Eindexamen Nederlands vwo 2022, tijdvak 1: vragen en antwoorden

Alles is gemaakt om kapot te gaan (1) De megalomane tentoonstelling zichtbare sporen van een eeuwen- Treasures from the Wreck of the lang verblijf op de zeebodem. Ze Unbelievable1) van Damien Hirst, die 45 waren overdekt met veelkleurige van april tot begin deze maand te wieren, schelpen, koralen, algen en

5 zien was in Venetië, was, zoals alle zeesponzen. Maar dat was dus ook waarlijk grote kunst, in alles extreem. allemaal nauwkeurig in brons gego- Zij was verspreid over twee complete ten of in marmer uitgehakt. Als je musea en bestond uit honderden 50 daar goed over nadenkt, is dat iro- sculpturen van goden, helden, nisch. Echte oudheidkundige kunst-

10 mythologische figuren en demonen schatten die van de zeebodem zijn van vaak gigantische omvang, die opgediept, zouden worden schoon- waren vervaardigd uit de kostbaarste gemaakt voordat ze in een museum materialen: brons, goud, zilver, jade 55 worden tentoongesteld. Bij Hirst en marmer uit Carrara. maakten het verval en de tekenen

15 (2) Het was een tentoonstelling met van vervlogen eeuwen een een verhaal. De beelden waren onvervreemdbaar deel uit van het zogenaamd de schatten van het kunstwerk. Romeinse schip ‘de Ongelooflijke’ 60 (4) De tentoonstelling ging over echt dat in de eerste eeuw na Christus en nep. In de fictieve context van een

20 was vergaan voor de kust van Oost- verzonnen verhaal over een gezon- Afrika en dat in 2008 bij toeval was ken schip en een berging werden teruggevonden. Er werd een video uiterst tastbare, technisch volmaakte vertoond van de moeizame bergings- 65 en duurzame beelden getoond die werkzaamheden door duikers van de een verzonnen en een werkelijk

25 kolossale beelden van de zeebodem. verleden evoceerden. Het zichtbare In de tentoonstellingszalen hingen verval was fictie, want die beelden kleurenfoto’s van de bergings- waren gisteren gemaakt. Maar operatie. Er was een replica van het 70 uiteindelijk was die aftakeling verre schip opgesteld met een interactieve van fictief, want ze refereerde aan de

30 reconstructie van de manier waarop vergankelijkheid en het bederf die de beelden in het ruim geborgen ons in de werkelijkheid omringen. moesten zijn. Net als in een echt (5) De tentoonstelling ging over kunst archeologisch museum was er ook 75 en kitsch en over de relatie tussen voorzien in zalen met vitrines vol ambachtelijkheid en kunst. De tech-

35 troep waar je snel aan voorbijloopt: nische perfectie van de sculpturen gebruiksartikelen, potten en pannen, stond in schril contrast met wat door- pollepels en muntjes die nu eenmaal gaans voor hedendaagse kunst moet ook waren gevonden. 80 doorgaan. Ik heb ook de Biënnale be- (3) De vergankelijkheid, dan wel de zocht in Venetië, waar een staalkaart

40 onvergankelijkheid van kunst werd wordt getoond van de moderne gethematiseerd. Veel beelden waren avant-garde. Grote gekleurde bollen beschadigd. De meeste vertoonden van papier-maché. Schoenen aan

85 een touwtje. Honderden gekleurde naar een hoger niveau en stelde de cassettebandjes op een stuk karton vergankelijkheid van onze bescha- gelijmd. Treasures from the Wreck of ving ter discussie. Want als je de the Unbelievable was een kolossale 135 zogenaamde overblijfselen ziet van opgestoken middelvinger naar die een cultuur die verloren is gegaan,

90 dilettanten met hun ideetjes en knut- kan de vraag in je opkomen wat er selwerkjes en stelde tegelijkertijd de over twintig eeuwen van onze be- vraag wat dan wel de moeite waard schaving zal zijn overgebleven. Dat is om in een museum tentoon te stel- 140 is een ongemakkelijke vraag. Wat len. Staat de combinatie van techni- zullen ze in de toekomst van ons in

95 sche perfectie met de kostbaarste een museum zetten? materialen garant voor waardevolle (8) Alles wat we maken, is gemaakt kunst? Eeuwenlang is dat wel zo ge- om kapot te gaan, zodat we blijven weest. Hirst stelde het hedendaagse 145 consumeren. En die papier-maché- dedain voor ambachtelijkheid aan de bollen en schoenen aan touwtjes

100 kaak. En moet iets per se eeuwen- gaan het ook niet redden, denk ik. oud zijn om waarde te hebben? Als Het grootste bouwwerk dat we ma- de sculpturen van Hirst werkelijk ken, is het world wide web. Dat is tweeduizend jaar oud waren, zouden 150 het monument van onze generatie. ze tot de belangrijkste kunstschatten Maar het web is zo vluchtig als het

