worden aangespoord het gesprek voort te zetten of beleefd te beëindigen.
Moet je beide zinnen in een samenvatting van deze tekst opnemen?
Bekijk het antwoord
Antwoord: C
Vraag 12 1 punt
Alinea 14 is het slot van deze tekst. Welke functie heeft het slot van deze tekst? Het slot is een
Bekijk het antwoord
Antwoord: A
2021, tijdvak 1: Pas op met aubergines!
Opgavetekst
Tekst 2 Pas op met aubergines!
(1) Superhelden, een lama en een gezicht met ijspegels. Het zijn slechts drie voorbeelden van de 150 nieuwe emoji die vorige maand werden aangekondigd. Later dit jaar zullen ze na updates in WhatsApp en Facebook verschijnen. Er zijn dan bijna drieduizend emoji in omloop en ze zijn een niet meer weg te denken communicatiemiddel. Niet alleen online, maar ook offline. Er zijn kussentjes in de vorm van de lachende drol, de klassieker ‘Moby Dick’1) is vertaald als ‘Emoji Dick’ en vorig jaar kwam de – overigens slecht ontvangen – animatiefilm ‘The Emoji Movie’ uit. Ook de wetenschap stort zich vol op het fenomeen. Wat weten we over emojicommunicatie?
(2) Denk niet dat je origineel bent als je een emoji gebruikt die huilt van het lachen. Het schaterlachende gezichtje met traantjes over de wangen, is met afstand de meest gebruikte emoji wereldwijd. Hij beslaat zo’n 15 procent van ons emojigebruik, analyseerden onderzoekers van de universiteiten van Beijing en Michigan in 2015. De Oxford Dictionary riep de ‘Face with tears of joy’-emoji dat jaar tot ‘woord’ van het jaar uit.
(3) De schaterlach staat in 2018 nog altijd met stip op één, blijkt uit emojitracker.com, die live het emojigebruik op Twitter volgt. De nummers twee en drie zijn het hartje en het gezicht met hartjesogen, gevolgd door meer gezichtjes, hartjes en enkele handgebaren. Landen wereldwijd verschillen daar weinig in, al zijn er wel kleine verschillen. De top 20 van Frankrijk stond volgens de studie uit 2015 bijvoorbeeld vol hartjes in allerlei maten en kleuren. Nederlanders gebruikten de partypopper en de spierbal-arm meer dan andere landen.
(4) Aan zeemeerminnen, pizzapunten en kamelen hebben we in de praktijk minder behoefte. Logisch, want die voegen weinig toe aan gesprekken, zegt taalkundige Lieke Verheijen, die ‘digi-taal’ onder jongeren onderzoekt. “Wie appt dat hij een pizza gaat eten, denkt er meestal niet direct aan een pizzaplaatje erbij te zoeken. Het gebeurt soms voor de grap, maar het is niet echt relevant. Hartjes en gezichten voegen emotionele waarde toe. We willen met emoji vooral communiceren wat we live met lichaamstaal uitdrukken. En wanneer heb je een inktvis of donut nodig om de lading van je boodschap duidelijk te maken?”
(5) Slechts 17,5 procent van de tweets met emoji erin is negatief, concludeerden Sloveense onderzoekers in 2015 op basis van meer dan 69.000 tweets uit verschillende landen. Meestal waren dat droevige gezichtjes. In het positieve emojigebruik, zo’n 54 procent van de gevallen, zat meer variatie. Er wordt op Twitter gestrooid met lachende gezichten, hartjes, ingepakte cadeautjes, feestemoji en trofeeën.
(6) Gebruikt de jeugd meer emoji dan oudere generaties? Ja, maar het verschil is kleiner dan je misschien denkt. Facebook Messenger hield afgelopen jaar een enquête onder ruim negenduizend gebruikers over hun onlinecommunicatie. Van de 56- tot 64-jarigen zei 77 procent emoji te gebruiken, tegenover 92 procent van de 13- tot 18-jarigen.
(7) Emoticons2) kunnen misverstanden voorkomen. Zet :-P achter een zin en het is duidelijk dat je een grap maakt. Maar in emojiland is wel érg veel keuze in gezichtsuitdrukkingen. Dat kan verwarrend zijn. Wetenschappers van de universiteit van Minnesota vroegen proefpersonen naar de betekenis van diverse emoji. Over het gezicht met hartjesogen was het oordeel redelijk unaniem: dat gaat over liefde. Maar een gezicht dat bijvoorbeeld officieel een ‘ongeamuseerde blik’ uitbeeldt, leverde verschillende interpretaties op: van teleurgesteld en gedeprimeerd tot niet onder de indruk of argwanend. Een vervolgstudie toonde afgelopen jaar aan dat het amper verschil maakt of verwarrende emoji los of in zinscontext staan.
(8) Over ambigue afbeeldingen gesproken: pas een beetje op met groente en fruit. Tenzij u over geslachtsdelen wilt praten, kunt u de aubergine beter vermijden. En de perzik staat vaak synoniem voor billen. Slechts in 7 procent van de tweets met het perzikplaatje gaat het daadwerkelijk over fruit, ontdekte de website Emojipedia in 2016.
(9) Of mensen grootverbruiker zijn of niet, ze zijn het er meestal over eens dat emoji niet thuishoren in e-mails, zéker niet in zakelijke context. De ouderwetse emoticon is tegen alle adviezen in wel het bedrijfsleven binnengedrongen. Een Scandinavische studie vond in 2014 in 17,7 procent van de onderzochte werkmails emoticons. Het leeuwendeel betrof de lachende smiley. Zeker in het eerste contact is dat onverstandig, bleek vorig jaar uit een studie waar Gerben van Kleef van de Universiteit van Amsterdam bij betrokken was. Proefpersonen vonden een zakelijke e-mailer die lachende smileys gebruikte minder competent en stuurden minder informatieve e-mails terug. Van Kleef: “Onze resultaten beperken zich tot eerste indrukken. Als mensen elkaar kennen, maakt het misschien minder uit, al kan ik me voorstellen dat overmatig smileygebruik ook dan negatieve gevolgen kan hebben.” Lachende drollen naar de baas of klanten sturen is waarschijnlijk al helemaal een slecht idee.
noot 1 ‘Moby-Dick of de Walvis’ is een beroemd boek uit 1851 over de jacht op een witte walvis.
noot 2 Emoticons zijn met leestekens uitgebeelde emoties, zoals :-). Emoji zijn plaatjes die bijvoorbeeld een emotie uitdrukken, zoals [afbeelding van een emoji].
naar een artikel van Anouk Broersma, de Volkskrant, 7 april 2018
Vraag 16 1 punt
In alinea 1 wordt het onderwerp van de tekst geïntroduceerd. Op welke drie manieren gebeurt dat? Zet in de uitwerkbijlage een kruisje achter de drie juiste antwoorden.
Bekijk het antwoord
Antwoord: A en E en G
De kandidaat moet de drie juiste antwoorden aankruisen voor toekenning van het scorepunt.
Vraag 17 1 punt
Alinea 2 en alinea 3 hebben een gemeenschappelijk deelonderwerp. Welk deelonderwerp is dat?
Bekijk het antwoord
Antwoord: D
Vraag 21 1 punt
Alinea 9 is het slot van deze tekst. Welke functie heeft het slot van deze tekst? Het slot
Bekijk het antwoord
Antwoord: B
2021, tijdvak 1: Als je puber te laat naar bed gaat
Opgavetekst
Tekst 4 Als je puber te laat naar bed gaat
(1) De schooldag is nog maar net begonnen, maar de leerlingen lijken al doodmoe. Sommigen liggen voorover op hun tafeltjes. De docenten vinden het maar niets en foeteren inwendig op de smartphones, ongemotiveerde jeugd en al te tolerante ouders. Ze realiseren zich vaak niet dat ouders en pubers er echt wel iets aan proberen te doen.
(2) Maar pubers op tijd naar bed laten gaan, leidt bij veel gezinnen tot conflicten. En ’s morgens is het weer een strijd om ze op tijd hun bed uit te krijgen. Ouders zetten soms wel twee of drie wekkers, flink ver van het bed van hun kind. Alleen helpt dat geen zier, want de pubers draaien zich om en zijn weer vertrokken. De ouders weten zich lang in te houden, maar roepen uiteindelijk geërgerd: “Ga nou toch op tijd naar bed, dan kun je ook eerder opstaan!”
(3) Jammer voor hen, maar ze zitten er hoogstwaarschijnlijk naast. Naar het slaappatroon bij pubers zijn al heel wat onderzoeken gedaan en de uitkomsten daarvan zijn vrijwel gelijk: bij pubers valt de melatoninepiek – dus het moment waarop het gehalte van dit ‘slaaphormoon’ in het bloed stijgt – twee uur later dan bij volwassenen.
(4) Dat is bij veel zoogdieren zo, maar bij ons maken smartphones en andere beeldschermen dat probleem groter. Toen wij jong waren, lagen we met een zaklamp onder de dekens te lezen. Nu communiceren jongeren via appjes en videogames. Al na twee uur blootstelling aan het blauwe licht van schermpjes is de melatoninespiegel met 22 procent gedaald.
(5) Als pubers op vakantie minder apparaten gebruiken en dus hun biologische klok meer volgen, dan maken ze nachten van wel negen of tien uur. Die hoeveelheid slaap hebben ze ook echt nodig om uitgerust op te staan en goed te kunnen functioneren. Als ze na de vakantie weer op tijd moeten opstaan om naar school te gaan, missen ze twee à drie uur slaap per nacht. En eerder gaan slapen lukt dus niet, vanwege die op hol geslagen melatoninespiegel. Als het al lukt om ’s ochtends op tijd op school te komen, dan zit die slaapverwekkende melatonine nog altijd in hun hersenen en daar is niets tegen te beginnen. Een volwassene die om zeven uur ’s morgens opstaat, heeft daar geen last van en denkt al snel dat die slaperige puber zich aanstelt.
(6) Hoe vroeger een tiener moet opstaan, hoe beroerder hij het op school doet. De vermoeidheid heeft namelijk invloed op zijn leerprestaties, zijn geheugen en natuurlijk ook op zijn motivatie, blijkt uit onderzoek. De cijfers van zevenduizend middelbare scholieren stegen in de Amerikaanse staat Minnesota aanzienlijk nadat de start van de lessen was verschoven van 7.30 uur naar 8.40 uur. En in Kentucky zagen de middelbare scholen die een uur later begonnen de werklust en de studieresultaten met sprongen toenemen.
(7) De Amerikaanse sociaal psycholoog en slaapexpert James B. Maas zei het zo: “Onze hersenen kunnen niet zonder slaap. Een tekort daaraan leidt tot aanzienlijk slechtere prestaties. Vermoeidheid moeten we vooral niet verwarren met luiheid.” Alle pubers zouden het recht moeten krijgen om onder optimale omstandigheden te leren. Dus laten we het oude gezegde ‘Die geleerd wil worden, moet vroeg opstaan’ vervangen door ‘Sta laat op, dan gaan je cijfers omhoog’.
naar een artikel van Isabelle Filliozat, Psychologie Magazine 4-2018
Vraag 29 1 punt
Welke alinea vormt of welke alinea’s vormen de inleiding van deze tekst en waarom?
Bekijk het antwoord
Antwoord: B
Vraag 30 1 punt
“Dat is bij veel zoogdieren zo” (regel 35)
Citeer het zinsgedeelte waarnaar ‘Dat’ verwijst. Noteer je antwoord in de uitwerkbijlage.
Bekijk het antwoord
- Citeert: “bij pubers valt de melatoninepiek – dus het moment waarop het gehalte van dit ‘slaaphormoon’ in het bloed stijgt – twee uur later dan bij volwassenen” (regels 30-34). (1p)
Als de kandidaat meer of minder citeert, geen scorepunt toekennen.
Vraag 34 1 punt
Hoe kan het slot van deze tekst opgevat worden?
Bekijk het antwoord
Antwoord: A
2021, tijdvak 2: De wereld is dol op het Nederlandse ‘niksen’, maar doen we dat wel?
Opgavetekst
Tekst 1 De wereld is dol op het Nederlandse ‘niksen’, maar doen we dat wel?
(1) Ineens is er wereldwijd belangstelling voor het fenomeen ‘niksen’. In Nederland zijn we, als we internationale media moeten geloven, massaal aan het niksen: lekker naar opdrogende verf kijken, uit het raam staren of uren in een warm bad dobberen. Herkenbaar? Niet echt. Maar toch zouden we het vaker moeten doen.
(2) Na het Deense ‘hygge’ (knusheid), het Zweedse ‘lagom’ (voldoende is goed genoeg) en ‘friluftsliv’ (buitenleven) en het Japanse ‘ikagai’ (reden van bestaan) zijn de Amerikanen op een nieuw fenomeen gestuit: het Nederlandse ‘niksen’.
(3) “Niksen is eigenlijk dat je even geen doel hebt”, stelt Jelle Hermus, auteur van het populaire boek ‘Steeds Leuker’. Volgens de schrijver is het ontzettend belangrijk dat mensen af en toe een lege agenda hebben. Het komt steeds minder voor. “Het is helemaal niet leuk om ‘niks doen’ op Instagram te zetten”, grapt hij cynisch. “Dus voelen vooral jongeren steeds de drang om ‘iets te ondernemen’. Met als gevolg dat een burn-out op de loer ligt.”
(4) Beter is het om af en toe een vrije dag te nemen zonder enig doel. “Ik doe dat sinds anderhalf jaar en neem me elke keer voor om geen vooropgezet plan te hebben voor die dag. Dus geen afspraak met mezelf om te tuinieren, stofzuigen of de was te doen. Heerlijk, want dan stel ik mezelf ook niet teleur als ik tot niets kom. Zo kom ik tot rust.”
(5) “We moeten wat beter naar dieren kijken. Zoals katten, die dagenlang in een hangmatje naast de verwarming liggen te soezen. Slim, want zo sparen ze hun energie. Ook chimpansees nemen de tijd om in hun nest te rusten. Het is niet alleen ideaal, maar ook nog eens effectief”, legt bioloog Patrick van Veen uit. “We hebben het simpelweg nodig voor het verteren van ons voedsel en voor het herstarten van de hersenen”, aldus Van Veen. “Eten, drinken, ademen én slapen zijn basisbehoeften. Die moeten we in acht nemen, anders gaat het niet goed.”
(6) Nederlanders zijn weliswaar goed in niksen, ze schamen zich er ook een beetje voor. “Dus combineren we het vaak met een bezigheid waar weinig hersenactiviteit voor nodig is”, stelt de bioloog. “Er is toch weinig zo rustgevend als op de wc even de sociale media langslopen. Je scrolt, swipet en liket zonder dat je er veel moeite voor moet doen. Dat is ook niksen, wat mij betreft.”
