Examenvragen tekstverbanden en signaalwoorden Nederlands vwo

48 vragen over tekstverbanden en signaalwoorden uit 15 centrale examens van 2018 tot en met 2025.

Kort antwoord

Tekstverbanden en signaalwoorden komt in 15 van de 18 examens Nederlands vwo voor, met 48 vragen (7% van alle examenvragen). Het meest in 2021, tijdvak 3 (8 vragen). Je oefent de vragen online en het AI-model kijkt ze na volgens het correctievoorschrift.

Alle examenvragen over tekstverbanden en signaalwoorden

Per examen de vragen over tekstverbanden en signaalwoorden, nieuwste eerst, met de tekst van de opgave erbij. Onder elke vraag klap je het antwoord uit het correctievoorschrift open.

Oefen de vragen over dit onderwerp online

2025, tijdvak 1: Tekst 1 Taal is een brug in het denken

Opgavetekst

Lees tekst 1.

Tekst 1: Taal is een brug in het denken

(1) Bestaan er stoornissen die specifiek de taal betreffen? Twee voorbeelden worden regelmatig genoemd. De eerste is afasie, een stoornis (of eigenlijk een pakket stoornissen) die zich kan voordoen als mensen bijvoorbeeld een herseninfarct krijgen en daarna niet goed meer kunnen praten. De tweede heet taalontwikkelingsstoornis en lijkt een aangeboren component te hebben.

(2) Maar de vraag is of deze stoornissen nu inderdaad alleen taal betreffen, zeggen Wolfram Hinzen en Martina Wiltschko in een nieuw artikel – het inspirerendste artikel dat ik dit jaar tot nu toe las. Zo'n denkwijze is gebaseerd op de aanname dat je taal en denken van elkaar kunt scheiden: je hebt eerst een gedachte en die moet je daarna uitdrukken in taal. De gedachte zelf heeft dus een andere vorm, ergens in onze geest. De meeste hedendaagse taalkundige scholen gaan impliciet of expliciet uit van dit idee.

(3) Maar het is eigenlijk maar de vraag of dit klopt. Er zijn allerlei aanwijzingen dat mensen specifieke soorten gedachten hebben die ze eigenlijk alleen in taal kunnen hebben: een gedachte als "ik kom hier morgen nog op terug" bijvoorbeeld, waarin het gaat over iets wat nog niet bestaat, namelijk `morgen', over een handeling die behoorlijk ingewikkeld is als je erover nadenkt (`ergens op terugkomen') en ook over een entiteit waarvan het niet duidelijk is dat dieren of mensen zonder taal die hebben: een `ik'. (Over dit idee van Hinzen schreef ik vorig jaar.)

(4) Bovendien hebben zinnen als je ze goed bekijkt de vermoedelijke structuur van gedachten. Er zitten allerlei lagen in een willekeurige zin zoals "Helaas eet Nene alle koekjes op". Er is een, laten we zeggen, letterlijke betekenis waarin de relatie tussen Nene en de koekjes wordt beschreven, maar daarbovenop zit een niveau waarin deze zin in een bepaalde context moet worden geplaatst – de zin betekent normaliter niet dat Nene alle koekjes van de wereld eet, maar alle koekjes in bijvoorbeeld ons huishouden. Dan is er nog het `helaas' dat uitdrukt hoe de spreker van de zin zich tot deze informatie verhoudt. En helemaal tot slot heeft iedere zin, ook deze, als hij reëel wordt uitgesproken, vaak ook nog een sociale implicatie. Hij kan bijvoorbeeld betekenen dat ik vind dat iemand Nene berispend toe moet spreken, of hij kan een aansporing zijn om naar de winkel te gaan, of hij kan alleen een uitnodiging zijn om mij te troosten in mijn leed.

(5) Al dit soort betekenissen zitten niet alleen vast aan woorden, ze kunnen door talen ook met grammaticale middelen of intonatie worden uitgedrukt. Niet alles kan zo worden uitgedrukt: hoe de koekjes ruiken, kan ik wel proberen in taal te formuleren ("met de geur van de gordel van smaragd"1)), maar een taal heeft nooit een speciale woordvolgorde, of een achtervoegsel, of een stembuiging hiervoor beschikbaar. Zinnen hebben de vorm van bepaalde typen gedachten, en die gedachten kun je alleen met taal uitdrukken, en niet met muziek of een schilderij of het kwispelen van je staart. En dus kun je ze waarschijnlijk ook alleen hebben als je taal hebt.

(6) Volgens Hinzen en Wiltschko zijn er twee lagen in taal die we delen met andere diersoorten: de binnenste en de buitenste. De binnenste is het zogeheten `categoriseren'. We delen de wereld op in discrete voorwerpen: iets is een koekje of geen koekje. Natuurkundig is het zo simpel niet, de grenzen van iets wat we een koekje noemen, zijn eigenlijk vaag, maar zo vaag kunnen we niet eens denken. Het klinkt een beetje onzinnig of zweverig-filosofisch als ik zeg dat het helemaal niet zo duidelijk is wat een koekje is. Terwijl de werkelijkheid, voor zover we weten, wel zo zweverig-filosofisch is. Het is onze geest die alles in hokjes wil stoppen. Die neiging hebben we gemeen met heel veel andere diersoorten (iets is een boom om in te klimmen of niet), maar ze ligt ook ten grondslag aan onze neiging om dingen te benoemen met woorden. Zonder hokjes geen woorden.

(7) Aan de andere kant van het spectrum ligt het sociale gebruik dat we maken van taal: de hele tijd bewegen we elkaar tot allerlei daden, en moeiteloos pikken we dat op. Ik denk dat je geen enkel probleem had om je situaties voor te stellen waarin de koekjeszin inderdaad de luisteraar beweegt tot strafmaatregelen, winkelbezoek of luid gejammer. Zulk sociaal gedrag vinden we onder allerlei andere diersoorten, met name natuurlijk dieren die in groepen leven. Ook hier kun je weer zeggen dat taal en denken eigenlijk niet zouden kunnen bestaan zonder die sociale laag. De mens is een dier dat sociaal denkt, dat z'n gedachten voortdurend deelt met anderen, dat middels taal andermans hoofd leent om verder te kunnen denken. Zinnen bestaan niet in isolatie – ik kan wel op een papiertje schrijven "Nene heeft helaas alle koekjes opgegeten", maar iemand die dat papiertje vindt, kan die zin alleen begrijpen als ze er zelf een situatie bij verzint.

(8) Mensen delen dus zowel het categoriseren als de sociale communicatie met (sommige) andere diersoorten, maar wij hebben iets extra's: een brug die deze twee met elkaar verbindt. Die brug heet taal. Hij voegt bovendien een aantal betekenisdimensies toe die, voor zover bekend, in het denken van dieren niet voorkomen, zoals het verschil tussen een voltooide handeling en een niet-voltooide ("Nene heeft alle koekjes opgegeten" tegenover "Nene at alle koekjes op") of dat tussen een handeling waaraan een einde zit (de koekjes opeten) tegenover een handeling die in theorie eindeloos door kan gaan (van de koekjes eten).

(9) Er moet dus in de menselijke hersenen iets zijn gebeurd waardoor we verschillende vormen van denken met elkaar konden verbinden en deze bovendien ook nog eens in een vorm konden gieten: de zin. Een vorm waardoor we over onze eigen gedachten kunnen nadenken ("wat heb ik voor obsessie met die koekjes?") maar waardoor we deze ook met anderen kunnen delen zodat zij hem kunnen nuanceren ("nou ja, alle koekjes?") of kunnen verbinden met nieuwe informatie ("de suikerpot is ook leeg") om aldus tot een nieuwe conclusie te komen ("Nene is goed bezig").

(10) Het bestaan van taal is een van de raadselachtigste zaken op deze wereld. Met het werk van Hinzen en Wiltschko zijn we volgens mij iets dichterbij gekomen.

(11) Full disclosure.2) Ik ken beide auteurs, en Wiltschko zelfs al minstens dertig jaar, zij het beiden oppervlakkig. Hun artikel is gepubliceerd in Journal of Linguistics, waarvan ik redacteur ben, al heb ik dit artikel niet behandeld.

Marc van Oostendorp, Neerlandistiek, 29 april 2022. Marc van Oostendorp is hoogleraar Nederlands en Academische Communicatie aan de Radboud Universiteit Nijmegen. Neerlandistiek is een elektronisch tijdschrift voor de Nederlandse taalkunde, letterkunde en taalbeheersing.

noot 1 gordel van smaragd: aanduiding voor Indonesië, ontleend aan de roman Max Havelaar (1860) van Multatuli. noot 2 vertaling: volledige openheid

Tekstfragment 1: Over de grenzen van taal ...

(1) Taal is een cruciaal onderdeel van samenwerken tussen mensen binnen organisaties en tussen organisaties. Taal verbindt, maakt van `ik' een `wij', maar begrenst als je elkaar niet verstaat. Dan wordt het snel `wij' versus `zij'.

(2) "De grenzen van mijn taal zijn de grenzen van mijn wereld", is een bekende uitspraak van Ludwig Wittgenstein, de Oostenrijks-Britse taalfilosoof (1889-1951) die ons denken over de relatie tussen taal en de wereld voorgoed heeft veranderd en wiens late werk vaak in verband wordt gebracht met het (sociaal) constructionisme. Deze stroming in de filosofie gaat uit van een werkelijkheid die wij als mensen zelf vormgeven door betekenis te geven aan onze omgeving: dé waarheid bestaat niet, maar is het product van ons handelen. Leren is hier dan ook vooral een sociaal proces waarbij kennis en ontwikkeling tot stand komen door onze interactie met anderen: mensen geven woorden aan gevoelens en ervaringen, maken hun eigen verhalen en onderhandelen over betekenissen. Daarmee heeft taal een belangrijke rol in het nadenken over onszelf en hoe we ons onderscheiden van anderen.

Marlieke van Grinsven en Olivia Kramers, TvOO (Tijdschrift voor Ontwikkeling in Organisaties), september 2020.

"wij hebben (...) een brug die deze twee met elkaar verbindt. Die brug heet taal." (regels 151-153)

Vraag 22 1 punt

In welke alinea wordt impliciet voor het eerst op deze verbindende functie van taal gewezen?

  1. A alinea 3
  2. B alinea 4
  3. C alinea 5
  4. D alinea 6
Bekijk het antwoord

Antwoord: B

B

Vraag 22 in het hele examen

2025, tijdvak 1: Tekst 2 We leven achter een hek. En de rest vindt dat best

Opgavetekst

Lees tekst 2.

Tekst 2: We leven achter een hek. En de rest vindt dat best

(1) Soms lees je een boek waardoor je even als een kind door de wereld wandelt, met een boel domme kindervragen in je hoofd. Waarom moet ik belasting betalen? Waarom zijn er grenzen? Waarom is er een regering? Waarom heb ik een baas? Waarom moet ik op tijd komen, `vrij' vragen, gehoorzamen?

(2) Het boek dat mijn hoop opfriste, was Het begin van alles. Een nieuwe geschiedenis van de mensheid. Het is geschreven door archeoloog David Wengrow en wijlen antropoloog David Graeber. Graeber stelde zijn leven lang vervelende kindervragen over de sociale organisatie en verhoudingen in onze wereld. Neem zijn boek Bullshit Jobs:1) het idee dat de meeste mensen zich het schompes werken in verzonnen banen waarin ze voornamelijk bezig zijn andere mensen met verzonnen banen druk te houden. Graeber is als een kind aan de ontbijttafel dat vraagt: "Mama, waarom moet je naar je werk?"

(3) Weet u het antwoord altijd?

(4) Kindervragen zijn nuttig. Wie omgeven door rood afzetlint opgroeit, merkt als volwassene dat afzetlint niet meer op. Wanneer je opgroeit in een dierentuin, achter een hek, vergeet je op een dag dat je achter een hek leeft. En wanneer je het wel ziet en je vraagt aan je kooigenoot "waarom leven wij eigenlijk achter een hek?", dan haalt hij waarschijnlijk zijn schouders op of lepelt hij, rustig kauwend op zijn voer, het standaardverhaal op. Dat het gewoon niet anders kon. Dat onze soort ooit vrij rondliep, maar besloot wilde granen te temmen en deze op aangeharkte akkertjes te laten groeien, overgoten met dierenpoep. En dat landbouw onvermijdelijk leidde tot ons leven van vandaag. Het was een valstrik. Landbouw betekende grondbezit en bevolkingsgroei, overschotten in graanschuren, handel en kapitaal, een taakverdeling, bureaucratie, soevereine staten. Oftewel: complexiteit leidt tot hiërarchie.

(5) En als je dat allemaal niet leuk vindt, zo zegt jouw kooigenoot, moet je er toch mee leren leven. Dit hek is een logisch gevolg van de geschiedenis. Onvermijdelijk zelfs. En laten we eerlijk zijn, jij bent de enige die klaagt. De rest vindt het best.

(6) Ik las dit verhaal, oorspronkelijk opgetekend door Rousseau in de achttiende eeuw, ook in boeken van Diamond, Harari, Fukuyama en Pinker.2) Het werd weliswaar telkens opgediend in een andere variant, maar toch. De mens is een religieus, verhalen vertellend gewoontedier. Schouders ophalen zit diep in ons DNA. Je kunt het hek lager maken en nog blijft iedereen netjes in zijn verblijf, want we geloven dat dit zo hoort, dat het niet anders kan.

(7) Kan het anders? Of wandelt de homo sapiens in een parallelle samenleving ook in de `landbouwval', met de natiestaat, hypotheken, parkeerboetes en Sander en de kloof 3) tot gevolg? In hoofdstuk 1 presenteren de auteurs een ontmoeting met die parallelle homosapienswereld, namelijk de achttiende-eeuwse Amerikaanse indianenvolken.4) En wat blijkt? Sociale ongelijkheid was bepaald niet onontkoombaar aan de andere kant van de oceaan, landbouw was geen valstrik, grote bevolkingen waren niet per se hiërarchisch. Bij een eerste kennismaking reageerde de Irokees-Wendat5)-staatsman Kandiaronk met afschuw over de rangen, standen en de obsessie met geld en bezit in de Europese samenleving.

(8) Goed, wij zouden misschien ook met afschuw reageren op het achttiende-eeuwse Frankrijk. En het leven bij een inheems volk ging ook niet over rozen. Als lezer kreeg ik de indruk dat de twee Davids wel erg graag het eigen perspectief in het schaarse bewijs over prehistorische `egalitaire' samenlevingen zien. Ook zij vertellen een verhaal.

(9) Maar het is een noodzakelijk verhaal, een tegenverhaal. Zeker in een tijd waarin de hoeveelheid rood afzetlint alleen maar toeneemt, waarin persoonlijke vrijheden steeds vaker worden ingeperkt door een beroep op veiligheid en gezondheid als laatste waarden die er überhaupt toe doen.

(10) Graeber overleed vorig jaar plotseling na het afronden van de eerste versie van het manuscript. Maar vanaf iedere bladzij in dit boek fluistert hij ons toe dat er helemaal niets onvermijdelijk is in ons bestaan, dat duizend-en-een volkeren die anders leefden ons voorgingen. Zonder hek.

Rosanne Hertzberger, NRC, 2 april 2022. Rosanne Hertzberger is politica, microbioloog en schrijver.

noot 1 vertaling: Onzinbanen. noot 2 Jared Diamond, Yuval Noah Harari, Francis Fukuyama en Steven Pinker hebben allen invloedrijke boeken geschreven over de geschiedenis en toekomst van de mensheid. noot 3 Sander en de kloof is een televisieprogramma van Sander Schimmelpenninck uit 2022 waarin de vermogens- en kansenongelijkheid in Nederland centraal stond. noot 4 Met `indianenvolken' worden hier de oorspronkelijke bewoners van Noord-Amerika bedoeld. noot 5 Irokees-Wendat: een van de oorspronkelijke volkeren van Noord-Amerika.

Tekstfragment 2: Ordeloze oudheid

Hij werkte als historicus en was in de archieven dus op zoek naar de patronen:

Een routekaart of rode draad van ooit naar wat nog komen gaat om ons de weg te tonen

Ach, de ontzetting toen hij las dat richting een verzinsel was uit fantasieverhalen...

Er is geen doel, geen plan, geen pad, slechts een chaotisch doolhof dat ons steeds zal doen verdwalen

Marlies ter Voorde, NRC, 30 april 2022.

Vraag 30 1 punt

Welke bewering geeft de functie van alinea 8 en 9 samen het best weer?

Deze twee alinea's samen

  1. A bieden tegenargumentatie bij terechte kritiek op Het begin van alles.
  2. B nuanceren individuele perspectieven op de geschiedenis.
  3. C onderschrijven de belangrijkste minpunten van Het begin van alles.
  4. D relativeren de waarde van verhalen in de geschiedenis.
Bekijk het antwoord

Antwoord: A

A

Vraag 30 in het hele examen

2025, tijdvak 2: In jouw schoenen, in mijn hoofd

Opgavetekst

Tekst 1 In jouw schoenen, in mijn hoofd

Hoe verhouden literatuur en empathie zich tot elkaar?

(1) Het Londense kunstinitiatief Empathy Museum zette enkele jaren geleden een project op met als titel A Mile in My Shoes,1) onder leiding van kunstenaar-curator Clare Patey. In een container, omgebouwd tot een schoenenwinkel of een soort van interactieve schoenendoos, konden bezoekers hun eigen schoenen inruilen voor die van een bekende of onbekende medemens. Dat kon schoeisel zijn van een kankerpatiënt, een chirurg, een dakloze, een imam, een vluchteling, of nog iemand anders. Daarna zetten ze een koptelefoon op en konden ze het verhaal van die persoon beluisteren en – dat was vooral de bedoeling – zich inleven. De mobiele schoenenwinkel ging de wereld rond en werd na Londen onder meer nog opgesteld in Riga, Melbourne, São Paulo, Porto, Montréal, Stockholm en Den Haag. Er werden steeds nieuwe verhalen opgenomen en aan de verzameling toegevoegd.

(2) De gedachte achter het project is niet nieuw: we leven in een gepolariseerde, conflictrijke en hyperindividualistische samenleving die nood heeft aan het weerwerk van humaniteit, solidariteit en empathie. A Mile in My Shoes illustreert het geloof dat zich inleven, waartoe de mens blijkbaar biologisch is uitgerust, gestimuleerd en getraind kan worden.

(3) Kunst – die sowieso inleving vraagt – kan daarbij helpen, en velen zien vooral literatuur als een geschikt experimenteerterrein daarvoor. De Amerikaanse filosoof Martha Nussbaum en psychologen als Steven Pinker en Martin Hoffman zijn bovendien van mening dat het menselijke vermogen om zich in de ander in te leven onze morele gevoeligheid en onze sociale vaardigheden tout court verhoogt.

(4) En wie erin slaagt om het perspectief van de ander in te nemen, is eveneens in staat om zijn eigen perspectief kritisch te bekijken en te herzien. Kortom, door boeken te lezen word je empathischer. Wie empathie kan opbrengen, wordt een beter mens.

(5) Dit veronderstelde effect van het lezen van boeken op het vermogen om empathie te tonen of, ruimer, om moreel te handelen, tref je aan in zowat elk recent rapport over leesbevordering: lezen als “onontbeerlijke oefening voor de geest”. Literatuur wordt gezien als een safe space2) voor emotionele exercities, omdat er geen reële actie van de lezer wordt verwacht of hoeft te worden gevreesd.

(6) Naast de loftuitingen over de effecten van empathie klinken er ook herhaaldelijk waarschuwingen tegen de ‘empathiegolf’ en de oproepen tot een ‘empathierevolutie’. Als ieder zich in de ander zou inleven en met hem of haar zou meevoelen, zou dit niet noodzakelijkerwijs uitmonden in een betere maatschappij.

(7) Dat een empathische ingesteldheid vooral gericht is op wie ons het naaste staat – familieleden, vrienden of al wie op ons gelijkt – maakt die juist bijzonder ongeschikt als kompas voor politiek beleid. Empathische gevoelens zijn bovendien beperkt in duur, ze komen intuïtief tot stand en kunnen snel in hun tegendeel omslaan: woede en wraak.

(8) Ook wanneer het over literatuur gaat, zijn er wel wat vraagtekens te plaatsen bij de positieve inschatting van de invloed die lezen zou hebben op ons empathische vermogen. In de eerste plaats is het bijzonder moeilijk om empirisch onderzoek uit te voeren naar het effect van lezen, laat staan naar het effect op de empathische reacties van lezers. Dergelijk onderzoek gebeurt doorgaans met vragenlijsten, waarbij de ondervraagden mogelijk meer gewenste dan reële antwoorden geven.

(9) Een vraag naar empathie voor een bepaald personage kan intiem overkomen. Hoe kun je controleren of het wel klopt wat een lezer beweert en of hij zijn eigen empathische gedrag wel goed inschat? En zou het niet net zo goed kunnen dat je niet door literatuur te lezen empathischer wordt, maar dat van nature empathische mensen intensiever en beter lezen?

(10) Wat in vele beschouwingen en onderzoeken ook zelden aandacht krijgt, is het literaire genre. Over welk soort van boeken gaat het eigenlijk? Wekken hoogstaande literaire boeken, canonwerken, gemakkelijker of minder gemakkelijk empathie op dan pageturners? Geldt dit evenzeer voor poëzie als voor proza? Moeten we niet vrezen voor negatieve effecten bij moreel verwerpelijke boeken? Is uiteindelijk de nadruk op het empathische effect van lezen misschien niet meer dan een truc om de vele projecten tot leesbevordering gefinancierd te krijgen, en simpelweg wishful thinking?

(11) Boeken doen het niet in hun eentje, schreef literatuurwetenschapper en empathieonderzoeker Suzanne Keen. De rol van leraren, ouders, vrienden of bibliothecarissen kan even belangrijk zijn als het boek zelf. Uit de explosie aan leesclubs in de Lage Landen kunnen we misschien ook afleiden dat een gedeelde leeservaring even belangrijk is als het gelezen boek.

(12) Ten slotte is er nog de ethische problematiek van het empathisch lezen, iets waar de Joods-Italiaanse auteur Primo Levi voor waarschuwde. Wie onderwijs over de Holocaust richt op empathisch engagement en identificatie, loopt het gevaar die gebeurtenissen en ervaringen te normaliseren en te trivialiseren.

(13) Dan stapt een lezer niet in de schoenen van iemand anders, maar stelt hij die iemand anders in zijn eigen schoenen, gaat hij uit van zijn eigen ervaringen. Hongerlijden in een kamp met de dood voor ogen is iets geheel anders dan rondlopen met een lege maag, een ervaring die iedereen weleens heeft gehad.

(14) Een dergelijke “empathiserende” lectuur vindt Levi immoreel. Misschien is literatuur wel het meest ethisch wanneer ze ons confronteert met de paradoxen en de complexiteit van het leven, en niet wanneer ze een beroep doet op onze empathie en compassie.

(15) Ook in de Nederlandstalige literatuurkritiek is er tegenwoordig veel aandacht voor empathie. Voor wie het graag in cijfers heeft: in de laatste tien jaar komen de woorden empathie of empathisch in Nederlandstalige recensies over literatuur gemiddeld zeven tot tien keer zo vaak voor als in de jaren daarvoor (gebaseerd op de databank LiteRom).

(16) Men zou dit terzijde kunnen schuiven als een modefenomeen, een nieuw woord voor een eeuwoude vanzelfsprekendheid. “Er zou waarschijnlijk geen fictie bestaan als we niet het vermogen hadden om ons in te beelden hoe het voelt om iemand anders te zijn of ons in andermans situatie te bevinden”, schreef de Duits-Amerikaanse literatuurwetenschapper Fritz Breithaupt.

(17) Uitspraken over empathie in recensies en interviews blijken verschillende ladingen te dekken. We gaan er gewoonlijk van uit dat empathie een fenomeen is dat zich voordoet bij de lezer die met een personage meevoelt. Maar empathie speelt evenzeer aan de auteurszijde.

(18) Schrijvers willen hun verhaal op zo’n manier presenteren dat de lezer erin meegaat. Omdat empathisch engagement aan de kant van de lezer altijd voor een deel subjectief is, bestaat er kans op “inaccurate empathie”. Laura Broekhuysen toont zich bewust van dit probleem in haar boek Flessenpost uit Reykjavik (2019): “het gaat er bij de depressie van mijn personage niet om of ik die voel, of zelfs maar navoel, het gaat erom dat ik haar in beeld kan brengen, dat ik een tekst maak waardoor de lezer zich kan inleven. Schrijven is niet zozeer je inleven in je personage als wel je inleven in je lezer. Het personage is degene in wie lezer en schrijver samenkomen, een en dezelfde zijn.”

(19) Interessanter nog dan de voorgaande opmerkingen zijn de romans die het fenomeen “moeilijke empathie” aan de orde stellen, waarbij ervaringen en opvattingen van personage en lezer ver uit elkaar liggen. Makkelijke empathie gaat uit naar situaties die ons vertrouwd zijn of naar wie in de algemene opinie onze empathie het meest verdient: vluchtelingen, kinderen, slachtoffers, al wie negatieve ervaringen heeft meegemaakt.

(20) In het geval van moeilijke empathie kan een verhaal de lezer over morele grenzen heen proberen te trekken, in verhalen die “meedogenloos en overrompelend (…) betoverend en afschuwwekkend” zijn, zoals de Librisjury het formuleerde in haar rapport over Mijn lieve gunsteling (2020) van Lucas Rijneveld. Rijnevelds verhaal over de negenenveertigjarige veearts die het hele boek lang als enige aan het woord komt met zijn obsessionele verlangen naar een veertienjarig meisje, roept tegelijk weerzin maar ook een zeker begrip op, al zullen weinig lezers echt “empathiseren” met dit personage. “Weerstand en walging mogen er zijn, maar niet alléén. De veearts is geen banale personificatie van het kwaad. Hij is juist heel menselijk. Je leert zijn wanen en angsten kennen”, aldus de auteur.

(21) Het doel van zulke boeken is niet zozeer om – zoals bij literatuur met makkelijke empathie – de lezer de gevoelens te laten delen, maar om een zeker begrip op te wekken of inzicht te bieden in stuitende handelswijzen. Vaak komt er in het leesproces een dubbel perspectief naar voren, zodat de lezer de dader niet alleen meer als dader, maar ook als slachtoffer gaat zien.

(22) Als we nu toch aannemen dat het lezen van literaire fictie op de een of andere manier het begrip voor de ander bevordert, dan nog blijft het onduidelijk welke aspecten daarvoor verantwoordelijk zijn en hoe dat precies in zijn werk gaat. Soms lees je dat vooral ik-verhalen of beschrijvingen van innerlijke gedachten of een realistische stijl voor empathie zouden zorgen, maar net zo vaak wordt ook het omgekeerde beweerd.

(23) Het onderzoek naar de empathische effecten van lezen staat nog in de kinderschoenen. De hypotheses waar onderzoekers van uitgaan, staan soms lijnrecht tegenover elkaar. Sommigen veronderstellen dat toegankelijke teksten in een realistische stijl het makkelijkst empathie opwekken. Anderen gaan uit van hypotheses die veel lezers contra-intuïtief in de oren zullen klinken. Zij menen dat elementen die het leestempo vertragen, zoals opvallende stilistische kenmerken en metaforen, bijdragen tot empathie.

(24) En zelfs wanneer een lezer zich slechts minimaal herkent in een personage zou die er toch empathisch op kunnen reageren. Literatuur functioneert immers door suggestiviteit, metaforen zijn “omwegen om te spreken waarover we niet kunnen spreken”, zoals Peter Verhelst in Voor het vergeten (2018) schreef. De lezer zou door deze “vertragingen” aangespoord worden om dieper in de tekst door te dringen en na te denken over complexe gevoelens en gedachten van verteller of personages.

(25) Men mag het er oneens over zijn of literatuur nu al dan niet onze spontane emotionele reacties traint, in elk geval confronteert literatuur ons met moreel complexe situaties die aanzetten tot reflectie.

noot 1 A mile in my shoes: Een mijl in mijn schoenen
noot 2 safe space: veilige ruimte

Lut Missinne, De lage landen, 16 november 2022. Lut Missinne is hoogleraar moderne Nederlandse literatuur aan de Westfälische Wilhelms-Universität in Münster (Duitsland). Deze tekst is een inkorting van het oorspronkelijke artikel, geaccordeerd door de auteur.

Vraag 1 1 punt

Tekst 1 kun je na de inleiding met onderstaande kopjes in vier opeenvolgende delen onderverdelen: deel 1: De relatie tussen empathie en lezen; deel 2: Kanttekeningen bij de relatie tussen empathie en lezen; deel 3: De letterkundige uitwerking van het begrip ‘empathie’ geanalyseerd; deel 4: Slotoverwegingen bij de mogelijke effecten van lezen. Bij welke alinea begint deel 3, ‘De letterkundige uitwerking van het begrip “empathie” geanalyseerd’?

Bekijk het antwoord
  • Noemt alinea 15 als de alinea waarbij deel 3 begint. (1p)

Vraag 1 in het hele examen

Vraag 2 1 punt

Tekst 1 kun je na de inleiding met onderstaande kopjes in vier opeenvolgende delen onderverdelen: deel 1: De relatie tussen empathie en lezen; deel 2: Kanttekeningen bij de relatie tussen empathie en lezen; deel 3: De letterkundige uitwerking van het begrip ‘empathie’ geanalyseerd; deel 4: Slotoverwegingen bij de mogelijke effecten van lezen. Bij welke alinea begint deel 4, ‘Slotoverwegingen bij de mogelijke effecten van lezen’?