105 van de mensheid behoren. Dat waren immaterieel is. Ik kan nu mijn leuke ze niet. Ze waren gisteren gemaakt. digitale vakantiefoto’s al niet terug- Maar ze waren net zo volmaakt als vinden die ik ooit heb geback-upt op de beste kunst van tweeduizend jaar 155 een server die niet meer bestaat. Het geleden. Vinden we ze desalniette- is goed dat mijn gedichten die ik in

110 min minder waardevol, wellicht omdat Word 4.0 heb geschreven zijn gepu- ze te nieuw zijn en te veel glimmen? bliceerd met inkt op papier, want mijn Dan levert Hirst er het verval en de huidige tekstverwerker kan die be- sporen van de tand des tijds bij. 160 standen niet meer openen. Een (6) De tentoonstelling ging over kleine stroomstoring volstaat om ons

115 mythevorming en de behoefte aan hele wereldwijde web weg te vagen. verhalen. De beelden imponeerden Ons gehele geheugen is zo vergan- niet alleen door hun omvang en kelijk als een stroompje elektronen in kwaliteit, maar ook door hun geza- 165 een microchip. Geheugen bestaat menlijke evocatieve kracht van een niet zonder materie. Dat laat Hirst

120 stoerdere en glorieuzere tijd vol hel- zien. Daarom heeft hij voor de den, avonturen en mysterie. Zij lieten edelste en onvergankelijkste zien wat wij hebben verloren in deze materialen gekozen. De kans dat tijd waarin wij alles denken te weten 170 uitgerekend zijn met opzet bescha- over alles en geen helden of goden digde beelden in de toekomst de

125 meer nodig menen te hebben. enige relicten zullen blijken uit onze (7) Een constante in het hele oeuvre tijd, is niet denkbeeldig. van Damien Hirst is het ultieme (9) We hebben niet eens verhalen memento mori2). Dood en 175 om over te leveren aan de toekomst. vergankelijkheid woekeren in zijn We hebben geen mythen meer. Ja,

130 werk. Treasures from the Wreck of Mickey Mouse misschien. Of Pluto. the Unbelievable tilde die thematiek Hirst heeft hen laten zien. Ze zijn

beide zogenaamd teruggevonden in geleidelijk aan drong het besef tot mij

180 het wrak op de zeebodem in de vorm door dat ik oog in oog stond met de van levensgrote bronzen sculpturen. dood van onze cultuur en het einde Ze zaten onder de schelpen, koraal 205 van onze beschaving. Alles van en zeesponzen. In de artikelen en waarde ligt met het patina van recensies die ik over de tentoon- eeuwen overtrokken in het verleden.

185 stelling heb gelezen, werd dit geïn- Hirst drukt ons met de neus op de terpreteerd als postmoderne ironie of feiten door ons een verzonnen verle- humor. Maar als Mickey Mouse en 210 den voor te schotelen. Als iets maar Pluto de enige universele referentie- oud is, zetten we het in een museum. punten zijn van onze cultuur, en dat Maar we begrijpen niet dat we zelf in

190 zijn ze, valt er weinig te lachen. Het een museum leven en dat we niets contrast met al die goden en helden produceren wat zal glimmen in de uit glorieuzere epochen wordt dan 215 pronkzalen van de musea van de wel erg groot. En dan nog iets. Onze toekomst. In het breekbare, zuch- Mickey Mouse en Pluto zijn niet van tende, zinkende Venetië was

195 brons. Ze bestaan uitsluitend op Treasures from the Wreck of the celluloid en goedkoop papier. Unbelievable de zwanenzang van het (10) Ik liep de zalen van Treasures 220 Avondland 3) . Een extreme, groteske, from the Wreck of the Unbelievable fantasievolle evocatie van ons werke- binnen alsof ik een jongensboek lijke en gedroomde verleden, dat was

200 opensloeg en ik werd daadwerkelijk het laatste, onherhaalbare grote meegesleept door het avontuur. Maar gebaar.

naar: Ilja Leonard Pfeijffer uit: NRC Handelsblad, 20 december 2017

Ilja Leonard Pfeijffer (1968) is een bekende schrijver. Hij heeft dichtbundels en romans gepubliceerd en won meerdere literaire prijzen.

noot 1 De vertaling van de naam van deze tentoonstelling is: “Schatten uit het wrak van de Ongelooflijke”. noot 2 Memento mori: gedenk te sterven noot 3 het Avondland: de Europese beschaving

Damien Hirsts schitterende scheepswrak (1) Damien Hirst toont in Venetië een omhoog wordt getakeld

• ze van de mooiste tentoonstellingen die hebben daar dus ooit, even echt je je kunt voorstellen. Een beelden- 45 gelegen. pandemonium is het, vol fantasie en (3) Dat betekent dus dat Hirst bereid