(7) Carolien Hamming, stresscoach, raadt niksen vaak aan aan patiënten met burn-outklachten. “Het zit immers helemaal niet in onze calvinistische1) volksaard om te luieren. We worden opgevoed met het idee dat we ons altijd nuttig moeten maken.”
(8) Maar in vergelijking met andere nationaliteiten zijn Nederlanders gezegend met veel eigen uurtjes, blijkt uit een onderzoek van het Sociaal en Cultureel Planbureau. Per saldo besteden Nederlanders op een dag minder tijd aan verplichtingen, zoals werk of zorg, dan inwoners van andere Europese landen. En een vierdaagse werkweek is hier, in tegenstelling tot andere landen, heel normaal, terwijl we gemiddeld wel vijfentwintig vakantiedagen per jaar hebben. Amerikanen en Canadezen daarentegen moeten het met een schamele zestien dagen doen.
(9) Nederlands of niet, Hamming pleit wel voor het ‘lekker niksen’. Door de komst van internet en oneindig veel televisiezenders staan we altijd ‘aan’. “Het is goed om ook af en toe helemaal ‘uit’ te staan. Als het je thuis niet lukt, ga je lekker naar een wellnessoord. Laat je masseren en nip aan je theetje. Dan kun je pas echt goed niksen.”
noot 1 calvinistisch: hardwerkend en sober
naar een artikel van Renske Baars, Algemeen Dagblad, 26 januari 2018
Vraag 1 1 punt
Deze tekst wordt op verschillende manieren ingeleid.
Welke drie manieren worden in alinea’s 1 en 2 van deze tekst gebruikt? Noteer de nummers van deze manieren in de uitwerkbijlage.
1 door het advies van de schrijver over niksen weer te geven
2 door vooraf een samenvatting over het nut van niksen te geven
3 door het internationale beeld van het Nederlandse niksen te beschrijven
4 door andere populaire verschijnselen op te sommen
5 door voorstanders van het fenomeen niksen op te noemen
6 door een aantal vragen over niksen te beantwoorden
Bekijk het antwoord
- Noemt de nummers 1, 3 en 4: 1 door het advies van de schrijver over niksen weer te geven; 3 door het internationale beeld van het Nederlandse niksen te beschrijven; 4 door andere populaire verschijnselen op te sommen. (1p)
Alle drie de manieren moeten genoemd zijn voor toekenning van het scorepunt. Wanneer de kandidaat de bijbehorende tekst bij de manier uitschrijft in plaats van alleen het nummer, dan geldt dit ook als een juist antwoord.
Vraag 2 1 punt
Waarin verschilt alinea 5 met alinea’s 3, 4 en 6?
Bekijk het antwoord
Antwoord: A
2021, tijdvak 2: Gun je kind ook eens een teleurstelling
Opgavetekst
Tekst 2 Gun je kind ook eens een teleurstelling
(1) Afgelopen september spanden ouders in Abcoude een rechtszaak aan tegen de basisschool van hun 7-jarige dochter. De reden was onenigheid over de klassenindeling. Het meisje wilde graag bij haar vriendinnen in de groep en bovendien waren de ouders bezorgd dat het pientere kind niet genoeg zou worden uitgedaagd in de klas waarin ze was geplaatst.
(2) Deze ouders lieten de zaak vallen toen ze merkten dat ze de anonimiteit van hun dochter in de pers niet konden garanderen. Zij zijn een voorbeeld van het toenemend aantal vaders en moeders die de school van hun kinderen voor de rechter dagen. Rechtsbijstandsverzekeringen meldden onlangs dat het percentage onderwijszaken flink stijgt. Zij zijn wat de Deense psycholoog Bent Hougaard ‘curlingouders’ noemt: overbeschermende ouders die alle obstakels voor de voeten van hun kinderen proberen weg te vegen, net zoals in de curlingsport met bezems de baan wordt vrijgehouden. Hougaard waarschuwt dat deze kinderen zich daardoor niet volwaardig kunnen ontwikkelen.
(3) Curlingouders gaan op hoge poten naar school om iets voor hun kind af te dwingen of recht te zetten; ze komen bij juffen en meesters om ieder wissewasje verhaal halen. Ze bemoeien zich langs de lijn met de corrigerende aanwijzingen van de coach en de scheidsrechter, mengen zich in de ruzies van hun kinderen met anderen, bellen woedend op als hun dochter op een feestje een kinderfilm heeft gezien waarvan ze voor het slapengaan moest huilen.
(4) Dat ‘curlinggedrag’, vaak onbewust en met de beste bedoelingen, komt volgens deskundigen voort uit het toenemend streven van ouders om hun kinderen tegenslag en teleurstelling te besparen. Socioloog Herman Vuijsje en journalist Anneke Groen constateren in hun recentelijk gepubliceerde boek Eindeloos ouderschap dat ouders nooit eerder zo bezorgd waren om en toegewijd waren aan hun kinderen. Ouders zijn assertiever, geloven in maakbaarheid, hebben minder kinderen en voelen zich verantwoordelijker voor hun geluk. “Bovendien moet alles leuk zijn”, zegt pedagoog Marina van der Wal. “Ouders willen vooral leuke opvoeders zijn.”
(5) Een van de consequenties, zeggen deskundigen, is toenemend ongemak om grenzen aan kinderen te stellen. Ontwikkelingspsycholoog Marga Akkerman heeft dat de laatste twintig jaar radicaal zien veranderen. “Regels handhaven kan voor teleurgestelde gezichten zorgen”, zegt ze. “Kinderen wenden zich van je af, worden boos, gaan huilen. Dat is ongemakkelijk. Ouders willen graag vriendjes blijven met hun kinderen en geven daardoor sneller toe.”
(6) Wat ouders te weinig beseffen, is dat hun gepamper de ontwikkeling van de zelfredzaamheid van kinderen in de weg staat. Van tegenslag kunnen opgroeiende kinderen iets opsteken, of het nu gaat om een nederlaag op het sportveld, een tegenvallend schoolresultaat of ruzie met vriendjes. “Als ouders taken weghouden bij hun kind, ontnemen ze het de mogelijkheid om te leren”, zegt neuropsycholoog en hersenwetenschapper Jelle Jolles, auteur van Het tienerbrein. “Voor de ontwikkeling van kinderen en tieners is het essentieel dat ze veel ervaringen en kennis opdoen. Als een ouder de problemen oplost, kan de jongere de situatie niet zelf aanpassen. Hij kan die oplossingen niet in de hersenen opslaan en zich deze op een later moment dan ook niet herinneren.”
(7) Daarom is het volgens Jolles zo belangrijk dat kinderen de gelegenheid krijgen om een blauwtje te lopen, een beetje verdriet te hebben, een beetje pijn te hebben, een beetje eenzaam te zijn. “Ook negatieve ervaringen zorgen voor zelfinzicht, voor zelfregulatie1) en voor empathie2) met anderen. Het helpt ze om stevige volwassenen te worden. Doe je dat niet, dan kweek je óf angstige óf luie kinderen, die verwachten dat anderen dingen voor hen doen.”
(8) Volgens Marina van der Wal blijven kinderen die niet hebben geleerd tegenslag als leerproces te gebruiken, onbewust heel hard ‘mammie’ of ‘pappie’ roepen als het tegenzit. “Ik denk dat ze daardoor gevoeliger worden voor spanning.”
(9) Als kinderen leren om moeilijke situaties zelf op te lossen, levert dat een gevoel van vertrouwen in eigen kunnen op. “Controle kunnen nemen op grond van inzicht in jezelf is cruciaal om later stevig in je schoenen te staan”, zegt Jolles.
(10) Meer vrijlaten dus, die kinderen. Zelf de gelegenheid geven om foutjes te maken. Ouders zouden daarom hun focus moeten verleggen van het nú leuk en gezellig houden naar het zelfstandig maken van kinderen. “Op het moment dat je een baby in je armen houdt, moet je eigenlijk al het beeld voor ogen hebben van een 21-jarige adolescent die het huis uitgaat”, stelt Marina van der Wal radicaal. “Als ouder zou je steeds bezig moeten zijn met: ‘Wat zou dit kind op dit moment zelfstandig moeten kunnen?’ Maar we denken in onze cultuur tegenwoordig te veel in het hier-en-nu, en te weinig op de lange termijn.”
(11) Moeten ouders hun kinderen dan maar helemaal loslaten? Dat ook weer niet. Jolles vergelijkt het begeleiden van kinderen naar zelfstandigheid met hen leren lopen en fietsen. Eerst een loopwagentje geven, zijwieltjes monteren, handje vasthouden, zadel vasthouden en dan pas loslaten. Als kinderen ouder worden, neemt praten die sturende rol over.
(12) Volgens Jolles is feedback van ouders immens belangrijk voor kinderen, zeker voor tieners. Niet het soort gesprek waarin ouders de oplossingen voorschotelen, maar open vragen stellen over hoe het kind iets heeft aangepakt of wil gaan aanpakken. Bijvoorbeeld: ‘Lastige situatie, wat zijn jouw gedachten daar nou over?’ Of: ‘Wat maak je hieruit op?’
(13) Die feedback zorgt er volgens Jolles voor dat de tiener eerdere ervaringen kan bijslijpen. “En die kleine aanpassingen worden steeds in de hersenen opgeslagen in de vorm van veranderingen in complexe hersennetwerken, net als met fietsen vroeger. Daardoor blijven de ervaringen beschikbaar voor gebruik op een later moment. Ouders moeten de route van hun kinderen niet willen lopen, maar ze kunnen wel helpen de weg te wijzen.”
noot 1 zelfregulatie: het vermogen je emoties te regelen en je eigen gedrag te kunnen sturen
noot 2 empathie: inlevingsvermogen, medeleven
naar een tekst van Annemiek Leclaire, NRC, 15 december 2017
Vraag 11 1 punt
Hoe wordt de tekst ingeleid in alinea 1? Vooral door
Bekijk het antwoord
Antwoord: C
Vraag 17 1 punt
In alinea 7 zegt Jolles: “Doe je dat niet, dan kweek je óf angstige óf luie kinderen, die verwachten dat anderen dingen voor hen doen.” (regels 110-112)
Wat bedoelt Jolles met het vetgedrukte ‘dat’? Noteer je antwoord in de uitwerkbijlage.
Bekijk het antwoord
- Noemt wat Jolles met ‘dat’ bedoelt: kinderen een negatieve ervaring op laten doen / kinderen de gelegenheid geven om een blauwtje te lopen / een beetje verdriet te hebben / een beetje pijn te hebben / een beetje eenzaam te zijn. (1p)
Vraag 18 1 punt
Wat is het verband tussen alinea’s 6, 7 en 8 enerzijds en alinea 9 anderzijds? Alinea 9 geeft
Bekijk het antwoord
Antwoord: C
2021, tijdvak 2: Nooit meer in de rij voor de kassa?
Opgavetekst
Tekst 4 Nooit meer in de rij voor de kassa?
(1) Hatsiekidee, een kopje koffie van het huis. Bied studenten iets gratis aan en ze doen wat je van hen vraagt. Dat is de redenering van Erwin Binneveld, eigenaar van Spar University (supermarkt) in de Hogeschool Utrecht. Sinds woensdag wil Binneveld dat zijn klanten zelf hun boodschappen scannen én zelf afrekenen met hun mobiele telefoon. De studenten krijgen een kopje koffie en zijn sneller klaar, Spar bespaart kosten en, als de kassa’s ooit helemaal weg kunnen, vierkante meters.
(2) Met vallen en opstaan experimenteert een hele rij detailhandelaren, techneuten en financiële dienstverleners met oplossingen voor vermeende ongemakken in het dagelijkse betalingsverkeer. Het doel lijkt het overweldigende succes te evenaren van contactloos pinnen, dat sinds zijn introductie in 2013 gestaag contant geld verdringt als voornaamste betaalmiddel. Het laboratorium voor al die nieuwe betaalmethoden is de detailhandel en in het bijzonder de supermarkt.
(3) Zo kunnen klanten van veel vestigingen van Albert Heijn To Go al langer zelf hun boodschappen met de mobiele telefoon scannen. Toch eindigt die klus nu nog aan een (onbemande) kassa waar de klant de inhoud van zijn mandje met een pinpas moet afrekenen.
(4) Spar University, die zeven vestigingen heeft op Nederlandse universiteiten en hogescholen, gaat nu een stapje verder door de kassa helemaal uit het proces te verwijderen. Klanten betalen via de bekende betaalapp Tikkie. Wel moeten klanten daarna langs een scanner om de code te laten zien die ze bij het afrekenen op hun mobiel hebben ontvangen. Als straks steeds meer klanten overgaan op kassaloos betalen, dan ontstaan bij die scanner ongetwijfeld opnieuw wachtrijen.
(5) Vanaf de zomer zet Albert Heijn To Go de volgende stap: winkelen zonder enig betaalmoment. Tijdens het winkelen tikt de klant met zijn op naam gestelde ‘tap-to-go’-pas of met zijn mobiel tegen de prijskaartjes van de gekochte artikelen en loopt daarna doodleuk naar buiten. Tien minuten later schrijft Albert Heijn het geld van de betaalrekening af. Een Amsterdamse vestiging wordt de eerste, de andere 75 Albert Heijn To Go’s moeten in de maanden daarna volgen.
(6) Spar University-eigenaar Binneveld zegt dat het kassaloos betalen nu nog vooral op basis van vertrouwen gebeurt. Kwaadwillenden kunnen stiekem een extra croissantje in hun mandje doen en ermee naar buiten wandelen. Ook bij Albert Heijns tap-to-go kan iemand zonder al te veel moeite vijf flesjes water scannen en er zes in zijn mandje stoppen.
(7) Een woordvoerder van Albert Heijn redeneert andersom: “Onze To Go-vestigingen zitten vaak op stations of drukke knooppunten en daar heeft de klant haast. Wij gaan ervan uit dat we meer spullen verkopen door klanten echt tijdwinst te bieden: binnen 20 seconden naar binnen en weer naar buiten. De winst in klandizie weegt volgens ons zwaarder dan de mogelijkheid dat er eens wat misgaat.”
(8) De inmiddels bekende zelfscankassa’s blijven voorlopig nog bestaan. “Maar”, zegt Albert Heijn To Go-directeur Jan-Willem Dockheer, “als straks in een bepaald filiaal niemand meer bij de zelfscankassa’s staat, omdat tap-to-go zo ontzettend goed werkt, kan ik me voorstellen dat we die weghalen. Een servicebalie blijft er altijd.”
(9) Betalen via een app is handig, maar een complete betaalrevolutie is het nog niet. De vraag is immers of het afrekenen het belangrijkste knelpunt is. Een krentenbol met je mobiel scannen en al lopend afrekenen is reuzemakkelijk. Maar wie op zaterdag met een kind aan de hand zijn winkelwagentje vollaadt met gezinsboodschappen, te midden van driehonderd andere klanten, heeft wel licht geen zin om ieder pakje boter zelf te scannen. Dat kan een kassamedewerker veel sneller. Op dit moment zijn de kassaloze betaalmethoden vooral een aanvulling op het pinnen, geen vervanging daarvan.