Bekijk het antwoord
  • Noemt alinea 23 als de alinea waarbij deel 4 begint. (1p)

Vraag 2 in het hele examen

2024, tijdvak 1: Tekst 1

Opgavetekst

Tekst 1 Fastfood voor jonge lezers: de schadelijke promotie van pulp in het onderwijs

(1) Wat hebben we nodig om ontlezing een halt toe te roepen? Mooie verhalen natuurlijk, maar ook ‘mooie lezers’. De term is van jeugdboekenauteur Benny Lindelauf. Hij bedoelt lezers die een verhaal betekenis kunnen geven, lezers die daar scholing in hebben gehad. Van zulke mooie lezers zijn er steeds minder.

(2) 44 procent van de Nederlandse jongeren zegt lezen niet leuk te vinden of er zelfs een hekel aan te hebben, zo blijkt uit onderzoek van Stichting Lezen. Dat zijn er meer dan in onze buurlanden, en niemand begrijpt waarom juist in Nederland de ontlezing zo hard stijgt. Helaas maakt de overheid ook geen geld vrij om daar serieus onderzoek naar te doen.

(3) In plaats daarvan investeert ze in leesbevorderingscampagnes. Waarom sorteren die nu niet het gewenste effect? Wie zich daarin verdiept, begrijpt al snel waarom de leesmotivatie laag is. De campagnes die gericht zijn op leesbevordering sturen op ‘leesplezier’, vanuit de gedachte dat op plezier vanzelf leesmotivatie volgt.

(4) Daarom is besloten dat in de Jonge Jury-campagne jongeren zelf kiezen welke boeken ze nomineren en bekronen. De Jonge Jury, die jaarlijks 180.000 leerlingen in de onderbouw bereikt, wordt betaald door Stichting Lezen, ondersteund door het Nederlands Letterenfonds en uitgevoerd door Passionate Bulkboek, een organisatie die zich ‘dé leesspecialist in voortgezet onderwijs’ noemt.

(5) Leerlingen van twaalf tot vijftien jaar kiezen de boeken voor de shortlist aan de hand van een groslijst van uitgevers, zonder instructie, richtlijn of een voorselectie door opvoeders of leraren. Het is verontrustend dat hun keuze vervolgens leidend wordt in een campagne die wordt betaald met overheidsgeld. Het is alsof je kinderen de supermarkt instuurt met de opdracht te kopen wat ze lekker vinden en datgene waarmee ze naar buiten komen, opdringt aan alle kinderen van het land, onder het mom van ‘gezond eten’. Nederland zou zijn eigen cultuuronderwijs serieuzer moeten nemen.

(6) Dit jaar brachten 10.000 kinderen een stem uit voor de Jonge Jury-prijs. De winnaar die woensdag 9 juni bekend wordt, zal met zekerheid een pulpboek zijn. Wat bedoelen we met pulp? Dat is niet hetzelfde als lectuur. Er zijn genoeg redenen om zwakke of onwillige lezers aan te moedigen door ze, pakweg, een spannende jeugdroman van Lydia Rood te laten lezen of de biografie van Wim Kieft.1)

(7) Maar wat de Jonge Jury propageert, is van een ander kaliber. Het zijn verhalen die seksistisch en racistisch denken bevestigen, de lezer alleen van kick naar kick jagen. Verhalen die stilistisch, inhoudelijk, cultureel en moreel armoedig en zelfs schadelijk zijn. We analyseerden de shortlist van dit jaar en alle winnende titels van de afgelopen tien jaar, waarvan er zeven werden geschreven door één auteur: Mel Wallis de Vries. Eenlettergrepige titels, dramatisch-realistische foto’s op de voorkant en kekke elastieken buikbandjes moeten de jonge lezer verleiden: Klem, Wreed, Vals of Shock heten haar boeken.

(8) Het stramien is steeds identiek: na een scène waarin steevast een vrouwelijk slachtoffer wordt gepijnigd, vernederd en vaak vermoord, gaan we terug in de tijd en komen er vier à vijf verschillende meisjes aan het woord – soms via vlogs, dagboekfragmenten, app- of e-mailberichten. Ze zijn typetjes en hebben steevast één ding gemeen: het zijn altijd witte meisjes met lang, los haar. De meisjes lijken geen enkele inhoud of substantie te hebben. De personages veroordelen elkaar op hoe ze eruitzien, en wat ze eten en drinken.

(9) Seks is vrijwel altijd ongewenst en gewelddadig in deze teksten, maar de lezer krijgt geen ruimte om dat kritisch te beschouwen, omdat die meekijkt met daders in lang uitgesponnen geweldsscènes. Verkrachting en moord worden als haast onvermijdelijk lot voor jonge vrouwen gepresenteerd: als ze in het donker door het park fietsen, maar soms ook als ze in hun eigen slaapkamer zijn. Het hyperrealisme met herkenbare school- en plaatsnamen maakt het nog angstaanjagender. De shortlist van dit jaar bestond uit drie jeugdthrillers die qua opbouw en verhaalinhoud sprekend op de boeken van Wallis de Vries lijken. Succes is blijkbaar besmettelijk.

(10) Met zulke lelijke teksten kweek je geen mooie lezers. Jonge lezers lezen vooral belevend en herkennend. Wat ze lezen, nemen ze letterlijk omdat hun literaire competenties nog niet zijn ontwikkeld. In het lesmateriaal van de Jonge Jury worden deze competenties ook niet aangesproken.

(11) Waarom wordt dit geld, afkomstig van Stichting Lezen en het Letterenfonds, niet besteed aan de promotie van echte jeugdliteratuur in de klas? Verhalen kunnen je leren hoe je betekenis kunt geven aan de wereld. Hoe je gevoelens, relaties, maar ook maatschappelijke verhoudingen kunt begrijpen en hoe je er taal voor kunt vinden. Ze bieden de sleutel tot een volwassen, ethische houding.

(12) Kwalitatieve jeugdliteratuur geeft de verbeelding van jonge mensen de ruimte om nieuwe en andere perspectieven en samenlevingsvormen te verkennen. Door identificatie met steeds nieuwe personages kunnen jonge lezers hun persoonlijkheid vormen, hun opvattingen toetsen. Literatuur draagt bij aan empathie en aan burgerschap.

(13) Dat in het Nederlandse onderwijs op de basisschool en in het voortgezet onderwijs het lezen van onze internationaal geprezen jeugdliteratuur, denk aan Anna Woltz, Simon van der Geest, Martha Heesen of Bart Moeyaert, niet verplicht is, en dat er geen eisen worden gesteld aan de kwaliteit van wat er op school wordt gelezen, is een vorm van ernstige en structurele verwaarlozing. Laten we in het op handen zijnde nieuwe curriculum voor het vak Nederlands2) het vrijblijvende begrip ‘fictie’ vervangen door ‘jeugdliteratuur’.

(14) Tot het zover is, kunnen de organisatoren van de Jonge Jury het alvast over een andere boeg gooien. Een shortlist die wordt opgesteld door specialisten lijkt ons de eenvoudigste oplossing. ‘Als ze maar lezen’ is geen excuus voor pulp.

noot 1 De biografie Kieft portretteert de voormalige Nederlandse profvoetballer Wim Kieft; veel aandacht gaat erin uit naar diens alcohol- en drugsverslaving. Kieft was in 2014 het bestverkochte boek in Nederland.
noot 2 Het Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschappen bereidde tijdens de publicatie van dit artikel een onderwijsherziening voor van (onder meer) het schoolvak Nederlands.

naar: Yra van Dijk en Marie-José Klaver
uit: de Volkskrant, 6 juni 2021
Yra van Dijk is gasthoogleraar bij instituut LUCAS van de Universiteit Leiden. Marie-José Klaver is vakdidacticus en docent Nederlands in het voortgezet onderwijs.

Vraag 1 1 punt

Tekst 1 kun je met onderstaande kopjes in vier opeenvolgende delen onderverdelen: deel 1: Het probleem van de ontlezing; deel 2: Een verkeerde overheidsmaatregel; deel 3: De schade aan jongeren ontrafeld; deel 4: Juiste overheidsinitiatieven?
Bij welke alinea begint deel 3, ‘De schade aan jongeren ontrafeld’?

Bekijk het antwoord
  • Noemt alinea 6 of alinea 7. (1p)

Vraag 1 in het hele examen

2024, tijdvak 1: Reacties op tekst 1

Opgavetekst

tekstfragment 1

(1) Van Dijk en Klaver stellen dat er wat hen betreft voor sommige boeken geen plaats mag zijn in het onderwijs, omdat ze in hun ogen niet bijdragen aan de literaire ontwikkeling en bovendien een schadelijk effect zouden hebben. Wij zien dat anders: deze boeken zijn voor veel kinderen de (enige) motivatie om een boek op te pakken. Het is kortom de eerste toegang, het begin van iets moois.

(2) En hoewel boeken in de klas en ook de Jonge Jury zelf wel degelijk kritisch bekeken mogen worden, kan het niet de bedoeling zijn dat we een bepaalde groep boeken en auteurs, en daarmee ook de jonge lezers die deze boeken waarderen, categoraal afwijzen.

naar: Gerlien van Dalen en Giel van Strien
uit: de Volkskrant, 11 juni 2021
Gerlien van Dalen is directeur-bestuurder van Stichting Lezen. Giel van Strien is directeur van Passionate Bulkboek, een organisatie voor de stimulering van de Nederlandse taal en literatuur bij jongeren.

tekstfragment 4

Deze mensen zijn in de war. Ze denken dat neerlandistiek een soort maatschappijleer is, of dat de neerlandistiek de maatschappijleer moet verdringen om het nut nog extra te bewijzen voor de mannen in de blauwe pakken, voor wie zij werkelijk onophoudend dansjes uitvoeren. Boeken bespreken vanuit maatschappelijk-wenselijk oogmerk doe je bij maatschappijleer. Bij neerlandistiek gaat het om literaire onderwerpen. Was dit dan genoeg aanzet tot dat goede literaire gesprek? Gunnen jullie de leraren maatschappijleer nog hun vakgebied? Of moeten de economen ook voortaan voor hun baan vrezen?

naar: maanantai
uit: Neerlandistiek, 24 juni 2021
Maanantai is een pseudoniem van Martijn Benders, dichter en publicist.

Vraag 18 1 punt

Lees tekstfragment 4.
Op welke alinea van tekst 1 vormt tekstfragment 4 het duidelijkst een tegenreactie?

  1. A op alinea 8
  2. B op alinea 9
  3. C op alinea 10
  4. D op alinea 11
Bekijk het antwoord

Antwoord: D

Vraag 18 in het hele examen

2024, tijdvak 2: Tekst 1

Opgavetekst

Tekst 1 Hoe autonoom zijn we, wanneer we een deel van ons leven aan technologie ‘uitbesteden’?

(1) “Installeer autopilot, zeiden ze”, staat erboven. En eronder: “Het werkt prima, zeiden ze.” Op de foto, die met deze bijschriften als meme de wereld rondging, is een Tesla te zien die een betonnen trap is afgereden en nu op z’n neus tegen de stoep staat.

(2) Het grapje is al zo oud als dat over TomTom,1) om precies te zijn even oud als de prijswinnende reclame uit 2005 waarin iemand pardoes een heg inrijdt omdat het navigatiesysteem zei dat ze rechtsaf moest slaan. Haha, kijk die domme techniek doen alsof-ie slim is, dom mens dat haar gezond verstand niet gebruikt. En het is nog grappiger omdat het hier om een Tesla gaat natuurlijk, het paradepaardje van de autonomous vehicles.2) Hoe vind je zelf dat het gaat, Elon?3)

(3) Dat autonome technieken niet zo goed werken als hun naam lijkt te beloven – als ze echt autonoom zouden zijn, zouden ze de mens immers niet nodig hebben – is minder grappig wanneer het gaat om wapens, onbemande drones die ‘targets’ kunnen uitschakelen (oftewel: mensen doden) of om algoritmes die besluiten nemen over je kredietwaardigheid of over de straf die je na een klein vergrijp verdient. En dat is waarschijnlijk nog maar het begin.

(4) In Emy Koopmans dystopische roman over de nabije toekomst, Het boek van alle angsten, bepalen algoritmes je studiekeuze en dus de invulling van je leven. Fana wil sterrenkunde studeren, maar krijgt het advies om psychologie te gaan doen. “Maar, ik ben helemaal niet zo… sociaal”, zegt ze. De decaan stapelt argument op argument: mensen zijn toch boeiend, dat je dat niet inziet, betekent juist dat je dat moet leren, het zou je bovendien goed doen met jouw somberheid, trouwens: de arbeidsmarkt, dus voeg je nou maar, eigenwijze mensen worden ongelukkig. Het komt uiteindelijk allemaal op hetzelfde neer. Je denkt wellicht te weten wat je wilt, maar het algoritme weet het beter.

(5) De betekenis van ‘autonomie’ verschuift langzamerhand van een bij uitstek menselijk vermogen naar een kenmerk van de nieuwste technologie. Dat is fascinerend en ook wel wat beangstigend.

(6) Nu liggen die zogenaamde autonome vermogens van de mens al langer onder vuur. Sterker nog, is het hele begrip niet allang ontmaskerd als een illusie, waarna de werkelijke aandrijving van de mens zichtbaar is geworden, of dat nu ‘het brein’ is, de genen, hormonen, atomen, opvoeding, opleiding, het maatschappelijk bestel of de cultuur? Nee, als je denkt autonoom te zijn, of als je dat wenst te zijn, ben je vooral naïef. De mens is een voorspelbaar algoritme.

(7) Het is dát, of je hoort bij de andere kant, bij de ferme ‘believers’ die schreeuwen dat autonomie ons wordt afgepakt, dat we leven in een dictatuur waarin je niet meer mag zeggen, doen of zelfs denken wat je wilt. De enige manier om autonoom te zijn is in dat geval om de maatschappij de rug toe te keren en je eigen organisaties te beginnen, of zelfs een gemeenschap in internationale wateren te stichten.

(8) Wie autonomie (de menselijke) een belangrijk begrip acht – ik heb het hier over mezelf – ziet zich daarmee voor de keuze gesteld tussen naïviteit en a-socialiteit. Maar hoe moeten we ons dan verhouden tot datgene wat er met de autonomie vandoor gaat: de techniek?

(9) Ik geloof dat de strijd om dit woord belangrijk is, al kan hij niet zomaar beslecht worden. En misschien is dat juist het punt, is het de zoektocht zelf naar de betekenis van autonomie, naar hoe ze werkt in de praktijk, hoe ze zich verhoudt tot anderen, zowel menselijk als niet-menselijk, die het hart van autonomie uitmaakt. Misschien gaat het niet om het vinden van een sluitende definitie, maar om de verhouding tot de buitenwereld, waarin autonomie tot stand komt.

(10) Het zal komen doordat ik er zelf mee bezig ben, met die zoektocht naar autonomie in tijden van autonome techniek, dat ik hem ook steeds vaker bij anderen tegenkom. Het lijkt alsof er weer wat meer aandacht is voor het individu als speler in het grotere systeem.

(11) Zo schreef de schrijver Maxim Februari in een recente column dat het “geen kwaad [kan] af en toe te bedenken dat de geschiedenis de geschiedenis van de collectieve mensheid is. En dat de wereld draait door het machteloze handelen van ons allemaal.” De filosoof Hans Schnitzler stelde de vraag waarom “wij nihilisten” het (hebben) laten gebeuren dat de techbedrijven onze levens overnemen. “We zullen, net als bij de klimaatcrisis, ons eigen aandeel onder ogen moeten zien”, stelt hij in ‘Datamens, kijk eens wat kritischer in de spiegel en doe wat!’

(12) De laatste roman van Dave Eggers, Het Alles, is daar de meest uitgebreide (en grappige) uitwerking van. Ook hij vraagt hoe het zover kon komen dat we leven als schoothondjes van de techbedrijven in plaats van andersom. In de nabije toekomst van zijn romanwereld is duidelijk dat de technologie heeft gezorgd voor een populatie van bange, laffe, gemakzuchtige, steriele, saaie, seksloze, zelfgenoegzame, verschrikkelijke mensen, wreed in hun consequente apathie. Ze hebben zonder noemenswaardige weerstand de ene na de andere mensonterende ‘innovatie’ geaccepteerd en nu kunnen ze niet meer zonder, al zijn ze stuk voor stuk doodongelukkig. Maar ja, het algoritme weet het nu eenmaal beter.

(13) Je zou het een vorm van “aangeleerde hulpeloosheid” kunnen noemen, zoals dj Paul Nederveen die in de coronatijd zag ontstaan: “Het is ons afgeleerd om hoop te hebben en aangeleerd om hulpeloos af te wachten.” Die apathie is gevaarlijk. In Over vrijheid, haar oefening-in-essayvorm in vrij en autonoom denken, schrijft de Amerikaanse schrijver en dichter Maggie Nelson: “Een steeds sterker wordende overtuiging van onze machteloosheid kan ons zo nu en dan ongevoelig maken voor de macht die we wel hebben.”

(14) De ontkenning van je eigen handelingsmogelijkheid is altijd in het voordeel van de status quo, van degenen die nu de macht bezitten. Daarom is het ook in het voordeel van big tech als we denken dat het niet anders kan. Geef je eenmaal het geloof in autonomie op, dan vervliegt zij weldra vanzelf.

(15) Dat is duidelijk het geval in de wereld van Het Alles. Er zijn uit de roman drie belangrijke lessen te trekken over de ondermijning van de menselijke autonomie door technologie.

(16) De eerste is dat we die aan onszelf te danken hebben: wij zijn het zelf die steeds meer uitbesteden aan de techniek, dus we moeten niet verbaasd zijn als er voor onszelf steeds minder te kiezen overblijft.

(17) De tweede les is dat het einde oefening is als de techniek eenmaal onze relaties gaat reguleren. Het lijkt handig, een gadget die je kan vertellen of je vriend oprecht is als hij vraagt hoe het gaat, of een spraakassistent die je helpt om een vriendelijke collega te zijn. Maar door te reguleren, eroderen zulke apps de menselijke omgang juist.

(18) Waarom betekent dat einde oefening? Dat is de derde les: relaties zijn essentieel voor menselijke autonomie. Volkomen teruggeworpen op jezelf ben je willoos en kwetsbaar. Dat is contraintuïtief. We denken van oudsher dat autonomie nu juist betekent dat je moet losbreken uit relaties, uit afhankelijkheden, dat je je moet ontworstelen aan de invloed van de ander. Het is het kantiaanse4) autonomiebegrip, dat allengs onder vuur is komen te liggen als egocentrisch en onwerkbaar. Het is ook een beperkt begrip van wat autonomie kan zijn. Wat moet je met zo’n autonomie vrij van beperkingen en context? Wil je niet juist autonoom zijn om – naar eigen inzicht en oordeel – relaties met de wereld en met anderen vorm te geven? Ik wel.

(19) Je zou de dom-slimme Tesla uit de meme kunnen zien als het toppunt van een autonome machine, juist in de zin dat ze geen oog heeft voor de buitenwereld en alleen op zichzelf vertrouwt. Maar dat is een onwenselijk en onbruikbaar begrip van autonomie.

(20) Wil autonoom handelen waardevol zijn, zo kun je ook redeneren, dan moet het juist ingebed zijn in de omgeving, daar voeling mee hebben, vanuit een oprechte aandacht die ervan uitgaat dat de wereld onbekend en eigen is. In plaats van alleen vrijheid op te eisen, of je juist over te geven aan de macht van de bepaaldheid, vraagt autonomie om inhoudelijk gewicht. In de woorden van Dichter des Vaderlands Lieke Marsman: “Als je vrij bent om te kiezen, wat kies je dan? Wat komt er ná vrijheid?”

(21) Wie wil begrijpen waarom autonomie belangrijk is – en dat is de eerste vereiste om haar terug te winnen – raad ik aan te beginnen bij de ervaring van de inperking ervan. Als je je autonomie kwijt bent, weet je opeens wat je mist. Ik denk dat vrijwel iedereen deze ervaring kent, die iets aansteekt in je binnenste. Bijvoorbeeld als je door ziekte gedwongen wordt bewegingsvrijheid in te leveren, als je geen zeggenschap meer hebt over je eigen agenda, tegengehouden wordt in het najagen van je dromen omdat die niet zijn zoals het hoort, of als je ten prooi valt aan andermens’ vooroordelen. Waarnaar verlang je in dat geval, wat is die vlam in het binnenste?

(22) Een volgende stap heeft met beperkingen te maken. Onderzoek welke zaken inwerken op wat je denkt en doet, waar je overtuigingen vandaan komen, welke rol de technologie en platformen daarbij spelen, hoe je opvoeding, opleiding, maatschappelijke en culturele context, je genen, je brein, je kleur en je hormonen je beïnvloeden: al die dingen die worden aangehaald om de autonomie te betwijfelen. Dát deze invloeden bestaan, ontkent de autonomiezoeker niet, wel dat ze doorslaggevend zouden zijn. Pas als je weet waar die grens loopt, kun je er iets aan veranderen.

(23) Dat vraagt om ouderwetse zaken als zelfonderzoek, innerlijkheid en dialoog. En laten die nou net onder vuur liggen door zogenaamd autonome technieken zoals beslisalgoritmes. Het maakt die ouderwetse zaken onmiddellijk actueel. Zolang we nog niet in de real life matrix5) van Het Alles leven, zolang er een buiten is, los van de wereld van de platformen, zolang we collectief de weelde kennen van vrede, welvaart en gezondheid, hebben we tijd om uit te zoeken hoe we steviger in onze schoenen kunnen staan, voor het moment dat al die vanzelfsprekendheden er opeens niet meer zijn – zodat we niet net als die domme gans uit de reclame zonder nadenken rechts afslaan, de heg in, zodra een systeem dat van ons vraagt.

noot 1 TomTom: een navigatiesysteem voor auto’s

noot 2 autonomous vehicle: een voertuig dat niet wordt bestuurd door een mens maar door kunstmatige intelligentie

noot 3 Elon Musk is oprichter en baas van het automerk Tesla.

noot 4 kantiaans: verwijzing naar de ideeën van de filosoof Immanuel Kant (1724-1804)

noot 5 (real life) matrix: verwijzing naar The Matrix, een filmtrilogie waarin de wereld slechts een computersimulatie blijkt die de ‘Matrix’ heet

naar: Miriam Rasch, uit: Follow the Money, 30 maart 2022. Miriam Rasch is schrijver, filosoof en essayist.

Vraag 1 1 punt

Tekst 1 kun je met onderstaande kopjes in vijf opeenvolgende delen onderverdelen: deel 1: De veranderende betekenis van autonomie; deel 2: Huidige eenzijdige visies op menselijke autonomie; deel 3: Verkenning van een genuanceerde visie op autonomie; deel 4: Belang van geloof in eigen autonoom handelen; deel 5: Aanbevelingen om de menselijke autonomie te kunnen behouden.

Bij welke alinea begint deel 3, ‘Verkenning van een genuanceerde visie op autonomie’?

Bekijk het antwoord
  • Noemt alinea 9 (1p)

Vraag 1 in het hele examen

Vraag 2 1 punt

Tekst 1 kun je met onderstaande kopjes in vijf opeenvolgende delen onderverdelen: deel 1: De veranderende betekenis van autonomie; deel 2: Huidige eenzijdige visies op menselijke autonomie; deel 3: Verkenning van een genuanceerde visie op autonomie; deel 4: Belang van geloof in eigen autonoom handelen; deel 5: Aanbevelingen om de menselijke autonomie te kunnen behouden.

Bij welke alinea begint deel 5, ‘Aanbevelingen om de menselijke autonomie te kunnen behouden’?

Bekijk het antwoord
  • Noemt alinea 21 (1p)

Vraag 2 in het hele examen

Vraag 14 2 punten

Welke bewering doet het meest recht aan de algemene opbouw van tekst 1?

  1. A Eerst worden uitgebreid de huidige opvattingen over menselijke autonomie geanalyseerd, waarna uiteindelijk een nieuwe definitie van dit begrip wordt vastgesteld.
  2. B Eerst worden uitgebreid voorbeelden van menselijke en niet-menselijke autonomie besproken, waarna uiteindelijk wordt vastgesteld hoe het er nu met de menselijke autonomie voor staat.
  3. C Eerst worden verschillende standpunten over menselijke autonomie belicht, waarna uitgebreid het belang van het behoud ervan wordt beargumenteerd.
  4. D Eerst wordt de betekenis van menselijke autonomie verkend, waarna uiteindelijk een concrete oplossing wordt besproken om autonome mensen te kunnen blijven.
Bekijk het antwoord

Antwoord: C

Vraag 14 in het hele examen

2023, tijdvak 1: Tekst 3

Opgavetekst

Tekst 3 Internationale ervaring bevordert creativiteit op het werk

(1) Wie in deze zomerweken mailt naar een collega of klant heeft grote kans een out-of-officebericht terug te krijgen. Veel mensen zijn op vakantie, vaak in het buitenland. Ook voor opleiding of werk gaan steeds meer mensen op reis. Werkgevers zien een buitenlandverblijf meestal als een waardevolle ervaring op het cv, sommige recruiters1) selecteren er zelfs op. Andere werkgevers bieden het aan als ontwikkelmogelijkheid voor medewerkers. Dat kan in de vorm van een buitenlandstage, uitwisseling of detachering, een tussenjaar, sabbatical of wereldreis. We gaan ervan uit dat zoiets altijd nuttige ervaringen oplevert, ook voor het werk. Maar is dat ook echt zo? Wat zijn nu eigenlijk de voordelen van het reizen naar andere landen, en zijn er ook nadelen aan verbonden?

(2) Dit zijn vragen waar de onderzoeksgroep van psycholoog Adam Galinsky, hoogleraar aan de Columbia Business School in de Verenigde Staten, zich al vele jaren mee bezighoudt. Inmiddels heeft deze groep ongeveer 25 studies gedaan naar de effecten van reizen en internationale contacten op het functioneren van mensen op het werk.

(3) In totaal hebben ze gegevens van duizenden mensen in tientallen landen bestudeerd, onder wie studenten MBA2) die een internationale stage doen, professionals die tijdelijk in het buitenland gestationeerd zijn, en mensen die een relatie hebben met iemand uit een andere cultuur. Ze hebben experimenten gedaan, werknemers een tijdlang gevolgd, bestaande gegevens geanalyseerd, en verschillende doelgroepen en culturen vergeleken. Dat stelde hen ook in staat de toegevoegde waarde van het reizen als specifieke activiteit in kaart te brengen. Dus los van andere persoonskenmerken die hierbij van belang kunnen zijn, zoals doorzettingsvermogen, zucht naar avontuur of demografische achtergrond.

(4) De resultaten van al die studies zijn vrij eenduidig. Het hebben van meer internationale ervaring maakt mensen creatiever in hun werk. Ze komen met meer verschillende oplossingen voor een lastig vraagstuk, zijn beter in staat outside the box3) te denken om ingewikkelde problemen op te lossen, en kunnen meer verschillende en bruikbare suggesties verzinnen, zoals een naam voor een nieuw product. Dat heeft allerlei positieve effecten: het vergroot de loopbaankansen van de personen in kwestie, en het draagt bij aan het succes van het bedrijf. Een vergelijking van 21 seizoenscollecties van grote modehuizen over meerdere jaren liet bijvoorbeeld zien dat de meest creatieve kledingontwerpen ontstonden na een buitenlandverblijf van de topontwerper.

(5) Op zich zijn die resultaten misschien niet anders dan verwacht: dat is nu precies de reden dat internationale ervaring zo hoog gewaardeerd wordt. Maar de toegevoegde waarde van de vermelde studies is dat ze ook zicht geven op het onderliggende mechanisme, en belangrijke valkuilen in kaart brengen. De psychologische meerwaarde van een buitenlandverblijf, die verklaart waarom mensen creatiever worden, blijkt te zitten in het vergroten van de zogenaamde cognitieve flexibiliteit. Dit wil zeggen dat mensen leren zich te verplaatsen in een andere denkwijze en een ander perspectief. Bijvoorbeeld doordat ze ervaren dat hetzelfde gedrag in een ander land een andere betekenis kan hebben. Zo bleken het probleemoplossend vermogen en het loopbaansucces van MBA-studenten alleen te zijn toegenomen als zij zich ook echt hadden verdiept in de culturele verschillen waarmee ze te maken kregen tijdens hun internationale stage.

(6) Wat zorgt er dan precies voor dat deze cognitieve flexibiliteit wordt aangewakkerd? Ook dat kon in deze studies systematisch worden vastgesteld, door een onderscheid te maken tussen de ‘breedte’ en de ‘diepte’ van de internationale ervaring. Diepte gaat over de tijd die men in het buitenland heeft doorgebracht, of de duur van internationale contacten. Voor het vergroten van de cognitieve flexibiliteit bleek de diepte van de internationale ervaring doorslaggevend. Hoe langer het verblijf in het buitenland, of hoe langer de relatie met iemand uit een andere cultuur standhield, hoe beter men in staat was om creatief te denken en moeilijke problemen op te lossen.