5 kleur en technische virtuositeit en is geweest om louter voor een ambitie

• en die schoonheid blijkt conceptueel meta-idee tientallen een ongelofelijke hoeveelheid agres- bronzen beelden op de zeebodem af sie op te roepen. Zo vond de Engelse 50 te zinken en ze vervolgens (meteen?) krant The Telegraph de tentoonstel- weer omhoog te takelen. Ook in de

10 ling een spectacular failure1) waar- teksten bij de afzonderlijke werken mee Hirsts carrière ongetwijfeld trekt Hirst een enorm blik met schipbreuk zou lijden. (“Ugh.”) The mythische en historische figuren Times vond dat de hele expositie 55 open die op allerlei manieren met de maar in zee moest worden gedon- beelden te maken hebben. Opnieuw

15 derd. En ook op Facebook regende is het vast voor een groot deel ver- het boosheid. De term ‘populisme’ zonnen, maar de uitwerking is voor viel, niet één keer, maar vaak, en dat hedendaagse kunst zo verregaand, is binnen het huidige politieke klimaat 60 ongekend en idioot dat je onwille- het ergste verwijt dat een kunstenaar keurig respect krijgt voor Hirsts

20 kan treffen. perfectionisme

• en dat is precies de (2) De tentoonstelling Treasures from bedoeling. the Wreck of the Unbelievable toont (4) Met Treasures probeert Hirst een in twee Venetiaanse musea 189 65 fantastische schijnwereld maximale nieuwe beelden en tekeningen die geloofwaardigheid te geven
• je zou

25 Damien Hirst en zijn studio de afge- aan Ovidius’ Metamorfosen2) kunnen lopen tien jaar hebben gemaakt. Die denken, maar evengoed aan Disney- werken worden verbonden door een land of aan de Efteling. Een wereld verhaal. Meteen bij de ingang van de 70 vol verwondering en vermaak, expositie staat te lezen dat in 2008, gemaakt om ons af te leiden van de

30 in de Indische Oceaan voor de kust harde werkelijkheid, onder te dompe- van de oude handelsstad Azania, het len in fantasie en kleur en bekende wrak werd gevonden van een schip, emoties, een bijna kleverige vorm de Apistos, dat ergens in de eerste 75 van schoonheid. Wat we normaal eeuw was vergaan. Het Apistos- kitsch noemen.

35 verhaal is natuurlijk kolder. Maar toch (5) Maar is dat het ook? Laat ik maar heeft Hirst zich veel moeite getroost eerlijk toegeven: ik twijfel. Dat komt om het geloofwaardig te maken. Het allereerst door de pavlovreactie3) die opmerkelijkste, in dit opzicht, zijn de 80 Hirst bij veel kunstliefhebbers op- vele films en foto’s (in lichtbakken) roept (en waar hij overigens zelf van

40 die laten zien hoe een groot aantal harte aan meewerkt): Hirst is de pro- van de werken in de tentoonstelling leet van de hedendaagse kunst, die daadwerkelijk vanaf de zeebodem een schedel beplakt met diamanten

85 (verkoopwaarde 50 miljoen pond) en kijk, Goofy, in brons, helemaal be- in 2008 in één keer 244 werken dekt met ‘koraal’. En hoe zien we direct uit zijn atelier liet veilen om zo eigenlijk dat die perfect verweerde

111 miljoen pond op te strijken. 135 potten en ringen en zwaarden in die (6) Maar wie Hirst louter als een vitrine niet ‘echt’ zijn? Welke tijd,

90 patser wegzet, vergeet dat hij door welke cultuur, oosters of westers, die enorme bedragen ook een kwes- jong of oud, is hier eigenlijk domi- tie aansnijdt die in de kunst steeds nant? Waar baseren we onze voor- belangrijker wordt: op welke manier 140 keur eigenlijk op? Op smaak? Op vertegenwoordigt kunst een waarde? geschiedenis? Of op geld?

95 Wie bepaalt dat? Het zou zomaar (9) Daar raakt Hirst een gevoelige kunnen dat Hirst daar in Treasures snaar. Sinds enkele jaren is de (let op die titel) een interessant ant- hedendaagse westerse kunstwereld woord op formuleert, alleen moeten 145 in de ban geraakt van het besef dat we daarvoor iets doen wat in de ‘we’ wel heel lang op onszelf gericht

100 hedendaagse kunstwereld vrij zijn geweest. Of beter: dat we kunst ongebruikelijk is: hem inhoudelijk te lang, te stug hebben beoordeeld serieus nemen. Ja, dat is even vanuit de eigen westerse traditie. Dat slikken. 150 moet veranderen, vinden veel men- (7) Toch zijn daar wel redenen voor. sen, er moet meer oog komen voor