(10) De kassaloze toekomstdroom komt, zoals vaker, uit de Amerikaanse techindustrie. In Seattle opende in januari de eerste Amazon Go. Daar haalt de klant bij binnenkomst één keer zijn telefoon langs een paaltje, daarna is er geen contact-, scan- of betaalmoment meer. De klant pakt wat hij nodig heeft en vertrekt. Even later stuurt Amazon een bon en incasseert het verschuldigde bedrag van de betaalrekening of creditcard die bij het bedrijf bekend is.
(11) Prachtig, maar peperduur. Techgigant Amazon krijgt dit kunststukje voor elkaar, doordat de winkel in Seattle tjokvol zit met camera’s, gewichtssensoren en andere observatietechnologie. Geavanceerde computers, die patronen en personen herkennen, verwerken al die informatie tot een factuur en een automatische incasso. Dat is een leuke stunt van Amazon, maar het kost een vermogen. Knappe supermarktmanager die dat winstgevend weet te maken.
(12) Bovendien: eerst maar eens kijken hoe de Spar University-app het doet. Op de Utrechtse Hogeschool pakt een studente woensdag rond het middaguur haar mobiel, scant een flesje vitaminewater, en ... helemaal niets. Fronsend buigt een driental medewerkers van Spar University zich over haar iPhone, die het flesje wel scant, maar niet in rekening brengt. “Dat is gek. Zojuist deed hij het nog”, zegt een medewerker, terwijl een van de app-ontwikkelaars direct verdwijnt om het systeem zo snel mogelijk te repareren.
(13) In de lunchpauze, als de logopedie- en verpleegkundestudenten samendrommen voor pistoletjes en salades, is het nog wachten op een functionele update van de Spar University-app. Ondertussen klinkt weer het vertrouwde geluid van de zelfscankassa: ‘biep, biep, biep’ en pinnen maar.
naar een tekst van Remco Andersen, de Volkskrant, 5 april 2018
Vraag 26 1 punt
Hoe wordt de tekst ingeleid in alinea 1?
Bekijk het antwoord
Antwoord: A
Vraag 35 1 punt
Hoe wordt de tekst in alinea’s 12 en 13 afgesloten?
Bekijk het antwoord
Antwoord: D
2021, tijdvak 3: Durf te roddelen!
Opgavetekst
Tekst 1 Durf te roddelen!
(1) Roddelen over een collega. Gemeen, vindt de een. Begrijpelijk, zegt Rinus Feddes. Hij promoveert vandaag op een pleidooi1) voor het doorbreken van het taboe op roddelen.
(2) In een bejaardentehuis wordt veel geroddeld, bijvoorbeeld over smakkende medebewoners. Personeel probeert dat geklets aan banden te leggen, om degenen over wie het gaat te beschermen. Maar het is nuttig om jezelf af te vragen waarom er wordt geroddeld. De roddelende ouderen in het verpleeghuis zijn voorbeelden uit het dagelijks leven die Rinus Feddes (69) gebruikt om zijn punt te illustreren. Hij legt het met overtuiging uit, met de twinkeling van de enthousiaste onderzoeker in zijn ogen. “Niet meer fatsoenlijk kunnen eten is iets wat alle ouderen op een gegeven moment overkomt. Dat weten ze zelf ook. Het roddelen en buitensluiten van de smakkenden is voor hen een manier om te kunnen zeggen: wij hebben nog waardigheid.”
(3) We mogen best wat vaker vanuit het perspectief van de roddelaar denken, stelt Feddes. Iedereen roddelt nu eenmaal. Ook Feddes zelf. En er is ook vaak genoeg óver hem geroddeld. Bijvoorbeeld over de vraag of hij dat onderzoek ooit af zou krijgen. Twaalf jaar heeft hij eraan gewerkt. Aan de Hogeschool in Rotterdam waar hij lesgeeft, ontwikkelde hij meerdere vakken over roddelen en informele communicatie. Door de jaren heen vroeg Feddes aan honderden studenten om hun beste roddelverhalen met hem te delen voor zijn proefschrift. De verhalen hielpen hem een heel eigen visie op roddelen te formuleren.
(4) “Als ik studenten vertel dat ik geloof in constructief roddelen, zijn ze meestal eerst verontwaardigd. Roddelen koppelen ze aan iets negatiefs. Maar ik maak een duidelijk onderscheid tussen roddelen en pesten. Pesten is gericht op het bewust kwaad doen van de ander, terwijl roddelen meer gericht is op het in vertrouwen uiten van je onderbuikgevoelens2). Emotioneel ontladen wordt dat in de roddelliteratuur genoemd.”
(5) “Maar ook het aangaan van sociale binding is een belangrijke functie van roddelen. Ik vroeg de studenten hun roddels te clusteren, bijvoorbeeld op basis van wie er over wie roddelt. Dan bleek altijd dat bepaalde groepen over andere groepen roddelen. Bijvoorbeeld de ene kant van een familie over de andere kant of de jongeren over de ouderen. Roddelen blijkt dus een bindmiddel.”
(6) Vocaal vlooien noemt Feddes het ook graag, want ook apen doen niet anders. “Apen besteden een kwart van hun tijd aan het vlooien van elkaar. Dat komt echt niet alleen omdat ze zoveel jeuk hebben. Als twee apen elkaar vlooien, laten ze aan anderen in de groep zien: wij hebben een bondje. Bij mensen gaat dat net zo. Als je een roddel aan iemand vertelt, kom je vaak dicht bij iemand of je fluistert zelfs in iemands oor. Je deelt je verhaal alleen met diegene. Bij wie je wilt horen, bepaalt dus ook met wie je roddelt.”
(7) “Zo ontstaan sociale betrekkingen tussen mensen, buiten de officiële verhoudingen om. Die informele verhoudingen zijn belangrijk,” vindt Feddes, “want je kunt nu eenmaal niet altijd alles recht in iemands gezicht zeggen. Als jij vindt dat je baas zijn vrouw hufterig behandelt, zul je hem dat niet snel zeggen, omdat hij een machtspositie heeft ten opzichte van jou. Dus dan vertel je het aan een collega, want je moet toch ergens heen met je gevoel.”
(8) “Hoe belangrijk roddelen ook is voor het uiten van onze onderbuikgevoelens of het opbouwen van een sociaal netwerk, vanuit de meeste levensovertuigingen wordt praten achter iemands rug om toch echt gezien als iets kwaadwilligs. Je kunt er een ander immers pijn mee doen. Juist daarom is het zo belangrijk om het taboe op roddelen te doorbreken”, zegt Feddes. “Natuurlijk zijn er situaties dat roddelen wel degelijk narigheid oplevert. Maar roddelen verbieden maakt nog niet dat de onderbuikgevoelens die eraan ten grondslag kunnen liggen, zomaar verdwijnen. Denk dus na: waarom roddel ik? En wat zegt dat over mijn behoeftes?”
(9) Hoezeer hij er ook achterstaat, spannend vindt Feddes het wel om naar buiten te treden met zijn pleidooi. Hij weet dat er kritiek op komt. Maar kritiek geven en ontvangen is ook een van de dingen die volgens hem leerzaam zijn aan roddelen. “Door met je onderbuikgevoelens naar buiten te treden, kun je jouw mening toetsen aan die van de ander. Als je je vrouw vertelt dat je de buurman zo’n harde stem vindt hebben, zegt zij misschien wel dat je je aanstelt. Je kunt leren van die tegenspraak, het kan je helpen je eigen grenzen te stellen en te bepalen wat jij belangrijk vindt. Maar dan moet je wel het lef hebben om ermee naar buiten te treden.”
noot 1 pleidooi: betoog om anderen te overtuigen van een standpunt
noot 2 onderbuikgevoelens: niet precies te omschrijven negatieve gevoelens bij een persoon of situatie
naar een artikel van Anne Wijn, Trouw, 8 mei 2018
Vraag 1 1 punt
Op welke drie manieren wordt deze tekst in alinea’s 1 en 2 ingeleid? Noteer de nummers van deze manieren in de uitwerkbijlage.
1 door alvast een conclusie over het onderwerp te trekken
2 door de aanleiding voor het schrijven over dit onderwerp weer te geven
3 door een probleem bij het onderwerp te benoemen
4 door een samenvatting van de tekst te geven
5 door een voorbeeld bij het onderwerp te geven
6 door een vraag over het onderwerp te stellen
Bekijk het antwoord
- Noemt de nummers 2, 3 en 5: 2 door de aanleiding voor het schrijven over dit onderwerp weer te geven; 3 door een probleem bij het onderwerp te benoemen; 5 door een voorbeeld bij het onderwerp te geven. (1p)
Alle drie de manieren moeten genoemd zijn voor toekenning van het scorepunt. Wanneer de kandidaat de bijbehorende tekst bij de manier uitschrijft in plaats van alleen het nummer, dan geldt dit ook als een juist antwoord.
Vraag 4 1 punt
Welk verband is er vooral tussen alinea 5 en alinea 6?
Bekijk het antwoord
Antwoord: B
Vraag 5 1 punt
Welke functie heeft alinea 7? Alinea 7 geeft een
Bekijk het antwoord
Antwoord: D
Vraag 9 1 punt
Alinea 9 vormt het slot van deze tekst. Wat gebeurt er vooral in deze alinea?
Bekijk het antwoord
Antwoord: D
2021, tijdvak 3: Mobiel dieet
Opgavetekst
Tekst 2 Mobiel dieet
(1) De zenuwen als je batterij aan het einde van een werkdag bijna leeg is. De onrust vanwege het permanente bereikbaar zijn voor de baas. De constante sociale druk van likes en retweets. Hoe handig de smartphone ook is, hij bezorgt ons op allerlei manieren stress. ’s Avonds op de bank zijn we vaker bezig met werkmailtjes of sociale media dan met goede gesprekken met een geliefde. Ook de wetenschap legt steeds duidelijker het verband tussen smartphones en stress.
(2) Maar hoe kom je op een slimme manier van die smartphonestress af? Veel mensen proberen hun smartphone te ontvluchten door hem op gezette tijden helemaal weg te leggen. Smartphoneloze vakanties beginnen inmiddels een hele industrie te worden. Er zijn allerlei tropische vakantieoorden die aanbieden om je mobieltje voor je in een kluis te bewaren. In het Duitse Zwarte Woud is zelfs een hotel dat kamers heeft voorzien van grafietbehang dat alle mobiele signalen blokkeert.
(3) Ook thuis kun je jezelf op steeds geavanceerdere manieren tegen de smartphone beschermen. Er komen allerlei apps en gadgets uit die toegang tot apps en telefoon blokkeren. Internetwinkels als Amazon en Bol.com bieden een hele selectie van doosjes en hoesjes die werken als een zogeheten kooi van Faraday: er komt geen signaaltje doorheen. Er zijn varianten met tijdsloten, zodat mensen zichzelf letterlijk kunnen afsluiten van de smartphone.
(4) Maar is dat wel de slimste manier om te minderen? De veelgebruikte term ‘digital detox1)’ wekt de indruk dat de smartphone een gif is, iets waarbij je zo ver mogelijk uit de buurt moet blijven. Terwijl dat ding toch ook best wel handig kan zijn. Er moet toch een middenweg te vinden zijn? Want hoe realistisch is het om je helemaal te onttrekken aan de smartphonesamenleving?
(5) Een alternatieve methode is die van de Australische psychologe Jocelyn Brewer, van de Universiteit van Sydney. Brewer zet zich af tegen die kunstmatige tweedeling tussen ‘helemaal online zijn’ of ‘helemaal offline gaan’. Zij is tegen het idee van een digitale detox en vindt dat mensen zich in plaats daarvan op ‘digital nutrition’ moeten richten: digitale voedzaamheid. Je hoeft helemaal niet te stoppen of grafietbehang te nemen om jezelf te beschermen tegen de kwalijke invloed van de smartphone. Wel moet je je veel bewuster worden van hoe vaak je op dat ding zit en wat je er precies op uitspookt.
(6) Het idee van Brewer is gebaseerd op het idee van een uitgebalanceerd, gezond dieet. Net als bij voeding kun je ook bij je smartphone een onderscheid maken tussen ‘junkfood’ en ‘vitamines’, aldus de psychologe. Of neem zoiets als suiker: we zouden niet zonder kunnen, maar je moet ook niet de hele dag door chocola eten.
(7) Brewer heeft met haar onderzoek drie zaken vastgesteld die nodig zijn om digitaal voedzaam bezig te zijn: mindful (je bewust zijn van je smartphonegebruik), meaningful (telkens duidelijk maken waarom je je smartphone pakt, wat je ermee wilt) en moderate (matig je gebruik zodat de smartphone niet de hoofdrol speelt in je leven). Dat klinkt misschien wat vaag, maar het is behoorlijk goed toe te passen.
(8) Om wat meer mindful (de eerste m) te worden wat betreft je smartphonegebruik, kun je bijvoorbeeld de app Moment installeren. Daarmee kun je bijhouden hoeveel tijd je per dag op je smartphone zit en in welke apps dan precies. Daardoor denk je vaker na over de vraag waarom je je telefoon erbij pakt (de m van meaningful). Wil je even zonder na te denken door je Facebooktijdlijn scrollen? Prima, als je je er maar bewust van bent dat je daar zin in hebt en het niet doet uit verveling of automatisme.
(9) Als je na de eerste twee m’s vaststelt dat je eigenlijk te vaak en te nutteloos op je smartphone zit, kun je denken aan de derde: moderate. Dan kun je bijvoorbeeld heel bewust het aantal afleidende push-berichten beperken door die allemaal uit te zetten. Net als de blauwe vinkjes met ontvangstbevestigingen van WhatsApp, die zorgen voor sociale druk om snel te reageren. Ook kun je besluiten je werkmail niet toe te voegen aan je mail-app, zodat je alleen ziet of je mail hebt als je bewust naar je werkmail gaat. Verder kun je de apps van de meeste sociale media van je telefoon verwijderen. Inloggen via de browser-app kan dan natuurlijk nog wel, maar dan is er in elk geval altijd een extra stap, waardoor je jezelf afvraagt wat je eigenlijk wilde doen op Facebook. Heb je daar geen goed antwoord op, dan leg je je telefoon weer weg.
(10) Ook met de drie m’s van Brewer blijft het waarschijnlijk lastig om altijd even gedisciplineerd te blijven en echt de rust te krijgen die je zou willen. Verleiding en gemakzucht liggen altijd op de loer. Wat dat betreft is een digitaal dieet niet heel anders dan ieder ander dieet.
noot 1 detox: ontgifting
naar een artikel van Wouter van Noort, Psychologie Magazine, 22 maart 2018
Vraag 12 1 punt
Een tekst kan op verschillende manieren worden ingeleid, bijvoorbeeld door
1 de aanleiding voor het schrijven van de tekst te noemen
2 een samenvatting van de tekst te geven
3 het centrale probleem van de tekst te benoemen
4 voorbeelden te geven bij het onderwerp van de tekst
Welke twee manieren gebruikt de schrijver in alinea 1 om de tekst in te leiden? Noteer de juiste nummers in de uitwerkbijlage.