(7) Breedte verwijst naar het aantal verschillende landen dat men heeft bezocht, of het aantal verschillende internationale contacten. Dat droeg niet echt bij aan de cognitieve flexibiliteit. Het hebben van meer verschillende ervaringen, door het grotere aantal landen dat men had bezocht of doordat men meer verschillende contacten had opgedaan, had wel negatieve effecten. Het zorgde er bijvoorbeeld voor dat mensen het belang van allerlei regels gingen relativeren. Een serie van acht studies liet zien dat personen die van meer verschillende internationale contexten hadden geproefd, meer morele flexibiliteit vertoonden. Ze waren vaker oneerlijk en hielden zich niet aan de afgesproken regels.

(8) Deze inzichten helpen om gerichter op zoek te gaan naar wat een buitenlandervaring waardevol maakt. Het maakt dus uit wat je doet. Het reizen naar veel verschillende landen om in aanraking te komen met allerlei andere culturen is voor het werk niet zo zinvol. Wie wil leren om creatiever met moeilijke problemen om te gaan, kan beter langere tijd in een ander land verblijven en zich verdiepen in een andere manier van denken. Overigens, biculturele Nederlanders zijn al langdurig getraind in de denkwijze van twee verschillende culturen. Hun ‘diepe’ ervaring kan voor bedrijven een toegevoegde waarde hebben, ook zonder extra buitenlandverblijf.

Naomi Ellemers is sociaal psycholoog en universiteitshoogleraar aan de Universiteit Utrecht.

noot 1 recruiter: iemand die personeel werft en selecteert met de bedoeling een openstaande vacature te vervullen
noot 2 MBA (afkorting van Master of Business Administration): een beroepsgerichte bedrijfskundige en bedrijfseconomische studie
noot 3 outside the box: buiten de gebruikelijke kaders

naar: Naomi Ellemers uit: Het Financieele Dagblad, 15 augustus 2019

Vraag 23 1 punt

Wat voegt alinea 5 toe aan alinea 4?

  1. A een aanbeveling bij de onderzoeksresultaten in alinea 4
  2. B een nuancering bij de onderzoeksresultaten in alinea 4
  3. C een verklaring van de onderzoeksresultaten in alinea 4
  4. D een waardering van de onderzoeksresultaten in alinea 4
Bekijk het antwoord

Antwoord: C

Vraag 23 in het hele examen

2023, tijdvak 2: Tekst 1

Opgavetekst

Tekst 1 Leven in een filterbubbel. Wil je dat?

(1) De geschiedenis van het internet bestaat uit enkele duidelijk van elkaar te onderscheiden periodes. Als we de militaire en universitaire begindagen van het internet even overslaan, was de eerste fase eind jaren negentig, toen het internet voor iedereen toegankelijk werd. Voortaan kon eenieder vanaf zijn computerscherm een oneindige hoeveelheid websites bezoeken. The age of access, het tijdperk van toegang, begon.

(2) Halverwege het volgende decennium verschenen er nieuwe functies die de ontwikkeling van sociale netwerken mogelijk maakten en gebruikers in staat stelden om eigen content te creëren. Dat was het begin van web 2.0.

(3) Vervolgens waren we, tussen 2010 en nu, getuige van de bloeitijd van de data- en platformeconomie, die kunstmatige intelligentie gebruikt om gedrag te interpreteren en automatisch producten en diensten aan te bevelen die waarschijnlijk bij een individu passen. Dit zou je het tijdperk van algoritmische hyperpersonalisering van het aanbod kunnen noemen.

(4) Onlangs kondigde Mark Zuckerberg1) zijn Meta-project aan, met als doel het internet een vierde fase in te sturen, of beter gezegd: een vierde dimensie. Het idee is een informatie-universum te bouwen dat de gebruiker onderdompelt (met behulp van virtualrealityhelmen) in een werkelijkheid die louter uit pixels bestaat, een virtueel universum: het metaverse. Daarmee wordt het principe van een ‘sociaal netwerk’ via tal van diensten uitgebreid naar alle gebieden van ons leven: we kunnen rondlopen in winkelcentra, virtueel huizen bekijken die te koop staan, naar culturele en sportieve evenementen gaan, en we kunnen elkaar virtueel, in de vorm van avatars, ontmoeten.

(5) De wil om deze ambitie te realiseren komt niet uit de lucht vallen. Want het gaat er niet alleen om de aandacht van Facebook af te leiden, nu het ene na het andere schandaal het imago van het medium beschadigt;2) het doel is vooral om via een strategie van constante innovaties de consument te blijven verbluffen en de concurrentie een stap voor te blijven. Het project maakt gebruik van de gevolgen van de coronacrisis, nu vanwege de lockdowns opeens tal van activiteiten online gebeuren – dingen waarvan we soms niet eens wisten dat je ze online kón doen.

(6) Zo bezien heeft de pandemie geleid tot een breuk in de geschiedenis. We hebben nieuwe gewoonten ontwikkeld die onze relatie tot ons werk, tot het onderwijs, de zorg, commercie en cultuur diepgravend hebben veranderd. En waarvan we tot nu toe alleen nog maar de eerste gevolgen zien. Zoals de dalende bezoekersaantallen in de bioscopen, theaters en musea, waarvan we moeten vrezen dat die niet meer zullen stijgen. Dat is een goede voedingsbodem voor de ontwikkeling van technologie die speciaal is ontworpen om ons naar andere, digitale omgevingen te lokken. De uitdaging voor Facebook en andere techreuzen is om zich zo snel mogelijk naar de voorposten van dit geheel nieuwe tijdperk van de digitale economie te begeven, een tijdperk waarin die alle aspecten van ons leven zal gaan beheersen. Maar welke gigantische repercussies zal dit nieuwe tijdperk hebben voor de maatschappij, het milieu en het menselijk bestaan?

(7) Allereerst zal e-commerce (online winkelen) definitief de boventoon gaan voeren. Dat zal leiden tot overconsumptie, met desastreuze gevolgen voor het milieu. Het zal onzichtbare hordes van onderbetaalde werknemers in distributiecentra opleveren, die slaaf zijn van helse werkritmes, gedicteerd door algoritmen.

(8) De metaverses zullen energie vreten. Ze vereisen permanente connectivity, computersystemen die continu met elkaar verbonden zijn, en steeds meer servers om al die data op te slaan. Bandbreedtes zullen steeds vaker verstopt zijn. Maar daar zeggen de techreuzen niets over, behalve in vage communiqués die reppen van CO2-vrije internetinfrastructuren.

(9) Tot slot, en daarmee komen we bij het belangrijkste antropologische feit: onze levens zullen onlosmakelijk, als via een navelstreng, verbonden zijn met een technoliberalisme3) dat ons overal en altijd de weg wil wijzen. Voortaan zal onze zintuiglijke ervaring bestaan uit optische en zintuiglijke simulaties (aanrakingen, geluid, zelfs geuren), waarbij onze relatie tot de werkelijkheid voor elk individu door algoritmes op maat gemaakt wordt en zich zal aanpassen aan onze behoeften en wensen. Een werkelijkheid dus waar we ons niet meer aan kunnen ‘stoten’. Bovendien zullen deze technieken gedetailleerde kennis opleveren over ons gedrag, via alles wat we doen, waar we naar kijken, onze biometrische gegevens (hartslag, transpiratie) en onze sociale interactie.

(10) Hoe zal zo’n subjectieve werkelijkheid, die voortdurend gestuurd wordt door systemen, eruitzien? We zullen niet meer geconfronteerd worden met welke beperking dan ook (behalve wellicht die van onze financiële middelen), we zullen telkens moeten reageren op nieuwe gebeurtenissen (zoals in videogames) en geen tijd meer hebben om na te denken en een goed oordeel te vellen.

(11) Zo krijg je menselijke relaties die van elk toeval gespeend zijn, omdat ze gebaseerd zijn op veronderstelde conformiteit. Filterbubbels zullen niet langer beperkt zijn tot opinies, maar worden uitgebreid naar alle gebieden van het leven. Daarbij ontstaat een vorm van samenleven die het resultaat is van louter berekeningen en die dus van elke levenskracht ontdaan is.

(12) In de afgelopen twee decennia heeft de tech-industrie de samenleving grondig weten te veranderen, uitsluitend om de eigen belangen te dienen. Daarbij heeft ze ons een fantasiebeeld voorgespiegeld van een wereld zonder gebreken. Al die tijd hebben wij ons daarbij veel te passief opgesteld en daarvoor hebben we in veel sectoren een hoge prijs betaald.

(13) De ontwikkeling van het metaverse staat nog in de kinderschoenen, maar er staan enorme investeringen op stapel en de tech-industrie is er al volop mee bezig. Blijven we, met dat vooruitzicht, opnieuw apathisch? We beleven een sleutelmoment nu het einde van de coronacrisis nadert. Een crisis waarin we hebben gezien dat onze relaties met anderen massaal via pixels verliepen, waarbij iedereen achter zijn computerscherm zijn eigen ding deed, waardoor ons ‘collectieve isolement’ steeds groter werd.

(14) Daarom moeten we aan de slag met de invoering van levenswijzen van een totaal andere orde. Geconfronteerd met de huidige problemen vraagt dit moment om het laten ontluiken van gemeenschappen waar de ontwikkeling van rechtvaardige en gevoelige relaties tussen mensen prioriteit heeft en wordt gestimuleerd, met respect voor het milieu.

(15) Als we nu niet onverwijld gaan bouwen aan heilzame tegenmodellen geven we de vrije hand aan de datagiganten die ons die metawereld in willen zuigen, dat lichaamloze en ijzige hiernamaals; een parallel universum van waaruit, als we niet oppassen, geen weg terug meer mogelijk is.

noot 1 Mark Zuckerberg is oprichter en eigenaar van het online sociaal netwerk Facebook.

noot 2 In 2021 kwam Facebook enkele malen negatief in het nieuws, omdat er onzorgvuldig met de privacy van gebruikers zou zijn omgegaan.

noot 3 Technoliberalisme is een filosofie die vooral benadrukt dat technologische hulpmiddelen voor iedereen vrij beschikbaar moeten zijn, met minimale overheidscontrole.

naar: Éric Sadin (vertaling: Friederike de Raat)
uit: NRC Handelsblad, 27 november 2021

Éric Sadin is een Franse schrijver en filosoof. Deze tekst is een bewerking van een artikel uit de Franse krant Libération.

Vraag 1 1 punt

Tekst 1 kun je door middel van onderstaande kopjes in vier achtereenvolgende delen onderverdelen:

  • deel 1: Ontwikkeling
  • deel 2: Motieven
  • deel 3: Gevolgen
  • deel 4: Aanbevelingen

Bij welke alinea begint deel 2, ‘Motieven’?

Bekijk het antwoord
  • Noemt alinea 5 (1p)

Vraag 1 in het hele examen

Vraag 2 1 punt

Tekst 1 kun je door middel van onderstaande kopjes in vier achtereenvolgende delen onderverdelen:

  • deel 1: Ontwikkeling
  • deel 2: Motieven
  • deel 3: Gevolgen
  • deel 4: Aanbevelingen

Bij welke alinea begint deel 3, ‘Gevolgen’?

Bekijk het antwoord
  • Noemt alinea 7 (1p)

Vraag 2 in het hele examen

2023, tijdvak 2: Tekst 2

Opgavetekst

Tekst 2 Alles doen en voelen

(1) Het blijft een magisch gegeven. Zittend achter mijn bureau, met slechts een kleine beweging van mijn wijsvinger, haal ik de hele wereld binnen. Daarbuiten gebeurt het. Bosbranden in Griekenland, illegale wapensmokkel in Amerika, demonstraties bij een prikbus. Grenzen verdwijnen, ik ben overal bij zonder dat ik me hoef te verplaatsen. Ik zie vluchtelingen uit zee lopen, lees iets over de gemankeerde democratie, over krijgsheren van de Taliban, zie op Facebook de vakantiefoto’s van iemand die ik niet ken, ‘en hier drinken we een cocktail op het strand!’ Het zijn parallelle werelden die hier, bij mij, samenkomen, het gebeurt allemaal nu, terwijl ik verstild en versteend in het blauwe licht van mijn tablet, telefoon of laptop naar een scherm staar.

(2) You no longer have to be anywhere in order to do everything,1) zei Marshall McLuhan2) in de jaren zestig. Hij had het over de effecten van elektronische media, van radio en tv, maar wordt op basis daarvan ook wel beschouwd als degene die de komst van het wereldwijde web voorspelde.

(3) En nu wil Mark Zuckerberg een zogenoemd metaverse bouwen. Een ‘belichaamd internet’ noemt hij het zelf: je kijkt er niet naar, maar wordt erdoor omringd. De informatie komt los van het scherm; met behulp van virtual reality en hologrammen wordt over de fysische werkelijkheid een virtuele laag gelegd. Wie weleens Star Trek heeft gekeken, en dat hoop ik van harte, kent zo’n metaverse als het holodeck: met één druk op de knop veranderen grijze loodsen hier in paleizen, tropische stranden of verre planeten.

(4) Het is een logisch vervolg van wat er al is, maakte een rapport van het Pew Research Center en Elon University in 2013 al duidelijk. Voor dat rapport, Killer Apps in the Gigabit Age,3) werden 1464 wetenschappers en experts gevraagd wat ze verwachtten van de toekomst van het internet, als de verbindingen eenmaal zo snel zijn geworden dat ze nooit meer haperen. Iedereen was het erover eens dat de aanwezigheid van virtuele omgevingen explosief zal toenemen.

(5) 2025 was destijds het ijkjaar. Tegen die tijd, stelde het rapport, zullen gamen, winkelen en porno kijken een 3D-ervaring zijn geworden. Net als werken, leren en fitnessen. We hoeven niet meer naar kantoor, kinderen niet meer naar een leslokaal, gezondheidsadepten niet meer naar een zweterige sportschool; nog even en we halen elke omgeving onze huiskamer binnen.

(6) Inclusief elkaar, vulde de BBC-wetenschapspresentator James Burke aan in datzelfde jaar. In de toekomst, voorspelde hij, zul je nauwelijks nog de deur uit gaan. Je woning zal de wereld worden. Je zult er naar het museum gaan, naar het theater: niet van echt te onderscheiden 3D-hologrammen van de beste acteurs en actrices uit de geschiedenis zullen er Hamlet4) spelen terwijl jijzelf onderuitgezakt op de bank hangt. Je bekijkt het nieuws niet meer van afstand, maar staat er middenin. Op de Gazastrook, in het publiek tijdens een speech van de grote Chinese leider, je ziet het live en direct. Je skypet niet meer met je vrienden, ze verschijnen als hologrammen naast je. En jij naast hen. Hetzelfde geldt voor feestjes en diners: de gasten zitten virtueel bij elkaar aan tafel. Als in een conferencecall, maar dan met een levensecht beeld erbij. Het huis lijkt overvol, ook al is iedereen in werkelijkheid alleen. We zullen een projectie in elkaars leven zijn geworden.

(7) McLuhan beschouwde alles wat de mensheid ooit gemaakt en ontwikkeld heeft als een technologisch hulpmiddel. En die hulpmiddelen, stelde hij, zijn altijd een verlengstuk van het menselijk lichaam. Technologie verbetert en versterkt wat we zelf al bezitten. Het maakt ons sterker, sneller en slimmer. Een mes bijvoorbeeld is een verbetering van onze nagels. Een mand van onze handen. De stoommachine van onze spierkracht. En elektronische media, was McLuhans belangrijkste punt, zijn een verbetering van ons brein. Dat is hoe hij in feite internet al voorspelde, omdat dit een medium is dat net als televisie de reikwijdte van onze ogen en oren versterkt. Het enige wat ontbreekt, is tast.

(8) Dit is hoe het tegenwoordig is: de online tweets, artikelen, petities, grappen, foto’s en filmpjes vormen een maalstroom waar we (bijna) allemaal op aangesloten zijn. Miljoenen breinen vormen samen een superbrein. Een superbrein waarin wij de neuronen zijn die voortdurend informatie op elkaar afvuren, aan elkaar doorgeven, die alle impulsen verwerken. Onze zintuigen zijn buiten onszelf komen te liggen, we worden geraakt en bewogen door gebeurtenissen die zich op duizenden kilometers afstand afspelen. Door een foto van een verdronken vluchteling of een filmpje van een geit die speelt met een kip.

(9) Maar als technologie inderdaad een verlengstuk van ons lichaam is, dan is met een toekomstig metaverse de cirkel rond. Wat begon met een uitbreiding van het lichaam eindigt bij de opsluiting erin. Als de grens tussen echt en onecht vervaagt, tussen droom en realiteit, als we ons overal en nergens kunnen bevinden zolang er maar een goede internetverbinding is, zal het enige wat nog werkelijk tastbaar is, en misschien ook het enige wat daarom nog te vertrouwen is, ons eigen lichaam zijn. Mijn huid, mijn handen, mijn hartslag.

noot 1 Vertaling: ‘Je hoeft niet langer meer ergens te zijn om alles te kunnen doen.’

noot 2 Herbert Marshall McLuhan (1911-1980) was een Canadese filosoof en wetenschapper die zich bezighield met mediastudies en mediatheorie.

noot 3 Vertaling: ‘Killerapps in het tijdperk van de gigabit.’ Een killerapp is een computerprogramma dat zo aantrekkelijk is dat men er speciaal computerhardware en/of besturingssystemen voor koopt. De eenheid gigabit wordt gebruikt om de internetsnelheid in uit te drukken.

noot 4 Hamlet (± 1600) is een beroemd toneelstuk van de Engelse toneelschrijver William Shakespeare.

naar: Marian Donner
uit: de Groene Amsterdammer, 11 augustus 2021

Marian Donner is een Nederlandse auteur en columnist.

Vraag 21 2 punten

“Wat begon met een uitbreiding van het lichaam eindigt bij de opsluiting erin.” (regels 141-143)
Leg deze oorzaak-gevolgketen uit, gelet op alinea 9.
Geef antwoord in een of meer volledige zinnen en gebruik voor je antwoord niet meer dan 40 woorden.

Bekijk het antwoord
  • Noemt dat door het metaverse de grens tussen de virtuele werkelijkheid en de fysieke werkelijkheid vervaagt of verdwijnt (1p)
  • Noemt dat daardoor alleen het lichaam, het fysieke, overblijft als echte of nog te vertrouwen realiteit (1p)

Maximaal 40 woorden. Beoordeel de spelling en grammatica.

Vraag 21 in het hele examen

2022, tijdvak 1: Tekst 1

Opgavetekst

Tekst 1 Alles is gemaakt om kapot te gaan

(1) De megalomane tentoonstelling Treasures from the Wreck of the Unbelievable1) van Damien Hirst, die van april tot begin deze maand te zien was in Venetië, was, zoals alle waarlijk grote kunst, in alles extreem. Zij was verspreid over twee complete musea en bestond uit honderden sculpturen van goden, helden, mythologische figuren en demonen van vaak gigantische omvang, die waren vervaardigd uit de kostbaarste materialen: brons, goud, zilver, jade en marmer uit Carrara.

(2) Het was een tentoonstelling met een verhaal. De beelden waren zogenaamd de schatten van het Romeinse schip ‘de Ongelooflijke’ dat in de eerste eeuw na Christus was vergaan voor de kust van Oost-Afrika en dat in 2008 bij toeval was teruggevonden. Er werd een video vertoond van de moeizame bergingswerkzaamheden door duikers van de kolossale beelden van de zeebodem. In de tentoonstellingszalen hingen kleurenfoto’s van de bergingsoperatie. Er was een replica van het schip opgesteld met een interactieve reconstructie van de manier waarop de beelden in het ruim geborgen moesten zijn. Net als in een echt archeologisch museum was er ook voorzien in zalen met vitrines vol troep waar je snel aan voorbijloopt: gebruiksartikelen, potten en pannen, pollepels en muntjes die nu eenmaal ook waren gevonden.

(3) De vergankelijkheid, dan wel de onvergankelijkheid van kunst werd gethematiseerd. Veel beelden waren beschadigd. De meeste vertoonden zichtbare sporen van een eeuwenlang verblijf op de zeebodem. Ze waren overdekt met veelkleurige wieren, schelpen, koralen, algen en zeesponzen. Maar dat was dus ook allemaal nauwkeurig in brons gegoten of in marmer uitgehakt. Als je daar goed over nadenkt, is dat ironisch. Echte oudheidkundige kunstschatten die van de zeebodem zijn opgediept, zouden worden schoongemaakt voordat ze in een museum worden tentoongesteld. Bij Hirst maakten het verval en de tekenen van vervlogen eeuwen een onvervreemdbaar deel uit van het kunstwerk.

(4) De tentoonstelling ging over echt en nep. In de fictieve context van een verzonnen verhaal over een gezonken schip en een berging werden uiterst tastbare, technisch volmaakte en duurzame beelden getoond die een verzonnen en een werkelijk verleden evoceerden. Het zichtbare verval was fictie, want die beelden waren gisteren gemaakt. Maar uiteindelijk was die aftakeling verre van fictief, want ze refereerde aan de vergankelijkheid en het bederf die ons in de werkelijkheid omringen.

(5) De tentoonstelling ging over kunst en kitsch en over de relatie tussen ambachtelijkheid en kunst. De technische perfectie van de sculpturen stond in schril contrast met wat doorgaans voor hedendaagse kunst moet doorgaan. Ik heb ook de Biënnale bezocht in Venetië, waar een staalkaart wordt getoond van de moderne avant-garde. Grote gekleurde bollen van papier-maché. Schoenen aan een touwtje. Honderden gekleurde cassettebandjes op een stuk karton gelijmd. Treasures from the Wreck of the Unbelievable was een kolossale opgestoken middelvinger naar die dilettanten met hun ideetjes en knutselwerkjes en stelde tegelijkertijd de vraag wat dan wel de moeite waard is om in een museum tentoon te stellen. Staat de combinatie van technische perfectie met de kostbaarste materialen garant voor waardevolle kunst? Eeuwenlang is dat wel zo geweest. Hirst stelde het hedendaagse dedain voor ambachtelijkheid aan de kaak. En moet iets per se eeuwenoud zijn om waarde te hebben? Als de sculpturen van Hirst werkelijk tweeduizend jaar oud waren, zouden ze tot de belangrijkste kunstschatten van de mensheid behoren. Dat waren ze niet. Ze waren gisteren gemaakt. Maar ze waren net zo volmaakt als de beste kunst van tweeduizend jaar geleden. Vinden we ze desalniettemin minder waardevol, wellicht omdat ze te nieuw zijn en te veel glimmen? Dan levert Hirst er het verval en de sporen van de tand des tijds bij.

(6) De tentoonstelling ging over mythevorming en de behoefte aan verhalen. De beelden imponeerden niet alleen door hun omvang en kwaliteit, maar ook door hun gezamenlijke evocatieve kracht van een stoerdere en glorieuzere tijd vol helden, avonturen en mysterie. Zij lieten zien wat wij hebben verloren in deze tijd waarin wij alles denken te weten over alles en geen helden of goden meer nodig menen te hebben.

(7) Een constante in het hele oeuvre van Damien Hirst is het ultieme memento mori2). Dood en vergankelijkheid woekeren in zijn werk. Treasures from the Wreck of the Unbelievable tilde die thematiek naar een hoger niveau en stelde de vergankelijkheid van onze beschaving ter discussie. Want als je de zogenaamde overblijfselen ziet van een cultuur die verloren is gegaan, kan de vraag in je opkomen wat er over twintig eeuwen van onze beschaving zal zijn overgebleven. Dat is een ongemakkelijke vraag. Wat zullen ze in de toekomst van ons in een museum zetten?

(8) Alles wat we maken, is gemaakt om kapot te gaan, zodat we blijven consumeren. En die papier-maché-bollen en schoenen aan touwtjes gaan het ook niet redden, denk ik. Het grootste bouwwerk dat we maken, is het world wide web. Dat is het monument van onze generatie. Maar het web is zo vluchtig als het immaterieel is. Ik kan nu mijn leuke digitale vakantiefoto’s al niet terugvinden die ik ooit heb gebackupt op een server die niet meer bestaat. Het is goed dat mijn gedichten die ik in Word 4.0 heb geschreven zijn gepubliceerd met inkt op papier, want mijn huidige tekstverwerker kan die bestanden niet meer openen. Een kleine stroomstoring volstaat om ons hele wereldwijde web weg te vagen. Ons gehele geheugen is zo vergankelijk als een stroompje elektronen in een microchip. Geheugen bestaat niet zonder materie. Dat laat Hirst zien. Daarom heeft hij voor de edelste en onvergankelijkste materialen gekozen. De kans dat uitgerekend zijn met opzet beschadigde beelden in de toekomst de enige relicten zullen blijken uit onze tijd, is niet denkbeeldig.

(9) We hebben niet eens verhalen om over te leveren aan de toekomst. We hebben geen mythen meer. Ja, Mickey Mouse misschien. Of Pluto. Hirst heeft hen laten zien. Ze zijn beide zogenaamd teruggevonden in het wrak op de zeebodem in de vorm van levensgrote bronzen sculpturen. Ze zaten onder de schelpen, koraal en zeesponzen. In de artikelen en recensies die ik over de tentoonstelling heb gelezen, werd dit geïnterpreteerd als postmoderne ironie of humor. Maar als Mickey Mouse en Pluto de enige universele referentiepunten zijn van onze cultuur, en dat zijn ze, valt er weinig te lachen. Het contrast met al die goden en helden uit glorieuzere epochen wordt dan wel erg groot. En dan nog iets. Onze Mickey Mouse en Pluto zijn niet van brons. Ze bestaan uitsluitend op celluloid en goedkoop papier.

(10) Ik liep de zalen van Treasures from the Wreck of the Unbelievable binnen alsof ik een jongensboek opensloeg en ik werd daadwerkelijk meegesleept door het avontuur. Maar geleidelijk aan drong het besef tot mij door dat ik oog in oog stond met de dood van onze cultuur en het einde van onze beschaving. Alles van waarde ligt met het patina van eeuwen overtrokken in het verleden. Hirst drukt ons met de neus op de feiten door ons een verzonnen verleden voor te schotelen. Als iets maar oud is, zetten we het in een museum. Maar we begrijpen niet dat we zelf in een museum leven en dat we niets produceren wat zal glimmen in de pronkzalen van de musea van de toekomst. In het breekbare, zuchtende, zinkende Venetië was Treasures from the Wreck of the Unbelievable de zwanenzang van het Avondland3). Een extreme, groteske, fantasievolle evocatie van ons werkelijke en gedroomde verleden, dat was het laatste, onherhaalbare grote gebaar.

Ilja Leonard Pfeijffer (1968) is een bekende schrijver. Hij heeft dichtbundels en romans gepubliceerd en won meerdere literaire prijzen.

noot 1 De vertaling van de naam van deze tentoonstelling is: “Schatten uit het wrak van de Ongelooflijke”.
noot 2 Memento mori: gedenk te sterven
noot 3 het Avondland: de Europese beschaving

naar: Ilja Leonard Pfeijffer, uit: NRC Handelsblad, 20 december 2017

Vraag 1 1 punt

De tekst ‘Alles is gemaakt om kapot te gaan’ kan door middel van onderstaande kopjes in achtereenvolgens vier delen worden onderverdeeld:
deel 1: Introductie
deel 2: Interpretatie van de tentoonstelling
deel 3: Reflectie op de tentoonstelling
deel 4: Eindoordeel over de tentoonstelling

Bij welke alinea begint deel 3, ‘Reflectie op de tentoonstelling’?

Bekijk het antwoord
  • Noemt alinea 7. (1p)

Vraag 1 in het hele examen

Vraag 2 1 punt

De tekst ‘Alles is gemaakt om kapot te gaan’ kan door middel van onderstaande kopjes in achtereenvolgens vier delen worden onderverdeeld:
deel 1: Introductie
deel 2: Interpretatie van de tentoonstelling
deel 3: Reflectie op de tentoonstelling
deel 4: Eindoordeel over de tentoonstelling

Bij welke alinea begint deel 4, ‘Eindoordeel over de tentoonstelling’?

Bekijk het antwoord
  • Noemt alinea 10. (1p)

Vraag 2 in het hele examen

2022, tijdvak 1: Tekst 2

Opgavetekst

Tekst 2 Damien Hirsts schitterende scheepswrak

(1) Damien Hirst toont in Venetië een van de mooiste tentoonstellingen die je je kunt voorstellen. Een beeldenpandemonium is het, vol fantasie en kleur en technische virtuositeit en ambitie – en die schoonheid blijkt een ongelofelijke hoeveelheid agressie op te roepen. Zo vond de Engelse krant The Telegraph de tentoonstelling een spectacular failure1) waarmee Hirsts carrière ongetwijfeld schipbreuk zou lijden. (“Ugh.”) The Times vond dat de hele expositie maar in zee moest worden gedonderd. En ook op Facebook regende het boosheid. De term ‘populisme’ viel, niet één keer, maar vaak, en dat is binnen het huidige politieke klimaat het ergste verwijt dat een kunstenaar kan treffen.