105 Door het verhaal van het scheeps- kunst uit andere culturen. Alleen: wrak geeft Hirst zichzelf de mogelijk- daarbij dringt maar heel langzaam heid op de tentoonstelling verschil- het besef door dat onze conceptuele lende soorten esthetiek voorbij te 155 traditie 6) een tweekoppig monster is. laten komen. Bijna perfect nage- (10) Allereerst beseffen ‘we’ nauwe-

110 maakte klassieke beelden zitten er- lijks dat de conceptuele traditie in de tussen, maar ook soortgelijke beel- wereld zoveel invloed heeft verwor- den overwoekerd door ‘koraal’ en ven omdat ze werd gesteund door klassiek uitziende beelden die opval- 160 een macht die ook economisch en lend veel lijken op Kate Moss4) of politiek mondiaal de dienst uitmaak-

115 Hirst zelf

• waarmee Hirst je nadruk- te. En tegelijk heeft die conceptuele kelijk de vraag voorlegt waarom de traditie onze smaak zo vernauwd dat ene stijl eigenlijk mooier of beter zou ‘we’ nauwelijks meer beseffen dat ze zijn dan de andere. 165 er in niet-westerse landen vaak een (8) Of neem een gekoesterd begrip heel andere smaak op nahouden –

120 als authenticiteit. Waarom accep- sterker nog: dat in de hele wereld, teren we al eeuwen dat kunstenaars behalve het vooruitstrevende uit de renaissance de stijlmiddelen Westen, begrippen als ambacht, van de Grieken en Romeinen onge- 170 schoonheid en traditie in de kunst geneerd kopieerden, maar mag je nog heel belangrijk zijn. Die landen

125 datzelfde mechanisme als heden- worden nu rijker, en machtiger. Hun daagse kunstenaar niet gebruiken? esthetiek wordt invloedrijker. Hirst voert zulke vragen wellustig, tot (11) Hoe confronterend het ook lijkt: in het absurde, door: kijk, daar staat 175 deze Treasures, met hun complexe Quetzalcoatl, de Azteekse slangen- kluts van schoonheden, sluit perfect

130 god, helemaal in goud, of is het een aan op die mondiale smaakverande- Transformer5)? (Let op die naam.) En ring. Hirst geeft de aandacht voor

traditie, voor schoonheid, voor India, Rusland. Zo bekeken is Hirsts

180 ambacht een nieuwe lading

• en is Treasures zomaar een artistiek het dan niet ironisch dat juist de 205 statement van jewelste: een groot, westerse, progressieve verleidelijk, gecompliceerd statement kunstliefhebber die vindt dat we open over een veranderend schoonheids- moeten staan voor andere culturen ideaal in een veranderende wereld.

185 deze tentoonstelling verschrikkelijk (13) Natuurlijk, het valt niet mee om zal vinden? Sterker nog: hoe langer 210 Damien Hirst ineens te beschouwen je hier rondloopt, hoe dwingender het als een serieuze cultuurcriticus. Het besef wordt dat iedereen Hirsts werk aura van poenerigheid en patserig- mooi vindt, op een kleine elitaire heid is hardnekkig. Maar zijn

190 westerse groep progressieve Treasures zouden heel goed een kunstliefhebbers na. 215 harde les kunnen zijn over de wester- (12) Hirst laat zien dat het concep- se culturele dominantie: wie echt wil tuele westerse schoonheidsideaal openstaan voor andere culturen, zal nog maar heel kort meegaat en een steeds vaker iets moeten slikken wat

195 beperkte reikwijdte heeft. Ik ben er- hij niet lekker vindt. Wen er maar van overtuigd dat hij zijn gelijk niet 220 aan. Dat veel westerse kunstliefheb- alleen gaat beweren, hij gaat het ook bers Hirsts beelden kitsch vinden, bewijzen: je kunt er vergif op inne- daar is niks mis mee, maar het kan men dat een groot deel van deze geen kwaad als we óók beseffen dat

200 werken de komende jaren gaat op- dit oordeel mondiaal vermoedelijk duiken in al die nieuwe musea die 225 niet breed gedragen zal worden. En worden gebouwd in Qatar, Dubai, misschien wel nooit breed is gedeeld.

naar: Hans den Hartog Jager uit: NRC Handelsblad, 12 april 2017

Hans den Hartog Jager (1968) studeerde Nederlands en kunstgeschiedenis en werkt vanaf 1991 als journalist.

noot 1 spectacular failure: een spectaculaire mislukking noot 2 Metamorfosen is een boek van Ovidius over de schepping van de wereld. Niets blijft en niets vergaat, zo is de grondgedachte van Metamorfosen. noot 3 pavlovreactie: een reactie die, eenmaal aangeleerd, automatisch optreedt noot 4 Kate Moss is een bekend fotomodel. noot 5 Transformer: een robot uit een televisie- en filmserie die kan transformeren in een voertuig of een dier noot 6 conceptuele traditie: vanaf de jaren zeventig van de twintigste eeuw stond in veel westerse kunst de opvatting centraal dat het idee achter een kunstwerk minstens even belangrijk is als het kunstwerk zelf