Bekijk het antwoord
- Noemt de nummers 3 en 4: 3 door het centrale probleem van de tekst te benoemen; 4 door voorbeelden te geven bij het onderwerp van de tekst. (1p)
De kandidaat moet beide correcte nummers noemen voor toekenning van het scorepunt. Als de kandidaat de zinnen uitschrijft bij de bijbehorende nummers, dan geldt dit als een correct antwoord.
Vraag 13 1 punt
Welk verband is er tussen alinea 2 en alinea 3?
Bekijk het antwoord
Antwoord: C
Vraag 15 1 punt
Wat is de functie van alinea 4? Alinea 4
Bekijk het antwoord
Antwoord: A
Vraag 17 1 punt
Welk tussenkopje past het best boven alinea’s 5 en 6?
Bekijk het antwoord
Antwoord: B
Vraag 19 1 punt
Wat doet de schrijver in alinea 10? Hij geeft
Bekijk het antwoord
Antwoord: B
2021, tijdvak 3: Hyperactief en tegelijk doodmoe
Opgavetekst
Tekst 4 Hyperactief en tegelijk doodmoe
(1) “Bij regelmatig gebruik kan een verslaving aan cafeïne optreden”, staat op de website van Youz over energiedranken. Youz is onderdeel van Antez, een Rotterdamse instelling voor geestelijke gezondheidszorg (GGZ), en helpt jongeren met een verslaving. Energiedrankjes staan hier in hetzelfde rijtje als alcohol, cannabis en gamen. Bij dit rijtje staat een verontrustend lijstje risico’s en gevolgen voor de gezondheid, zoals concentratieproblemen, vermoeidheid, lichte depressie en vitamine B-tekort. De GGZ-instelling ziet pepdrankjes dus als verslavende middelen. Ze zitten in blikjes of shotjes, ze bevatten cafeïne, taurine1) en suiker en ze beloven dat ze je ‘vleugels geven’. Maar is energiedrank echt verslavend, zoals wiet of drank?
(2) Woordvoerder Koen Burgerhout van Youz begint met een relativering. “We krijgen die jongeren heel incidenteel binnen. Een handjevol in de afgelopen twee jaar”, zegt hij. “Maar bij dat handjevol, dat soms wel tien halveliterblikken pepdrank per dag wegklokte, waren de problemen wel fors. Door langdurig excessief gebruik zijn die jongeren ernstig ontregeld. Ze waren hyperactief en tegelijkertijd doodmoe door slaapgebrek, met als gevolg schooluitval en problematische thuissituaties. Hun ouders wisten op enig moment ook niet meer wat ze ermee moesten. Het verband met de stevige inname van energiedrank legden ze thuis niet direct. Dat gebeurde pas toen de problemen te groot werden en de jongeren of hun ouders hulp zochten.
(3) Ulco Schuurmans, jeugdarts bij GGD Hart voor Brabant, herinnert zich twee jongens die waren opgepakt en in de cel zaten. “De ene dronk een kratje energiedrank per dag en hij vroeg of hij die op cel ook kon krijgen, anders zou hij hartritmestoornissen krijgen”, vertelt Schuurmans. Het is hem misschien zo goed bijgebleven, omdat hij het maar zelden ziet: jongeren die zo veel ‘pepsap’ drinken dat ze ziek worden als ze het niet krijgen.
(4) Burgerhout geeft uitleg: “Die incidentele gevallen worden bij Youz op een vergelijkbare manier behandeld als een alcohol- of cannabisverslaving: detox en stabilisatie in jargon. Dus eerst stoppen en ontgiften – met milde afkickklachten als hoofdpijn en onrust tot gevolg – en soms hulp van medicijnen. En daarna in balans zien te komen zonder ‘middelen’, je leefstijl veranderen en de oorzaken van je verslaving achterhalen.”
(5) Als je niet zonder iets kunt, zou je dat een verslaving kunnen noemen. Maakt dat energiedrank tot een verslavend middel? “Mensen zeggen dat ze verslaafd zijn aan chocola, aan tv-series, aan kopen. Ja, op die manier kun je ook verslaafd zijn aan de energiedrankjes”, zegt voedingswetenschapper Martijn Katan. Hij is bepaald geen aanhanger van de frisdrankindustrie. Katan toonde namelijk eerder het verband aan tussen frisdrank en obesitas, maar bij de vermeende gevaren van energiedrankjes plaatst hij wel kanttekeningen. “Soms zijn er berichten over mensen die een hartstilstand kregen van energiedrankjes, maar dat is dan meestal in Amerika, waar je van die shotjes met enorme doses cafeïne hebt. Eén blikje Red Bull staat gelijk aan een kop slappe koffie. Om je daar een vergiftiging aan te drinken, moet je met een krat op de wc gaan zitten en achter elkaar doordrinken.”
(6) Ook over de onthoudingsverschijnselen maakt Katan zich niet al te veel zorgen. “Wanneer je gewend bent veel koffie te drinken, kun je barstende koppijn krijgen als je ermee stopt. Dat geldt net zo voor energiedrank als je die ineens laat staan. Maar de afkickverschijnselen zijn niet zo ernstig. Als je energiedrank afpakt, hoef je echt niet 112 te bellen.”
(7) Ook jeugdarts Schuurmans vindt verslaving niet het goede woord voor een stevige dagelijks inname van energiedrankjes – al is het niet zonder risico’s. “Obesitas is risico nummer één van drankjes met zo veel suiker. En als je deze drinkt om de manco’s in je eigen functioneren te dichten, is dat ook niet goed. Die oppeppertjes putten je alleen maar uit, met als gevolg dat je er nog eentje neemt, en zo maar door. En uiteindelijk raakt ook je dag-nachtritme verstoord”, zegt Schuurmans. Maar is het schadelijk? “Hartproblemen of andere fysieke klachten zie ik in de praktijk niet.”
(8) Verslavend durft ook Jitse van Dijk, sociaal-medisch onderzoeker in Groningen, energiedrankjes nog niet te noemen. “Maar het gedrag zit er wel tegenaan.” Na onderzoek onder bijna 9.000 Slowaakse tieners stelde hij het volgende vast: er is een samenhang tussen de consumptie van energiedrank, computergebruik en verminderde schoolprestaties. De jongeren uit het onderzoek die energiedrankjes dronken, hadden meer gezondheids-, gedrags- en schoolproblemen dan jongeren die deze drankjes niet dronken.
(9) Van Dijk: “Wie veel achter de computer zit, doet dat tot diep in de nacht, wordt dan slaperig, neemt een energiedrankje en gaat weer door. En de volgende dag op school heb je het weer nodig om bij de les te blijven. Het gewenste effect wordt niet bereikt, maar dat gevoel heb je dan wel.” Of zoals Schuurmans zegt: “Die drankjes horen bij het hele gedrag. Het zijn vaak jongeren met meerdere problemen, die energiedrankjes gebruiken.”
(10) Voor jongeren die bij Youz komen, maakt het niet uit of energiedrank aan de definitie van verslavend voldoet. Burgerhout: “Zij zijn door excessief gebruik in de problemen gekomen en hebben hulp nodig. Daarom benoemen en behandelen we het als een verslaving. Het gaat erom dat je leert omgaan met het leven zonder middelen.”
noot 1 taurine: een stof die opwekkend werkt en vermoeidheid onderdrukt
naar een artikel van Martine Kamsma, NRC, 23 mei 2017
Vraag 25 1 punt
Op welke manier wordt de tekst in alinea 1 ingeleid?
Bekijk het antwoord
Antwoord: B
Vraag 27 1 punt
Wat is het verband tussen alinea 2 en alinea 3? Alinea 3 geeft
Bekijk het antwoord
Antwoord: D
2021, tijdvak 3: RIVM: 19.000 jongeren lopen risico door energiedrank
Opgavetekst
Tekstfragment RIVM: 19.000 jongeren lopen risico door energiedrank
(1) Een relatief kleine groep jongeren loopt een risico op gezondheidsklachten als gevolg van overmatig gebruik van energiedrank. Het gaat om zo’n 19.000 mensen van dertien tot achttien jaar oud, die drie of meer blikjes per dag nuttigen. Staatssecretaris Paul Blokhuis wil dat er maatregelen genomen worden.
(2) Energiedrankjes bevatten onder andere suikers en cafeïne. Blokhuis kondigde eerder een onderzoek aan naar de gecombineerde effecten van suikers en cafeïne, nadat de Nederlandse Vereniging voor Kindergeneeskunde opriep tot een algeheel verbod op energiedrank voor kinderen. In dat onderzoek concludeert het Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu (RIVM) nu dat gezondheidseffecten als gevolg van acute blootstelling aan bepaalde stoffen “niet kunnen worden uitgesloten”. Alleen al door de grote hoeveelheden suikers die de drankjes bevatten, ontstaan gezondheidsrisico’s.
(3) Een belangrijke kanttekening die de onderzoekers maken, is dat regelmatige consumptie van maximaal één blikje per dag geen problemen geeft, maar dat het eenmalig drinken van een grote hoeveelheid (drie blikjes of meer) risicovol is.
(4) Wel merken de onderzoekers op dat de jongeren die veel energiedrank drinken, in het algemeen een ongezonder leefpatroon kennen. Ze roken meer en drinken meer alcohol dan jongeren die minder energiedrank drinken.
naar een deel van een artikel van Jorg Leijten, NRC, 6 juli 2018
Vraag 34 1 punt
Wat is het verband tussen alinea 2 en alinea 3 in het tekstfragment?
Bekijk het antwoord
Antwoord: C
2019, tijdvak 1: Tekst 1
Opgavetekst
Tekst 1 Advies: laat kind met zakmes spelen
(1) “Niet rennen, Daantje! Niet rennen!” In de speeltuin in het Utrechtse Máximapark krijgt een moeder haar zoontje van zes niet mee naar huis. Op zijn sokken rent hij terug naar het speeltoestel, maar onderweg struikelt hij en barst in huilen uit. “Ik zei toch, niet rennen!”
(2) Veel ouders zijn van nature voorzichtig, maar als je als ouder te vaak ‘pas op’ roept, leert een kind niet om zelf op te letten. Dat is de boodschap van VeiligheidNL, het expertisecentrum dat vrijdag een campagne lanceerde om risicovol spelen van kinderen te bevorderen. Ga risico’s niet uit de weg, geeft het instituut aan. Laat je kind een keer een fikkie stoken, met een zakmes spelen of van een berg af fietsen.
(3) Mariette, de moeder van Daantje, die niet met haar achternaam in de krant wil, kan zich niet vinden in het advies. “Ik verlies Daantje niet snel uit het oog, maar heel beschermend ben ik volgens mij ook niet. Als moeder weet je gewoon wat het beste voor je kinderen is. En dat is niet kinderen in bomen laten klimmen en met een zakmes laten spelen”, zegt ze terwijl ze haar zoontje troost en het zand van zijn broek afklopt. En weg is ie weer.
(4) Dat juist een organisatie die we kennen van adviezen over meubelbeschermhoekjes, antislipmatjes en stopcontactbeveiliging het riskante spelen wil stimuleren, is enigszins verrassend. Het is toch geen 1 aprilgrap? “Nee hoor”, lacht Saskia Kloet van VeiligheidNL. “Een aantal van onze adviezen in het verleden ging misschien te ver. Wij zijn als organisatie de laatste jaren opgeschoven van vooral het beschermen van kinderen, naar het stimuleren van hun vaardigheden, zodat ze met risico’s om kunnen gaan.”
(5) Je hebt risico én je hebt gevaar. “Bij risico’s moet je je kinderen begeleiden, anders gaan ze het nooit leren. En voor gevaar moet je ze behoeden”, aldus Kloet. VeiligheidNL komt nu met de campagne omdat het voorjaar is aangebroken en er weer meer buiten gespeeld gaat worden.
(6) VeiligheidNL heeft de laatste jaren meerdere adviezen aangepast, ingetrokken of afgezwakt. “Zo zeiden we eerst: niet steppen en skaten bij nat weer. Dat advies is geschrapt. En meerdere kinderen op een trampoline raden we ook niet langer af. Let alleen op als er kleintjes bij zijn”, aldus Kloet.
(7) Internationaal wetenschappelijk onderzoek toont aan dat riskant spelen goed is voor de ontwikkeling van kinderen. Daardoor leren ze risico’s inschatten, worden ze zelfredzaam en bouwen ze zelfvertrouwen op.
(8) De meeste ouders die vrijdag in de Bosspeeltuin aanwezig zijn, laten de kinderen spelen zonder zich er al te veel mee te bemoeien. “Dat doe ik thuis ook niet”, zegt Marijn Hoogland, terwijl haar dochter Puck (5) omhoog klautert en op haar schouders gaat zitten. Even verderop rent haar zoon Giel (7) met vriendje Sep (6) tussen de speeltoestellen door. Giel vertelt dat hij heel erg van buiten spelen houdt. Wat hij het liefst doet? “Klimmen! En hutten bouwen! En op de surfplank in het water! Van mama mag hij alles doen wat hij wil”, zegt hij, terwijl hij vragend zijn moeder aankijkt.
(9) “Voor die surfplank is het nu nog te koud”, zegt Hoogland, die met haar gezin langs een waterweg woont. Normaal heeft ze geen omkijken naar de kinderen. Ook niet als ze langs het water spelen. “Ze hebben hun zwemdiploma’s, dus waarom niet? En ze vallen soms tijdens het spelen, maar dat hoort erbij. Als het echt fout gaat, dan weten ze me wel te vinden.” Ze vindt het veel belangrijker dat haar kinderen veel buiten spelen en dingen leren. “Anders zitten ze maar op de iPad.”
(10) “Risico’s vermijden is schadelijk en pech hoort erbij”, zegt ook Ira Helsloot, bijzonder hoogleraar Besturen van Veiligheid aan de Radboud Universiteit. “Je kunt uit een boom vallen en zelfs om het leven komen. Dat is natuurlijk dramatisch. Maar je kunt niet zeggen dat je nooit meer in een boom mag klimmen.”
(11) Hij noemt het onvermijdelijk dat organisaties voor veiligheid tot de conclusie komen dat het negatieve effect van al die veiligheidsmaatregelen groter is dan de positieve effecten. “De gemiddelde Nederlander is al zover. Nu politici nog.” Hij neemt het recente treinongeval bij Harlingen als voorbeeld. “Na zo’n ongeluk wordt meteen opgeroepen om halfbewaakte spoorwegovergangen aan te pakken. Dan ben je een klein risico aan het oplossen met een grote berg geld. Dat moet je niet willen.”