(2) De tentoonstelling Treasures from the Wreck of the Unbelievable toont in twee Venetiaanse musea 189 nieuwe beelden en tekeningen die Damien Hirst en zijn studio de afgelopen tien jaar hebben gemaakt. Die werken worden verbonden door een verhaal. Meteen bij de ingang van de expositie staat te lezen dat in 2008, in de Indische Oceaan voor de kust van de oude handelsstad Azania, het wrak werd gevonden van een schip, de Apistos, dat ergens in de eerste eeuw was vergaan. Het Apistos-verhaal is natuurlijk kolder. Maar toch heeft Hirst zich veel moeite getroost om het geloofwaardig te maken. Het opmerkelijkste, in dit opzicht, zijn de vele films en foto’s (in lichtbakken) die laten zien hoe een groot aantal van de werken in de tentoonstelling daadwerkelijk vanaf de zeebodem omhoog wordt getakeld – ze hebben daar dus ooit, even echt gelegen.

(3) Dat betekent dus dat Hirst bereid is geweest om louter voor een conceptueel meta-idee tientallen bronzen beelden op de zeebodem af te zinken en ze vervolgens (meteen?) weer omhoog te takelen. Ook in de teksten bij de afzonderlijke werken trekt Hirst een enorm blik met mythische en historische figuren open die op allerlei manieren met de beelden te maken hebben. Opnieuw is het vast voor een groot deel verzonnen, maar de uitwerking is voor hedendaagse kunst zo verregaand, ongekend en idioot dat je onwillekeurig respect krijgt voor Hirsts perfectionisme – en dat is precies de bedoeling.

(4) Met Treasures probeert Hirst een fantastische schijnwereld maximale geloofwaardigheid te geven – je zou aan Ovidius’ Metamorfosen2) kunnen denken, maar evengoed aan Disneyland of aan de Efteling. Een wereld vol verwondering en vermaak, gemaakt om ons af te leiden van de harde werkelijkheid, onder te dompelen in fantasie en kleur en bekende emoties, een bijna kleverige vorm van schoonheid. Wat we normaal kitsch noemen.

(5) Maar is dat het ook? Laat ik maar eerlijk toegeven: ik twijfel. Dat komt allereerst door de pavlovreactie3) die Hirst bij veel kunstliefhebbers oproept (en waar hij overigens zelf van harte aan meewerkt): Hirst is de proleet van de hedendaagse kunst, die een schedel beplakt met diamanten (verkoopwaarde 50 miljoen pond) en in 2008 in één keer 244 werken direct uit zijn atelier liet veilen om zo 111 miljoen pond op te strijken.

(6) Maar wie Hirst louter als een patser wegzet, vergeet dat hij door die enorme bedragen ook een kwestie aansnijdt die in de kunst steeds belangrijker wordt: op welke manier vertegenwoordigt kunst een waarde? Wie bepaalt dat? Het zou zomaar kunnen dat Hirst daar in Treasures (let op die titel) een interessant antwoord op formuleert, alleen moeten we daarvoor iets doen wat in de hedendaagse kunstwereld vrij ongebruikelijk is: hem inhoudelijk serieus nemen. Ja, dat is even slikken.

(7) Toch zijn daar wel redenen voor. Door het verhaal van het scheepswrak geeft Hirst zichzelf de mogelijkheid op de tentoonstelling verschillende soorten esthetiek voorbij te laten komen. Bijna perfect nagemaakte klassieke beelden zitten ertussen, maar ook soortgelijke beelden overwoekerd door ‘koraal’ en klassiek uitziende beelden die opvallend veel lijken op Kate Moss4) of Hirst zelf – waarmee Hirst je nadrukkelijk de vraag voorlegt waarom de ene stijl eigenlijk mooier of beter zou zijn dan de andere.

(8) Of neem een gekoesterd begrip als authenticiteit. Waarom accepteren we al eeuwen dat kunstenaars uit de renaissance de stijlmiddelen van de Grieken en Romeinen ongegeneerd kopieerden, maar mag je datzelfde mechanisme als hedendaagse kunstenaar niet gebruiken? Hirst voert zulke vragen wellustig, tot in het absurde, door: kijk, daar staat Quetzalcoatl, de Azteekse slangengod, helemaal in goud, of is het een Transformer5)? (Let op die naam.) En kijk, Goofy, in brons, helemaal bedekt met ‘koraal’. En hoe zien we eigenlijk dat die perfect verweerde potten en ringen en zwaarden in die vitrine niet ‘echt’ zijn? Welke tijd, welke cultuur, oosters of westers, jong of oud, is hier eigenlijk dominant? Waar baseren we onze voorkeur eigenlijk op? Op smaak? Op geschiedenis? Of op geld?

(9) Daar raakt Hirst een gevoelige snaar. Sinds enkele jaren is de hedendaagse westerse kunstwereld in de ban geraakt van het besef dat ‘we’ wel heel lang op onszelf gericht zijn geweest. Of beter: dat we kunst te lang, te stug hebben beoordeeld vanuit de eigen westerse traditie. Dat moet veranderen, vinden veel mensen, er moet meer oog komen voor kunst uit andere culturen. Alleen: daarbij dringt maar heel langzaam het besef door dat onze conceptuele traditie6) een tweekoppig monster is.

(10) Allereerst beseffen ‘we’ nauwelijks dat de conceptuele traditie in de wereld zoveel invloed heeft verworven omdat ze werd gesteund door een macht die ook economisch en politiek mondiaal de dienst uitmaakte. En tegelijk heeft die conceptuele traditie onze smaak zo vernauwd dat ‘we’ nauwelijks meer beseffen dat ze er in niet-westerse landen vaak een heel andere smaak op nahouden – sterker nog: dat in de hele wereld, behalve het vooruitstrevende Westen, begrippen als ambacht, schoonheid en traditie in de kunst nog heel belangrijk zijn. Die landen worden nu rijker, en machtiger. Hun esthetiek wordt invloedrijker.

(11) Hoe confronterend het ook lijkt: deze Treasures, met hun complexe kluts van schoonheden, sluit perfect aan op die mondiale smaakverandering. Hirst geeft de aandacht voor traditie, voor schoonheid, voor ambacht een nieuwe lading – en is het dan niet ironisch dat juist de westerse, progressieve kunstliefhebber die vindt dat we open moeten staan voor andere culturen deze tentoonstelling verschrikkelijk zal vinden? Sterker nog: hoe langer je hier rondloopt, hoe dwingender het besef wordt dat iedereen Hirsts werk mooi vindt, op een kleine elitaire westerse groep progressieve kunstliefhebbers na.

(12) Hirst laat zien dat het conceptuele westerse schoonheidsideaal nog maar heel kort meegaat en een beperkte reikwijdte heeft. Ik ben ervan overtuigd dat hij zijn gelijk niet alleen gaat beweren, hij gaat het ook bewijzen: je kunt er vergif op innemen dat een groot deel van deze werken de komende jaren gaat opduiken in al die nieuwe musea die worden gebouwd in Qatar, Dubai, India, Rusland. Zo bekeken is Hirsts Treasures zomaar een artistiek statement van jewelste: een groot, verleidelijk, gecompliceerd statement over een veranderend schoonheidsideaal in een veranderende wereld.

(13) Natuurlijk, het valt niet mee om Damien Hirst ineens te beschouwen als een serieuze cultuurcriticus. Het aura van poenerigheid en patserigheid is hardnekkig. Maar zijn Treasures zouden heel goed een harde les kunnen zijn over de westerse culturele dominantie: wie echt wil openstaan voor andere culturen, zal steeds vaker iets moeten slikken wat hij niet lekker vindt. Wen er maar aan. Dat veel westerse kunstliefhebbers Hirsts beelden kitsch vinden, daar is niks mis mee, maar het kan geen kwaad als we óók beseffen dat dit oordeel mondiaal vermoedelijk niet breed gedragen zal worden. En misschien wel nooit breed is gedeeld.

Hans den Hartog Jager (1968) studeerde Nederlands en kunstgeschiedenis en werkt vanaf 1991 als journalist.

noot 1 spectacular failure: een spectaculaire mislukking
noot 2 Metamorfosen is een boek van Ovidius over de schepping van de wereld. Niets blijft en niets vergaat, zo is de grondgedachte van Metamorfosen.
noot 3 pavlovreactie: een reactie die, eenmaal aangeleerd, automatisch optreedt
noot 4 Kate Moss is een bekend fotomodel.
noot 5 Transformer: een robot uit een televisie- en filmserie die kan transformeren in een voertuig of een dier
noot 6 conceptuele traditie: vanaf de jaren zeventig van de twintigste eeuw stond in veel westerse kunst de opvatting centraal dat het idee achter een kunstwerk minstens even belangrijk is als het kunstwerk zelf

naar: Hans den Hartog Jager, uit: NRC Handelsblad, 12 april 2017

Vraag 11 1 punt

Tekst 2 kan door middel van onderstaande kopjes in vijf delen worden onderverdeeld:
deel 1: Inleiding
deel 2: Beschrijving
deel 3: Interpretatie
deel 4: Eindoordeel
deel 5: Slot

Bij welke alinea begint deel 3, ‘Interpretatie’?

Bekijk het antwoord
  • Noemt alinea 4. (1p)

Vraag 11 in het hele examen

Vraag 12 1 punt

Tekst 2 kan door middel van onderstaande kopjes in vijf delen worden onderverdeeld:
deel 1: Inleiding
deel 2: Beschrijving
deel 3: Interpretatie
deel 4: Eindoordeel
deel 5: Slot

Bij welke alinea begint deel 4, ‘Eindoordeel’?

Bekijk het antwoord
  • Noemt alinea 11 of alinea 12. (1p)

Vraag 12 in het hele examen

2022, tijdvak 3: Tekst 1

Opgavetekst

Tekst 1 Juist door ver te reizen help je de wereld

(1) Er stond onlangs een opvallende reclame in de Volkskrant. Een reisbureau voor verre reizen begon zijn advertentie met: ‘Natuurlijk, gewoon thuisblijven is het beste voor de planeet.’ Dat zelfs reclame-uitingen met een verontschuldiging beginnen, geeft wel aan hoezeer de schaamte om te vliegen zich in korte tijd in ons hoofd heeft genesteld. In 2018 was de term ‘vliegschaamte’ zelfs genomineerd voor ‘woord van het jaar’ en in Zweden, waar dat woord voor het eerst opdook, daalt het aantal vluchten al daadwerkelijk.

(2) Het is ontegenzeggelijk waar dat vliegen vervuilt: het is op dit moment verantwoordelijk voor ongeveer 3 procent van de jaarlijkse uitstoot van broeikasgassen, maar projecties van klimaatpanel IPCC gaan uit van tussen de 5 en 15 procent bij ongewijzigd beleid.

(3) De stijging komt voor een belangrijk deel op het conto van inwoners van ontwikkelingslanden, voor wie vliegen eindelijk betaalbaar wordt. In 2017 hing een schamele 3 procent van de wereldbevolking in de lucht, de overige 97 procent kan niet wachten om te volgen. Vooral het aantal vakantievluchten neemt toe: nog maar een kwart van de vliegbewegingen is voor zaken. En dus roepen politici, wetenschappers en activisten ertoe op minder te vliegen en vaker te kiezen voor een vakantie dicht bij huis.

(4) Het is maar zeer de vraag of dat een goed idee is. Verre reizen maken de wereld namelijk een betere plek, met name omdat ze de empathie voor andere mensen en culturen vergroten. In Enlightenment Now1) (2018) wijst de psycholoog Steven Pinker drie oorzaken aan voor wat hij de ‘lange vrede’ is gaan noemen, de ongeëvenaarde daling van het aantal oorlogen, moorden en geweldsincidenten in de afgelopen zeventig jaar: geletterdheid, globalisering en reizen.

(5) Voor deze drie oorzaken is een vracht aan psychologisch bewijs beschikbaar: de toegang tot boeken, kranten en internet creëert bewustzijn over mensen in andere landen en hun problemen, met empathie tot gevolg. Hetzelfde effect heeft globalisering, dat van de wereld een klein dorp heeft gemaakt, en ons zo bewustzijn bijbracht van het lijden van de gehele wereld.

(6) De derde en laatste oorzaak, het daadwerkelijk in aanraking komen met andere culturen tijdens reizen, werkt omdat het ons in andermans schoenen laat staan. Toen ik afgelopen zomer in Burkina Faso de destructieve effecten van malaria en een gebrekkige voedselvoorziening van dichtbij zag, begreep ik de keuze van economische vluchtelingen om hun toekomst in Europa te zoeken opeens een stuk beter. De empathie die op deze manier wordt gewekt, is zeer effectief. Het begrip dat je krijgt door de omgang met iemand uit een andere cultuur, breidt zich uit naar de hele groep waartoe die persoon behoort.

(7) Pinker staat met zijn schrijven op de schouders van de filosoof Peter Singer, die in 1981 de ‘uitdijende cirkel’ van empathie beschrijft in zijn gelijknamige boek. Vroeger konden alleen leden van de eigen familie en stam op empathische gevoelens rekenen. Naarmate de wereld groter werd, kwamen daar het dorp, het land en uiteindelijk de wereld bij. Het feit dat wij ons druk maken om bootvluchtelingen op de Middellandse Zee is een gevolg van de uitdijende cirkel.

(8) De psycholoog Adam Galinsky ontdekte dat reizen ook het onderlinge vertrouwen versterkt. Zodra mensen erachter komen dat ze in andere culturen dezelfde waarden nastreven, zoals een fijn gezinsleven en liefde voor elkaar, stijgt hun vertrouwen in de mensheid in zijn geheel, stelt Galinsky. Bovendien: al op jonge leeftijd ervaar je de voordelen van reizen. Kinderen die reizen, leren andere socio-economische omstandigheden kennen en ondervinden dat hun kijk op de wereld niet de enige is.

(9) Dit alles maakt reizen een beproefd medicijn tegen nationalisme en etnocentrisme, want in weerwil van het dagelijkse nieuws wordt de wereld wel degelijk een betere, tolerantere plek. Uit de World Values Survey, een onderzoeksproject waarbij sinds 1981 de normen en waarden van burgers uit de hele wereld worden onderzocht, blijkt dat in vrijwel alle landen progressieve waarden aan de winnende hand zijn.

(10) In Amerika bijvoorbeeld daalde het aantal mensen dat niet naast iemand van een ander ras wil wonen van 50 procent in 1960 naar 6 procent nu. Interraciale stellen droegen in 1985 nog maar de goedkeuring weg van 55 procent van de bevolking, in 2012 was dat 90 procent. In Azië, het Midden-Oosten en Zuid-Amerika is hetzelfde zichtbaar: de wereld wordt langzaam maar zeker minder racistisch, minder misogyn en minder homofoob.

(11) Het feit dat alle klassen sinds een decennium of twee goedkoop ver kunnen reizen, moet daarom worden gevierd. Voor korte afstanden binnen Europa zijn treinen wellicht afdoende, maar juist op intercontinentale vakanties is de grootste empathiewinst te behalen. Een Thai staat cultureel nu eenmaal verder van ons af dan een Italiaan. Het tegenargument dat lager opgeleiden toch vooral op all-inclusive-vakanties aan de Turkse kust gaan, gaat deels op. Maar toch: ook dan is er regelmatig contact met de lokale bevolking, al dan niet via georganiseerde uitjes.

(12) Er zit bovendien een naar, elitair luchtje aan het fenomeen vliegschaamte. Dat de term juist nu aansluit bij de stedelijke bovenklasse, net nu ook ‘het volk’ massaal het vliegtuig pakt, is geen toeval. Hoe oprecht de zorgen voor het milieu ook zijn, we zien deze reflex wel vaker: als iets wat voorheen voor een kleine elite was plots beschikbaar wordt voor iedereen, gaat de bovenklasse zich ertegen afzetten. Op zo’n moment wordt het een statussymbool om het te laten, omdat dat de uitzondering is boven de norm. En dus kijken de hogeropgeleiden neer op budgetmaatschappijen en goedkope reizen, waarvan mensen met een minder dikke portemonnee zo profiteren.

(13) Behalve bij vliegen is dat ook zichtbaar bij het bezitten en aanschaffen van spullen in het algemeen – en plastic spullen in het bijzonder. De marxistische vooruitgangsdenker Leigh Phillips beschrijft in zijn boek Austerity Ecology and the Collapse-Porn Addicts2) (2015) dat kritiek op consumeren zich nooit richt op het drinken van wijn of eten in luxe restaurants, maar altijd op net die dingen die het leven van armere mensen makkelijker maken. Plastic heeft bijvoorbeeld het assortiment betaalbaar speelgoed aanzienlijk vergroot, in tijden van Sinterklaas biedt het ook voor minderbedeelden de mogelijkheid flink uit te pakken en hun kinderen te verwennen.

(14) Waarom, schrijft Phillips, is duurder houten speelgoed het toonbeeld van duurzaamheid en verfijndheid, terwijl het net zo goed consumentisme is? Een belangrijke reden hiervoor is snobisme, want het duurzaamheidsargument gaat maar deels op en dient vooral als schaamlapje om het dedain tegenover andere klassen te verbloemen. Het probleem van plastic is namelijk niet per se consumptie. Meer dan 90 procent van het plastic in de befaamde soep3) is afkomstig van tien rivieren, waarvan er niet één door Europa of de Verenigde Staten stroomt. Negen liggen in Azië, één (de Nijl) in Afrika.

(15) Plastic is een probleem van opkomende economieën, van landen als China, Indonesië en Egypte, waar de afvalverwerking nog te wensen overlaat. Wanneer plasticinzameling, -recyling en -verbranding op orde zijn, zoals in Nederland, komt er weinig in het milieu terecht. Het is dan zelfs vaak duurzamer in gebruik dan alternatieve materialen als hout, omdat producten daarvan minder lang meegaan en meer land nodig is om het te produceren.

(16) Met goede afvalverwerking brengen katoenen boodschappentassen meer schade toe aan het milieu dan plastic tasjes, zo bleek vorig jaar uit onderzoek van het Deense RIVM4). Als duurzaamheid echt belangrijk is, dan moet de focus niet liggen op consumptie, maar op verwerking.

(17) Terug naar de vliegschaamte. ‘Goede’ vervoersmiddelen behoeven meer tijd, geld en kennis. Een treinreis naar Italië betekent de weg kunnen vinden op buitenlandse sites, meerdere keren overstappen op onbekende plekken en dat alles tegen een soms drie keer zo hoge prijs.

(18) Het derde argument tegen vliegschaamte is dat het hele idee van iets minder vliegen het klimaatprobleem niet gaat oplossen. Willen we klimaatverandering binnen de perken houden, dan is er maar één oplossing: zo snel mogelijk naar een nul-emissie voor de volledige economie. Wat vliegen betreft, betekent dat óf alle vliegtuigen aan de grond houden – onhaalbaar en onwenselijk – óf vol inzetten op ‘ontkoling’ van de luchtvaartsector. Een beetje minder vliegen zal nooit genoeg zijn; het moet volledig klimaatneutraal worden.

(19) Dat is zeker mogelijk. Op lange termijn ligt elektrisch vliegen voor de hand, want nu al zijn er elektrische toestellen beschikbaar met een beperkt aantal zitplekken (de rest van de ruimte wordt in beslag genomen door de enorme accu). Maar omdat de goedkeuring van vliegtuigen voor de burgerluchtvaart vanwege de hoge veiligheidseisen notoir lang duurt – en daarvoor de tijd ontbreekt – ligt voorlopig het gebruik van biokerosine meer voor de hand. Het gebruik van biomassa als brandstof is omstreden vanwege het hoge landgebruik en de impact op de bossen. Ook gaat het gepaard met grote hoeveelheden fijnstof. Maar voor sectoren die moeilijk te elektrificeren zijn vanwege de lange afstanden, zoals de lucht- en scheepvaart, is biobrandstof het beste dat nu beschikbaar is. Het gebruik van biobrandstof is in ieder geval aanzienlijk duurzamer dan de kerosine uit fossiele bronnen die nu wordt gebruikt.

(20) Ondertussen zal er flink moeten worden geïnvesteerd in innovatie om nog duurzamere manieren van vliegen te vinden, dat is een taak voor de overheid en luchtvaartindustrie. De focus op individuele acties als oplossing voor milieuproblemen, zoals minder vliegen, werkt averechts. Het haalt de aandacht weg bij wie die grootschalige verduurzaming echt kunnen doorvoeren. Bovendien zet je zo mensen tegen elkaar op: vliegschaamte richt zich op individuele schuld als oorzaak van de klimaatcrisis, terwijl niet iedereen in staat is duurzame keuzen te maken. Als mensen moralistisch worden toegesproken, keren ze zich af van de oplossing.

(21) ‘Vliegschaamte’ won de verkiezing van woord van het jaar uiteindelijk niet. Het is zaak dat de term uiteindelijk helemaal verdwijnt en dat iedereen weer trots mag zijn op verre reizen: duurzaam en goed voor een vreedzame wereld.

noot 1 Enlightenment now: Verlichting nu
noot 2 Austerity Ecology and the Collapse-Porn Addicts: De soberheidsecologie en de verslaafden aan de ineenstortingsporno
noot 3 De plasticsoep is de verzameling van grote hoeveelheden plastic afval in de oceanen en zeeën.
noot 4 Het RIVM (Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu) is een Nederlands kennis- en onderzoeksinstituut.

naar: Hidde Boersma, uit: de Volkskrant, 2 november 2019. Hidde Boersma is wetenschapsjournalist en documentairemaker.

Vraag 2 5 punten

In alinea 4 tot en met 6 worden drie oorzaken genoemd voor de ‘lange vrede’: geletterdheid, globalisering en reizen. In de tabel hieronder wordt bij elk van deze drie oorzaken een keten van gevolgen genoemd die volgens alinea 4 tot en met 6 uiteindelijk de lange vrede tot gevolg heeft.
Geef de drie causale ketens weer. Neem hiervoor nummer 1a tot en met 3b uit onderstaande tabel over op je antwoordblad en vul de betreffende zinnen aan.

Oorzaken voor de lange vredeIndirect gevolgDirect gevolgUiteindelijk gevolg
1 geletterdheid1a Geletterdheid leidt tot bewustzijn over mensen in andere landen en hun problemen.1b Dit bewustzijn leidt tot …
2 globalisering2a Globalisering leidt ertoe dat …2b En dat (zie 2a) leidt ertoe dat …En deze drie factoren bevorderen de ‘lange vrede’.
3 reizen / in aanraking komen met andere culturen3a Reizen leidt ertoe dat …3b En dat (zie 3a) leidt ertoe dat …
Bekijk het antwoord
  • 1b: Dit bewustzijn leidt tot empathie. (1p)
  • 2a: leidt ertoe dat de wereld een klein dorp is / we ons bewust worden van het lijden van de hele wereld. (1p)
  • 2b: En dat (zie 2a) leidt ertoe dat we empathie krijgen. (1p)
  • 3a: leidt ertoe dat je in andermans schoenen staat / je begrip krijgt voor mensen uit een andere cultuur. (1p)
  • 3b: En dat (zie 3a) leidt ertoe dat we begrip krijgen voor de hele groep waartoe die persoon behoort / je empathie krijgt voor de hele groep. (1p)

Per juist ingevulde cel 1 punt. Let op: als 2a en 2b hetzelfde zijn ingevuld, levert dat maar 1 scorepunt op. Beoordeel de spelling.

Vraag 2 in het hele examen

2022, tijdvak 3: Tekst 3

Opgavetekst

Tekst 3 Breindrijverij

(1) Is economie een harde wetenschap of deel van de humaniora1)? In dat voortdurende debat lijkt een nieuwe ronde aangebroken. In de macro-economische modellen zijn mensen rationele, individualistische egotrippers – noodzakelijke veronderstellingen voor de wiskundige optimalisatietechnieken die de modellen hun wetenschappelijke status geven. Een mooi staaltje van physics envy2).

(2) Het alternatief voor de homo economicus3) is een gedragsmodel dat de mens- en geesteswetenschappen wel serieus neemt. Volgens dat model worden beslissingen genomen op basis van groepsnormen, autoriteit en sociaal bepaalde beeldvorming. Wie een woekerpolis4) kocht, deed dat omdat de experts zeiden dat het goed was en omdat iedereen het deed. Dat (bijna) niemand dat nu meer doet, komt door een maatschappelijk debat dat onze groepsnormen bijstelde. Individueel rekenwerk of ratio heeft daar bar weinig mee van doen.

(3) Onder invloed van de financiële crisis lijkt de homo economicus eindelijk op zijn retour. Maar het alternatief dat opdoemt in de vakliteratuur is een ander dan gehoopt. Het is de mens als grijze kwab. In de American Economic Review kun je nu breinscans tegenkomen. Wij zijn ons brein, niet als prikkelende boektitel, maar als wetenschappelijk werkmodel. Economen proberen zo opnieuw aan te haken bij de harde wetenschap.

(4) De neurowetenschappen maken inderdaad adembenemende vooruitgang, maar de toepassingen daarbuiten zijn veelal reductionisme van een soort dat we vaker gezien hebben in de menswetenschappen – op z’n minst drie keer in de afgelopen eeuw. Marxisten, freudianen en neodarwinisten brachten de mens respectievelijk terug tot zijn arbeid en kapitaal, tot seks en vadermoord en tot zijn zelfzuchtige genen. De populariteit van deze modellen bleef niet zonder gevolgen voor ons zelfbeeld. We gingen ons gedrag in de jaren zestig bespreken in termen van klassenbewustzijn – en als dat niet evident was, dan maar vals klassenbewustzijn: zo kunnen reductionistische modellen alles verklaren. Op dezelfde manier kun je nog steeds termen als trauma, verdringing en neuroses bij de kapper horen, en geloven velen dat wat ze doen eigenlijk door de verspreidingsdrift van hun genen gedicteerd wordt. De nieuwste loot aan de reductionistische boom lijkt nu de breindrijverij.

(5) De breindrijvers bedoelen met mijn brein ‘ik’. Maar dat mag je niet meer zeggen als je wetenschappelijk wilt praten. Het zelf, leren ons de breindrijvers, is immers een constructie van ons brein, een illusie. Dat is echter geen conclusie uit de wetenschap, maar een drogreden waar ook de marxisten, freudianen en de neodarwinisten dol op zijn. Allemaal grijpen ze een inzicht in ons gedrag aan om te beweren dat daarmee ook alles is gezegd – niet alleen over ons gedrag, maar over onszelf. Ons zelf bestaat dan niet meer. Het moet vervangen worden door klasse, seks, gen of breinkwab.

(6) Dit is alleen hierom al slechte wetenschap, omdat er heel veel waarnemingen, data dus, simpelweg genegeerd worden, zoals romanschrijfster en essayiste Marilynne Robinson opmerkte. Een enorme hoeveelheid alledaagse ervaring en literatuur suggereert dat mensen een innerlijk en een zelf hebben waarnaar ze handelen. Het lijkt dus logisch dat de sociale, historische aard van het menselijk zelf aan de basis van de wetenschappelijke verklaring van gedrag ligt, ook van economisch gedrag. Wel grappig dat Robinson, gigant van de humaniora, dit aan de adepten van harde wetenschap moest uitleggen. Grappig, en ook veelzeggend: de menswetenschappen ontsporen in reductionisme zonder de inzichten uit de geesteswetenschappen.

(7) Ontdekken dat gevoelens van angst en geluk samenhangen met activiteit in bepaalde delen van het brein is indrukwekkende wetenschap. Ontkennen dat mensen wezens zijn die op dat geluk en die frustratie reflecteren, en dat die zelfreflectie op een zelf duidt, en dat die interpretatie ons gedrag beïnvloedt – dat is slechte wetenschap. Het ontkennen van de realiteit is dat altijd. Het maakt economie bovendien irrelevant voor de meeste economische vraagstukken. Het is onwaarschijnlijk dat breinkennis een wezenlijke bijdrage (dus geen freudiaanse cirkelredeneringen) gaat leveren aan ons begrip van de opkomst van protectionisme, de groei van private schulden, of de gevolgen van nieuwe bedrijven als Uber en Airbnb.

(8) Waarom komt de nieuwste hype in de economie toch weer uit de natuurwetenschappen en niet uit de geesteswetenschappen? De economische wetenschap gaat nu van physics envy naar neuro envy5). De invloedrijke Britse econoom Keynes karakteriseerde de goede econoom als iemand die de wiskundige, historicus, politicus en filosoof in één persoon verenigt (twee van de vier zijn geesteswetenschappers). Hij ging daarbij in tegen een voorstelling van de economie als de dismal science6), die ons steevast als overgedetermineerde vrekken voorstelt. Laten we hopen dat de ene versimpeling nu niet door de andere vervangen wordt.

noot 1 De humaniora, of menswetenschappen, zijn de wetenschappen die menselijk gedrag bestuderen, zoals sociologie, psychologie, rechten en criminologie. De menswetenschappen nemen een middenpositie in tussen de geesteswetenschappen (de alfa- en cultuurwetenschappen, zoals taal- en cultuurstudies, filosofie en geschiedenis) en de bètawetenschappen (zoals de natuurwetenschappen, medische wetenschappen en wiskunde).
noot 2 physics envy: jaloezie vanuit andere wetenschappen op de exacte methoden en werkwijzen van de bètawetenschappen
noot 3 ‘homo economicus’: een mensbeeld waarin de mens vooral gericht is op de bevrediging van zijn behoeften op efficiënte, rationele of logische wijze
noot 4 Een woekerpolis is een beleggingsverzekering met verborgen hoge kosten voor de consument.
noot 5 neuro envy: jaloezie vanuit andere wetenschappen op de methoden en werkwijzen van de neurowetenschappen
noot 6 De term dismal science verwijst naar een typering van economie als een sombere, akelige wetenschap door de Schotse filosoof, schrijver en geschiedkundige Thomas Carlyle (1795-1881).

naar: Dirk Bezemer, uit: www.groene.nl, 30 augustus 2017.