Alles is gemaakt om kapot te gaan (1) De megalomane tentoonstelling zichtbare sporen van een eeuwen- Treasures from the Wreck of the lang verblijf op de zeebodem. Ze Unbelievable1) van Damien Hirst, die 45 waren overdekt met veelkleurige van april tot begin deze maand te wieren, schelpen, koralen, algen en

5 zien was in Venetië, was, zoals alle zeesponzen. Maar dat was dus ook waarlijk grote kunst, in alles extreem. allemaal nauwkeurig in brons gego- Zij was verspreid over twee complete ten of in marmer uitgehakt. Als je musea en bestond uit honderden 50 daar goed over nadenkt, is dat iro- sculpturen van goden, helden, nisch. Echte oudheidkundige kunst-

10 mythologische figuren en demonen schatten die van de zeebodem zijn van vaak gigantische omvang, die opgediept, zouden worden schoon- waren vervaardigd uit de kostbaarste gemaakt voordat ze in een museum materialen: brons, goud, zilver, jade 55 worden tentoongesteld. Bij Hirst en marmer uit Carrara. maakten het verval en de tekenen

15 (2) Het was een tentoonstelling met van vervlogen eeuwen een een verhaal. De beelden waren onvervreemdbaar deel uit van het zogenaamd de schatten van het kunstwerk. Romeinse schip ‘de Ongelooflijke’ 60 (4) De tentoonstelling ging over echt dat in de eerste eeuw na Christus en nep. In de fictieve context van een

20 was vergaan voor de kust van Oost- verzonnen verhaal over een gezon- Afrika en dat in 2008 bij toeval was ken schip en een berging werden teruggevonden. Er werd een video uiterst tastbare, technisch volmaakte vertoond van de moeizame bergings- 65 en duurzame beelden getoond die werkzaamheden door duikers van de een verzonnen en een werkelijk

25 kolossale beelden van de zeebodem. verleden evoceerden. Het zichtbare In de tentoonstellingszalen hingen verval was fictie, want die beelden kleurenfoto’s van de bergings- waren gisteren gemaakt. Maar operatie. Er was een replica van het 70 uiteindelijk was die aftakeling verre schip opgesteld met een interactieve van fictief, want ze refereerde aan de

30 reconstructie van de manier waarop vergankelijkheid en het bederf die de beelden in het ruim geborgen ons in de werkelijkheid omringen. moesten zijn. Net als in een echt (5) De tentoonstelling ging over kunst archeologisch museum was er ook 75 en kitsch en over de relatie tussen voorzien in zalen met vitrines vol ambachtelijkheid en kunst. De tech-

35 troep waar je snel aan voorbijloopt: nische perfectie van de sculpturen gebruiksartikelen, potten en pannen, stond in schril contrast met wat door- pollepels en muntjes die nu eenmaal gaans voor hedendaagse kunst moet ook waren gevonden. 80 doorgaan. Ik heb ook de Biënnale be- (3) De vergankelijkheid, dan wel de zocht in Venetië, waar een staalkaart

40 onvergankelijkheid van kunst werd wordt getoond van de moderne gethematiseerd. Veel beelden waren avant-garde. Grote gekleurde bollen beschadigd. De meeste vertoonden van papier-maché. Schoenen aan

85 een touwtje. Honderden gekleurde naar een hoger niveau en stelde de cassettebandjes op een stuk karton vergankelijkheid van onze bescha- gelijmd. Treasures from the Wreck of ving ter discussie. Want als je de the Unbelievable was een kolossale 135 zogenaamde overblijfselen ziet van opgestoken middelvinger naar die een cultuur die verloren is gegaan,

90 dilettanten met hun ideetjes en knut- kan de vraag in je opkomen wat er selwerkjes en stelde tegelijkertijd de over twintig eeuwen van onze be- vraag wat dan wel de moeite waard schaving zal zijn overgebleven. Dat is om in een museum tentoon te stel- 140 is een ongemakkelijke vraag. Wat len. Staat de combinatie van techni- zullen ze in de toekomst van ons in

95 sche perfectie met de kostbaarste een museum zetten? materialen garant voor waardevolle (8) Alles wat we maken, is gemaakt kunst? Eeuwenlang is dat wel zo ge- om kapot te gaan, zodat we blijven weest. Hirst stelde het hedendaagse 145 consumeren. En die papier-maché- dedain voor ambachtelijkheid aan de bollen en schoenen aan touwtjes

100 kaak. En moet iets per se eeuwen- gaan het ook niet redden, denk ik. oud zijn om waarde te hebben? Als Het grootste bouwwerk dat we ma- de sculpturen van Hirst werkelijk ken, is het world wide web. Dat is tweeduizend jaar oud waren, zouden 150 het monument van onze generatie. ze tot de belangrijkste kunstschatten Maar het web is zo vluchtig als het