(12) Bij het restaurant tegenover de speelplaats trakteren opa Ben en oma Els Bottram hun kleinkinderen Mees (5) en Jip (3) op limonade. Die drinken ze zo snel mogelijk op om weer te kunnen spelen. Vooral Mees houdt van buiten spelen, hij vindt klimmen in de touwen het leukst. “Dat vond ik vroeger ook fantastisch”, zegt opa Ben. Hij groeide op een boerderij op en klom in bomen om ekster-eieren te stelen. “Dat mag nu ook niet meer”, zegt hij met een glimlach.
(13) Oma Els vult hem aan: “Het is drukker geworden overal. Bijna niemand groeit meer op met veel natuur om zich heen. Daardoor is het gevaarlijker geworden.” Opa Ben knikt. “En niemand heeft een boom in zijn tuin staan, laat staan een goede klimboom.” Of ze hun kleinkind nu zomaar buiten zouden laten klimmen? Na wat twijfel zeggen ze allebei: “Nee.”
(14) Hun dochter Saartje – die naast hen zit – mocht dat vroeger wel. Al mocht zij ook al minder dan haar ouders. “Ik weet dat veel ouders te beschermend zijn geworden.”
naar een artikel van Bas Tooms en Marije Willems, NRC Handelsblad, 1 april 2017
Vraag 1 1 punt
Een tekst kan op verschillende manieren ingeleid worden, bijvoorbeeld door
1 de aanleiding voor het schrijven van de tekst weer te geven
2 de nieuwste inzichten uit recent onderzoek te noemen
3 een deskundig persoon het onderwerp te laten introduceren
4 een voorbeeld bij het onderwerp van de tekst te geven
5 een waarschuwing vooraf te geven
Wat zijn de twee belangrijkste manieren die gebruikt worden in alinea 1 en 2?
Bekijk het antwoord
- Noemt manier 1 en manier 4 uit de opsomming. (1p)
Vraag 2 1 punt
In alinea 2 wordt gesproken over het expertisecentrum VeiligheidNL.
Met welke twee andere zelfstandige naamwoorden wordt er in alinea 2 tot en met 4 ook naar dit expertisecentrum verwezen?
Noteer de twee zelfstandige naamwoorden.
Bekijk het antwoord
- Noemt de twee zelfstandige naamwoorden: (het) instituut en (de) organisatie. (1p)
Beide zelfstandige naamwoorden moeten genoemd zijn voor toekenning van het scorepunt.
Vraag 5 1 punt
“Zo zeiden we eerst: niet steppen en skaten bij nat weer.” (regels 60-62)
Welk verband wordt er vooral aangegeven met het woordje ‘Zo’?
‘Zo’
Bekijk het antwoord
Antwoord: B
Vraag 8 1 punt
De alinea’s 12 tot en met 14 vormen het slot van deze tekst.
Wat is de belangrijkste functie van het slot?
Het slot geeft een
Bekijk het antwoord
Antwoord: C
2019, tijdvak 1: Tekst 4
Opgavetekst
Tekst 4 Scholen worstelen nog met schermpjes in de klas
(1) De gezichten in de klas van biologiedocent Steven Geurts in Heeswijk-Dinther waren vaak naar beneden gericht, op schermpjes. “Hoe interessant mijn les ook is, ik win het gewoon niet van zo’n apparaatje”, zegt Geurts, die kon blijven waarschuwen en innemen – zijn record is vijftien telefoons in één les.
(2) Hij was het zat ‘politieagentje te moeten spelen’. Daarom kocht hij vorig schooljaar een telefoontas: een soort schoenenzak met dertig genummerde vakjes waar leerlingen tijdens de les hun telefoon in doen.
(3) “Het bevalt fantastisch”, zegt Geurts. “Leerlingen zijn actiever en hebben meer aandacht voor de les.” Dat valt ze zelf ook op. In een opstel voor het vak Nederlands over de telefoontas schreef een leerling dat nu vaker vragen worden gesteld die met het onderwerp van de les te maken hebben. De interesse in het vak lijkt gestegen te zijn.
(4) De meeste leerkrachten staan telefoons in de klas toe, blijkt uit peilingen. Ook gebruiken steeds meer scholen tablets en laptops voor hun onderwijs. Dat leerlingen daar ook andere dingen op doen dan leren, plaatst leraren voor dilemma’s. “Veel leerlingen zijn totaal geobsedeerd door hun telefoon”, zegt geschiedenisdocent Vincent Fiddelaar die lesgeeft op ROC’s in Zaandam en Amstelveen. Hij vindt dat scholen strenger tegen telefoons in de klas moeten optreden.
(5) Leerling Rixte (14) uit Rotterdam: “Vooral in het eerste leerjaar was de halve klas met iets anders bezig. Eén dubbelklik op de iPad en je zit op Snapchat of Instagram en als de docent langsloopt, ben je daar in één dubbelklik ook weer weg.”
(6) “Dat kinderen van nu beter kunnen multitasken, zoals weleens gedacht wordt, is een illusie”, zegt Paul Kirschner, hoogleraar onderwijspsychologie aan de Open Universiteit. “Tal van onderzoeken tonen aan dat het voor de mens onmogelijk is twee informatieverwerkende processen tegelijkertijd uit te voeren, zonder verlies van snelheid en nauwkeurigheid.”
(7) Zo hadden studenten die tijdens het leren af en toe een Facebookbericht ontvingen, bijna twee keer zo veel tijd nodig om een tekst te leren. En studenten die zich tijdens het leren door sociale media lieten storen, scoorden 1 tot 1,5 punt lager, bleek uit onderzoek van Kirschner zelf. Studenten die zichzelf veel smartphonepauzes gunnen, blijken bovendien niet bereid de benodigde extra tijd in het leren te steken.
(8) Als je twee activiteiten waarbij je moet denken tegelijkertijd doet, neem je minder waar. Dat is onder meer onderzocht door mensen in een simulator te laten rijden: met telefoon, zonder telefoon en onder invloed van alcohol. De bellende mensen veroorzaakten zelfs meer ongelukken dan de dronken mensen.
(9) Kirschner: “Beeld je maar in dat je in een vergadering zit en op je telefoon bezig bent. Dan hoor je even niet wat er gezegd wordt, terwijl je niet ineens doof bent geworden. Je kunt de betekenis van wat je leest en hoort niet tegelijkertijd verwerken.”
(10) “Mensen die veel multitasken, kunnen onbelangrijke prikkels op den duur minder goed negeren”, zegt hij. “Dat gaat waarschijnlijk op voor de huidige generatie beeldschermgebruikers. Zij kunnen zich minder goed concentreren.”
(11) Dat veel scholen een oplossing zoeken voor alle schermpjes in de klas, blijkt uit de populariteit van de telefoontas: in augustus vorig jaar op de markt gekomen en inmiddels hangt hij op zo’n 400 scholen in alle lokalen. Zo hangt geregeld voor 20.000 euro aan apparatuur aan de muur. Sommige scholen voerden samen met de tas een telefoonprotocol in met regels voor ‘bewust' gebruik.
(12) De telefoontas is een idee van Martijn en Nienke Baars, getrouwd en beiden docent in Apeldoorn. Ook zij zagen kinderen in de les steeds afgeleid worden. Tegelijkertijd zagen ze het nut van de mobiele telefoon in de klas: voor quizzen, opdrachten of om woordjes op te zoeken. De smartphone helemaal uit de klas weren, dachten ze, is de oplossing niet. Een middenweg is beter: het schermpje uit de broekzak, maar niet ver uit de buurt.
(13) “De meeste scholen kiezen een middenweg als het om technologie gaat”, zegt Kees van Domselaar, voorzitter van de iScholenGroep, een netwerk van tachtig middelbare scholen die ervaringen delen over informatietechnologie. Niet: leerlingen van 9 tot 5 naar een scherm laten turen, want dan vervang je de ene monocultuur door de andere. Maar: de digitalisering van de samenleving ook niet buiten de klas houden. “Het onderwijs moet geen museum worden”, zegt Van Domselaar. Iets als een iPadschool noemt hij een hype. “Technologie kan hoogstens een middel zijn. We hebben toch ook geen digibordscholen?”
(14) Ook Kirschner zegt dat ICT in het onderwijs goed kan zijn, maar het moet geen doel op zich zijn. “Er werd een tijd geroepen dat leerlingen uit het internettijdperk een soort homo zappiëns1) zouden zijn; digital natives2), die op een heel andere manier leren. Dat slaat nergens op. Onze schedels en hersenen zijn in 10.000 jaar niet zo veel veranderd.” Hij voegt eraan toe: “Kinderen van nu kunnen ook niet vanzelf met de computer werken, net zoals ze ook niet zomaar kunnen autorijden. Ze moeten dat eerst aanleren.”
(15) Omgaan met mobiele telefoons is ook iets dat je moet leren, vindt Van Domselaar. “Leerlingen moeten leren dat het sociaal onwenselijk is tijdens de les te whatsappen. Daarin ligt een taak voor docenten.” Over afleiding is hij nuchter. “Docenten die geen orde kunnen houden, kunnen dat ook niet met een iPad. Vroeger las ik bij bepaalde leraren ook hele jaargangen Donald Duck in de les.”
noot 1 homo zappiëns: een generatie kinderen en jongeren die opgroeit met beeldschermen en apparaten. Hierbij wisselen ze moeiteloos van het ene apparaat of beeldscherm naar het andere.
noot 2 digital natives: de generatie kinderen en jongeren die met digitale technologieën is opgegroeid
naar een artikel van Mirjam Remie, NRC, 3 september 2017
Vraag 16 1 punt
Hoe wordt de tekst ‘Scholen worstelen nog met schermpjes in de klas’ vooral ingeleid in alinea’s 1, 2 en 3 samen?
Bekijk het antwoord
Antwoord: B
Vraag 20 1 punt
Wat is het verband tussen alinea 7 en de laatste zin van alinea 6?
Bekijk het antwoord
Antwoord: D
2019, tijdvak 2: Opgeruimd staat netjes
Opgavetekst
Tekst 1 Opgeruimd staat netjes

(1) Een opgeruimd huis is een opgeruimd hoofd, zo luidt het cliché. De meeste opruimgoeroes en organisatiefanaten (ja ja, die bestaan) zweren bij de heilzame werking van een flinke poetsbeurt. Als je geen grip op je leven kunt krijgen, dan toch in elk geval wel op je huishouden. Jammer dat opruimen stomvervelend is. Vooral omdat het nooit, echt nooit, klaar is. Elke week dwarrelt er nieuw stof, zijn de handdoeken weer vies en ligt er opnieuw een stapel oude kranten klaar voor de papierbak. En als je dan toch een keer voortvarend en vol goede moed een opruimsessie begint, is dat gevoel meestal halverwege al weggeëbd. Gevolg: de spullen die je uit de kast had getrokken om ‘echt eens goed uit te zoeken’ liggen de daaropvolgende weken in de kamer, waardoor het huis rommeliger is dan voor de opruiming. Dat neemt niet weg dat het wel lekker is als het huis een keer aan kant is. Maakt opruimen echt gelukkig?
(2) In zelfhulpboeken wordt het verband tussen psychische gezondheid en opruimen makkelijk gelegd. Aanhangers van de populaire Japanse opruimgoeroe Marie Kondo beweren dat je met haar opruimmethode niet alleen van je spullen afkomt, maar ook meteen je verleden verwerkt en je leven voor altijd verandert. Er zijn wel een paar eisen. Zo mag je van Kondo bijvoorbeeld niet je sokken in elkaar draaien tot een bolletje (want dan worden ze moe) en je moet je spullen hardop bedanken voor het werk dat ze voor je doen. Dat zal niet iedereen geestelijk gezond vinden.
(3) Toch is het opruimen-is-goed-voor-je-verhaal niet helemaal uit de lucht gegrepen. Uit een studie aan Indiana University (VS) bleek dat mensen met schone, opgeruimde huizen gezonder waren dan mensen met rommelige huizen. De deelnemers (zo’n duizend mensen tussen de 49 en 65 jaar) met de schoonste en netste huizen waren niet alleen gezonder, maar ook het actiefst. Niet omdat ze in het dagelijks leven nou zo veel aan sport deden, maar omdat al dat schoonmaken en opruimen alleen al voor voldoende beweging zorgde.
(4) Van beweging weten we wel dat het goed voor je is. Zit de kracht van opruimen ’m daar dan in? Volgens huishoudcoach Els Jacobs speelt het bewegingsaspect zeker mee. Sinds 2006 helpt ze als professional organizer1) klanten hun huis (en hun leven) op orde te krijgen. Vrijwel elke keer ziet ze dat mensen ervan opknappen als de troep weggewerkt is. “Wetenschappelijk getoetst is dat niet, wel is het gebaseerd op tien jaar ervaring in het vak”, zegt Jacobs. “Juist het duffe afstoffen van een keukenkastje kan je helpen als je in de put zit. Je bent fysiek bezig, je kunt even je gedachten verzetten en je ligt in elk geval niet sip op de bank.” Wat volgens Jacobs ook belangrijk is: in een opgeruimde omgeving heb je meer zicht op wat je nog moet doen en krijg je ook meer gedaan. “Sommige mensen komen om in de spullen. Als ze dan iets nodig hebben, zijn ze eerst uren aan het zoeken. Dat schiet niet op. Ook vergeten ze rekeningen te betalen of facturen te versturen, omdat de post overal verspreid ligt. Dat zorgt voor stress.”
(5) Je kunt je natuurlijk wel afvragen wat op wat invloed heeft. Zorgt de rommel voor stress? Of ontstaat de rommel doordat je gestrest bent en geen puf hebt om op te ruimen?
(6) Beide zijn waar, denkt Jacobs. Die dozen oude studieboeken in de slaapkamer of de steeds groter groeiende stapel folders en tijdschriften onder de salontafel zijn volgens haar allemaal knipperlichten. En elke keer als je blik langs zo’n lampje komt, gaat het af. Je denkt dan: ach, verrek, daar moet ik nog iets mee doen. Jacobs: “Al die dozen oude studieboeken en spullen staan voor uitgestelde beslissingen en taken. Hou je je oude studieboeken of gooi je ze weg? Als je daar steeds mee geconfronteerd wordt, heb je nooit het gevoel dat je even niks hoeft.”
(7) Vooral voor vrouwen blijkt het lastig thuis te ontspannen. Vrouwen die hun huis omschrijven als ‘rommelig’, ervaren meer stress en hebben daarom vaker last van depressieve gevoelens, concludeerden onderzoekers van de University of California (VS). En wie al gestrest is door gezinsleven of een drukke baan, heeft waarschijnlijk ’s avonds nog minder zin om op te ruimen. De chaos in huis maakt de stress alleen maar erger. Volgens de Californische onderzoekers zorgt de rommel voor een soort schuldgevoel. Je vindt dat je moet opruimen, maar ziet dat je dat niet hebt gedaan. Wellicht word je dus niet gelukkig van opruimen, maar juist ongelukkig van rommel.