Vraag 28 1 punt

Tekst 3 kan door middel van onderstaande kopjes in vijf delen worden onderverdeeld:
deel 1: Concurrerende modellen
deel 2: Vervanging van het model
deel 3: Gelijkenis met eerdere modellen
deel 4: Beoordeling van het nieuwe model
deel 5: Aanbeveling
Bij welke alinea begint deel 2, ‘Vervanging van het model’?

Bekijk het antwoord
  • Alinea 3. (1p)

Vraag 28 in het hele examen

Vraag 29 1 punt

Tekst 3 kan door middel van onderstaande kopjes in vijf delen worden onderverdeeld:
deel 1: Concurrerende modellen
deel 2: Vervanging van het model
deel 3: Gelijkenis met eerdere modellen
deel 4: Beoordeling van het nieuwe model
deel 5: Aanbeveling
Bij welke alinea begint deel 3, ‘Gelijkenis met eerdere modellen’?

Bekijk het antwoord
  • Alinea 4. (1p)

Vraag 29 in het hele examen

2022, tijdvak 3: Tekst 4

Opgavetekst

Tekst 4 Denkfout

(1) Hoor en wederhoor is een klassiek streven in de journalistiek: belicht twee kanten van een verhaal, geef beide partijen een stem. Dat is een vorm van journalistieke fairness1), die op het eerste gezicht garant staat voor evenwichtige berichtgeving. Maar die betrachte evenwichtigheid kan omslaan in haar tegendeel. Door beide partijen een gelijke stem te geven, kan een controverse evenwichtiger overkomen dan ze is.

(2) Neem de klimaatdiscussie. Dat onze planeet versneld opwarmt door de productie van broeikasgassen, staat onder experts niet ter discussie. Als in een paneldiscussie over klimaatwetenschap zowel een klimaatrealist als een klimaatontkenner mag aanschuiven, dan suggereert dat ten onrechte dat beide perspectieven op gelijke voet staan. Er ontstaat een schijnbalans.

(3) Soms is zo’n schijnbalans het ongelukkige resultaat van een nobel streven. Vaak komt de buitenproportionele aandacht voor minderheidsposities niet voort uit goede bedoelingen, maar uit sensatiezucht. Die sensatiezucht hoeft niet eens door mensen te zijn aangewakkerd: daar draagt ook artificiële intelligentie aan bij. Guillaume Chaslot, een programmeur die meeschreef met het algoritme waarmee YouTube video’s aanbeveelt, voerde onlangs een experiment uit: hij onderzocht welke video’s kijkers te zien krijgen wanneer ze, na hun eerste zoekopdracht, de aanbevelingen van YouTube blijven volgen.

(4) Het YouTube-algoritme heeft een sterke hang naar video’s die alternatieve feiten en complottheorieën propageren. Nadat je een zoekopdracht over de opwarming van de aarde hebt ingevoerd, gaat het merendeel van de video’s die YouTube aanbeveelt over de vraag of klimaatverandering een hoax is.

(5) YouTubes aanbevelingsalgoritme is erop gericht om per video de kijkersduur te maximaliseren, en over het algemeen blijven kijkers langer hangen bij samenzweringsvideo’s – hoe buitenissiger, hoe beter. Zo doen video’s over de vraag of de aarde plat is, of de paus is bezeten door de duivel en of Michelle Obama eigenlijk een man is, het op YouTube buitengewoon goed.

(6) Volgens Chaslot creëert YouTubes aanbevelingsalgoritme een ‘sneeuwbaleffect’: het algoritme stimuleert de kijkcijfers van video’s met alternatieve feiten en die goede kijkcijfers geven een impuls aan gebruikers om meer video’s met alternatieve feiten te uploaden. Allicht is dat nooit YouTubes bedoeling geweest. Niettemin maakt deze dynamiek het bedrijf wel medeverantwoordelijk voor de grootschalige verspreiding van onwaarheden. Een algoritme schrijven is nog altijd mensenwerk.

noot 1 fairness: rechtvaardigheid

naar: Jeroen Hopster, uit: Filosofie Magazine, 5 mei 2017.

Vraag 36 1 punt

Tekst 4 kan door middel van onderstaande kopjes in drie delen worden onderverdeeld:
deel 1: (On)evenwichtige beeldvorming
deel 2: Oorzaken van de onevenwichtigheid
deel 3: Een vicieuze cirkel
Bij welke alinea begint deel 2, ‘Oorzaken van de onevenwichtigheid’?

Bekijk het antwoord
  • Alinea 3. (1p)

Vraag 36 in het hele examen

Vraag 37 1 punt

Tekst 4 kan door middel van onderstaande kopjes in drie delen worden onderverdeeld:
deel 1: (On)evenwichtige beeldvorming
deel 2: Oorzaken van de onevenwichtigheid
deel 3: Een vicieuze cirkel
Bij welke alinea begint deel 3, ‘Een vicieuze cirkel’?

Bekijk het antwoord
  • Alinea 6. (1p)

Vraag 37 in het hele examen

2021, tijdvak 1: Tekst 1

Opgavetekst

Tekst 1 We leren (n)iets van de geschiedenis

(1) In brede kring leeft het idee dat kennis van de geschiedenis een nuttige zaak is. We zouden kunnen leren van historische ervaringen. Als we een analyse hebben gemaakt van de oorzaken van historische mislukkingen en rampen, kunnen we daaruit conclusies trekken over het te voeren beleid in heden en toekomst. Kortom, wie het verleden kent, hoeft het niet te herhalen.

(2) Historici moeten dan wel opmerkelijk verstandige lieden zijn en zodoende veelgevraagde beleidsdeskundigen. Wie even nadenkt over deze gedachten, zal zich realiseren dat die grotendeels onjuist moeten zijn. Anders zouden we ondertussen toch wereldwijd in vrijwel perfecte samenlevingen moeten leven?

(3) Je hebt niet veel aan historische kennis. In Nederland hebben we de afgelopen jaren te maken gehad met de uitzonderlijke situatie dat twee opeenvolgende minister-presidenten geschiedenis hadden gestudeerd. Zij hebben echter nimmer de indruk gewekt dat hun beleid aan kwaliteit heeft gewonnen door hun historische kennis.

(4) Ik heb vrijwel mijn hele werkzame leven doorgebracht onder historici. Mij is echter nooit opgevallen dat historici betere analisten van hun eigen tijd waren dan niet-historici. Zij waren onveranderlijk even verrast door de gebeurtenissen in hun eigen tijd als niet-historici. Zagen zij het einde van de Koude Oorlog1) aankomen, en wat daarvan de betekenis en consequenties zouden zijn? Helemaal niet. Met de kredietcrisis ging het al niet anders. Historici onderscheidden zich in niets van hun verwarde tijdgenoten.

(5) Een helder inzicht in de eigen tijd heeft te maken met gezond verstand en een goed gevoel voor maatschappelijke verhoudingen. In het algemeen geldt dat we stekeblind de toekomst in struikelen. De meeste academische historici die ik heb gekend, zullen overigens direct toegeven dat historische kennis geen enkele garantie is voor een betere kijk op heden en toekomst.

(6) Het menselijk leervermogen is beperkt als het gaat om historische kennis en de emoties van de waan van de dag zijn dominant. Als er al een periode is uit ons nationale verleden die velen beschouwen als een leerzaam en bruikbaar verleden, dan is het wel de Duitse bezetting.

(7) Nu al zeven decennia wordt ons elk jaar door tientallen, zo niet honderden sprekers op 4 en 5 mei voorgehouden dat wat in die vijf jaren is gebeurd, nooit meer mag gebeuren. Dat er uit de gebeurtenissen van die jaren en de periode daarvoor belangrijke lessen moeten worden geleerd. Discriminatie en uitsluiting mogen nooit worden getolereerd. Ons land moet gastvrij zijn als het gaat om de opvang van vluchtelingen die in eigen land met de dood worden bedreigd. Onze steden staan vol met monumenten die ons aan die essentiële, uniek leerzame periode uit ons verleden herinneren.

(8) We hebben mooie internationale verdragen ondertekend waarin we beloven vluchtelingen op te nemen. Van dit leerzame verleden, dit volstrekte dieptepunt in onze nationale geschiedenis, heeft een groot deel van de huidige Nederlandse bevolking niets geleerd. Zodra de gelegenheid zich voordeed, bleken vele Nederlanders direct bereid tot discriminatie en uitsluiting.

(9) Nu het ernaar uitziet dat Nederland enkele tienduizenden vluchtelingen uit het Midden-Oosten zal opnemen, zijn we getuige van een beschamende vreemdelingenhaat. Alle klassieke verdachtmakingen van ‘De Ander’ worden onmiddellijk van stal gehaald, zonder enig steekhoudend bewijs. We hadden op 4 en 5 mei beter gratis poffertjes kunnen uitdelen; dat had evenveel geholpen als al die prachtige toespraken van de afgelopen zeventig jaar.

(10) Terwijl academische historici niet veel moeten hebben van een bruikbaar verleden, zijn ‘de media’ er dol op. Die veronderstelde bruikbaarheid blijkt meestal het gevolg van simpele en misleidende analogieën. De bekendste en meestgebruikte analogie betreft de teloorgang van de Weimar Republiek en de opkomst van het nationaalsocialisme, in combinatie met het fenomeen Hitler. Vrijwel iedere nieuwe dictator wordt vroeg of laat vergeleken met Hitler, waarbij dan de veronderstelling is dat de nieuwe dictator vergelijkbare gevaren voor de wereld zou kunnen veroorzaken. Daarbij wordt bijna altijd vergeten dat Duitsland in de jaren dertig de tweede industriële mogendheid ter wereld was.

(11) Zoals bekend is, hebben de andere grote mogendheden in de jaren dertig aanvankelijk gedacht dat zij Hitler met concessies wel tevreden konden stellen, zodat hij ingepast kon worden in het bestaande Europese statensysteem. Omdat daar in het geval van nazi-Duitsland niets van terecht is gekomen, hebben velen daaruit de historische les gedestilleerd dat er met dictaturen nooit te praten valt. Zo is er in het begin van de Koude Oorlog vaak geargumenteerd dat er met de Sovjet-Unie nu eenmaal niet te overleggen viel. Hitler en Stalin waren echter totaal verschillende schurken en de Sovjet-Unie was nazi-Duitsland niet.

(12) Ter gelegenheid van het feit dat in 2014 het begin van de Eerste Wereldoorlog een eeuw geleden was, verschenen er pretentieuze artikelen in de krant waarin de suggestie werd gewekt dat de strategische situatie in Europa in 2014, met de Russische leider als hoofdrolspeler, sterk deed denken aan de rampzalige gebeurtenissen van een eeuw eerder. Het zou zomaar helemaal mis kunnen gaan. Dat de alliantiestructuur van 2014 fundamenteel anders was dan in 1914, dat het bestaan van nucleaire wapens een grote oorlog in Europa uiterst onwaarschijnlijk heeft gemaakt en dat de machtsbasis van Poetin in vergelijking met die van het westers bondgenootschap (NAVO2 plus EU) niets voorstelt, werd niet duidelijk gemaakt. Paniekzaaierij is immers een van de belangrijkste activiteiten van ‘de media’.

(13) Een andere vaak gebruikte analogie is de ondergang van het (West-)Romeinse Rijk3). Het relatieve machtsverval van de VS is volgens conservatieve stemmingmakers goed te vergelijken met de verzwakking van het Romeinse Rijk in zijn nadagen. Dat werd overspoeld door barbaarse immigranten en was door politieke disfunctie niet in staat zich te verdedigen. En geldt dat eigenlijk ook niet voor de EU?

(14) Daarbij wordt licht vergeten dat het Romeinse imperium een straatarme, pre-industriële natie was met een infrastructuur die tekortschoot. Zowel de VS als de EU vertonen gebreken, maar dat neemt niet weg dat hun organisatievermogen en infrastructuur van een andere orde zijn dan die van het Romeinse Rijk. Bovendien hebben de immigrantenstromen geen militaire capaciteit, zoals de barbaarse stammen.

(15) In 1988 verscheen Thinking in Time van de historicus Ernest R. May en de politicoloog Richard Neustadt. De ondertitel van dat boek luidt The Uses of History for Decision-Makers. Kortom, geschiedenis waar je wat aan hebt. Het boek levert concrete, zij het teleurstellend beperkte resultaten voor beleidsmakers. De auteurs zijn zich bewust van het feit dat ze bezig zijn met een academische exercitie en dat hun boek, hoe nuttig ook, ongetwijfeld niet gelezen zal worden door de politici die de beslissingen nemen die later vaak zeldzaam stompzinnig blijken te zijn – bijvoorbeeld de Amerikaanse invasie van Irak in 2003.

(16) De gebruikte geschiedenis bestaat in het boek uit analyses van historische gebeurtenissen die vooral de Amerikaanse buitenlandse politiek betreffen. De auteurs komen na een uitputtende analyse van hun historisch materiaal met drie aanbevelingen voor degenen die belangrijke beslissingen moeten nemen.

(17) In de eerste plaats is het zaak geen overhaaste besluiten te nemen. Rust is van eminent belang. Vooral over de doelstellingen van het beleid dient helderheid te bestaan. Ten tweede zijn alle historische analogieën uit den boze. Die leiden eigenlijk altijd tot ongewenste resultaten. In de derde plaats is het van wezenlijk belang om de wordingsgeschiedenis van de crisis, waarin beslissingen moeten worden genomen, zo nauwkeurig mogelijk te beschrijven en te analyseren. Na een dik boek met gevalsbeschrijvingen is dit een nogal mager resultaat. Iedereen met gezond verstand had dit zelf kunnen bedenken. Historicus hoef je er niet voor te zijn.

(18) Toch is dit ook een pleidooi voor historische kennis. De historicus kan uitleggen waarom een analogie niet deugt als basis voor besluitvorming. Historische situaties lijken misschien soms op elkaar, maar dat wil niet zeggen dat ze identiek zijn en dezelfde dynamiek vertonen. Historici kunnen vanzelfsprekend de wordingsgeschiedenis van een conflict of beleidsmatig probleem beschrijven, al zal vaak blijken dat zij het onderling niet eens zijn over die geschiedenis.

(19) Maar historici, hoe bekwaam ook, kunnen weinig verstandigs over de toekomst zeggen. Wat we zeker weten over de toekomst, is banaal en kan iedereen bedenken. Anders dan veel leken denken, herhaalt de geschiedenis zich niet. Zeker, er zijn patronen die steeds weer opnieuw voorkomen, maar die patronen wijken op subtiele wijze van elkaar af.

(20) Het valt enigszins te vergelijken met de vier seizoenen die elk jaar terugkeren. Dat op de herfst de winter zal volgen, staat vast. Maar hoe streng die winter zal worden, is onvoorspelbaar. Het historisch proces zorgt steeds weer voor verrassende wendingen en geheel onverwachte gebeurtenissen. Veel van de huidige technologie is al tientallen jaren geleden aangekondigd, maar wellicht de belangrijkste technische noviteit van de afgelopen jaren, de smartphone, was een onvoorziene ontwikkeling.

noot 1 De Koude Oorlog (1945-1991) was een periode van gewapende vrede tussen de Verenigde Staten en de Sovjet-Unie, en hun verschillende bondgenoten.
noot 2 De Noord-Atlantische Verdrags Organisatie (NAVO) werd in 1949 opgericht met als doel door onderlinge samenwerking de veiligheid van niet-communistische landen van Europa tegen eventuele agressie van de Sovjet-Unie te waarborgen.
noot 3 In 476 werd de laatste West-Romeinse keizer afgezet en hield het West-Romeinse Rijk op te bestaan.

naar: Maarten van Rossem
uit: Maarten! vrijdag 27 november 2015

Vraag 1 1 punt

Tekst 1 ‘We leren (n)iets van de geschiedenis’ kan door middel van onderstaande kopjes in zes delen worden onderverdeeld:
deel 1: Inleiding
deel 2: Het (on)nut van historische kennis
deel 3: Ons (on)vermogen lessen te trekken uit het verleden
deel 4: Vergelijkingen tussen heden en verleden
deel 5: Poging tot toepassing in de praktijk
deel 6: Slot

Bij welke alinea begint deel 2, ‘Het (on)nut van historische kennis’?

Bekijk het antwoord
  • Noemt alinea 3 (1p)

Vraag 1 in het hele examen

Vraag 2 1 punt

Tekst 1 ‘We leren (n)iets van de geschiedenis’ kan door middel van onderstaande kopjes in zes delen worden onderverdeeld:
deel 1: Inleiding
deel 2: Het (on)nut van historische kennis
deel 3: Ons (on)vermogen lessen te trekken uit het verleden
deel 4: Vergelijkingen tussen heden en verleden
deel 5: Poging tot toepassing in de praktijk
deel 6: Slot

Bij welke alinea begint deel 4, ‘Vergelijkingen tussen heden en verleden’?

Bekijk het antwoord
  • Noemt alinea 10 (1p)

Vraag 2 in het hele examen

Vraag 3 1 punt

Tekst 1 ‘We leren (n)iets van de geschiedenis’ kan door middel van onderstaande kopjes in zes delen worden onderverdeeld:
deel 1: Inleiding
deel 2: Het (on)nut van historische kennis
deel 3: Ons (on)vermogen lessen te trekken uit het verleden
deel 4: Vergelijkingen tussen heden en verleden
deel 5: Poging tot toepassing in de praktijk
deel 6: Slot

Bij welke alinea begint deel 5, ‘Poging tot toepassing in de praktijk’?

Bekijk het antwoord
  • Noemt alinea 15 (1p)

Vraag 3 in het hele examen

Vraag 4 1 punt

Welke functie heeft alinea 1 in tekst 1 met name ten opzichte van alinea 2?

  1. A algemene doelstelling
  2. B beredeneerde hypothese
  3. C onterechte constatering
  4. D vooropgeplaatste conclusie
Bekijk het antwoord

Antwoord: C

Vraag 4 in het hele examen

Vraag 6 3 punten

In alinea 4 van tekst 1 vind je een argumentatie. De functie van elk gedeelte in deze argumentatie kan met behulp van functiewoorden worden weergeven. Neem de nummers van zin 2 tot en met 6 van de betreffende tekstgedeeltes over en noteer daarachter het juiste functiewoord. Je mag elk van de genoemde functiewoorden meer dan eens gebruiken. Kies uit de volgende functiewoorden: afweging, argument, nuancering, standpunt, subargument, toegeving, voorbehoud, voorwaarde, weerlegging.

zin 1: Ik heb … onder historici. (regels 31-32): constatering
zin 2: Mij is … dan niet-historici. (regels 33-35): …..
zin 3: Zij waren … als niet-historici. (regels 35-38): …..
zin 4 + 5: Zagen zij … Helemaal niet. (regels 38-42): …..
zin 6: Met de … niet anders. (regels 42-43): …..
zin 7: Historici onderscheidden … verwarde tijdgenoten. (regels 43-45): herhaling standpunt

Bekijk het antwoord
  • Noemt bij de zinnen 2 tot en met 6 het juiste functiewoord: zin 2 standpunt; zin 3 argument; zin 4 + 5 subargument; zin 6 subargument (3p)

Puntentabel: vier elementen goed 3 punten; drie elementen goed 2 punten; twee elementen goed 1 punt; een of geen element goed 0 punten. Zin 1 en zin 7 zijn al ingevuld en tellen niet mee. Zin 4 en 5 vormen samen één element.

Vraag 6 in het hele examen

2021, tijdvak 1: Tekst 2

Opgavetekst

Tekst 2 De fata morgana van een basisinkomen

(1) Er is weer volop aandacht voor het idee van een basisinkomen. Een linkse partij bracht een manifest uit met een pleidooi voor een (lokaal) basisinkomen en de gemeenten Nijmegen, Wageningen en Tilburg willen hiermee gaan experimenteren.

(2) Voor de media is Rutger Bregman hét gezicht van dit nieuwe pleidooi. Bregman pleit voor een basisinkomen van circa 1.000 euro per maand, de zogenoemde armoedegrens, voor iedere Nederlander. Dit kost bijna 195 miljard euro per jaar – ruim 30 procent van het bbp1). Onzinnig is zijn argument ‘dat dit veel geld kost, maar dat de overheid nu al 50 procent bbp voor haar rekening neemt’. Bregman vergeet te vermelden dat dit inclusief uitgaven voor zorg, onderwijs en veiligheid is. Als we hierbij alle uitkeringen, toeslagen en de meeste heffingskortingen optellen, ontstaat al snel een tekort van 70 miljard euro. Als we rekening houden met arbeidsmarkteffecten, is het tekort nog veel groter. Zijn claim dat bijstandsgerechtigden2) gelukkiger worden van een basisinkomen klinkt als een fata morgana als we beseffen dat de andere Nederlanders worden geconfronteerd met een belastingverhoging van ten minste 25 procent.

(3) Er circuleren ook voorstellen waarbij iedere volwassene een basisinkomen krijgt gelijk aan de helft van de AOW3) voor een echtpaar (circa 750 euro). Maar ook dan blijft er een gat over van 30 miljard euro. Bovendien zal een dergelijk basisinkomen niet volstaan. Immers, anderhalf miljoen (alleenstaande) AOW’ers zullen dan worden geconfronteerd met een verlaging van ruim 300 euro per maand. Uiteraard is het niet acceptabel dat een grote groep ouderen door de bodem van het bestaan zakt. Een aanvullende uitkering zal noodzakelijk zijn. Ook andere groepen zullen gecompenseerd moeten worden. Dit alles zal leiden tot nieuwe regelingen en bureaucratie.

(4) In de plannen voor de invoering van een basisinkomen krijgt de betaalbaarheidsdiscussie een plek onder de noemer dat er nog een aloude en allerminst opgeloste discussie over de dekking van een basisinkomen is. Daarom wil men het basisinkomen vooralsnog beperken tot de bijstand en wordt voorgesteld alle (sollicitatie)verplichtingen en regels voor bijverdiensten te schrappen. Omdat controle niet meer nodig is, kan fors bespaard worden op ambtenaren. Om te voorkomen dat het aantal bijstandsgerechtigden ‘aanzienlijk’ groeit, beperkt men wel het bijverdienen tot het minimumloon.

(5) Er zal echter een enorme prikkel ontstaan om zwart meer te verdienen dan het minimumloon, terwijl er niemand is om dit te controleren. Uiteindelijk zal ook dit voorstel leiden tot nieuwe controles en bureaucratie.

(6) Er zijn ook principiële bezwaren tegen een basisinkomen. Talenten blijven onbenut en het staat haaks op het uitgangspunt van een activerende sociale zekerheid. In het verleden zijn verschillende delen van de verzorgingsstaat activerend gemaakt. Gemeenten namen hun verantwoordelijkheid voor een gebudgetteerde bijstandswet, waardoor de instroom zichtbaar afnam. Er kwam een arbeidsongeschiktheidsregeling die het principe ‘van wat mensen niet kunnen’ omdraaide naar ‘wat mensen wel kunnen’. In de nieuwe WIA4) worden mensen die participeren dan ook extra beloond. Inmiddels is dit principe ook bij de jonggehandicapten in de nieuwe participatiewet het uitgangspunt geworden en worden op lokaal niveau afspraken gemaakt met werkgevers.

(7) Het voorstel tot een basisinkomen gaat bovendien voorbij aan het principe van wederkerigheid in solidariteit. Echte solidariteit is niet zomaar een uitkering, maar is: iedereen doet mee, opdat wie echt niet kan, verzorgd wordt.

(8) Eveneens onvermijdelijk is een verdere verstatelijking5). Zo worden de werknemersverzekeringen WW6) en WIA afgeschaft en ondergebracht in het basisinkomen. Zou dit niet gebeuren, dan blijft immers een lappendeken aan regelingen bestaan. Dan moet echter ook afscheid worden genomen van loongerelateerde uitkeringen en het principe dat iemand die tijdelijk buiten zijn schuld werkloos is een hogere uitkering verdient dan het sociale minimum. Dit maakt de rol van de overheid onnodig groot en gaat ook voorbij aan het principe van goed werkgeverschap.

(9) Zo zit in de huidige WIA nadrukkelijk het principe dat goede werkgevers worden beloond. Wie ervoor zorgt dat zijn mensen niet arbeidsongeschikt worden, wie met andere woorden een goede werkgever is, wordt daarvoor beloond. Met een (lokaal) basisinkomen worden de verschillende verantwoordelijkheden van overheid, markt en samenleving verstoord, iets wat het ook zeer onwenselijk maakt.

noot 1 bbp: bruto binnenlands product. De totale geldwaarde van alle in een land geproduceerde goederen en diensten gedurende een jaar
noot 2 bijstandsgerechtigden: mensen die op geen enkele manier eigen inkomsten kunnen verkrijgen en niet in aanmerking komen voor een andere uitkering, kunnen een beroep doen op de Bijstandswet en zijn in die situatie bijstandsgerechtigd
noot 3 AOW: de Algemene Ouderdomswet (AOW) waarmee in Nederland het verplichte, collectieve ouderdomspensioen is geregeld. Ook de uitkering die volgens deze wet wordt gedaan, duidt men aan met de term AOW.
noot 4 WIA: de uitkering die iemand kan aanvragen als deze door ziekte niet of minder kan werken. De afkorting staat voor Wet werk en inkomen naar arbeidsvermogen
noot 5 verstatelijking: het vergroten van de bemoeienis van de overheid met de maatschappij
noot 6 WW: de uitkering die iemand kan aanvragen als deze werkloos wordt, zodat deze toch een tijdelijk inkomen heeft. De afkorting staat voor Werkloosheidswet.

naar: Raymond Gradus
uit: de Volkskrant, 19 mei 2015
Raymond Gradus is hoogleraar Bestuur en economie publieke sector aan de Vrije Universiteit te Amsterdam.

Vraag 26 1 punt

Tekst 2 kan in drie opeenvolgende delen worden onderverdeeld:
deel 1: Een onhaalbaar plan
deel 2: Onbetaalbare alternatieven
deel 3: In conflict met het stelsel

Bij welke alinea begint deel 2, ‘Onbetaalbare alternatieven’?

Bekijk het antwoord
  • Noemt alinea 2 of alinea 3 (1p)

Vraag 26 in het hele examen

Vraag 27 1 punt

Tekst 2 kan in drie opeenvolgende delen worden onderverdeeld:
deel 1: Een onhaalbaar plan
deel 2: Onbetaalbare alternatieven
deel 3: In conflict met het stelsel

Bij welke alinea begint deel 3, ‘In conflict met het stelsel’?

Bekijk het antwoord
  • Noemt alinea 6 (1p)

Vraag 27 in het hele examen

2021, tijdvak 2: Tekst 1

Opgavetekst

Tekst 1 We kunnen echt niet om kernenergie heen

(1) In het regeerakkoord stelt Nederland de uitstoot van broeikasgassen met 49 procent te willen verminderen in 2030, ten opzichte van 1990. Dat is een ambitieuzer doel dan de verplichting die Nederland heeft aan de EU, die de lidstaten een vermindering van 40 procent oplegt.

(2) Dit is zeer lovenswaardig. Echter, is het haalbaar zonder dat het grote en onherstelbare schade doet aan de economie? Een moderne gemeenschap kan niet bestaan zonder een betrouwbare en betaalbare bron van energie. Die vormt immers de basis van de economie.

(3) Volgens het regeerakkoord zullen de kolencentrales worden gesloten en zal het gasverbruik sterk worden verminderd. Wat zal dan als energiebron dienen? Denkt men werkelijk dat windturbines en zonnepanelen voldoende zullen zijn om de Nederlandse economie gaande te houden? De elektriciteitsproductie van windturbines en zonnepanelen varieert sterk, niet alleen per uur, maar ook dagelijks, per seizoen en jaarlijks. Wat te doen om deze grote schommelingen te ondervangen? Net als bij landbouw hebben windturbines en zonnepanelen goede jaren en schrale jaren. Maar in tegenstelling tot landbouw, kan men de ‘oogst’ van windturbines en zonnepanelen niet opslaan op economisch haalbare wijze, tenzij er bergmeren met waterkrachtcentrales in de buurt zijn. Het feit dat de wisselvalligheid van wind en zon altijd een dubbele investering zal vergen, heeft tot gevolg dat dit een optie is die nooit economisch rendabel zal zijn.

(4) De oplossing voor Nederland is kernenergiecentrales te bouwen die geen broeikasgas uitstoten en ook geen luchtvervuiling veroorzaken. Een enkele kerncentrale, met een levensduur van meer dan zestig jaar, kan duizenden windturbines en zonnepanelen, met een levensduur van ongeveer vijftien jaar, vervangen. En een kerncentrale zal dat doen met grote betrouwbaarheid, ongestoord door de wisselvalligheid van het weer.

(5) In Frankrijk is, als gevolg van kerncentrales, de uitstoot van CO2 per kilowattuur ongeveer tien maal kleiner dan die in Duitsland en is de prijs per kilowattuur ongeveer de helft.