105 van de mensheid behoren. Dat waren immaterieel is. Ik kan nu mijn leuke ze niet. Ze waren gisteren gemaakt. digitale vakantiefoto’s al niet terug- Maar ze waren net zo volmaakt als vinden die ik ooit heb geback-upt op de beste kunst van tweeduizend jaar 155 een server die niet meer bestaat. Het geleden. Vinden we ze desalniette- is goed dat mijn gedichten die ik in

110 min minder waardevol, wellicht omdat Word 4.0 heb geschreven zijn gepu- ze te nieuw zijn en te veel glimmen? bliceerd met inkt op papier, want mijn Dan levert Hirst er het verval en de huidige tekstverwerker kan die be- sporen van de tand des tijds bij. 160 standen niet meer openen. Een (6) De tentoonstelling ging over kleine stroomstoring volstaat om ons

115 mythevorming en de behoefte aan hele wereldwijde web weg te vagen. verhalen. De beelden imponeerden Ons gehele geheugen is zo vergan- niet alleen door hun omvang en kelijk als een stroompje elektronen in kwaliteit, maar ook door hun geza- 165 een microchip. Geheugen bestaat menlijke evocatieve kracht van een niet zonder materie. Dat laat Hirst

120 stoerdere en glorieuzere tijd vol hel- zien. Daarom heeft hij voor de den, avonturen en mysterie. Zij lieten edelste en onvergankelijkste zien wat wij hebben verloren in deze materialen gekozen. De kans dat tijd waarin wij alles denken te weten 170 uitgerekend zijn met opzet bescha- over alles en geen helden of goden digde beelden in de toekomst de

125 meer nodig menen te hebben. enige relicten zullen blijken uit onze (7) Een constante in het hele oeuvre tijd, is niet denkbeeldig. van Damien Hirst is het ultieme (9) We hebben niet eens verhalen memento mori2). Dood en 175 om over te leveren aan de toekomst. vergankelijkheid woekeren in zijn We hebben geen mythen meer. Ja,

130 werk. Treasures from the Wreck of Mickey Mouse misschien. Of Pluto. the Unbelievable tilde die thematiek Hirst heeft hen laten zien. Ze zijn

beide zogenaamd teruggevonden in geleidelijk aan drong het besef tot mij

180 het wrak op de zeebodem in de vorm door dat ik oog in oog stond met de van levensgrote bronzen sculpturen. dood van onze cultuur en het einde Ze zaten onder de schelpen, koraal 205 van onze beschaving. Alles van en zeesponzen. In de artikelen en waarde ligt met het patina van recensies die ik over de tentoon- eeuwen overtrokken in het verleden.

185 stelling heb gelezen, werd dit geïn- Hirst drukt ons met de neus op de terpreteerd als postmoderne ironie of feiten door ons een verzonnen verle- humor. Maar als Mickey Mouse en 210 den voor te schotelen. Als iets maar Pluto de enige universele referentie- oud is, zetten we het in een museum. punten zijn van onze cultuur, en dat Maar we begrijpen niet dat we zelf in

190 zijn ze, valt er weinig te lachen. Het een museum leven en dat we niets contrast met al die goden en helden produceren wat zal glimmen in de uit glorieuzere epochen wordt dan 215 pronkzalen van de musea van de wel erg groot. En dan nog iets. Onze toekomst. In het breekbare, zuch- Mickey Mouse en Pluto zijn niet van tende, zinkende Venetië was

195 brons. Ze bestaan uitsluitend op Treasures from the Wreck of the celluloid en goedkoop papier. Unbelievable de zwanenzang van het (10) Ik liep de zalen van Treasures 220 Avondland 3) . Een extreme, groteske, from the Wreck of the Unbelievable fantasievolle evocatie van ons werke- binnen alsof ik een jongensboek lijke en gedroomde verleden, dat was

200 opensloeg en ik werd daadwerkelijk het laatste, onherhaalbare grote meegesleept door het avontuur. Maar gebaar.

naar: Ilja Leonard Pfeijffer uit: NRC Handelsblad, 20 december 2017

Ilja Leonard Pfeijffer (1968) is een bekende schrijver. Hij heeft dichtbundels en romans gepubliceerd en won meerdere literaire prijzen.

noot 1 De vertaling van de naam van deze tentoonstelling is: “Schatten uit het wrak van de Ongelooflijke”. noot 2 Memento mori: gedenk te sterven noot 3 het Avondland: de Europese beschaving

Damien Hirsts schitterende scheepswrak (1) Damien Hirst toont in Venetië een omhoog wordt getakeld

• ze van de mooiste tentoonstellingen die hebben daar dus ooit, even echt je je kunt voorstellen. Een beelden- 45 gelegen. pandemonium is het, vol fantasie en (3) Dat betekent dus dat Hirst bereid