(8) Toch niet overtuigd van het nut van opruimen? Dat hoeft niet erg te zijn. Jacobs: “Zolang je geen last hebt van de rommel, hoef je jezelf echt niet te dwingen alles tot in de puntjes te organiseren. Opruimen kan een middel zijn om andere taken gedaan te krijgen. Je kunt misschien pas echt beginnen aan een belangrijke opdracht als je eerst orde hebt geschapen in de papieren op je bureau.” Aan de andere kant zorgt dat rommelige bureau wel voor originele ideeën. En dat is niet alleen gebaseerd op het gegeven dat creatieve genieën als Steve Jobs en Albert Einstein extreme rommelkonten waren. Onderzoek leert: troep maakt creatief. Bij een reeks experimenten van de University of Minnesota in de VS moesten deelnemers opdrachten aan rommelige of lege bureaus uitvoeren. De conclusie was helder: de proefpersonen die aan rommelige bureaus hadden gezeten, kwamen met veel meer verrassende oplossingen voor de opdrachten dan zij die aan een leeg bureau hadden gezeten. De chaos maakt je een beetje tegendraads, denken de onderzoekers. Dat maakt het makkelijker om met creatieve ideeën te komen, in plaats van toch weer te kiezen voor een traditionele en saaie oplossing, zo is het idee.
(9) Maar let dan wel even extra goed op voor je je werk inlevert, want in een ongeorganiseerde omgeving maak je sneller fouten. Als je een rommelkont bent, moet je wel iets beter je best doen.
noot 1 professional organizer: iemand die als werk heeft mensen te helpen met het organiseren van bijvoorbeeld hun huishouden of administratie
Vraag 1 1 punt
Een tekst kan op verschillende manieren worden ingeleid, bijvoorbeeld door
1 de uitkomsten van een recent onderzoek weer te geven
2 een voorbeeld te geven bij het onderwerp van de tekst
3 een voor de tekst belangrijke vraag te stellen
4 vooraf een korte samenvatting van de tekst te geven
→ Welke twee manieren komen in alinea 1 het duidelijkst naar voren?
Bekijk het antwoord
- Noemt manier 2 en manier 3. (1p)
Beide manieren moeten genoemd zijn voor toekenning van het scorepunt.
Vraag 4 1 punt
Wat is het tekstverband tussen alinea 2 en alinea 3?
Bekijk het antwoord
Antwoord: C
Vraag 7 1 punt
Wat is de belangrijkste functie van alinea 8?
Bekijk het antwoord
Antwoord: B
Vraag 9 2 punten
Het middenstuk van deze tekst bestaat uit alinea 2 tot en met 8 en kan verdeeld worden in vier delen met de volgende tussenkopjes:
deel 1: Psychische gezondheid en opruimen
deel 2: Lichamelijke gezondheid en opruimen
deel 3: Rommelstress of stressrommel?
deel 4: Creatief gerommel
→ Geef in de tabel in de uitwerkbijlage aan bij welke alinea deel 2, deel 3 en deel 4 beginnen.
Bekijk het antwoord
- Noemt bij welke alinea deel 2 (alinea 3), deel 3 (alinea 5) en deel 4 (alinea 8) beginnen. (2p)
Indien drie goed 2 punten, indien twee goed 1 punt, indien één of geen goed 0 punten. Deel 1 begint al bij alinea 2 en staat voorgedrukt in de uitwerkbijlage.
2019, tijdvak 2: Een punt maken.
Opgavetekst
Tekst 4 Een punt maken.
(1) Persoon 1: Gaat onze afspraak vanavond nog door?
Persoon 2: Wat mij betreft wel.
Persoon 1: We kunnen naar die nieuwe kroeg? Half negen daar?
Persoon 2: Is goed.
Hoe las u dit whatsappgesprekje? De kans is groot dat Persoon 2 in uw hoofd een wat nukkig, ongezellig type is. Terwijl hij (of zij) in feite niks onaardigs heeft gezegd. Het probleem zit ’m in het gebruik van de punten na elke zin: die maken hem ongezellig. Hij (of zij) gaat wel mee de kroeg in, maar was liever thuisgebleven om ‘Wie is de Mol?’ te kijken.
(2) De komst van appen, sms’en en chatten heeft invloed op de taal. Niet alleen omdat nieuwe afkortingen en woorden ontstaan - LOL1) bijvoorbeeld, of suc6 - maar ook omdat de betekenis van leestekens verandert. Veel uitroeptekens in een sms’je? Overdreven en onoprecht. Doorloop-puntjes (…) in die mail van je collega? Passief-agressief. Waarom verschilt digitale taal (digi-taal) van het gewone Nederlands? En moeten we ons daar zorgen over maken?
(3) Lieke Verheijen is aangesloten bij de Radboud Universiteit in Nijmegen en doet onderzoek naar digi-taal onder jongeren. Communicatie via nieuwe media kent andere conventies2) dan we gewend zijn van het Standaardnederlands, stelt ze. Zo gebruiken met name jongeren veel afkortingen (LOL, BRB3)), worden woorden fonetisch gespeld (jonguh) of worden letters weggelaten (lache).
(4) Maar ook voor interpunctie gelden andere regels. “Via sms of whatsapp willen we snel, praktisch communiceren. Leestekens als punten en komma's die niet essentieel zijn voor het tekstbegrip, worden vaak weggelaten. Hetzelfde geldt voor accenten op letters.” Wat ook niet helpt, is dat de punt bij veel smartphones, bijvoorbeeld iPhones, op een ander toetsenbordje zit dan de letters. Een punt zetten vergt dus relatief veel moeite.
(5) Toch is het niet alleen het apparaat of programma zelf dat de regels bepaalt. Met de komst van Twitter werd bijvoorbeeld verwacht dat gebruikers meer afkortingen en samentrekkingen zouden gebruiken; een tweet is gelimiteerd tot 140 karakters. De Amerikaanse taalwetenschapper Mark Liberman liet echter zien dat dit ongegrond was. Hij vergeleek een serie tweets met een aantal Britse literaire werken en constateerde dat de gemiddelde woordlengte op Twitter langer is.
(6) Digi-taal wordt ook sterk gevormd door het gebrek aan sociale context bij een appje of sms. In een gesprek gebruiken we namelijk intonatie en gezichtsuitdrukkingen om duidelijk te maken wat we bedoelen, terwijl we het in een appje met tekst moeten doen. Daarom ontstaan nieuwe manieren om woorden kracht bij te zetten. Emoji zijn hier erg geschikt voor, maar het kan ook prima zonder. Door bepaalde letters te herhalen, bijvoorbeeld: ‘Zooo geen zin in school vandaag.’ Of door extra hoofdletters: ‘Deze week vier tentamens, DRUK.’
(7) Terug naar het gebruik van punten. Sinds wanneer hebben die een emotionele lading gekregen? Wetenschappers van Binghamton University (VS) lieten een groep studenten berichtjes beoordelen met of zonder punten aan het eind. Bijvoorbeeld deze uitwisseling:
Persoon 1: Diana en ik hebben een leuke avond gehad bij dat Chinese eettentje! Bedankt voor de tip, was erg lekker
Persoon 2: Graag gedaan, fijn dat het leuk was.
De studenten moesten oordelen over Persoon 2: hoe oprecht klonk zijn berichtje? Wat bleek: als Persoon 2 een punt had gebruikt, werd zijn bericht gelezen als minder oprecht. Bij het testen van dezelfde berichten in de vorm van handgeschreven briefjes, was dit effect er niet.
(8) Waarom die verschillen? Dat heeft weer te maken met de verschillende schrijfconventies die gelden bij verschillende tekstgenres. Bij sms en chat is de norm: geen punten, tenzij echt noodzakelijk. “Dus als iemand toch een punt gebruikt, zoeken we daar iets achter,” zegt Verheijen, “bijvoorbeeld dat iemand geïrriteerd is of een duidelijk statement wil maken. Dat vind ik, punt.”
(9) “Dat digi-taal afwijkt van standaardtaal is op zich geen probleem, zolang alle gebruikers maar de normen kennen. Doorgaans zijn jongere generaties, opgegroeid met internet, hier beter van op de hoogte dan oudere generaties. Vandaar dat weleens misverstanden ontstaan”, zegt Verheijen. “Oudere mensen die zes of zeven uitroeptekens achter elkaar zetten, bijvoorbeeld. Of een ander klassiek voorbeeld: alles in hoofdletters. Alsof je constant schreeuwt.”
(10) “Verder is het nog maar de vraag hoe definitief de veranderingen zijn”, zegt taalkundige Marc van Oostendorp. De media veranderen namelijk sneller dan de taal. “Vroeger stuurden we sms'jes met een gelimiteerd aantal karakters. Daardoor kwamen afkortingen als LOL en BRB. Nu communiceren we vooral via media waar geen limiet bestaat en neemt ook het aantal nieuwe afkortingen af. En misschien raken die bestaande afkortingen wel weer uit de gratie.”
(11) Zal digi-taal straks doorsijpelen in het Standaardnederlands? Die vrees bestaat al jaren. In 2004 bleek uit een online enquête van tijdschrift Onze Taal dat 66 procent van de deelnemers dacht dat sms'en zou leiden tot taalverloedering. Een paar jaar later ging de discussie vooral over msn-taal4). “Toch is er maar weinig wetenschappelijk bewijs voor deze stelling”, zegt Van Oostendorp. “De Romeinen klaagden al over taalverloedering. Terwijl het een vaag begrip is, want wanneer verloedert taal? Als mensen hun gedachten minder goed kunnen verwoorden? Daar hoeven we ons echt geen zorgen over te maken; die pubers op het schoolplein begrijpen elkaar prima.”
(12) Verheijen onderzoekt nu of chatten en appen de schrijfvaardigheid van middelbare scholieren beïnvloedt. “Vooralsnog lijkt de schade mee te vallen. Er zijn signalen dat scholieren door sociale media juist creatiever met taal omgaan, dat is positief voor hun taalontwikkeling. Negatieve effecten lijken vooral zichtbaar te zijn bij spellingdetails als hoofdletters en leestekens; die schieten er vaker bij in.” Het kan dus dat puntkomma's, doorlooppuntjes en haakjes minder vaak te zien zullen zijn. Maar of dat nou zo'n ramp is? “Uiteindelijk bepalen we zelf de taalregels, dus het wordt pas een probleem als wij er een probleem van maken.”
noot 1 LOL: Engelse afkorting van ‘laughing out loud’, wordt gebruikt om aan te geven dat je iets heel grappig vindt
noot 2 conventies: afspraken en opvattingen (over taalgebruik)
noot 3 BRB: Engelse afkorting van ‘be right back’, wordt gebruikt om aan te geven dat je zo terug bent
noot 4 msn-taal: met msn wordt msn-messenger bedoeld, een van de eerste chatprogramma’s op de computer
naar een artikel van Anouk Vleugels, Het Parool, 25 januari 2017
Vraag 17 1 punt
Een tekst kan op verschillende manieren worden ingeleid, bijvoorbeeld door
1 de mening van de schrijver over het onderwerp weer te geven
2 een samenvatting van de tekst te geven
3 een voorbeeld te geven bij de tekst
4 voor de tekst belangrijke vragen te stellen
→ Welke twee manieren worden in alinea 1 en 2 van deze tekst gebruikt om de tekst in te leiden?
Bekijk het antwoord
- Noemt manier 3 en manier 4. (1p)
Beide manieren moeten genoemd zijn voor toekenning van het scorepunt.
Vraag 19 1 punt
Wat is het verband tussen alinea 3 en alinea 4?
Bekijk het antwoord
Antwoord: A
Vraag 23 1 punt
In alinea 7 staat: “Terug naar het gebruik van punten”.
Naar welke alinea’s wordt hier vooral terugverwezen?
Bekijk het antwoord
Antwoord: B
2018, tijdvak 1: Tekst 1
Opgavetekst
Tekst 1 De keerzijde van het spotprijsparadijs
(1) “Gaat het nog?” Fronsend tikt een moeder op de schouder van haar tienerdochter in de lange rij voor de paskamers in Primark in Groningen. [5]Het meisje zucht. Er zijn nog vele wachtenden voor haar. Maar als ze eenmaal in die paskamer is, wordt het leven teruggebracht tot drie overzichtelijke basisregels. Zo staat op [10]een turquoise bord te lezen: ‘Try it, like it, buy it’1).
(2) Buiten op de Westerkade is het duidelijk dat het gros van de klanten die boodschap ter harte heeft [15]genomen. Overal zie je de bruine papieren tassen met het logo van de Ierse kledingprijsvechter: op de stoelen van het terras, aan de armen van vrouwen en meisjes, meestal [20]vriendinnen of de moeder-dochtervariant.
(3) Action. TKMaxx. Primark. De winkelende mens kan tegenwoordig voor een spotprijsje zijn tassen volgeladen, [25]in grotere hoeveelheden dan zijn of haar kast kan bergen. Koopverslaving is een aandoening geworden, ‘ontspullen’ een trend en tussen deze twee uitersten dwaalt de [30]consument op de tast naar een nieuw evenwicht.
(4) Lisa Hummel (21) en Renée Dijkema (22) hebben hun tassen in een hoekje geschoven van een restaurant. [35]Ja, ze zijn naar Primark geweest, ook al hadden ze zich nog zo voorgenomen om er niet naar binnen te gaan. Renée: “Het was ons woensdagochtendgeheim. Eigenlijk [40]vinden we het afschuwelijk, het graaien in al die goedkope kleding, met de kinderarbeid in je achterhoofd. En je koopt heel veel wat je niet nodig hebt.”
[45](5) Maar ja. Toch even kijken. Lisa: “Een beetje neuzen is vrouwen eigen.” En nu zitten ze hier met allebei twintig paar sokken, een shirtje, twee shortjes, een olifantenpyjamabroek [50]en een kaars. “Veel mensen kopen daar om het kopen”, zegt Renée. “Zo zijn wij niet. Wij zijn wat ouder, we weten zo langzamerhand wat onze kledingstijl is. Als wij iets [55]écht leuks willen, gaan we liever naar wat kleinere winkels.”
(6) Lisa studeert Europese talen en culturen, Renée zit op de kunstacademie. Ze hebben allebei een goedbetaald [60]bijbaantje. “Ik denk dat we te veel geld hebben en te veel spullen”, zegt Renée. Lisa merkt op dat er een soort tweedeling ontstaat in de maatschappij: “Aan de ene kant de massa [65]die graag veel en goedkoop koopt, en een tegenbeweging van liefhebbers van fair trade (eerlijke handel), biologisch eten en tweedehands of juist minder spullen. Het is de nieuwe [70]verzuiling2).”