(6) In een aantal landen, waaronder Nederland, bestaat weerstand tegen kernenergie. Dit is hoofdzakelijk gebaseerd op twee misverstanden, namelijk het gevaar dat kerncentrales zouden vormen voor hun omgeving en het ‘probleem’ van het radioactieve afval.

(7) Wat het gevaar betreft, sinds het begin van stroomopwekking in kerncentrales in de jaren vijftig zijn er slechts drie grote ongelukken gebeurd (Harrisburg-TMI, Tsjernobyl en Fukushima). Het is van belang erop te wijzen dat Tsjernobyl een reactortype is dat niet voldoet aan westerse en internationale criteria en standaarden.

(8) Ook over het radioactieve afval van kerncentrales bestaan helaas veel misverstanden. De heersende opvatting is dat radioactief afval heel gevaarlijk is, het grote hoeveelheden betreft, het honderdduizenden jaren radioactief blijft en dat niemand weet wat ermee gedaan moet worden. Dit alles is ver bezijden de waarheid. Radioactief afval kan alleen gevaarlijk zijn wanneer er minstens vier barrières tegelijkertijd verbroken worden. Dat is zeer onwaarschijnlijk.

(9) De hoeveelheid radioactief afval afkomstig van kerncentrales is zeer klein in vergelijking met het afval van bijvoorbeeld kolencentrales. De moderne behandelingstechnieken (waaronder ‘pyro-processing’) zijn in staat de tijdsduur van de radioactiviteit van de splijtingsproducten sterk te verkleinen.

(10) Over hoeveel radioactief afval hebben we het? Een rekenvoorbeeld. Een kerncentrale met een elektrische productiecapaciteit van duizend megawatt en met een thermisch rendement van 30 procent, zal per jaar 1,2 ton radioactief afval opleveren, bij moderne verwerking van de gebruikte splijtstofelementen.

(11) Daarentegen zal een kolencentrale met een capaciteit van duizend megawatt elektrische energie en met een thermisch rendement van 40 procent, ongeveer twee miljoen ton steenkolen per jaar verbranden. Dat levert 600.000 ton giftig en radioactief afval op. Daarnaast komt ongeveer vijf miljoen ton CO2 in de atmosfeer. Een kolencentrale produceert dus een hoeveelheid giftig gas die 500.000 maal groter is dan de hoeveelheid radioactieve splijtingsproducten afkomstig van een vergelijkbare kerncentrale.

(12) De stad Toronto in Canada is een voorbeeld van hoe het in werkelijkheid gedaan kan worden. Zij wordt grotendeels door kerncentrales voorzien van betrouwbare, veilige, betaalbare en milieuvriendelijke elektrische energie. Canada ontwikkelde daarvoor een speciaal reactortype (CANDU) dat veel aantrekkelijke eigenschappen heeft, waaronder een hoog veiligheidsniveau: smelten van de kern (‘core-melt’) is niet mogelijk wegens de grote warmtecapaciteit van de relatief koude moderator, waardoor verspreiding van splijtingsproducten uitgesloten is. Zijn Canadezen dom omdat ze kernenergie gebruiken? Zou Nederland misschien van Canada kunnen leren? Andere landen met CANDU-kerncentrales zijn Argentinië, China, India, Roemenië en Zuid-Korea.

(13) Nederland staat nu op een tweesprong: het land kan kiezen voor een realistisch energiebeleid waarbij meer kerncentrales gebouwd worden. Of het land kan voortgaan met het sprookje van de ‘duurzame’ windturbines en zonnepanelen. Kiezen we voor dat laatste, dan blijven we voor de helft afhankelijk van energie opgewekt uit fossiele brandstoffen om de stroomvoorziening zeker te stellen. Bovendien zal deze weg nooit economisch rendabel kunnen worden.

(14) De eerste keuze zal leiden tot een opbloei van de economie, terwijl de tweede keuze tot gevolg zal hebben: een verlies van industrieën, werkloosheid en armoede.

noot 1 ‘Broeikasgas’ is de aanduiding van gassen in de atmosfeer van de aarde, zoals waterdamp, CO2 en ozon, die ervoor zorgen dat de warmte bij de aardbol blijft hangen. Een teveel aan broeikasgassen leidt tot een versterkt broeikaseffect en daardoor tot opwarming van de aarde.

naar: Jan van Erp
uit: Trouw, 24 januari 2018
Jan van Erp is ingenieur, consultant energietechnologie en lid van de American Nuclear Society.

Vraag 1 1 punt

De tekst ‘We kunnen echt niet om kernenergie heen’ kan door middel van onderstaande kopjes in vier delen worden onderverdeeld:
deel 1: Inleiding
deel 2: Argumenten en standpunt
deel 3: Argumenten tegenstanders en ontkrachting daarvan
deel 4: Afronding en conclusie
Bij welke alinea begint deel 3, ‘Argumenten tegenstanders en ontkrachting daarvan’?

Bekijk het antwoord
  • Noemt alinea 6 (1p)

Vraag 1 in het hele examen

Vraag 2 1 punt

De tekst ‘We kunnen echt niet om kernenergie heen’ kan door middel van onderstaande kopjes in vier delen worden onderverdeeld:
deel 1: Inleiding
deel 2: Argumenten en standpunt
deel 3: Argumenten tegenstanders en ontkrachting daarvan
deel 4: Afronding en conclusie
Bij welke alinea begint deel 4, ‘Afronding en conclusie’?

Bekijk het antwoord
  • Noemt alinea 13 (1p)

Vraag 2 in het hele examen

2021, tijdvak 2: Tekst 4

Opgavetekst

Tekst 4 Misschien eerst eens begrijpen wat ons overkomen is

(1) In amper twintig jaar zijn we wereldwijd verslaafd geraakt aan dingen met een beeldscherm. Het kost ons moeite deze dingen een paar uur uit te zetten. We zijn bang dat we iets zullen missen. We willen toch snel nog even iets opzoeken. We voelen lichte paniek als we ergens geen bereik hebben. Onlineneurose wordt dat ook wel genoemd, of ‘digibesitas’.

(2) Horen we hier veel debatten over? Is Den Haag in rep en roer? Niet echt. De digitale technologie wordt om economische redenen kritiekloos omarmd of zelfs gepromoot, zoals door Sander Dekker die er in 2016 als staatssecretaris van Onderwijs voor pleitte het hele onderwijs “in rap tempo te digitaliseren”. Technobedrijven die het onderwijs zelfs willen ‘gamificeren’, omdat leerlingen anders niet meer tot leren te verleiden zijn, krijgen ruim baan.

(3) Maar wie zou nu – amper twee jaar verder – dat beleid nog omarmen? Wie heeft er inmiddels geen kennis genomen van de vele onderzoeken over de negatieve invloed van digitalisering op de cognitieve en sociale vermogens? Om over de nek- en rugpijnen, de slapeloosheid en aandachtsstoornissen nog maar te zwijgen.

(4) Misschien moeten we eerst eens proberen te begrijpen wat ons precies overkomen is. Computers, iPads en smartphones onderscheiden zich van de oude dingen hierin dat zij geen besloten ding op zich zijn, maar een medium dat verwijst naar iets buiten het ding: het worldwide web met zijn oneindige informatiestromen, onbegrensde werelden en dus ook onbegrensde mogelijkheden. Het is dit onbegrensde karakter dat ons parten begint te spelen.

(5) We kunnen immers altijd nog verder zoeken, nog meer informatie inwinnen, nog meer berichten plaatsen, nog meer Facebook-vrienden krijgen, nog meer artikelen raadplegen of nog meer vakantiehuisjes opzoeken. De postbode komt niet één keer, maar honderden keren per dag. Onze aandacht wordt voortdurend onderbroken door zoemende, trillende of piepende beeldschermen of telefoons. Omdat de nieuwe dingen geen einde kennen, valt er niets af te ronden of te voltooien en wordt onze informatiehonger maar niet gestild.

(6) Diverse auteurs, van Nicholas Carr tot Sherry Turkle en Hans Schnitzler, hebben de afgelopen jaren de onderzoeken over de invloed van de digitalisering op een rijtje gezet. We kunnen weliswaar steeds sneller informatie vinden, maar we zijn steeds slechter in staat om deze aandachtig te lezen en er een weloverwogen mening over te vormen. De nieuwe technologie lijkt op een gestage en sluipende manier onze kritische vermogens aan te tasten. We consumeren informatie in plaats van erover na te denken. “Vroeger kon ik me moeiteloos verdiepen in een boek of een lang artikel,” schrijft Carr. “Nu laat mijn concentratie na een bladzijde of twee al te wensen over. Ooit was ik een diepzeeduiker in een zee van woorden. Nu glijd ik over de oppervlakte als een jetskiër.”

(7) De nieuwe dingen vragen om een intensieve vorm van mentaal multitasken. Ze laten ons werkgeheugen volstromen met informatie en dwingen ons brein te jongleren met wat hersenwetenschappers ‘omschakelkosten’ noemen. Van de ene naar de andere informatiebron zappen onderbreekt onze aandacht, waardoor onze hersenen zich steeds moeten heroriënteren, wat veel energie kost. Ons brein heeft tijd en rust nodig om de vele informatie goed te kunnen verwerken, maar die gunnen we onszelf niet. Gevolg is een overspanning van het brein, met als eerste symptomen concentratieproblemen en slapeloosheid, en vervolgens ernstigere klachten als chronische stress, ADHD, hoofdpijnen, burn-out en depressieve stoornissen. Twee derde van de zieke werknemers zit thuis vanwege deze klachten, meldde het Centraal Bureau voor de Statistiek.

(8) Het is ook een mythe dat we door de digitalisering daadwerkelijk met anderen verbonden zijn. Hoewel de communicatiefrequentie via Facebook, e-mail, Twitter en sms vertienvoudigd is, blijkt uit onderzoek van onder anderen de Britse neuroloog Susan Greenfield dat we minder in staat zijn subtiele, typisch menselijke vormen van empathie en compassie voor anderen te voelen. Dat komt niet alleen doordat een like op Facebook of een kort sms-bericht qua betekenisvolle inhoud nu eenmaal niet te vergelijken is met een gesprek. Greenfield constateert een sterke afname van sociale vaardigheden als we hoofdzakelijk nog via beeldschermen communiceren. Lichaamstaal, oogcontact en stemgeluid trainen namelijk voor een aanzienlijk deel onze sociale vaardigheden. Voor een beeldscherm verleert het brein de technieken die ons in staat stellen de ander te peilen en te begrijpen.

(9) Wie het onderwijs “in rap tempo” wil digitaliseren, gaat voorbij aan deze inzichten en onderzoeken. Daarom brak ik in mijn boek Kairos een lans voor de vertellende docent, die niet alleen de sociale vaardigheden van de leerlingen traint, maar ook hun cognitieve en talige vermogens scherpt, zoals het onderscheiden van hoofd- en bijzaken, het interpreteren van een verhaal, het herkennen van een mening en het verzinnen en formuleren van tegenargumenten. “Reclaiming Conversation”¹, vat Sherry Turkle, de auteur van Alone Together, dit treffend samen.

(10) De tijd dat beeldschermen slechts voor snelle informatie of onschuldig vertier zorgden, ligt achter ons. Het zijn ook onruststokers, aandachtvreters en privacyschenders, die weliswaar de zakken van multinationals vullen, maar het onderscheid tussen mens en machine doen vervagen. We zullen een politiek debat moeten beginnen over de juiste maat van digitalisering, zowel op school, als op het werk en thuis.

noot 1 Letterlijk vertaald: “Het terugeisen van conversatie”.

naar: Joke Hermsen
uit: NRC, 9 november 2018
Joke Hermsen (1961) is filosoof en schrijver van meerdere romans en essaybundels.

Vraag 29 1 punt

De tekst ‘Misschien eerst eens begrijpen wat ons overkomen is’ kan door middel van onderstaande kopjes in vier delen worden onderverdeeld:
deel 1: Introductie van het probleem
deel 2: Aard van het probleem
deel 3: Gevolgen van het probleem
deel 4: Aanbevelingen
Bij welke alinea begint deel 2, ‘Aard van het probleem’?

Bekijk het antwoord
  • Noemt alinea 4 (1p)

Vraag 29 in het hele examen

2021, tijdvak 3: Tekst 1

Opgavetekst

Tekst 1 Mag het een tikje minder spontaan, alstublieft?

(1) Het wemelt van de spontane mensen: op datingsites, bij de kapper, in de horeca, op scholen, in talkshows en spelletjesshows en ook in de politiek. Een politicus kan allang niet meer volstaan met gedrevenheid en vakbekwaamheid alleen. Als hij niet leuk kan omgaan met de mensen op straat of in het voetbalstadion, stelt hij zich bloot aan het verwijt dat hij arrogant is of een bewoner van die vermaledijde ivoren toren. En dat verwijt is dodelijk in het land waar de spontane mens heerser is.

(2) De (zelf)kwalificatie ‘spontaan’ wordt zo intensief gebezigd, dat niemand zich lijkt af te vragen wat ermee wordt bedoeld. Iets positiefs, zoveel is duidelijk. De spontane mens is niet gekunsteld, niet verlegen, oprecht, eerlijk, onbevangen, openhartig en behept met zelfvertrouwen. En wie van nature niet spontaan is, kan op allerhande sites lezen hoe hij dat alsnog kan worden – waarbij steeds de disclaimer wordt geplaatst dat je spontaniteit niet kunt simuleren.

(3) Maar dat je niet spontaan zou *willen* zijn? Bij de makers van de zelfhulpsites gaat dat er niet in. “Accepteer uzelf en werk aan de rem die u tegenhoudt om spontaan te zijn”, moedigen de makers van *InfoNu.nl* de sociaal minderbedeelde bezoekers aan. Een gemis aan spontaniteit is niet een vorm van bedachtzaamheid, maar komt voort uit angst voor afwijzing door anderen. “Deze angst ontwikkeld (sic!) zich vaak al in de jeugd bijvoorbeeld door ouders die een druk leggen op presteren of doordat men gepest is.”

(4) Voor coach Hans Klaasse is spontaniteit een absolute vereiste voor succesvol ondernemerschap. “Keep calm and focus on spontaneity”1), houdt hij ondernemers voor op zijn site. “Spontaniteit komt tot uiting in daadkracht, zoals het oppakken van nieuwe initiatieven en het in gang zetten van verfrissende acties. (...) Bij spontaniteit staat de mens als inspiratiebron centraal. (...) Een spontane en geïnspireerde ondernemer staat bol van authenticiteit en uniciteit. (...) Tegenovergesteld gedrag werpt zijn schaduw vooruit! Dwang, ongenoegen, angst, ongemotiveerd gedrag en fakegedrag.” Een beetje ondernemer heeft, met andere woorden, geen andere keuze dan spontaan te zijn.

(5) Spontaniteit – afgeleid van het Latijnse *mea sponte*: uit eigen beweging, op eigen kracht – mag zich dan in de gunst van de tijdgeest verheugen, als tegenhanger van knellende conventies en drukkende gedachten heeft ze een lange voorgeschiedenis. In *Briefen über die ästhetische Erziehung des Menschen*2) (1795) van de Duitse filosoof en dichter Friedrich Schiller (1759-1805) is de spontane mens het equivalent van de spelende mens, die “alleen kan spelen wanneer hij in de volle betekenis van het woord mens is, en alleen dan mens is als hij speelt”.

(6) Jacob Moreno (1889-1974), grondlegger van de groepspsychotherapie, stelde zich ten doel “spontaniteit en creativiteit van mensen vrij te maken”. “Ik leer mensen hoe ze God kunnen spelen”, zou hij ooit tegen zijn collega-psychoanaliticus Sigmund Freud (1856-1939) hebben gezegd. Fantasie, onbevangenheid en – inderdaad – spontaniteit zouden de mens daartoe in staat stellen. Hijzelf had als jongetje van vierenhalf voor God gespeeld door plaats te nemen op een hoge constructie van tafels en stoelen. “Plotseling hoorde ik een kind mij vragen: ‘Waarom vlieg je niet?’ Toen sloeg ik mijn armen uit om het te proberen. Een seconde later viel ik op de vloer en brak ik mijn rechterarm.”

(7) In Moreno’s tijd – het beschreven voorval moet zich in 1893 hebben voorgedaan – moest spontaniteit nog worden bevochten op dragers van de victoriaanse moraal, die destijds overal op het Europese continent heerste. Die moraal, gekenmerkt door huiver voor emoties, lichamelijkheid en intimiteit, vormde weer het voorlopig eindpunt van het ‘civilisatieproces’ dat socioloog Norbert Elias later heeft beschreven. Uit de – overwegend Britse – etiquetteboeken die Elias had gelezen, maakte hij op hoe ingrijpend de opvattingen over de omgangsvormen in de voorgaande eeuwen waren veranderd.

(8) De middeleeuwer gaf nog ongeremd uiting aan zijn emoties en ‘gewelddadige spontaniteit’. Daarna raakten gaandeweg deugden als zelfbeheersing en ingetogenheid in zwang, zeker in landen die naar het protestantisme waren overgegaan. Niet alleen de maatschappelijke elite maakte zich deze beschavingsnormen eigen, ook de ‘lagere klassen’ – die hoopten daarmee respectabiliteit te verwerven. Het civilisatieproces ging dus twee kanten op: het schreed voort in de tijd en het maakte zich breed – van de elite naar de klassen die op de elite wilden lijken.

(9) Het heeft er alle schijn van dat het civilisatieproces volgens de definitie van Elias tot staan is gebracht. De maatschappelijke elite heeft opgehouden te bestaan als cultuurdrager. De levenshouding van de oude elite is allang niet meer maatgevend. Het tegendeel is eerder het geval: ze probeert zich naar buiten toe niet van de rest van de samenleving te onderscheiden. Bovendien heeft de ‘nieuwe elite’ van ondernemers, mediasterren en topvoetballers niet de behoefte ‘het goede voorbeeld’ te geven. Zo reageerde Katja Schuurman jaren geleden enigszins getergd op het verwijt dat ze met haar rijgedrag – onder invloed achter het stuur – haar voorbeeldfunctie had verzaakt: “Ik kan het toch ook niet helpen dat ik BN’er ben.”

(10) Dat het civilisatieproces is onderbroken, zou ook kunnen worden opgemaakt uit de herwaardering van spontaniteit als noemer van ongeremdheid, onbevangenheid en afkeer van conventies. Voor die deugden hadden de dragers van de oude culturele norm beslist geen waardering.

(11) Hoe zij aankeken tegen mensen die nu ‘spontaan’ zouden worden genoemd, blijkt uit de passage van de in juli verschenen biografie van George Maduro (1916-1945) – de oorlogsheld van sefardisch-joodse3) huize naar wie Madurodam is vernoemd – waarin Maduro senior zijn (enige) zoon op het hart bindt om te breken met zijn vriendin Hedda, die hij als “een minderwaardig meisje” diskwalificeert. “Minderwaardig niet alleen wegens haar gebrekkige opvoeding, haar laag intellect en burgerlijke manieren en voorkomen, maar ook wegens haar veelbesproken impulsieve en losbandige gedrag.” De gevreesde ‘mesalliance’4) kwam overigens niet tot stand. Niet vanwege de ouderlijke interventie, maar omdat George in 1941 tijdens een verblijf in het Oranjehotel, de Scheveningse strafgevangenis, zonder plichtplegingen door Hedda werd gedumpt.

(12) Het eerherstel van de spontane mens is een begrijpelijke reactie op de starheid en het decorum waarin de oude elite vaak haar toevlucht zocht. Er is geen enkele reden om deze ontwikkeling te betreuren. Wel kun je je afvragen of spontaniteit zich niet ontwikkelt tot een even dwingende levenshouding als de etiquette van weleer.

(13) Spontaniteit is de sociale norm, zoals het even diffuse begrip ‘wellevendheid’ dat in de victoriaanse tijd was. En ook van deze norm gaat iets intimiderends uit op mensen die zich er niet behaaglijk bij voelen. Spontaniteit heeft niet alleen positieve uitingsvormen, ze kan ook worden opgevoerd als legitimatie voor botheid, ongemanierdheid en wangedrag. De spontane mensen eisen de openbare ruimte voor zichzelf op, zeker op zomerse dagen. Ze voelen zich gerechtigd iedereen deelgenoot te maken van hun particuliere genoegens. In hun bijzijn voelen schuchtere, verlegen en bedachtzame mensen zich klein en ongezien. Erger: waar een luidruchtige spontaniteit de norm is, zijn terughoudendheid en ingetogenheid enigszins suspect. Formeel gedrag geldt als een sociale zonde.

(14) Spontaniteit laat geen ruimte voor aftasten en voor verkennende bewegingen. De spontane mens slaat meteen aan het zoenen. Hij gaat op je tenen staan terwijl je misschien nog even wat afstand zou willen houden. Hij suggereert een intimiteit of vriendschappelijkheid die er (nog) niet is. Hij stelt vragen die je liever nog niet beantwoordt. Op zelfhulpsites wordt spontaniteit opgevoerd als voorwaarde voor intieme en minder intieme relaties.

(15) Maar spontaniteit kan een rijpingsproces ook nodeloos belasten. Wie meteen, op z’n Ikea’s, begint te tutoyeren, slaat de ‘u’-fase over. En dat is jammer. In Duitstalige landen wordt je het ‘du’ nog plechtig aangeboden, als een ridderslag van iemand die je vriendschap werkelijk op prijs stelt. Op die manier is het ‘du’ een gekoesterde verworvenheid en geen loze aanspreekvorm.

(16) In Nederland zou zo’n sociaal ritueel inmiddels een hopeloos gekunstelde indruk maken. Het zij zo. Toch is het te hopen dat de spontane mens iets aan spontaniteit inboet en dat ‘jij’ – net als ‘you’ in het Engelse taalgebied – ooit zo kan worden uitgesproken dat het niet per definitie ‘jij’ betekent.

noot 1 Keep calm and focus on spontaneity: “Blijf rustig en richt je op spontaniteit.”
noot 2 Briefen über die ästhetische Erziehung des Menschen: Brieven over de esthetische ontplooiing van de mens
noot 3 Sefardische joden zijn joden wier voorouders in Spanje en Portugal woonden.
noot 4 mesalliance: een huwelijk beneden iemands stand of sociale positie

naar: Sander van Walsum
uit: de Volkskrant, 3 september 2016

Sander van Walsum is journalist en heeft meerdere boeken gepubliceerd.

Vraag 2 1 punt

Tekst 1 kan door middel van onderstaande kopjes in achtereenvolgens vijf delen worden onderverdeeld:
Deel 1: Inleiding
Deel 2: Spontaniteit door de eeuwen heen
Deel 3: Vergelijking huidige en vroegere spontaniteit
Deel 4: Twijfels over en gevolgen van huidige spontaniteit
Deel 5: Slot

Bij welke alinea begint deel 3, 'Vergelijking huidige en vroegere spontaniteit'?

Bekijk het antwoord
  • Noemt alinea 9 (alinea 10 is ook goed) (1p)

Vraag 2 in het hele examen

Vraag 3 1 punt

Tekst 1 kan door middel van onderstaande kopjes in achtereenvolgens vijf delen worden onderverdeeld:
Deel 1: Inleiding
Deel 2: Spontaniteit door de eeuwen heen
Deel 3: Vergelijking huidige en vroegere spontaniteit
Deel 4: Twijfels over en gevolgen van huidige spontaniteit
Deel 5: Slot

Bij welke alinea begint deel 4, 'Twijfels over en gevolgen van huidige spontaniteit'?

Bekijk het antwoord
  • Noemt alinea 12 (1p)

Vraag 3 in het hele examen

Vraag 7 1 punt

In alinea 3 van tekst 1 is sprake van een oorzaak-gevolgrelatie waarbij gebruikgemaakt wordt van de volgende elementen:
1 angst voor afwijzing door anderen
2 een gebrek aan spontaniteit
3 strenge, prestatiegerichte ouders of een pestverleden

Wat is de juiste volgorde van deze oorzaak-gevolgketen volgens de strekking van alinea 3, beginnend bij de oorzaak?

  1. A 1 – 2 – 3
  2. B 2 – 3 – 1
  3. C 3 – 1 – 2
  4. D 3 – 2 – 1
Bekijk het antwoord

Antwoord: C

Vraag 7 in het hele examen

2021, tijdvak 3: Tekst 2

Opgavetekst

Tekst 2 Pillen slikken of pillen schrijven? Taal als geneesmiddel

(1) Vijf jaar geleden ontdekte het Meertens Instituut1) dat mensen die een harde ‘g’ uitspreken minder vaak ziek zijn dan sprekers met de zachte variant, doordat die harde, raspende luchtstroom “een hygiëniserend effect op de bovenste luchtwegen” heeft. Het Genootschap Onze Taal2) bood daarom gratis cursussen aan om mensen van hun zachte ‘g’ af te helpen. Het werd allemaal gemeld in een persbericht van Onze Taal dat vlak voor 1 april verscheen. Zo’n 150 mensen trapten erin.

(2) Tegelijk schijnen nogal wat Limburgers werkelijk te denken dat juist de harde ‘g’ een ziekmaker is. Zij willen hun zachte ‘g’ voor geen goud inruilen voor de Randstedelijke ‘g’, “die schraapt als een schep over tegels”; ze zijn bang dat ze op die manier een keelziekte oplopen.

(3) Maar er bestaan intussen wel degelijk ziekten die iets met taal te maken hebben. Zo lijden nogal wat wetenschappers aan ‘typomanie’: het obsessieve verlangen je naam in druk te zien. De typomaniak is herkenbaar doordat hij bij het in handen nemen van een nieuw boek onmiddellijk doorbladert naar de literatuurlijst om te zien of er naar hem verwezen wordt.

(4) Ook komt het voor dat te veel van een bepaald soort taalgebruik voor ziektes zorgt. De beroepsziekte van leraren is bijvoorbeeld schorheid of een ander stemprobleem. Onvoldoende taalvaardigheid kan eveneens tot ziekte leiden en zelfs tot de dood. Een voorbeeld is de leesvaardigheid van ouderen. In een onderzoek moesten 65-plussers bijsluiters van geneesmiddelen lezen en daarna aangeven hoeveel ze van de teksten begrepen hadden. Op grond daarvan onderscheidden de onderzoekers bekwame en onbekwame lezers van bijsluiters. Zes jaar later gingen ze van beide groepen na wie er nog leefde. Van de onbekwame lezers bleken er anderhalf maal zoveel overleden te zijn als van de bekwame lezers. Leesvaardigheid redt levens.

(5) Is het ook mogelijk dat een vorm van spreken of schrijven iemand ziek maakt, dan wel geneest? Van schelden is aangetoond dat het de spreker weerbaarder maakt. Een Engelse professor liet proefpersonen hun handen in ijskoud water houden totdat ze het van pijn niet meer uithielden. De ene groep personen mocht zo vaak ze maar wilde een scheldwoord naar keuze uiten, de controlegroep moest zich beperken tot een neutraal woord. Wie tijdens het werk geregeld scheldt op alles wat hem dwarszit, heeft minder last van werkstress. Bovendien schept zijn gescheld een band met andere, ook scheldende werknemers. De onderzoekers merken er wel bij op dat een en ander buiten gehoorsafstand van de uitgescholdenen moet gebeuren. Op hen heeft schelden natuurlijk een minder positief effect. Uit analyses van wat er gebeurt in de hersenen van personen die met naam en toenaam uitgescholden worden, blijkt dat zij dezelfde sensatie ervaren als bij lichamelijke kwelling.

(6) Maar het intrigerendste voor mij is wel het verband tussen gezondheid en schrijven. Maakt schrijven je gezonder? Voor velen is dat overigens helemaal geen vraag meer. Natuurlijk is dat zo en ze schrijven op hun websites op welsprekende wijze waarom dat logisch is. Wie schrijft, is expressief, creatief, ordent zijn gedachten en krijgt greep op zijn leven. Dat leidt tot meer welbevinden en een betere gezondheid. Het enige probleem met deze verhalen is dat ze uit de pen vloeien van professionele schrijfcoaches en docenten expressief schrijven die van hun pen leven.

(7) Wie op zoek gaat naar een bewijs dat schrijven een positieve invloed heeft op de gezondheid, voelt zich al snel wegzakken in een wetenschappelijk moeras. Je kunt net zo goed beweren dat schrijven juist gevaarlijk is voor je gezondheid. Ik doel dan niet op langdurig in een zithouding verkeren of naar een beeldscherm turen, maar op het zogeheten Plath-effect, genoemd naar de Britse dichter Sylvia Plath: het verschijnsel dat naar verhouding veel schrijvers – en nog meer schrijfsters – een einde aan hun leven hebben gemaakt.

(8) Het schrijven van een dagboek schijnt ook slecht voor de gezondheid te zijn. In Engels onderzoek moesten de proefpersonen een dagboek bijhouden waarin ze persoonlijke zaken noteerden die ze niet zomaar aan de openbaarheid wilden prijsgeven. Na enkele weken werd onderzocht of deze personen vaker of minder vaak een bezoekje aan de dokter hadden gebracht dan een controlegroep die geen dagboek bijhield. De dagboekschrijvers bleken aanzienlijk meer last te hebben van hoofdpijn, slapeloosheid en spijsverteringsproblemen.