5 kleur en technische virtuositeit en is geweest om louter voor een ambitie

• en die schoonheid blijkt conceptueel meta-idee tientallen een ongelofelijke hoeveelheid agres- bronzen beelden op de zeebodem af sie op te roepen. Zo vond de Engelse 50 te zinken en ze vervolgens (meteen?) krant The Telegraph de tentoonstel- weer omhoog te takelen. Ook in de

10 ling een spectacular failure1) waar- teksten bij de afzonderlijke werken mee Hirsts carrière ongetwijfeld trekt Hirst een enorm blik met schipbreuk zou lijden. (“Ugh.”) The mythische en historische figuren Times vond dat de hele expositie 55 open die op allerlei manieren met de maar in zee moest worden gedon- beelden te maken hebben. Opnieuw

15 derd. En ook op Facebook regende is het vast voor een groot deel ver- het boosheid. De term ‘populisme’ zonnen, maar de uitwerking is voor viel, niet één keer, maar vaak, en dat hedendaagse kunst zo verregaand, is binnen het huidige politieke klimaat 60 ongekend en idioot dat je onwille- het ergste verwijt dat een kunstenaar keurig respect krijgt voor Hirsts

20 kan treffen. perfectionisme

• en dat is precies de (2) De tentoonstelling Treasures from bedoeling. the Wreck of the Unbelievable toont (4) Met Treasures probeert Hirst een in twee Venetiaanse musea 189 65 fantastische schijnwereld maximale nieuwe beelden en tekeningen die geloofwaardigheid te geven
• je zou

25 Damien Hirst en zijn studio de afge- aan Ovidius’ Metamorfosen2) kunnen lopen tien jaar hebben gemaakt. Die denken, maar evengoed aan Disney- werken worden verbonden door een land of aan de Efteling. Een wereld verhaal. Meteen bij de ingang van de 70 vol verwondering en vermaak, expositie staat te lezen dat in 2008, gemaakt om ons af te leiden van de

30 in de Indische Oceaan voor de kust harde werkelijkheid, onder te dompe- van de oude handelsstad Azania, het len in fantasie en kleur en bekende wrak werd gevonden van een schip, emoties, een bijna kleverige vorm de Apistos, dat ergens in de eerste 75 van schoonheid. Wat we normaal eeuw was vergaan. Het Apistos- kitsch noemen.

35 verhaal is natuurlijk kolder. Maar toch (5) Maar is dat het ook? Laat ik maar heeft Hirst zich veel moeite getroost eerlijk toegeven: ik twijfel. Dat komt om het geloofwaardig te maken. Het allereerst door de pavlovreactie3) die opmerkelijkste, in dit opzicht, zijn de 80 Hirst bij veel kunstliefhebbers op- vele films en foto’s (in lichtbakken) roept (en waar hij overigens zelf van

40 die laten zien hoe een groot aantal harte aan meewerkt): Hirst is de pro- van de werken in de tentoonstelling leet van de hedendaagse kunst, die daadwerkelijk vanaf de zeebodem een schedel beplakt met diamanten

85 (verkoopwaarde 50 miljoen pond) en kijk, Goofy, in brons, helemaal be- in 2008 in één keer 244 werken dekt met ‘koraal’. En hoe zien we direct uit zijn atelier liet veilen om zo eigenlijk dat die perfect verweerde

111 miljoen pond op te strijken. 135 potten en ringen en zwaarden in die (6) Maar wie Hirst louter als een vitrine niet ‘echt’ zijn? Welke tijd,

90 patser wegzet, vergeet dat hij door welke cultuur, oosters of westers, die enorme bedragen ook een kwes- jong of oud, is hier eigenlijk domi- tie aansnijdt die in de kunst steeds nant? Waar baseren we onze voor- belangrijker wordt: op welke manier 140 keur eigenlijk op? Op smaak? Op vertegenwoordigt kunst een waarde? geschiedenis? Of op geld?

95 Wie bepaalt dat? Het zou zomaar (9) Daar raakt Hirst een gevoelige kunnen dat Hirst daar in Treasures snaar. Sinds enkele jaren is de (let op die titel) een interessant ant- hedendaagse westerse kunstwereld woord op formuleert, alleen moeten 145 in de ban geraakt van het besef dat we daarvoor iets doen wat in de ‘we’ wel heel lang op onszelf gericht

100 hedendaagse kunstwereld vrij zijn geweest. Of beter: dat we kunst ongebruikelijk is: hem inhoudelijk te lang, te stug hebben beoordeeld serieus nemen. Ja, dat is even vanuit de eigen westerse traditie. Dat slikken. 150 moet veranderen, vinden veel men- (7) Toch zijn daar wel redenen voor. sen, er moet meer oog komen voor

105 Door het verhaal van het scheeps- kunst uit andere culturen. Alleen: wrak geeft Hirst zichzelf de mogelijk- daarbij dringt maar heel langzaam heid op de tentoonstelling verschil- het besef door dat onze conceptuele lende soorten esthetiek voorbij te 155 traditie 6) een tweekoppig monster is. laten komen. Bijna perfect nage- (10) Allereerst beseffen ‘we’ nauwe-