(7) Psycholoog Carien Karsten voltooide haar studie aan de Rijksuniversiteit Groningen en is gespecialiseerd in koopgedrag. Ze ziet die [75]tegenbeweging niet de overhand krijgen. “Alles in de maatschappij is gericht op de buitenkant. Mensen lijken vergeten te zijn dat je je identiteit niet kunt kopen.” Ze denkt [80]dat shoppen is ontstaan toen warenhuizen hun intrede deden en vrouwen een manier vonden om aan het publieke leven deel te nemen.
(8) “Dat is iets anders dan het massale [85]kopen van vandaag de dag”, zegt ze. “Vroeger had je een zomer- en een wintercollectie. Later kwamen daar de herfst- en voorjaarscollectie bij. Primark heeft zeventien collecties, [90]om de paar weken ligt er wat nieuws en dat speelt in op de hebzucht.”
(9) Generaties lang was het volgens haar de norm om geen schulden te [95]maken. Deze norm veranderde in de jaren tachtig, toen mensen meenden recht te hebben op geluk en zichzelf gingen verwennen door te shoppen. “Daardoor voel je je beter, het geeft [100]zelfwaardering, zo is uit onderzoek gebleken. Maar niet in de mate waarin het nu gebeurt. Tachtig procent van je tijd draag je twintig procent van je kleding.”
[105](10) Wie de drukte van de winkels de rug toekeert, ziet een lezende dame achter een van de statige ramen van haar bovenwoning. Het is Ans Wooldrik, die, in de 48 jaar dat ze [110]met haar man aan de Westerhaven woont, de wereld meer dan eens zag veranderen. Zij veroordeelt de veranderende wereld niet, maar ze doet er niet volop aan mee.
[115](11) Wooldrik vaart haar eigen koers. Haar boodschappen haalt ze grotendeels op de markt, gezellig in de drukte van de binnenstad. Een heel andere drukte dan die tegenover [120]haar huis, waar ze ooit kon kijken tot het water bij het hoofdstation. En nu? Wooldrik schudt haar hoofd. “Nu is het een puinhoop van studenten en winkels. En van fietsen en auto’s, nu [125]Primark is geopend.”
(12) Ze schiet in de lach. “Wij zijn zondag even gaan kijken, buiten. Die rijen. Ik heb nog nooit zoiets gezien. Rijen mensen voor de winkel, rijen [130]auto's voor de parkeergarage.” Ze is binnen geweest in de nieuwe modezaak. Tien stappen, toen maakte ze rechtsomkeert. “Het is er een bende. De helft van de kleren ligt onder de [135]rekken. Maar ja, ik ben natuurlijk niet de doelgroep van Primark. Ik ben bovendien niet het type dat graag winkelt. Twee keer per jaar koop ik nieuwe kleren.”
[140](13) Enkele meters vanaf het gekrioel in Primark begroet goud- en zilversmid Cees Wolf iedere klant die binnenkomt. “Wij zijn geen dozenschuivers. Hier draait het niet om in- [145]en verkoop, maar om kwaliteit”, zegt Wolf. Zijn winkel herbergt een schat van spullen die al generaties meegaan. Hier heeft de eeuwigheid bescherming gezocht tegen de vluchtige [150]wegwerpwereld.
noot 1 ‘Try it, like it, buy it’: reclameslogan die vertaald kan worden met: ‘Pas het, houd ervan en koop het’
noot 2 verzuiling: verdeling van de samenleving in groepen op grond van geloofsovertuiging en/of maatschappelijke opvattingen
naar een artikel van Marijke Brouwer en Inki de Jonge, Dagblad van het Noorden, 30 mei 2016
Vraag 1 1 punt
Een tekst kan op verschillende manieren ingeleid worden, bijvoorbeeld door
1 een belangrijke conclusie voorop te stellen
2 een samenvatting van de tekst te geven
3 een voor de tekst belangrijke vraag te stellen
4 een voorbeeld bij het onderwerp te geven
Welke twee manieren worden in alinea’s 1, 2 en 3 gebruikt om de tekst in te leiden?
Bekijk het antwoord
Antwoord: B
Vraag 2 1 punt
In alinea 3 staat: “Koopverslaving is een aandoening geworden, ‘ontspullen’ een trend (…).”
In welke andere alinea komt deze tegenstelling het duidelijkst terug?
Bekijk het antwoord
Antwoord: B
Vraag 7 1 punt
“Maar ja, ik ben natuurlijk niet de doelgroep van Primark. Ik ben bovendien niet het type dat graag winkelt.” (regels 135-138)
Welk verband bestaat er tussen deze twee zinnen?
De tweede zin
Bekijk het antwoord
Antwoord: D
2018, tijdvak 1: Tekst 4
Opgavetekst
Tekst 4 Doggybag: gedoe of steuntje in de rug?

Foto van een opgevouwen grijze papieren zak (een doggybag) tegen een lichte achtergrond.
(1) Je bent geen arme sloeber als je om een doggybag vraagt, maar een strijder tegen voedselverspilling. Een restauranthouder die daar moeilijk [5]over doet en zijn culinaire creatie liever in de prullenbak ziet verdwijnen, is niet goed snik.
(2) Sinds enkele maanden zijn Franse restaurants verplicht doggybags [10]te geven aan gasten die erom vragen. In zo’n zakje kunnen ze het eten meenemen dat ze niet op kunnen. De wet past binnen een reeks maatregelen waarmee de Franse [15]overheid voedselverspilling wil terugdringen. Vorig jaar verbood ze supermarkten al om goed eten weg te gooien.
(3) Werken om voedselverspilling [20]tegen te gaan, is meer dan een nobel streven. Het is een morele verplichting1) ten opzichte van de hongerigen op de wereld en op termijn bittere noodzaak. De toenemende [25]wereldbevolking en groeiende consumptie maken dat we ons niet meer kunnen veroorloven om goed eten te verkwisten. Hoog tijd dat de Nederlandse overheid het Franse [30]voorbeeld volgt.
(4) Van alle schandalige praktijken die het Westerse consumptiepatroon met zich meebrengt, is voedselverspilling misschien wel de meest [35]opvallende. Wereldwijd, vooral in het Westen, wordt zeker een derde van het voedsel verspild. Dat leidt tot honger, milieudruk en geldverspilling. Allemaal ondubbelzinnig negatief en [40]vooral: overbodig. Iedereen heeft er baat bij als we dat aanpakken met een doggybag.
(5) De reden dat we er niet bovenop zitten, is omdat we rijk genoeg zijn [45]om nieuw eten te kopen. Ook wordt het niet overal als netjes gezien om met kliekjes te sjouwen: in onze restaurantcultuur weegt de schaamte om te vragen of de ober je half [50]opgegeten, duurzaam gevangen heilbotfilet wil inpakken in veel gevallen zwaarder dan het halfbewuste schuldbesef van het weggooien ervan. Misschien denken ze wel dat [55]je een sloeber bent.
(6) En ja, voor personeel is weggooien inderdaad makkelijker. Doggybags zijn gedoe, maar laten we eerlijk zijn: dat valt best mee. [60]Erover in discussie gaan, kost meer tijd. Persoonlijk plaats ik restaurants die moeilijk doen over het meenemen van restjes direct in het hoekje zeikerds, net als die kleinzerige weigering [65]om kraanwater te schenken.
(7) Een restauranthouder die zijn culinaire creaties liever in de prullenbak ziet verdwijnen dan ze in te pakken, spoort niet helemaal. Maar ik [70]heb niet de illusie dat een wet daar wat aan gaat veranderen. Een doggybagwet is echter een belangrijk signaal dat de overheid voedselverspilling serieus neemt en dat [75]mensen die er wat aan willen doen, gelijk hebben. Steuntje in de rug voor de drukbezette consument én restauranthouder met het hart op de juiste plaats. Die hebben toch al [80]zoveel op hun bord.
(8) In alle eerlijkheid, het verplichten van doggybags lost het voedselprobleem niet op. Westerse porties zullen onbeschaamd groot blijven, [85]mensen zullen zich blijven volproppen met veel meer calorieën dan nodig en ook zullen in restaurants en elders nog steeds onnoemelijke hoeveelheden goed eten in de vuilnisbak [90]verdwijnen. Dat moet allemaal beter en het is lang niet altijd de overheid die dat met een wet kan bewerkstelligen. Wat en hoe we eten, bevindt zich op de grens tussen onze individuele [95]vrijheid en gezamenlijke verantwoordelijkheid. Daarom is het prijzenswaardig dat de Franse overheid stelling neemt. En daar zou de Nederlandse overheid een voorbeeld [100]aan mogen nemen.
noot 1 morele verplichting: dat je doet wat algemeen verwacht wordt, wenselijk gedrag
Vraag 17 1 punt
Een tekst kan op verschillende manieren ingeleid worden, bijvoorbeeld door
1 de aanleiding voor het schrijven van de tekst geven
2 een anekdote vertellen
3 een voorbeeld geven bij het onderwerp van de tekst
4 zijn eigen mening geven
Welke manieren worden in alinea 1 en 2 gebruikt om de tekst in te leiden?
Bekijk het antwoord
Antwoord: B
Vraag 24 2 punten
Een schrijver kan een tekst op verschillende manieren afsluiten:
1 door een aanbeveling te doen
2 door een conclusie te trekken
3 door een samenvatting te geven
4 door een toekomstverwachting te geven
5 door een waarschuwing te geven
→ Welke drie manieren vind je terug in alinea 8?
Bekijk het antwoord
- Noemt de drie juiste manieren: 1 (door een aanbeveling te doen), 2 (door een conclusie te trekken) en 4 (door een toekomstverwachting te geven). (2p)
Indien drie goed: 2 punten; indien twee goed: 1 punt; indien één of geen goed: 0 punten.
2018, tijdvak 2: Puberbrein
Opgavetekst
Tekst 1 Puberbrein
(1) De half gesmolten boter staat op de keukentafel naast een leeg melkpak en de gootsteen ligt vol met vieze borden, bestek en bekers. De [5] puber zit er niet mee, hij is verdiept in zijn telefoon. En wijs je hem op de rommel, dan springt hij uit zijn vel.
(2) Deze hevige - en in de ogen van een volwassene - overtrokken reactie [10] is het resultaat van een enorme renovatie van het brein. De bovenkamer van de puber wordt afgebroken, verbouwd en opnieuw ingericht, en dat allemaal tegelijkertijd. [15] Het is er zo’n zooitje, waardoor het lijkt alsof de puber de persoonlijkheidsstructuur heeft van iemand met een ernstige hersenbeschadiging.
(3) Na de geboorte groeien de hersenen [20] door, maar vanaf je zesde niet meer. Wetenschappers dachten tot in de jaren ’90 van de vorige eeuw dat het brein dan ook was uitontwikkeld, maar toen MRI-scans en andere [25] technieken het mogelijk maakten om in het levende brein te kijken, diende zich een verrassing aan: van je zesde tot je tweeëntwintigste worden de hersenen finaal omgegooid en [30] voor een deel zelfs afgebroken.
(4) Na het zesde levensjaar maken de hersenen nog nauwelijks nieuwe zenuwcellen, ook wel neuronen genoemd, aan. Veel neuronen [35] beginnen zichzelf systematisch af te breken. In de kinder- en tienerjaren sterft in een aantal delen van de hersenen ruim de helft van alle neuronen af.
[40] (5) Misschien vraag je je af waar dat goed voor is, maar uit onderzoek blijkt dat de overgebleven zenuwcellen sterker uit de strijd tevoorschijn komen. Een onderzoeksgroep [45] hield de vaardigheden van kinderen en de ontwikkeling van hun brein een aantal jaar bij. En hoe meer de neuronen in het bovenste gedeelte van de frontaalkwabben1) uitgedund [50] werden, des te beter de kinderen in staat waren woorden te onthouden. Ook ging de bezem door het aantal neuronen in het achterste gedeelte van de frontaalkwabben, waardoor [55] de fijne motoriek erop vooruitging. Volgens neurologen2) vindt dit alles plaats doordat het brein alleen geïnteresseerd is in het behouden van de sterkste zenuwcellen en hun [60] verbindingen.
(6) De constante afbraak en opbouw van de hersenen kunnen de intellectuele vermogens van pubers behoorlijk beïnvloeden. De neuroloog Cathy [65] Price van het University College London mat vier jaar lang het IQ van pubers tussen de 14 en 18 jaar. Bij sommigen van hen daalde het IQ wel 20 punten, terwijl het bij anderen 23 [70] punten hoger werd. Die schommeling is te wijten aan de grondige renovatie van het brein: bij één en dezelfde persoon kon de talige intelligentie bijvoorbeeld enorm stijgen, terwijl het [75] probleemoplossend vermogen achteruit holde. Bij andere proefpersonen lagen de verhoudingen omgekeerd. Door de puberhersenen te scannen, toonde Cathy Price aan [80] dat de twee soorten intelligentie nauw verband houden met de manier waarop hersencentra uitgebouwd of juist afgebroken werden. Dit verklaart waardoor een puber eerst kan uitblinken [85] in bijvoorbeeld wiskunde of talen, maar later ineens veel beter kan zijn in andere vakken.
(7) Onder de hersencentra die nog niet volledig ontwikkeld zijn bij [90] pubers, vallen ook de frontaalkwabben. Deze kwabben houden de impulsen in bedwang. Daarom is de puberteit een van de gevaarlijkste perioden in een mensenleven, want [95] het onrijpe brein maakt een puber risicobereid, opstandig en roekeloos. Zo lopen jongeren van 15 tot 19 jaar zes keer meer kans om te verongelukken dan jongeren van 10 tot [100] 14 jaar. De criminaliteit piekt onder jongeren van 15 tot 19 jaar, en zowel meiden als jongens geven vaker toe aan de verleidingen van drugs.
(8) De grote veranderingen in het [105] puberbrein volgen een patroon. De achterste hersencentra rijpen het eerst, terwijl de frontaalkwabben op hun voltooiing moeten wachten tot de jongere begin 20 is. En precies daar [110] liggen de hersencentra die ervoor moeten zorgen dat mensen niet al te impulsief handelen, maar juist verstandige beslissingen nemen. Mensen met een beschadiging van [115] de frontaalkwab kunnen net als pubers moeilijk beslissingen nemen en taken plannen of ten uitvoer brengen. Het lukt deze mensen bijvoorbeeld niet om zelf te gaan [120] opruimen.