(9) Andere onderzoekers rapporteren juist wél een positieve invloed van schrijven. Een van de bekendste is de Amerikaanse psycholoog Pennebaker, die ook onderzocht aan welke voorwaarden de schrijverij moet voldoen wil die de schrijver een opkikker geven. Een van zijn bevindingen luidt dat autobiografische teksten waarin veel woorden van het type ‘omdat’ en ‘dus’ voorkomen, geneeskrachtig werken. De verklaring is dat deze woorden symptomatisch zijn voor (heilzaam) zelfonderzoek.

(10) Wie heeft er gelijk? Wanneer je te maken hebt met onderzoek met tegenstrijdige resultaten, heb je als onderzoeker baat bij het lezen van zogeheten meta-analyses. Daarin worden zo veel mogelijk experimenten verzameld en gefilterd op kwaliteit, en worden vervolgens de resultaten vergeleken. De twee meest relevante meta-analyses verschenen beide in 2006. Uit de ene blijkt dat gezonde mensen minder vaak gebruikmaken van medische zorg als ze stressveroorzakende ervaringen opschrijven. Fijn! Alleen wel jammer dat volgens dezelfde studie het opschrijven niet werkt bij patiënten en personen met psychische problemen. De andere studie, gebaseerd op nog meer experimenten, beantwoordt de vraag of het goed voor je is om traumatische ervaringen aan het papier toe te vertrouwen. Het antwoord is duidelijk ‘ja’. De auteur schrijft het positieve effect toe aan het feit dat je door het (herhaaldelijk) opschrijven aan de nare ervaringen went, waardoor ze geleidelijk uitdoven.

(11) Kortom: er is geen aanwijzing dat schrijven op zichzelf de gezondheid in het algemeen beïnvloedt. Wie ziek is, heeft meer aan pillen slikken dan pillen schrijven. Wie een nare ervaring heeft beleefd en daar last van houdt, bijvoorbeeld omdat hij daardoor de slaap niet kan vatten, kan deze kwaal wel met schrijven proberen te bestrijden. Het beste is het probleem herhaaldelijk te analyseren en het van veel kanten te benaderen.

noot 1 Het Meertens Instituut is een onderzoeksinstituut dat zich bezighoudt met de bestudering en documentatie van Nederlandse taal en cultuur.
noot 2 Genootschap Onze Taal is een Nederlandse vereniging van taalliefhebbers met een taaladviesdienst en een eigen tijdschrift.

naar: Frank Jansen
uit: Onze Taal 2015, 2/3, pagina 60-61

Frank Jansen was als taalkundige verbonden aan universiteit Utrecht en heeft met grote regelmaat gepubliceerd over taalkundige kwesties.

Vraag 24 2 punten

Benoem de functie van de afzonderlijke zinnen in alinea 11, bezien in het licht van tekst 2.
Neem daartoe de nummers uit onderstaand schema over en noteer per nummer de functie van de zin.
Maak een keuze uit de volgende functies: aanbeveling, constatering, conclusie, nuancering, oplossing, verslag van onderzoek, voorwaarde, samenvatting en uitsmijter. Je mag termen meer dan eens gebruiken.

NummerZinFunctie
1Kortom: er is geen aanwijzing dat schrijven op zichzelf de gezondheid in het algemeen beïnvloedt. (regels 175-177)samenvatting van alinea 10
2Wie ziek is, heeft meer aan pillen slikken dan pillen schrijven. (regels 177-179)
3Wie een nare ervaring heeft beleefd en daar last van houdt, bijvoorbeeld omdat hij de slaap niet kan vatten, kan deze kwaal wel met schrijven proberen te bestrijden. (regels 179-184)
4Het beste is het probleem herhaaldelijk te analyseren en het van veel kanten te benaderen. (regels 184-187)
Bekijk het antwoord
  • Noemt de juiste functies bij zin 2, 3 en 4 (2p)

Puntentabel: de functies bij zin 2, 3 en 4 tellen mee (zin 1 staat al in het schema). Drie goed 2 punten, twee goed 1 punt, een of minder goed 0 punten. Goede functies: zin 2 conclusie; zin 3 conclusie of nuancering; zin 4 aanbeveling. Beoordeel de spelling.

Vraag 24 in het hele examen

2021, tijdvak 3: Tekst 3

Opgavetekst

Tekst 3 Waarom meer vakantie voor meer werkstress zorgt

(1) Rust, vrije tijd, vakantie. Het zijn woorden die bij de meeste mensen positieve associaties oproepen. Woorden die horen in een dubbeldik zomernummer, waarmee u ‘lekker’ op het strand kan gaan liggen. Woorden die passen bij uitpuffen, bijtanken, recreëren. Vrije tijd is fijne tijd – althans, dat houden we onszelf voor. Bijna elf miljoen Nederlanders gaan de komende weken de hort op. We gaan voor het eerst sinds de economische crisis ook weer wat langer weg.

(2) Bepaald gratis is dat niet. Ik weet niet of het u is opgevallen, maar ik zie de afgelopen weken veel mensen zich uit de naad werken, juist omdat de vakantie eraan komt. De laatste contracten moeten rond voor de zomer. Stukken moeten af, knopen doorgehakt, rapporten nog snel gepresenteerd. Het mailverkeer staat niet meer stil. Agenda’s stromen over. De Tweede Kamer vergadert tot diep in de nacht. De pre-vakantiedrukte loopt zo hoog op dat iedereen snakt naar ‘even niks’.

(3) Stressen om met vakantie te kunnen. Het is een trend die we vooral kennen uit het onderwijs. Logisch: naarmate de vakanties langer en frequenter zijn, loopt de werkdruk in de perioden tussen de vakanties extra op. Want vakantie of geen vakantie, het werk moet gewoon gebeuren. Langer op vakantie verhoogt de werkdruk.

(4) Iets soortgelijks geldt voor de vakantiespreiding. Voor de drukte op de wegen en de Franse campings mag het fijn zijn dat niet heel Nederland tegelijkertijd in de auto stapt, op het werk maakt het de ineffectieve periodes alleen maar langer.

(5) Mensen werken steeds vaker in teams en nemen gezamenlijk beslissingen. Als in zo’n team Flore er niet is in juli, Jaap afwezig is van half juli tot half augustus en Nica de laatste weken van augustus op pad is, betekent dit dat de besluitvorming in zo’n team twee maanden stilligt. ‘In september verder’, klinkt het nu vrijwel dagelijks. Jazeker. En in september, als iedereen weer ‘fris en fruitig’ terug is, zitten de agenda’s weer meteen tjokvol.

(6) Bij gelijkblijvende productie-eisen is de prijs van vrije tijd dat er onder de resterende werktijd domweg harder doorgebeukt moet worden. Voor mensen die in deeltijd werken, is dit een bekend fenomeen. Denk aan de jonge ouder die van vijf naar vier dagen gaat. Schroeft zo iemand zijn of haar ambities dan ook terug met 20 procent? Natuurlijk niet.

(7) Veel deeltijders doen gewoon nagenoeg hetzelfde werk, alleen in minder tijd. Deeltijders zijn bewezen productiever. Echt niet alleen omdat ze dankzij het deeltijdwerk ‘een betere balans tussen werk en privé’ vinden, maar ook en vooral omdat ze meer druk op de ketel zetten. Dat zijn individuele beslissingen met collectieve effecten. Niet voor niets heeft Nederland Deeltijdland steevast bijna de hoogste arbeidsproductiviteit ter wereld.

(8) Hoge productiviteit is mooi. De andere kant is dat Nederland ook altijd in de top tien staat van landen met werkdruk en werkstress. Eén op de zeven werkende Nederlanders kampt met burn-outklachten, zoals emotionele uitputting en vermoeidheid. In het onderwijs, waar ze bovengemiddeld veel vakantie hebben, vertoont zelfs één op de vijf tekenen van overspannenheid, zo hebben onderzoekers van CBS1) en TNO2) geconstateerd.

(9) Nu gun ik eenieder zijn vrije tijd, maar bij te veel werkdruk en werkstress floreert ons land niet. Langer op vakantie bij gelijkblijvende ambitieniveaus, dat kan niet lang goed gaan. Willen we dat meer vrije tijd bijdraagt aan een meer ontspannen samenleving?

(10) Willen we dat vrije tijd écht fijne tijd is, dan moet dat zijn weerslag hebben op de ambities, de doelen en de deadlines op het werk. Hoe precies? Dat is misschien iets om tijdens de vakantie eens rustig over na te denken.

noot 1 CBS: Centraal Bureau voor de Statistiek
noot 2 TNO: Nederlandse Organisatie voor toegepast-natuurwetenschappelijk onderzoek

naar: Kees Kraaijeveld
uit: Vrij Nederland, 16 juli 2016

Kees Kraaijeveld is filosoof en psycholoog. Hij is columnist voor Vrij Nederland en publiceert veel over economie.

Vraag 26 1 punt

De tekst ‘Waarom meer vakantie voor meer werkstress zorgt’ kan door middel van onderstaande kopjes in vijf delen worden onverdeeld:
deel 1: Inleiding
deel 2: Vakantie en werkdruk
deel 3: Vakantiespreiding en efficiëntie
deel 4: Vrije tijd en rendement
deel 5: Slot

Bij welke alinea begint deel 2, ‘Vakantie en werkdruk’?

Bekijk het antwoord
  • Noemt alinea 2 (1p)

Vraag 26 in het hele examen

Vraag 27 1 punt

De tekst ‘Waarom meer vakantie voor meer werkstress zorgt’ kan door middel van onderstaande kopjes in vijf delen worden onverdeeld:
deel 1: Inleiding
deel 2: Vakantie en werkdruk
deel 3: Vakantiespreiding en efficiëntie
deel 4: Vrije tijd en rendement
deel 5: Slot

Bij welke alinea begint deel 5, ‘Slot’?

Bekijk het antwoord
  • Noemt alinea 9 (1p)

Vraag 27 in het hele examen

Vraag 31 1 punt

Hoe kan het doel van de laatste twee zinnen van tekst 3 het best worden getypeerd?
De slotzinnen zijn bedoeld als een

  1. A aanbeveling voor een vakantiebesteding zonder gedachten aan werkdruk.
  2. B humoristisch bedoelde verwijzing naar de hectiek die het gevolg is van de vakantieperiode.
  3. C ironische opmerking, bedoeld voor werkgevers die hun werknemers te veel onder druk zetten.
  4. D kritiek op werknemers die zich laten leiden door hun hoge ambitieniveau.
Bekijk het antwoord

Antwoord: B

Vraag 31 in het hele examen

2021, tijdvak 3: Tekst 4

Opgavetekst

Tekst 4 Lezenslust

(1) ‘Ik heb mijn leven weggelezen.’ Aldus Maarten ’t Hart. Waar en wanneer hij het precies zei, weet ik niet meer; het is al enige tijd geleden, het was in een praatprogramma op televisie. Hij vertelde dat hij elke dag een boek uit de bibliotheek haalde en dat las. Zeven boeken las hij per week, als het er niet meer waren. In plaats van naar buiten te gaan, met mensen te praten, te lachen, te flirten, te ruiken en te proeven. Kortom, het leven te plukken.

(2) Zijn uitspraak maakte diepe indruk op me. Ik was een jaar of twintig en had al jaren dezelfde tijdverslindende hobby: lezen. Ik las over alles wat er in een mensenleven kon gebeuren: allesverzengende liefde, wereldreizen, oorlog en vrede, goed en kwaad. ’t Hart maakte een donker onderscheid tussen lezen en leven. Wie leest, leeft niet. Hij beleeft heus wel wat – allemaal tweedehands avonturen.

(3) Ik begon me af te vragen of het leven al lezend aan mij voorbijgleed. Maarten ’t Hart kwam in elk geval schijndood op mij over.

(4) Roman Krznaric vraagt zich hetzelfde af in zijn boek *Carpe diem*1). Hij wil weten wat het leven zin geeft, en of hij de dag wel genoeg plukt. Daar schreef hij een boek over. Dat leidt tot een wonderlijke paradox.

(5) En toch. Als ik straks op mijn sterfbed lig en mezelf de vraag stel waar ik spijt van heb, zal ik dan zeggen: ‘Ik wou dat ik dit boek nog had gelezen’? Nee, natuurlijk niet. Wat gaf dan het leven zin? Mijn antwoorden zullen, vermoed ik, groot zijn (een kind maken, de reizen die ik maakte, de liefde, familie) en klein: het alledaagse, acceptatie van het gemodder dat leven heet.

(6) Onlangs ontmoette ik een pragmaticus, die een nuchter antwoord gaf op de vraag of lezen en leven elkaar uitsluiten. Lezen is goed en zinvol. Maar het leven is te kort om slechte boeken te lezen. Sla die over. *Carpe diem* van Roman Krznaric behoort niet tot die boeken. Het is wezenlijk, omdat het gaat over de grootste vraag van het leven: hoe kan ik mijn leven zo inrichten dat ik, als ik straks terugkijk, geen spijt heb? Soms, in je zoektocht naar dat antwoord, is lezen het meest levenslustige wat je kunt doen.

noot 1 carpe diem: pluk de dag. Daarmee wordt bedoeld dat je van het leven moet genieten.

naar: Stine Jensen
uit: Filosofie juni-juli 2017

Stine Jensen is filosoof en maakt programma’s over filosofie voor omroep HUMAN.

Vraag 36 1 punt

Volgens alinea 5 fantaseert de ik-figuur erover dat ze zichzelf twee vragen stelt op haar sterfbed.
Welke verhouding hebben deze twee vragen ten opzichte van elkaar?
Deze vragen

  1. A betekenen feitelijk hetzelfde.
  2. B sluiten elkaar uit.
  3. C vullen elkaar aan.
  4. D zijn lastig verenigbaar.
Bekijk het antwoord

Antwoord: C

Vraag 36 in het hele examen

2019, tijdvak 1: Wat is daar nou erg aan?

Opgavetekst

Tekst 3 Wat is daar nou erg aan?

(1) Van een filosoof zou je het misschien niet verwachten, maar in het laatste nummer van Filosofie Magazine zegt Bas Haring het volgende: “Praten over wat waarde heeft, is vrijblijvend. Gedrag, zoals geld betalen, laat zien wat we werkelijk van waarde vinden.”

(2) Dat is op zijn minst een verfrissend geluid. Je zou het kunnen opvatten als eerbetoon aan de macht van het winkelend publiek als het om ethische kwesties gaat. Een consument die kiest voor scharrel- of rondeeleieren – een markt die met de jaren is gegroeid – vindt het lot van de kip kennelijk belangrijker dan zijn of haar portemonnee.

(3) Tegelijk gelooft Haring dat moraliseren over mensen- of dierenwelzijn de gezonde werking van de markt in gevaar brengt. In zijn boek Waarom cola duurder is dan melk bekent hij op zeker moment afgestapt te zijn van Fairtrade-koffie1). “Als ik van die dure Fairtrade-koffie koop, ben ik de koffieboer er dan niet feitelijk voor aan het belonen dat hij een achterhaalde keuze heeft gemaakt?” Wat niet rendeert, verdient het niet overeind te blijven. In het interview vertelt de filosoof harder en zakelijker te zijn geworden nu hij begrijpt hoe de markt werkt.

(4) Daarmee wordt waarde wel heel gemakkelijk gelijkgesteld aan wat de consument daar voor wil uitgeven. Hoe weet Haring zo zeker dat de koffieboer op een achterhaalde manier produceert? Is het gedrag van de consument daarvoor het enige bewijs? Vinden consumenten ‘zuivere koffie’ echt een waardeloos product, of zijn er andere redenen dat ze kiezen voor het huismerk? Misschien zijn er zo veel keurmerken dat ze door de bomen het bos niet meer zien. Of misschien horen ze nooit meer iets over die boeren uit Zuid-Amerika.

(5) Wat we van waarde achten, hangt af van de informatie die we binnenkrijgen. Kranten, scholen en kritische burgers spelen daarin een rol, maar bij het ‘in de markt zetten’ van producten zijn grote supermarktketens nogal in het voordeel, zeker vergeleken met arme koffieboertjes – of met hun West-Europese collega’s. Grote supermarkten kunnen overal vrolijke affiches ophangen die wel het voordelige fruit in beeld brengen, maar niet de boer die wordt uitgeknepen.

(6) Onlangs meldde Trouw dat de fusie tussen een Nederlandse en een Belgische supermarktketen de nieuwe gigant inspireert tot een bezuiniging van 500 miljoen. Gevreesd wordt dat boeren en tuinders daarvoor moeten bloeden met een nóg lagere vergoeding voor hun waar. Alsof een kilo peren in Nederland nog niet goedkoop genoeg is.

(7) Het zou niet voor het eerst zijn dat de boeren onder druk worden gezet. Eerder dit jaar, meldde het artikel, wist een supermarkt leveranciers van groenten via een boycot te dwingen hun prijzen te verlagen. Je vraagt je af: produceren deze boeren volgens een achterhaalde methode, omdát de consument goedkope groenten wil? Of is het achterhaald dat de supermarkt ons spullen aansmeert zonder erbij te vertellen hoe die prijs tot stand is gekomen – en dus zonder dat de vraag wat een eerlijke prijs ons waard is überhaupt bij het winkelend publiek kan opkomen?

noot 1 Fairtrade is een organisatie die koffieboeren in armere landen een goede prijs voor hun koffie biedt.

naar: Leonie Breebaart
uit: Trouw, 3 september 2016
Leonie Breebaart is redacteur filosofie bij dagblad Trouw en is columniste.

Vraag 35 1 punt

Tekst 3 kan worden opgedeeld in twee delen, namelijk alinea 1 tot en met 3 en alinea 4 tot en met 7.
Alinea 1 tot en met 3 enerzijds en alinea 4 tot en met 7 anderzijds verhouden zich tot elkaar als

  1. A argument en weerlegging.
  2. B probleem en oplossing.
  3. C standpunt en ontkrachting.
  4. D specificatie en veralgemenisering.
  5. E vraag en antwoord.
Bekijk het antwoord

Antwoord: C

Vraag 35 in het hele examen

2019, tijdvak 2: Tekst 4

Opgavetekst

Tekst 4 Darwin zou het nu ook samen doen

(1) In 1839 ontving de Engelse wetenschapper Charles Darwin een uitvoerige brief van de Duitse geograaf Alexander von Humboldt (in het Frans) waarin deze tal van eigen observaties over klimaat en soorten toetst aan die van Darwin. In de loop van zijn leven verstuurde Charles Darwin 6.500 brieven en hij ontving er 7.500. Hij correspondeerde met alle grote Europese geleerden van zijn tijd. Darwin werkte echter, zoals zijn tijdgenoten, grotendeels alleen en met eigen geld. Zijn correspondentie, nu ondergebracht in een digitaal archief (www.darwinproject.ac.uk), laat zien hoezeer uitwisseling met anderen van belang was voor zijn ideeënvorming. Sommige brieven, zoals die van Humboldt, waren in feite een wetenschappelijk artikel avant la lettre1).

(2) Sinds de tijd van Darwin is er veel veranderd. Wetenschap is steeds meer samenwerking geworden en steeds vaker is het geld voor die samenwerking de doorslaggevende factor. Een van de best bewaarde geheimen van de Europese integratie is het succes van de wetenschappelijke samenwerking. Dat succes bestaat uit verschillende dimensies. Er is veel geld beschikbaar voor wetenschap en innovatie. Het Europese subsidieprogramma Horizon 2020 heeft 80 miljard te verdelen over zeven jaar. Open toegang tot wetenschappelijke publicaties is daar onderdeel van, zodat onderzoekers gratis toegang hebben tot de meest recente wetenschappelijke inzichten.

(3) Dit Europese kaderprogramma bereikt zijn zevende vijfjarenfase. De Europese academies voor wetenschap werken samen, net als nationale financiers. Er zijn beurzen voor onderzoekers en er bestaan tal van Europese instituties voor wetenschap, zoals de European Science Foundation en de European Research Council, die zich richten op onderzoekers van de hoogste kwaliteit en die bedragen uitkeren die in de miljoenen kunnen lopen.

(4) Het belangrijkste: de financiering dwingt landen samen op te trekken, waardoor een groot aantal instellingen wordt blootgesteld aan geavanceerde methoden van werken. Dat laatste slaat niet alleen op moderne apparatuur, maar ook op de beoordeling van de staf en het scheiden van politiek en wetenschap. Ik heb ooit in het wetenschappelijke bestuur gezeten van een Spaanse onderzoeksorganisatie en zal niet de verbazing van mijn medebestuursleden vergeten toen ik vertelde dat je in Nederland geen lid van een partij hoefde te zijn om het te schoppen tot instituutsdirecteur.

(5) Er zijn wel punten van zorg, zoals de Europese bureaucratie: ook al wordt er gestreefd naar vereenvoudiging, toch zijn wetenschappers nog altijd veel tijd kwijt aan het opstellen van aanvragen en eenmaal toegewezen gelden worden aan strikte controle onderworpen. Daarnaast bestaat er een meestal onuitgesproken conflict tussen kwaliteit en evenredige verdeling: als kwaliteit de enige norm was, dan zouden rijke landen het meeste geld krijgen omdat zij meer en langer in wetenschap hebben geïnvesteerd. Dit wordt deels opgevangen door speciale stimuleringsprogramma’s voor minderbedeelde landen. Tot slot steunt het hele systeem van beoordeling en toekenning van fondsen grotendeels op het vrijwillige werk van onderzoekers die elkaars werk beoordelen. Gezien de procedures is het niet denkbeeldig dat de bereidheid om tijd te investeren in dit systeem van peerreview2) afneemt. Hiervoor is geen eenvoudige remedie, omdat het honoreren van nu nog vrijwillige beoordelingen het systeem veel duurder zou maken.

(6) Dit zijn muizenissen vergeleken bij de resultaten. Onderzoek is geen kwestie meer van vermogende individuen, zoals in Darwins tijd, en ook geen nationale activiteit, maar een spinnenweb van instellingen en onderzoeksgroepen. Zonder Europa geen goed onderzoek, zonder onderzoek geen sterk Europa. We moeten het hebben van onze collectieve intelligentie en intellectuele uitwisseling. Daarin zit de crux: in een Europese bevolking van 500 miljoen mensen is de basis voor de toptalenten en creativiteit veel breder dan in een land met zeventien miljoen inwoners.

noot 1 avant la lettre: vóór het begrip waar het om gaat, al bestond

noot 2 peerreview: beoordeling door collega’s uit de eigen beroepsgroep

naar: Louise O. Fresco
uit: NRC Handelsblad, 23 april 2014

Vraag 30 1 punt

Van wat voor soort tekststructuur is gebruikgemaakt in het middendeel van tekst 4? Het middendeel van tekst 4 loopt van alinea 2 tot en met alinea 5. De tekststructuur is op basis van

  1. A middel en doel
  2. B probleem en oplossingen
  3. C voor- en nadelen
  4. D vraag en antwoord
Bekijk het antwoord

Antwoord: C

Vraag 30 in het hele examen

2018, tijdvak 1: Tekst 1 Meer filosofie!

Opgavetekst

Tekst 1 Meer filosofie!

(1) Volgens het Sociaal en Cultureel Planbureau1) zijn we op dit moment doodsbang voor terroristen, maar volgens mensen die het weten kunnen, is dat een lachertje. Ons bedreigt een veel groter gevaar: robots.
(2) Een paar maanden geleden waarschuwde een van onze bewindslieden dat robots de arbeidsmarkt veroveren. Ze zijn “goedkoop, snel, nooit ziek, werken 24 uur per dag, vragen nooit om loonsverhogingen, worden niet vertegenwoordigd door vakbonden en staken niet.” Deze minister maakte zich vooral zorgen over de dreigende werkloosheid van laaggeschoolden wanneer robots het eenvoudige werk overnemen. Maar het duurt niet lang meer of je wordt beter geopereerd door een machine dan door een chirurg. Iedereen wordt bedreigd.
(3) En dan? Hoe gaat onze maatschappij eruitzien? Er liggen nog veel heftiger doemscenario’s in het verschiet. Vorige week waarschuwde de Britse natuur- en wiskundige Stephen Hawking voor een catastrofe: in de toekomst zullen robots niet alleen ons werk overnemen, maar alles. Wanneer machines voor zichzelf gaan denken, kunnen ze de mens gemakkelijk overtroeven – en zelf nog weer intelligentere systemen ontwikkelen. Voor je het weet, is de mens compleet overbodig geworden. Hawking vindt dat we vast koloniën op andere planeten moeten stichten om de robots op tijd te kunnen ontvluchten, wat zijn waarschuwing helaas meteen weer in het domein van de sciencefiction plaatst. Ook Tesla2)-oprichter Elon Musk waarschuwt steeds voor een opstand van de machines. En in zijn bestseller Superintelligence roept de filosoof Nick Bostrom op kunstmatige intelligentie te ‘vullen’ met menselijke waarden, zodat we in de toekomst niet geconfronteerd worden met geniale machines die er een onmenselijke logica op nahouden.
(4) Maar welke menselijke waarden? Nieuwe technologie stelt ons voortdurend grote vragen. Geen technische vragen, maar ethische vragen. Wat is juist, wat is menselijk, wat is natuurlijk? Hoe ver mag je gaan? In deze krant verscheen een uitdagend opiniestuk van Annemarie Haverkamp, moeder van een ernstig gehandicapte zoon, waarin ze zich verzet tegen het bijna “pastorale beeld van inschikkelijke gehandicapten die per definitie lief, vrolijk en simpel zijn.” Er is nu een verbeterde prenatale test beschikbaar, waardoor chromosomale afwijkingen bij een ongeboren kind gemakkelijker (en veiliger) kunnen worden vastgesteld. Hoe populair programma’s als Down with Johnny, SynDROOM en Down for Dummies ook zijn, wanneer ouders te horen krijgen dat hun kind waarschijnlijk met Down geboren zal worden, besluiten velen van hen tot abortus. Volgens critici koersen we af op een Brave New World3) zonder enige menselijke oneffenheid. Het is ook al mogelijk een aangeboren neiging tot gewelddadig gedrag te detecteren – meteen ingrijpen dus?
(5) In een nieuw boek, The Meaning of Human Existence, zegt de wereldberoemde bioloog Edward O. Wilson het onomwonden: de wetenschap kan niet zonder de geesteswetenschappen. De humaniora zijn geen franje, geen geldverslindend en onnuttig vermaak voor mensen die zichzelf ergens op een vluchtstrook langs de maatschappelijke snelweg hebben geparkeerd. Door middel van technologie wordt de mens tot meester van de evolutie – hoe gaan we die vormgeven? Wilson: “Wanneer robots ons steeds meer werk uit handen nemen en beslissingen nemen, wat blijft er over voor mensen om te doen? Willen we echt biologisch concurreren met robots door middel van hersenimplantaten en genetisch verbeterde intelligentie en genetisch gemanipuleerd sociaal gedrag?”
(6) Het zijn de grote vragen van deze tijd – en de zogenoemde kenniseconomie zal er geen antwoord op geven. De huidige regering lijkt volkomen in de ban van de idee van technologie als motor van de economie. Alles wat niet instrumenteel gebruikt kan worden, geldt als onnuttig, als overbodige luxe. De kennis in een kenniseconomie is louter technisch, er is geen plaats voor diepere beschouwing van de dilemma’s die van alle kanten op ons afkomen.
(7) Uitzoeken wat het betekent mens te zijn, doe je maar in je vrije tijd. Aan de Nederlandse universiteiten staan de geesteswetenschappen onder druk. De Erasmus Universiteit heft binnenkort de faculteit filosofie op, omdat te veel studenten filosofie als bijvak nemen en de universiteit daarvoor geen geld van de overheid krijgt. Het is even stupide als schandalig! Volgens de wetenschapper Wilson zouden juist alle studenten filosofie als bijvak moeten volgen: “Het bestuderen van de relatie tussen de bètawetenschappen en de geesteswetenschappen zou de kern van alle onderwijs moeten zijn.” Niet minder filosofie, méér filosofie. Geen luxe – noodzaak.

noot 1 Het Sociaal en Cultureel Planbureau (SCP) is een instituut dat sociaal-wetenschappelijk onderzoek verricht in opdracht van de overheid.
noot 2 Tesla: Amerikaanse producent van elektrische auto’s.
noot 3 Brave New World: een sciencefictionroman uit 1932 van de Britse schrijver Aldous Huxley. In het boek wordt een maatschappij beschreven die dankzij de vooruitgang van wetenschap en technologie ideaal lijkt, maar waarin alle menselijkheid verloren is gegaan.

naar: Bas Heijne, Meer filosofie! uit: www.nrc.nl, 14 december 2014. Bas Heijne (1960) is een Nederlandse schrijver die met regelmaat essays en columns publiceert in onder meer NRC.

Vraag 5 1 punt

Wat is de belangrijkste functie van alinea 4 in de gedachtegang van tekst 1?