110 maakte klassieke beelden zitten er- lijks dat de conceptuele traditie in de tussen, maar ook soortgelijke beel- wereld zoveel invloed heeft verwor- den overwoekerd door ‘koraal’ en ven omdat ze werd gesteund door klassiek uitziende beelden die opval- 160 een macht die ook economisch en lend veel lijken op Kate Moss4) of politiek mondiaal de dienst uitmaak-

115 Hirst zelf

• waarmee Hirst je nadruk- te. En tegelijk heeft die conceptuele kelijk de vraag voorlegt waarom de traditie onze smaak zo vernauwd dat ene stijl eigenlijk mooier of beter zou ‘we’ nauwelijks meer beseffen dat ze zijn dan de andere. 165 er in niet-westerse landen vaak een (8) Of neem een gekoesterd begrip heel andere smaak op nahouden –

120 als authenticiteit. Waarom accep- sterker nog: dat in de hele wereld, teren we al eeuwen dat kunstenaars behalve het vooruitstrevende uit de renaissance de stijlmiddelen Westen, begrippen als ambacht, van de Grieken en Romeinen onge- 170 schoonheid en traditie in de kunst geneerd kopieerden, maar mag je nog heel belangrijk zijn. Die landen

125 datzelfde mechanisme als heden- worden nu rijker, en machtiger. Hun daagse kunstenaar niet gebruiken? esthetiek wordt invloedrijker. Hirst voert zulke vragen wellustig, tot (11) Hoe confronterend het ook lijkt: in het absurde, door: kijk, daar staat 175 deze Treasures, met hun complexe Quetzalcoatl, de Azteekse slangen- kluts van schoonheden, sluit perfect

130 god, helemaal in goud, of is het een aan op die mondiale smaakverande- Transformer5)? (Let op die naam.) En ring. Hirst geeft de aandacht voor

traditie, voor schoonheid, voor India, Rusland. Zo bekeken is Hirsts

180 ambacht een nieuwe lading

• en is Treasures zomaar een artistiek het dan niet ironisch dat juist de 205 statement van jewelste: een groot, westerse, progressieve verleidelijk, gecompliceerd statement kunstliefhebber die vindt dat we open over een veranderend schoonheids- moeten staan voor andere culturen ideaal in een veranderende wereld.

185 deze tentoonstelling verschrikkelijk (13) Natuurlijk, het valt niet mee om zal vinden? Sterker nog: hoe langer 210 Damien Hirst ineens te beschouwen je hier rondloopt, hoe dwingender het als een serieuze cultuurcriticus. Het besef wordt dat iedereen Hirsts werk aura van poenerigheid en patserig- mooi vindt, op een kleine elitaire heid is hardnekkig. Maar zijn

190 westerse groep progressieve Treasures zouden heel goed een kunstliefhebbers na. 215 harde les kunnen zijn over de wester- (12) Hirst laat zien dat het concep- se culturele dominantie: wie echt wil tuele westerse schoonheidsideaal openstaan voor andere culturen, zal nog maar heel kort meegaat en een steeds vaker iets moeten slikken wat

195 beperkte reikwijdte heeft. Ik ben er- hij niet lekker vindt. Wen er maar van overtuigd dat hij zijn gelijk niet 220 aan. Dat veel westerse kunstliefheb- alleen gaat beweren, hij gaat het ook bers Hirsts beelden kitsch vinden, bewijzen: je kunt er vergif op inne- daar is niks mis mee, maar het kan men dat een groot deel van deze geen kwaad als we óók beseffen dat

200 werken de komende jaren gaat op- dit oordeel mondiaal vermoedelijk duiken in al die nieuwe musea die 225 niet breed gedragen zal worden. En worden gebouwd in Qatar, Dubai, misschien wel nooit breed is gedeeld.

naar: Hans den Hartog Jager uit: NRC Handelsblad, 12 april 2017

Hans den Hartog Jager (1968) studeerde Nederlands en kunstgeschiedenis en werkt vanaf 1991 als journalist.

noot 1 spectacular failure: een spectaculaire mislukking noot 2 Metamorfosen is een boek van Ovidius over de schepping van de wereld. Niets blijft en niets vergaat, zo is de grondgedachte van Metamorfosen. noot 3 pavlovreactie: een reactie die, eenmaal aangeleerd, automatisch optreedt noot 4 Kate Moss is een bekend fotomodel. noot 5 Transformer: een robot uit een televisie- en filmserie die kan transformeren in een voertuig of een dier noot 6 conceptuele traditie: vanaf de jaren zeventig van de twintigste eeuw stond in veel westerse kunst de opvatting centraal dat het idee achter een kunstwerk minstens even belangrijk is als het kunstwerk zelf