(9) Het verband tussen de werking van de frontaalkwabben in de hersenen en de persoonlijkheidsverandering werd inzichtelijk gemaakt [125] toen de spoorwegarbeider Phineas Gage in 1848 een ijzeren stang door zijn hoofd kreeg. Het linkerdeel van zijn frontaalkwab werd totaal verwoest, waarna de aardige Gage [130] een lompe beer werd. Sindsdien beseffen de psychologen en neurologen wel hoe belangrijk de frontaalkwabben voor je sociale vaardigheden zijn, want ze moeten onze [135] egoïstische en dierlijke instincten in goede banen leiden. Een puber die onbeschoft uit de hoek komt, kan daar dus weinig aan doen…
noot 1 frontaalkwab: deel van de hersenen dat verantwoordelijk is voor onder andere het geheugen, plannen, zelfbeheersing, taal en het oplossen van problemen
noot 2 neuroloog: arts die gespecialiseerd is in hersenen, ruggenmerg en zenuwen
naar een artikel van Gorm Palgren en Anne Lykke, Wetenschap in beeld, februari 2016
Vraag 2 1 punt
Een tekst kan op verschillende manieren ingeleid worden.
bijvoorbeeld door
1 een actuele gebeurtenis te noemen
2 een anekdote te geven
3 een conclusie te trekken
4 een deskundige te introduceren
5 een probleem te benoemen
Welke twee manieren worden in alinea’s 1 en 2 gebruikt om de tekst in te leiden?
Bekijk het antwoord
Antwoord: B
Vraag 9 1 punt
De laatste alinea heeft twee functies.
Welke twee functies zijn dit?
Bekijk het antwoord
Antwoord: B
2018, tijdvak 2: Vlogger eet dát snoep meestal niet voor niks
Opgavetekst
Tekst 4 Vlogger eet dát snoep meestal niet voor niks
(1) Milan Knol en zijn vriend gaan een zak chips leegeten, terwijl ze de voetbalgame FIFA 15 spelen. Daar maakt Milan een filmpje van, voor [5] zijn vlog op YouTube. De grap is dat de meeste chipjes naar kaas smaken, maar sommige zijn stevig gepeperd. Milan Knol: “Vandaag doen wij de Doritos Roulette [10] Challenge. Je hebt tien chipjes in deze zak en eentje daarvan is super superheet. Hebben we een blusmiddel?” Nadat de vriend een hete chip heeft getroffen, roept Knol zijn kijkers [15] op om ook de uitdaging aan te gaan. Deelnemers kunnen een reis winnen naar Death Valley.
(2) De Doritos Roulette Challenge is bedacht door voedselfabrikant [20] Pepsico om meer zakken chips te verkopen. Bovenstaand filmpje van Milan Knol is 900.000 keer bekeken, waarschijnlijk ook door kinderen. Dat zou niet mogen volgens de reclamecode, [25] want ongezond eten aanprijzen bij kinderen is niet toegestaan. Vooral omdat deze reclames bijdragen aan overgewicht bij de jeugd.
(3) Vloggers die in hun filmpjes sluikreclame [30] maken voor ongezond eten, doen dit goeddeels buiten het zicht van de toezichthouder, de Reclame Code Commissie. Dat staat in het rapport ‘Voedingsreclame gericht op [35] kinderen’. Het rapport is in opdracht van de staatssecretaris van Volksgezondheid gemaakt door Youngworks. Dat is een reclameadviesbureau dat onder meer onderzoek [40] doet naar hoe je jonge consumenten kunt bereiken. De woordvoerder van de staatssecretaris: “De afspraken die er zijn, werken goed voor klassieke media, zoals televisie. Maar [45] consumenten (met name ouders) en vloggers moeten ervan op de hoogte worden gebracht dat de regels ook gelden voor nieuwe media.” Meer dan een gesprek voeren met de [50] betrokken partijen zal de staatssecretaris niet doen: reclameregels worden door de bedrijven zelf opgesteld.
(4) Volgens de betreffende regels, opgesteld door de levensmiddelenindustrie [55] en de reclamebureaus, mag je geen reclame maken voor ongezond voedsel (snoep, chips, frisdrank) als je doelgroep twaalf jaar of jonger is, of als minstens een [60] kwart van je publiek zo jong is. Verder mogen kinderidolen geen reclame maken voor ongezond voedsel. Volgens de belangengroep Foodwatch draagt reclame voor ongezond [65] voedsel bij aan overgewicht bij kinderen. En juist kinderen kijken massaal naar vlogs op YouTube.
(5) “Dat is natuurlijk niets nieuws”, zegt Enzo Knol (broer van Milan), [70] met meer dan 1 miljoen abonnees de grootste vlogger van Nederland. “Reclame voor snoep en energiedrank bestaat al zo lang, het is alleen maar logisch dat het nu ook op [75] YouTube te vinden is.”
(6) Youngworks onderzocht voor het eerder genoemde rapport 105 YouTubekanalen, met vlogs waarin reclame zit verwerkt. Kinderen zien [80] vooral reclame voor ongezond voedsel via vloggers op YouTube. Het rapport stelt dat reclame in vlogs ook een effectieve manier is om reclame te maken: “Kinderen kijken [85] op tegen de vloggers die ze volgen, ze zien hen namelijk als betrouwbaar. Daardoor is het goed mogelijk dat de merken die in de video’s terugkomen veel invloed hebben.”
[90] (7) Volgens het rapport raakt reclame steeds meer verstrengeld met amusement en herkennen kinderen reclames in vlogs vaak niet als reclame. Soms gebruiken vloggers [95] de hashtag #sp (‘sponsored post’), maar kinderen weten niet wat dit teken betekent en het wordt niet consequent gebruikt. De woordvoerder van Pepsico, producent van [100] Doritos: “We hebben een afspraak met onze vloggers. Aan het begin moeten ze duidelijk aangeven dat Doritos hen heeft gevraagd. Anders voldoe je niet aan de richtlijnen van [105] de Reclame Code Commissie.”
(8) Volgens het rapport is reclame door vloggers moeilijk in goede banen te leiden, omdat niet duidelijk is hoe oud hun kijkers zijn. “De [110] Doritos-campagnes zijn gericht op 18- tot 24-jarigen,” zegt de woordvoerder van Pepsico, “nooit op jongeren onder de 16.” Vlogger Milan Knol bevestigt dit. Hij benadrukt dat [115] hij niet precies weet hoe oud zijn volgers zijn, want kinderen kunnen natuurlijk een leeftijd van boven de achttien invullen. Een schatting wil hij wel geven: “Tussen de zestien en [120] vierentwintig jaar.”
(9) Naast de eerdergenoemde ‘challenge’ is het genre ‘unboxing’ (het uitpakken van door de sponsor gestuurde producten) populair. Zo [125] stuurt Jamin snoep rond in pakketten, die vloggers voor de camera uitpakken. “Unboxing is een rage uit Amerika”, zegt Jamin-marketeer Rob Hendriks. Snoep scoort heel goed op [130] sociale media, aldus het bedrijf, net als make-up. “Wij krijgen de hele dag door mailtjes van kinderen die dat ook willen doen op hun vlog. Dan zeggen we: stuur eerst je kanaal [135] naar ons door.” Dan checkt Jamin de leeftijd van de vlogger, want de winkelketen werkt niet samen met vloggers onder de zestien jaar. “We richten ons echt op een oudere doelgroep, van [140] begin twintig.” Maar houden niet juist kinderen van snoep? “Snoep en kinderen zijn niet uit elkaar te halen. Kinderen zullen de vlogs ook kijken. Internet is openbaar.” [145] Het rapport zegt hierover: “De belangrijkste doelgroep van de meeste vloggers lijkt te bestaan uit kinderen, als we kijken naar de toon en stijl van de vloggers.”
[150] (10) “Ik zit nu drie jaar op YouTube en ben me bewust geworden van eventuele invloed die ik heb op voornamelijk jongeren”, zegt Enzo Knol. “Natuurlijk houd ik daar rekening [155] mee. In mijn vlogs drink ik weleens een blikje energiedrank of eet een snoepje. Dat doet iedereen. Maar het is niet zo dat ik daar reclame voor maak.” En de vissticks die hij eet? [160] “Dat was een samenwerking met Iglo”, zegt hij. “Maar ik was op dat moment heel erg bezig met gezond eten. Zij zeiden: als je het in de oven doet, is het niet slecht voor je, dat is [165] de gezonde manier.”
naar een artikel van Heleen Gorris en Romy van der Poel, NRC.next, 1 april 2016
naar een artikel van Heleen Gorris en Romy van der Poel, NRC.next, 1 april 2016
Vraag 16 1 punt
Een tekst kan op verschillende manieren ingeleid worden.
bijvoorbeeld door:
1 een voor de tekst belangrijke vraag te stellen
2 een voorbeeld te geven bij het onderwerp
3 een waarschuwing te geven
4 het centrale probleem te noemen
5 vooraf een samenvatting te geven
→ Welke manier wordt in alinea 1 gebruikt om de tekst in te leiden en welke in alinea 2?
Bekijk het antwoord
- Noemt voor alinea 1 manier 2 (een voorbeeld te geven bij het onderwerp) en voor alinea 2 manier 4 (het centrale probleem te noemen). (1p)
Beide elementen moeten correct zijn voor toekenning van het scorepunt.
Vraag 24 1 punt
“Naast de eerdergenoemde ‘challenge’ is het genre ‘unboxing’ (het uitpakken van door de sponsor gestuurde producten) populair.” (regels 121-124)
Van welk tekstverband is er sprake in deze zin?
Bekijk het antwoord
Antwoord: B
Hoe vaak tekstverbanden en signaalwoorden in het examen komt
| Examen | Vragen | Aantal | Aandeel |
|---|---|---|---|
| 2026, tijdvak 1 | 2, 6, 9, 14, 17-18 | 6 | 18% |
| 2026, tijdvak 2 | 14, 28, 31 | 3 | 9% |
| 2025, tijdvak 1 | 12, 22, 28 | 3 | 10% |
| 2025, tijdvak 2 | 11-12, 15, 26 | 4 | 12% |
| 2024, tijdvak 1 | 3, 15, 18, 28 | 4 | 13% |
| 2024, tijdvak 2 | 22, 31, 34 | 3 | 8% |
| 2023, tijdvak 1 | 1, 8, 10, 12, 20, 26, 31 | 7 | 19% |
| 2023, tijdvak 2 | 1-2, 7, 10, 13, 17, 22, 25, 30 | 9 | 26% |
| 2022, tijdvak 1 | 1-3, 6-7, 10-11, 14-15, 18, 28, 30, 34 | 13 | 35% |
| 2022, tijdvak 2 | 2-3, 7-8, 12-13, 20, 26, 33 | 9 | 25% |
| 2022, tijdvak 3 | 3-4, 8, 12, 19, 25, 29, 32-33 | 9 | 25% |
| 2021, tijdvak 1 | 2, 11-12, 16-17, 21, 29-30, 34 | 9 | 24% |
| 2021, tijdvak 2 | 1-2, 11, 17-18, 26, 35 | 7 | 19% |
| 2021, tijdvak 3 | 1, 4-5, 9, 12-13, 15, 17, 19, 25, 27, 34 | 12 | 33% |
| 2019, tijdvak 1 | 1-2, 5, 8, 16, 20 | 6 | 22% |
| 2019, tijdvak 2 | 1, 4, 7, 9, 17, 19, 23 | 7 | 24% |
| 2018, tijdvak 1 | 1-2, 7, 17, 24 | 5 | 19% |
| 2018, tijdvak 2 | 2, 9, 16, 24 | 4 | 14% |
In 18 van de 18 ingedeelde examens Nederlands vmbo-gl/tl staat een vraag over tekstverbanden en signaalwoorden, samen 120 vragen (20% van alle examenvragen). De meeste stonden in 2022, tijdvak 1: 13 vragen. In de examens van 2024 tot en met 2026 ging 12% van de vragen over tekstverbanden en signaalwoorden, daarvoor 24%. Het onderwerp krijgt de laatste jaren minder ruimte.
Oefenen met tekstverbanden en signaalwoorden
Maak de 15 nieuwste examenvragen over tekstverbanden en signaalwoorden online, zonder account, of kies de vragen uit één jaar (2025, 2024, 2023, 2022, 2021, 2019 en 2018). Het AI-model kijkt ze na volgens het correctievoorschrift, je docent keurt het resultaat goed en je krijgt per vraag je punten en feedback in je mail.
Oefen de vragen over tekstverbanden en signaalwoorden
Andere onderwerpen Nederlands vmbo-gl/tl
Tekstverbanden en signaalwoorden op andere niveaus
- Examenvragen tekstverbanden en signaalwoorden Nederlands havo
- Examenvragen tekstverbanden en signaalwoorden Nederlands vmbo-bb
- Examenvragen tekstverbanden en signaalwoorden Nederlands vmbo-kb
- Examenvragen tekstverbanden en signaalwoorden Nederlands vwo
Nakijken als docent
Kies het examen in de vragenbank
In de vragenbank van ToetsChecker staat elk examen Nederlands vmbo-gl/tl onder Eindexamens. Je neemt de examenvragen over in een eigen toets, alles of een selectie, of je leest het examen met het correctievoorschrift in als correctiemodel.
Laat de klas het examen maken
Op papier, zoals het echte examen: je scant de stapel in één keer of mailt de scan naar je scanadres. Of online, als digitale toetsafname met toezicht; de opgavetekst staat dan als bron bij elke vraag. Afbeeldingen uit het examen gaan niet mee, die staan in de PDF van de opgaven.
Geef de resultaten vrij
Het AI-model kijkt elk examen na volgens het correctievoorschrift en schrijft feedback per vraag. Bij een oefenexamen geef je alles in één keer vrij; bij een toets die meetelt loop je het voorstel eerst na. De leerling ziet het resultaat pas na jouw vrijgave.
ToetsChecker is geen examensite: je kijkt er ook je eigen SO's, proefwerken, praktische opdrachten en verslagen mee na, handgeschreven of digitaal, met jouw correctiemodel en feedback per vraag. Een gratis account heeft alle functies en 200 credits per maand, genoeg om ongeveer 100 toetsen te laten nakijken. Maak een gratis account of lees eerst hoe het nakijken werkt.
Hoe ToetsChecker Nederlands per vraagtype nakijkt, lees je op Nederlands toetsen nakijken met AI.
Alle oefentoetsen en eindexamens van dit vak staan op Nederlands oefenen. Wat je op je centraal examen nodig hebt om te slagen, reken je uit met de slaag-zakcalculator.
Veelgestelde vragen
Hoe vaak komt tekstverbanden en signaalwoorden voor in het eindexamen Nederlands vmbo-gl/tl?
In de 18 ingedeelde examens van 2018 tot en met 2026 gaan 120 vragen over tekstverbanden en signaalwoorden, 20% van alle examenvragen. Het onderwerp staat in 18 van die examens.
In welk examen Nederlands vmbo-gl/tl stonden de meeste vragen over tekstverbanden en signaalwoorden?
In het examen van 2022, tijdvak 1, met 13 vragen: 1-3, 6-7, 10-11, 14-15, 18, 28, 30, 34.
Hoe oefen ik examenvragen over tekstverbanden en signaalwoorden?
Op deze pagina staan alle vragen over tekstverbanden en signaalwoorden met het antwoord. Je maakt ook de 15 nieuwste vragen online, of die van één jaar, zonder account: het AI-model kijkt ze na, je docent keurt het resultaat goed en je krijgt per vraag feedback.