  1. A de lezer ervan bewustmaken dat moderne technologieën ons confronteren met ingewikkelde morele vraagstukken
  2. B de lezer ervoor waarschuwen dat sommige moderne technologieën te ver doorslaan en waakzaamheid geboden is
  3. C de lezer informeren over de vergevorderde staat van enkele hedendaagse technologieën met behulp van voorbeelden
  4. D de lezer laten nadenken over moderne technologieën en uiteenlopende visies daarop
Bekijk het antwoord

Antwoord: A

Vraag 5 in het hele examen

2018, tijdvak 1: Tekst 2 Minder economie, meer filosofie

Opgavetekst

Tekst 2 Minder economie, meer filosofie

(1) Door intellectuele verdwazing over de rol die de overheid moet spelen bij de financiering van het hoger onderwijs, wordt een slachting aangericht op de universiteiten, met name bij de geesteswetenschappen. De overheid mag opleidingen met een laag privaat rendement, maar hoog maatschappelijk rendement niet laten uitsterven.
(2) Het radicale snijden in de geesteswetenschappen is geen nieuwe ontwikkeling. Al gedurende decennia zijn universiteiten bezig opleidingen samen te voegen, curricula uit te kleden en opleidingen onder universiteiten te verdelen. Dit proces gaat onverminderd door, zonder dat er wordt gedefinieerd welk maatschappelijk belang opleidingen hebben en zonder dat wordt bepaald welke opleidingen in ieder geval in Nederland aangeboden moeten worden.
(3) Nu wil de naamdrager van een van Nederlands grootste filosofen, de Erasmus Universiteit Rotterdam, de faculteit filosofie opheffen. De Universiteit van Amsterdam heeft recentelijk besloten de zeis te zetten in de bacheloropleidingen geesteswetenschappen. Elders hebben vooral kleine opleidingen, vaak talenstudies, inmiddels het loodje gelegd. Onder andere de volgende bacheloropleidingen kunnen volledig uit Nederland verdwijnen: Zweeds, Deens, Noors, Pools, Tsjechisch, Roemeens, Servisch en Kroatisch. Geen enkele Europese taal met minder dan 50 miljoen sprekers wordt dan nog als bacheloropleiding in Nederland aangeboden.
(4) Deze ontwikkelingen zijn dramatisch. Universiteitsbestuurders en Haagse beleidsmakers zijn bevangen door bedrijfseconomisch fatalisme: als er geen studenten meer zijn of als het niet direct interessant is voor het bedrijfsleven, jammer maar helaas, dan sluiten we de deuren. Tot politieke beroering leidt dit echter allang niet meer.
(5) Universiteiten dienen voor hoogwaardige opleidingen te zorgen. Ze bestaan niet uitsluitend om de arbeidsmarkt te bedienen, maar ook om kennis te behouden en te ontwikkelen die niet onmiddellijk in klinkend privaat rendement kan worden omgezet. Sommige opleidingen hebben maatschappelijke opbrengsten – zowel financieel als niet-financieel – die groter zijn dan de private. Economen spreken dan van positieve externe effecten.
(6) Universiteiten vervullen een cruciale functie bij de instandhouding van ons culturele erfgoed. Dat omvat niet alleen onze kunstgeschiedenis, maar ook onze filosofische tradities en, bijvoorbeeld, onze ooit grote literaire vertaalcultuur. Het vereist jarenlange investeringen in mensen en instellingen om dat culturele kapitaal op te bouwen, maar het effect hiervan kan met één pennenstreek worden weggevaagd.
(7) De maatschappelijke welvaart omvat bovendien meer dan alleen financieel gewin. Er vindt ook ‘Bildung’ plaats in de universiteiten. Die intellectuele vorming is niet alleen van persoonlijk belang, maar is ook van economisch belang. Classici en historici van top-universiteiten als Cambridge of Harvard vinden emplooi in het bank- of verzekeringswezen, omdat zij beter met snelle veranderingen in samenleving en economie kunnen omgaan.
(8) De veiligheidsdiensten, het leger, de journalistiek, het diplomatenkorps, de internationale beleidsmakers en het bedrijfsleven vragen om veel meer hoger opgeleiden die vreemde talen spreken en bijbehorende samenlevingen en culturen begrijpen nu de politieke instabiliteit toeneemt in veel landen. Neem bijvoorbeeld Polen: de geopolitieke invloed van dat land groeit, de Europese Unie heeft een Poolse president (Tusk) en Polen speelt een cruciale rol in de communicatie met Oost-Europa en Rusland. Op dit moment sluit de UvA de laatste bacheloropleiding Pools in Nederland. Toen de Oekraïnecrisis losbarstte, hadden journalisten en hoge ambtenaren vast graag een keer gebeld met een Oekraïne-specialist op een universiteit. Helaas, de laatste docent Oekraïens ging acht jaar geleden met pensioen.
(9) De Nederlandse overheid moet dus veel scherper haar beleid definiëren in het hoger onderwijs. Vrijwel alle universitaire opleidingen krijgen evenveel overheidssubsidie per student – behalve technische studies en medische studies. De overheid subsidieert daarmee vele, zeer grote opleidingen waarvan positieve externe effecten onaannemelijk zijn, zoals economie, recht en psychologie. Die afgestudeerden zien hun maatschappelijke waarde hoofdzakelijk terug in hun portemonnee. Door eenheidsworst in de financiering hebben universiteiten bovendien sterke financiële prikkels om allerlei studies aan te bieden die relatief goedkoop zijn en toch studenten lokken dankzij gelikte marketingcampagnes of lage exameneisen.
(10) Te veel studenten stromen dankzij riante overheidssubsidies in in opleidingen met kleine externe effecten. En dat terwijl studies met grote externe effecten dreigen te verdwijnen door een gebrek aan publiek geld. Geld dat prima opgebracht kan worden door een wat hoger collegegeld bij opleidingen zonder evidente externe effecten. De financiering van ons hoger onderwijs is daarom economisch ondoelmatig, kostbaar en maatschappelijk verwerpelijk.
(11) Het Nederlandse onderwijsbeleid is inmiddels doordesemd van cynisme: men kent overal de prijs, maar nergens meer de waarde van. Als er niets gebeurt, dreigen de geesteswetenschappen in een doordenderend proces van consolidatie te worden vermalen. Dan wordt onze kennisinfrastructuur uitgehold, ons cultureel erfgoed verkwanseld en taant de toekomstige kwaliteit van wetenschap, overheid, diplomatie, politiek en media. Verminder daarom de overmatige subsidies op opleidingen die het makkelijk redden op de markt. En stop met het sluiten van opleidingen die het niet redden, maar wel evidente maatschappelijke meerwaarde hebben.

naar: Bas Jacobs, Rick van der Ploeg en Sjeng Scheijen, uit: NRC Handelsblad, 18 december 2014. De twee eerstgenoemde auteurs zijn beiden hoogleraar economie en publiceren met regelmaat over een keur aan economische en politieke onderwerpen; de derde auteur publiceert regelmatig over Oost-Europese en Russische kunst en cultuur.

Vraag 13 1 punt

Welke drie functies zijn achtereenvolgens toe te kennen aan alinea 11 van tekst 2?

  1. A beoordeling, hypothese en uitwerking
  2. B conclusie, bewijsvoering en aanbeveling
  3. C probleemstelling, oplossing en conclusie
  4. D samenvatting, gevolgtrekking en advies
Bekijk het antwoord

Antwoord: D

Vraag 13 in het hele examen

2018, tijdvak 1: Tekst 4 Wat is slim?

Opgavetekst

Tekst 4 Wat is slim?

(1) Bij mijn overburen werd een steiger gebouwd door een stel sterke mannen. Ze riepen elkaar toe in een mengsel van Nederlands en Pools. Ik stelde me voor dat ik een van hen zou zijn. Zo’n beroep zou volgens mijn vader mijn lot zijn als ik niet wilde leren, als ik mijn talenten niet zou gebruiken. De vraag die me altijd is blijven prikkelen, is wat dan de rol van talent of capaciteiten is en wat die van gerichte training en opleiding is in iemands carrière?
(2) Willem-Alexander kreeg de boodschap mee dat hij onze koning moest worden. Ik ken de gemeten intellectuele capaciteiten van Willem-Alexander op jonge leeftijd niet, maar vanuit een ander milieu was hij misschien een prima steigerbouwer geworden. Hij heeft een stevig lijf, is vlot in de omgang en zou zich dus vast wel staande kunnen houden in een ruige omgeving. Ooit dachten we dat het IQ een tamelijk vast gegeven was en dat vooral talent bepaalde hoe hoog je zou eindigen. We weten inmiddels dat gerichte oefening de intellectuele, fysieke of artistieke prestaties (en het gemeten IQ) flink doet toenemen. Training maakt brains.
(3) In het onderwijs hebben docenten een cruciale rol. Zoals de godin Aphrodite het standbeeld dat Pygmalion had gemaakt, tot leven bracht, zo kunnen docenten bepalend zijn voor de carrière van hun leerlingen. Onderzoek van de gerenommeerde Amerikaanse psychologe Carol Dweck leert ons, dat veel docenten denken dat de prestaties van leerlingen vooral voortkomen uit de aangeboren intellectuele vermogens. Deze opvatting, meer of minder bewust aanwezig, zit in het taalgebruik van docenten en beïnvloedt de werkhouding van leerlingen. Als een docent, al is het onbewust, laat merken dat de capaciteiten van een leerling niet toereikend zijn, dan zal die leerling deze boodschap vertalen in een geringere inspanning. De leerling denkt al snel dat hij het niet kan of er geen aanleg voor heeft met als gevolg dat hij zich niet inspant.
(4) We weten uit hersenonderzoek dat IQ ontwikkelbaar is. De hersenen werken als een soort spier. Ze worden sterker door gerichte inspanning. Dweck toont in haar onderzoek aan dat docenten die hiervan overtuigd zijn en deze overtuiging ook tegenover leerlingen uiten, deze leerlingen veel sterker motiveren tot inspanning dan docenten die ervan uitgaan dat talent bepalend is. De verschillen in prestaties van leerlingen als gevolg van deze andere overtuiging van een docent lopen op tot ruim 40 procent. Leerlingen moeten inzien dat gerichte oefening leidt tot prestatie en dat teleurstellingen op dat pad erbij horen. Einstein, Michael Jordan en Oprah Winfrey waren nooit zover gekomen als ze dat niet hadden geleerd.
(5) Hadden sommige steigerbouwers dan jurist, bankier of leraar kunnen worden? Veel kinderen krijgen nog steeds van hun omgeving de impliciete boodschap dat hun vermogens beperkt zijn of dat leerstoornissen hen belemmeren. Kinderen met een hoog IQ hebben last van het label dat ze slim zijn (of zelfs hoogbegaafd). Doordat ze complimenten krijgen over hun slimheid gaan ze situaties uit de weg waarin ze kunnen falen. Ze vermijden uitdagingen, spelen op safe en doen ook geen ervaring op met teleurstellingen. Harde werkers met minder talent winnen het daarom van talentrijke jongeren die faalangstig opereren. Docenten (en ouders) die deze opvatting onbewust overdragen, staan die excellentie meer in de weg dan ze zich bewust zijn. In die zin is het maar goed dat Willem-Alexander er hard voor heeft moeten werken om het beroep uit te oefenen dat hij niet zelf mocht kiezen.
(6) Ons ministerie van Onderwijs wil excellentie stimuleren. Dan heeft het nog wel wat te doen. Veel excellente leerlingen lopen het risico vast te lopen als ze blijven denken dat intelligentie een aangeboren gegeven is. Docenten (en ouders) die deze opvatting onbewust overdragen, staan die excellentie meer in de weg dan ze zich bewust zijn. In die zin is het maar goed dat Willem-Alexander er hard voor heeft moeten werken om het beroep uit te oefenen dat hij niet zelf mocht kiezen.

naar: Hans van Dijck, uit: de Volkskrant, 24 oktober 2014. Hans van Dijck is eigenaar van een managementbureau.

Vraag 26 1 punt

Welk verband bestaat er in tekst 4 tussen alinea 1 en 2?

Alinea 2 bevat

  1. A een aanleiding en een verslag van onderzoek naar aanleiding van de anekdote in alinea 1.
  2. B een constatering en een conclusie naar aanleiding van het voorbeeld in alinea 1.
  3. C een verslag van onderzoek en een constatering naar aanleiding van de probleemstelling in alinea 1.
  4. D een voorbeeld en een stelling naar aanleiding van de vraagstelling in alinea 1.
Bekijk het antwoord

Antwoord: D

Vraag 26 in het hele examen

2018, tijdvak 2: Tekst 1: Leren is niet ‘dat zoeken we op’

Opgavetekst

Tekst 1 Leren is niet ‘dat zoeken we op’

(1) Afgelopen week presenteerde het Platform Onderwijs 2032 zijn eerste adviesnota, zo lees ik in deze krant. Als je het lijstje aanbevelingen doorleest, krijg je een ontmoedigend déjà-vugevoel. Opnieuw ‘meer aandacht voor persoonlijke en sociale ontwikkeling’. Minder feitenkennis (‘stampen’), maar meer gewiekstheid in het vinden van informatie. En het verplichte nummertje Engels vanaf de eerste klas. De waarde van dat laatste werd veelzeggend toegelicht door een tiener die werd geïnterviewd. “Op internet is alles in het Engels.” Dat dat apekool is, zal deze leerling waarschijnlijk nooit ontdekken. “Ik lees zelf ook nog alleen maar in het Engels”, dus het hale je de koekoek dat ze dan niets anders meer ziet – en van de weeromstuit gelooft dat er ook niets anders meer is. Ofwel: hoe de kennis van één wereldtaal geen blikverbreding, maar juist provincialisering betekent.

(2) Zo kun je nog een tijdje doorgaan met foeteren op de aanbevelingen van het Platform, maar één springt er opvallend uit. Nog levendig herinner ik mij hoe ik als student meewerkte aan een informatiseringsprogramma op een lagere school. Met een thematische catalogus op de schoolbibliotheek zouden de leerlingen de informatie die zij voor hun werkstukken nodig hadden, gemakkelijker kunnen achterhalen. “Uit het hoofd leren is niet meer van deze tijd”, zo legde de meester mij uit. “Nu gaat het erom de informatie te kunnen vinden die er al is.”

(3) Dat was zo’n veertig jaar geleden – en nu komt het Platform triomfantelijk tot dezelfde conclusie. Zeker, iPads en zelfs computers waren er toen nog niet, maar verder is er weinig veranderd. Dat zal door sommigen ongetwijfeld worden geweten aan het onverbeterlijke conservatisme van het onderwijs. Anderen zullen er wel op wijzen dat klachten over de teloorgang van parate kennis zo oud zijn als de wereld; zelfs Plato bezondigde zich er al aan.

(4) Maar dat is al net zo’n makkelijk weerwoord als de achteloze manier waarop de voorzitter van het Platform zich afmaakte van de tegenwerping dat computers op school helemaal niet zo succesvol zijn. ‘Technologische ontwikkelingen gaan zo snel ...’ – een cliché dat de gemeenplaatsen in het rapport naar de kroon steekt. Misschien is het daarom juist aan hén te wijten dat dergelijke verzuchtingen almaar weer opklinken, terwijl intussen de wal van de realiteit het schip keert van de onderwijskundige droom – al heeft die de afgelopen decennia toch nog heel wat schade weten te veroorzaken.

(5) Neem het voorbeeld dat de voorzitter aanvoert om parate kennis in het hoekje te zetten: “Schud jij de termijn van koning Willem III zo uit je mouw?” Nee, dat deed de interviewer niet – en ook ik zou het even moeten opzoeken. Maar de voorzitter weet ongetwijfeld zelf ook wel dat dat een flauwe truc is. Wat ik wél weet, is dat die regeringsperiode (‘termijn’) in de late negentiende eeuw lag. En dus niet in de middeleeuwen of ten tijde van Julius Caesar.

(6) Wie denkt dat iedereen deze globale kennis zomaar heeft, moet ik teleurstellen. Ik vrees dat menige scholier inmiddels een fikse gok zou moeten wagen bij de vraag of Karel V voor of na de Franse Revolutie leefde. Is dat belangrijk? Ja, dat is het. Wanneer hedendaagse filosofen vaststellen dat onze persoonlijke identiteit voornamelijk ligt in het (levens)verhaal dat wij over onszelf vertellen, geldt dat ook voor de collectieven waar we deel van uitmaken. Nederland, Europa of wat dan ook ís onze geschiedenis.

(7) De ‘thematische benadering’ van geschiedenis en aardrijkskunde die het Platform voorstelt, is in het onderwijs nu al in belangrijke mate verantwoordelijk voor de historische mist waarin leerlingen vaak ronddwalen. Wie alles wil weten van katoenhandel, vrouwenemancipatie of slavernij (op dat soort onderwerpen komen die thema’s vaak neer), weet niet wát hij weet wanneer hij de negentiende eeuw nauwelijks van de zestiende kan onderscheiden en zijn tablet moet trekken om erachter te komen wanneer de Tachtigjarige Oorlog ook weer was.

(8) Naslagwerken, elektronisch of niet, zijn heel nuttig om informatie te vinden waarvan je ontdekt dat je die niet hebt, maar ze zijn nutteloos om iets te ontdekken waarvan je niet op het idee komt dát het te ontdekken valt. En precies in dat laatste bestaat denkcreativiteit – niet alleen in de wetenschap, maar ook in de praktijk. Wie van Amsterdam naar Brussel rijdt, geen idee heeft van aardrijkskunde en zijn TomTom1) het navigatiewerk laat doen, zal nooit op het idee komen dat Antwerpen een leuke plek is om even een kop koffie te gaan drinken.

(9) Creativiteit en inventiviteit komen nooit op gang wanneer feitenkennis wordt teruggebracht tot de reflex ‘dat zoeken we op’. Dan blijft de wereld net zo klein als wanneer je denkt dat je met Engels het hele internet (dus de wereld) tot je beschikking hebt. Echt denkwerk kan het niet stellen zonder heel veel feitenkennis die – meestal – eerst met moeite moet worden verworven. En ja, dat vereist veel tijd en soms hard werken. Niemand heeft gezegd dat leren altijd fun moet zijn.

(10) ‘Stampen’ dus, soms zit er eenvoudigweg niets anders op. Dat die vermaledijde discipline in een bepaalde fase van de groei ook nog andere deugden heeft, daar hebben we het later nog wel eens over.

Ger Groot (1954) is bijzonder hoogleraar ‘Filosofie en literatuur’ aan de Radboud Universiteit Nijmegen. Groot is columnist en publiceert regelmatig in filosofische en literaire tijdschriften.

noot 1 TomTom is een navigatiesysteem.

naar: Ger Groot
uit: Trouw, 3 oktober 2015

Vraag 2 1 punt

“Misschien is het daarom juist aan hén te wijten dat dergelijke verzuchtingen almaar weer opklinken” (regels 64-66)

Wie wordt bedoeld met ‘hén’, gelet op de tekst?

  1. A conservatieve onderwijsmensen die gekant zijn tegen veranderingen
  2. B mensen die weinig heil zien in het computergebruik op scholen
  3. C onderwijsvernieuwers zoals de leden van het Platform Onderwijs 2032
  4. D voorzitters van uiteenlopende besturen, zoals die van het Platform Onderwijs 2032
Bekijk het antwoord

Antwoord: C

Vraag 2 in het hele examen

Vraag 3 1 punt

“… al heeft die de afgelopen decennia toch nog heel wat schade weten te veroorzaken.” (regels 69-71)

Wie of wat wordt bedoeld met ‘die’?

  1. A de onderwijskundige droom
  2. B de teloorgang van parate kennis
  3. C de voorzitter van Platform Onderwijs 2032
  4. D de wal van de realiteit
Bekijk het antwoord

Antwoord: A

Vraag 3 in het hele examen

2018, tijdvak 2: Tekst 2: Beetje contrarevolutie kan geen kwaad

Opgavetekst

Tekst 2 Beetje contrarevolutie kan geen kwaad

(1) Hoe deden we dat toch in 1980? Hoe kwamen we aan onze kennis en hoe communiceerden we met elkaar? De krant viel in de bus, de post bracht brieven, de telefoon stond op een vaste plaats en had een draad en vaak nog een draaischijf. Af en toe belde je met elkaar. Was het buiten de stad, dan wachtte je tot de avond als het goedkoper was. In de bibliotheek leende je boeken. Scripties, artikelen, romans tikte je met een doorslag1) op een schrijfmachine. Er werd gestencild en gefotokopieerd. Wilde je iets weten, dan zocht je het op in de Winkler Prins Encyclopedie die met gemak een hele boekenplank bezette. Had een studieboek een goed register, dan waagde je het weleens alleen de relevante passages op te zoeken. Tentamens en examens vroegen naar overzicht en inzicht in verbanden.

(2) Langzaam bouwde je aan een stevig reservoir parate en ingedaalde kennis op het gebied van je keuze. Zo beschreven klinkt het als taai en traag en tijdrovend. Toch levert dat systeem een robuustere basis op dan de ik-zoek-het-wel-op-kennis die nu tot de 21st century skills behoort. Ik verslik me bijna in dat ‘21st century skills’. Alsof je zonder die skills een half mens of een hopeloos uitgerangeerde bejaarde bent.

(3) De digitale revolutie heeft alles veranderd. Ik ben er dankbaar voor. Sneller dan ooit kan ik vragen stellen en beantwoord krijgen. Een vage herinnering aan een zinsnede in een gedicht van pakweg P.C. Hooft levert binnen luttele seconden het hele gedicht op. (Maar ik had in ieder geval die zinsnede om de weg naar Hooft te vinden.) Een kort ritje op de elektronische snelweg brengt soms vele ongezochte verrassingen. De ene vondst leidt naar een andere interessante site, en zo sprokkel je allerlei onderscheiden en losse wetenswaardigheden bij elkaar. Wil je iets weten, je hoeft geen moeite te doen erachter te komen. Wil je iets niet weten, het komt toch binnen.

(4) Over de manier waarop we met elkaar communiceren hoef ik niet veel te zeggen. We staan permanent in contact. Iedereen weet dat er veel is gewonnen dankzij de digitale revolutie. Het is logisch dat in het onderwijs die revolutie doordringt en gestalte krijgt. Maar hoe? Daar geeft Onderwijs 2032 het antwoord op. Zoals met alle onderwijsplannen zitten daar prima ideeën in. Het onderwijs moet meegaan met de tijd. Klassikaal, frontaal lesgeven, met de pen aantekeningen maken, hele lappen tekst uit je hoofd leren of jaartallen opdreunen: het zijn ietwat lachwekkende verschijnselen uit een ver verleden. Kinderen kunnen zich daar niet meer op concentreren. Er moet voorzien worden in de behoefte aan de kwikzilverachtige wendbaarheid van jonge geesten. Onderwijs moet aansluiten bij de belangstellingssfeer van de jongere en het is toch eigenlijk idioot dat je niet op verschillende niveaus examens kunt afleggen: havo voor wiskunde en gymnasium voor geschiedenis (voor zover dat vak dan nog bestaat en niet is opgegaan in een ruim bemeten alfaprofiel). Daarbij moet grote nadruk liggen op teamwork en (sociale) vaardigheden. Ik begrijp dat. Het is Heel Belangrijk. Maar een ding begrijp ik niet. Als jongeren zich slechter kunnen concentreren, waarom hoeven ze dat dan niet meer te oefenen? Is lange en ingespannen concentratie soms slecht voor de mens? Heb je het niet echt nodig?

(5) In Fahrenheit 451, een film van François Truffaut naar een boek van Ray Bradbury, wordt een toekomstbeeld geschetst van een wereld waarin (bepaalde) boeken verboden zijn. Een groep dissidenten verzet zich daartegen. Ieder lid leert een belangrijk literair werk uit het hoofd(!) om het lampje van de beschaving brandende te houden. Ze stellen zich aan nieuwe leden voor met de titel van het werk dat ze beheren. Zo erg zal het misschien niet worden in 2032, maar ik houd mijn hart vast.

(6) Een goede roman vereist concentratie, driehonderd en meer bladzijden lang. De lezer moet een goed geheugen hebben. De opbrengst in kennis en ervaring en levensvreugde van een roman is moeilijk te meten, maar onderzoek wijst uit dat lezende kinderen empathischer zijn. Lezende volwassenen dus ook. Goed gelezen boeken zijn een rijke bron van kennis. Schrijven – ja, soms misschien wel met de hand op papier – doet kennis vaster hechten in het hoofd dan even swipen2) en scannen. Een beetje contrarevolutie kan geen kwaad.

Nelleke Noordervliet (1945) is een Nederlandse schrijfster die meer dan 25 boeken op haar naam heeft en met regelmaat columns publiceert in verschillende dagbladen.

noot 1 doorslag: een kopie, gemaakt met behulp van carbonpapier
noot 2 swipen: met je vingers een veegbeweging maken op een aanraakscherm

naar: Nelleke Noordervliet
uit: Trouw, 10 oktober 2015

Vraag 17 1 punt

In alinea 3 tot en met 5 van tekst 2 wordt gebruikgemaakt van een specifieke tekststructuur.

Welke tekststructuur is dat? Een tekststructuur op basis van

  1. A middel en doel
  2. B oorzaak en gevolg
  3. C probleem en oplossingen
  4. D voor- en nadelen
Bekijk het antwoord

Antwoord: D

Vraag 17 in het hele examen

Hoe vaak tekstverbanden en signaalwoorden in het examen komt

Vragen over tekstverbanden en signaalwoorden per centraal examen Nederlands vwo. Elke vraag is eenmalig door een AI-model bij een onderwerp ingedeeld; per vraag kan dat afwijken.
ExamenVragenAantalAandeel
2025, tijdvak 122, 3025%
2025, tijdvak 21-225%
2024, tijdvak 11, 1825%
2024, tijdvak 21-2, 1438%
2023, tijdvak 12313%
2023, tijdvak 21-2, 2138%
2022, tijdvak 11-2, 11-12410%
2022, tijdvak 32, 28-29, 36-37512%
2021, tijdvak 11-4, 6, 26-27718%
2021, tijdvak 21-2, 2938%
2021, tijdvak 32-3, 7, 24, 26-27, 31, 36820%
2019, tijdvak 13513%
2019, tijdvak 23013%
2018, tijdvak 15, 13, 2639%
2018, tijdvak 22-3, 1737%

In 15 van de 18 ingedeelde examens Nederlands vwo staat een vraag over tekstverbanden en signaalwoorden, samen 48 vragen (7% van alle examenvragen). De meeste stonden in 2021, tijdvak 3: 8 vragen. In de examens van 2024 tot en met 2026 ging 4% van de vragen over tekstverbanden en signaalwoorden, daarvoor 8%. Het onderwerp krijgt de laatste jaren minder ruimte.

Oefenen met tekstverbanden en signaalwoorden

Maak de 15 nieuwste examenvragen over tekstverbanden en signaalwoorden online, zonder account, of kies de vragen uit één jaar (2025, 2024, 2023, 2022, 2021, 2019 en 2018). Het AI-model kijkt ze na volgens het correctievoorschrift, je docent keurt het resultaat goed en je krijgt per vraag je punten en feedback in je mail.

Oefen de vragen over tekstverbanden en signaalwoorden

Andere onderwerpen Nederlands vwo

Tekstverbanden en signaalwoorden op andere niveaus

Nakijken als docent

  1. Kies het examen in de vragenbank

    In de vragenbank van ToetsChecker staat elk examen Nederlands vwo onder Eindexamens. Je neemt de examenvragen over in een eigen toets, alles of een selectie, of je leest het examen met het correctievoorschrift in als correctiemodel.

  2. Laat de klas het examen maken

    Op papier, zoals het echte examen: je scant de stapel in één keer of mailt de scan naar je scanadres. Of online, als digitale toetsafname met toezicht; de opgavetekst staat dan als bron bij elke vraag. Afbeeldingen uit het examen gaan niet mee, die staan in de PDF van de opgaven.

  3. Geef de resultaten vrij

    Het AI-model kijkt elk examen na volgens het correctievoorschrift en schrijft feedback per vraag. Bij een oefenexamen geef je alles in één keer vrij; bij een toets die meetelt loop je het voorstel eerst na. De leerling ziet het resultaat pas na jouw vrijgave.

ToetsChecker is geen examensite: je kijkt er ook je eigen SO's, proefwerken, praktische opdrachten en verslagen mee na, handgeschreven of digitaal, met jouw correctiemodel en feedback per vraag. Een gratis account heeft alle functies en 200 credits per maand, genoeg om ongeveer 100 toetsen te laten nakijken. Maak een gratis account of lees eerst hoe het nakijken werkt.

Hoe ToetsChecker Nederlands per vraagtype nakijkt, lees je op Nederlands toetsen nakijken met AI.

Alle oefentoetsen en eindexamens van dit vak staan op Nederlands oefenen. Wat je op je centraal examen nodig hebt om te slagen, reken je uit met de slaag-zakcalculator.

Veelgestelde vragen

Hoe vaak komt tekstverbanden en signaalwoorden voor in het eindexamen Nederlands vwo?

In de 18 ingedeelde examens van 2018 tot en met 2026 gaan 48 vragen over tekstverbanden en signaalwoorden, 7% van alle examenvragen. Het onderwerp staat in 15 van die examens.

In welk examen Nederlands vwo stonden de meeste vragen over tekstverbanden en signaalwoorden?

In het examen van 2021, tijdvak 3, met 8 vragen: 2-3, 7, 24, 26-27, 31, 36.

Hoe oefen ik examenvragen over tekstverbanden en signaalwoorden?

Op deze pagina staan alle vragen over tekstverbanden en signaalwoorden met het antwoord. Je maakt ook de 15 nieuwste vragen online, of die van één jaar, zonder account: het AI-model kijkt ze na, je docent keurt het resultaat goed en je krijgt per vraag feedback.