Eindexamen Nederlands vwo 2022, tijdvak 3: vragen en antwoorden

Juist door ver te reizen help je de wereld (1) Er stond onlangs een opvallende voor andere mensen en culturen reclame in de Volkskrant. Een reis- vergroten. In Enlightenment Now1) bureau voor verre reizen begon zijn 45 (2018) wijst de psycholoog Steven advertentie met: ‘Natuurlijk, gewoon Pinker drie oorzaken aan voor wat hij

5 thuisblijven is het beste voor de pla- de ‘lange vrede’ is gaan noemen, de neet.’ Dat zelfs reclame-uitingen met ongeëvenaarde daling van het aantal een verontschuldiging beginnen, oorlogen, moorden en geweldsinci- geeft wel aan hoezeer de schaamte 50 denten in de afgelopen zeventig jaar: om te vliegen zich in korte tijd in ons geletterdheid, globalisering en reizen.

10 hoofd heeft genesteld. In 2018 was (5) Voor deze drie oorzaken is een de term ‘vliegschaamte’ zelfs geno- vracht aan psychologisch bewijs be- mineerd voor ‘woord van het jaar’ en schikbaar: de toegang tot boeken, in Zweden, waar dat woord voor het 55 kranten en internet creëert bewust- eerst opdook, daalt het aantal vluch- zijn over mensen in andere landen en

15 ten al daadwerkelijk. hun problemen, met empathie tot (2) Het is ontegenzeggelijk waar dat gevolg. Hetzelfde effect heeft globali- vliegen vervuilt: het is op dit moment sering, dat van de wereld een klein verantwoordelijk voor ongeveer 3 60 dorp heeft gemaakt, en ons zo procent van de jaarlijkse uitstoot van bewustzijn bijbracht van het lijden

20 broeikasgassen, maar projecties van van de gehele wereld. klimaatpanel IPCC gaan uit van tus- (6) De derde en laatste oorzaak, het sen de 5 en 15 procent bij ongewij- daadwerkelijk in aanraking komen zigd beleid. 65 met andere culturen tijdens reizen, (3) De stijging komt voor een belang- werkt omdat het ons in andermans

25 rijk deel op het conto van inwoners schoenen laat staan. Toen ik afgelo- van ontwikkelingslanden, voor wie pen zomer in Burkina Faso de des- vliegen eindelijk betaalbaar wordt. In tructieve effecten van malaria en een

2017 hing een schamele 3 procent 70 gebrekkige voedselvoorziening van van de wereldbevolking in de lucht, dichtbij zag, begreep ik de keuze van

30 de overige 97 procent kan niet economische vluchtelingen om hun wachten om te volgen. Vooral het toekomst in Europa te zoeken op- aantal vakantievluchten neemt toe: eens een stuk beter. De empathie die nog maar een kwart van de vlieg- 75 op deze manier wordt gewekt, is zeer bewegingen is voor zaken. En dus effectief. Het begrip dat je krijgt door

35 roepen politici, wetenschappers en de omgang met iemand uit een ande- activisten ertoe op minder te vliegen re cultuur, breidt zich uit naar de hele en vaker te kiezen voor een vakantie groep waartoe die persoon behoort. dicht bij huis. 80 (7) Pinker staat met zijn schrijven op (4) Het is maar zeer de vraag of dat de schouders van de filosoof Peter

40 een goed idee is. Verre reizen maken Singer, die in 1981 de ‘uitdijende de wereld namelijk een betere plek, cirkel’ van empathie beschrijft in zijn met name omdat ze de empathie gelijknamige boek. Vroeger konden

85 alleen leden van de eigen familie en minder racistisch, minder misogyn en stam op empathische gevoelens minder homofoob. rekenen. Naarmate de wereld groter (11) Het feit dat alle klassen sinds werd, kwamen daar het dorp, het 135 een decennium of twee goedkoop ver land en uiteindelijk de wereld bij. Het kunnen reizen, moet daarom worden

90 feit dat wij ons druk maken om boot- gevierd. Voor korte afstanden binnen vluchtelingen op de Middellandse Europa zijn treinen wellicht afdoende, Zee is een gevolg van de uitdijende maar juist op intercontinentale vakan- cirkel. 140 ties is de grootste empathiewinst te (8) De psycholoog Adam Galinsky behalen. Een Thai staat cultureel nu

95 ontdekte dat reizen ook het onder- eenmaal verder van ons af dan een linge vertrouwen versterkt. Zodra Italiaan. Het tegenargument dat lager mensen erachter komen dat ze in opgeleiden toch vooral op all-inclu- andere culturen dezelfde waarden 145 sive-vakanties aan de Turkse kust nastreven, zoals een fijn gezinsleven gaan, gaat deels op. Maar toch: ook

100 en liefde voor elkaar, stijgt hun ver- dan is er regelmatig contact met de trouwen in de mensheid in zijn ge- lokale bevolking, al dan niet via heel, stelt Galinsky. Bovendien: al op georganiseerde uitjes. jonge leeftijd ervaar je de voordelen 150 (12) Er zit bovendien een naar, elitair van reizen. Kinderen die reizen, leren luchtje aan het fenomeen vlieg-

105 andere socio-economische omstan- schaamte. Dat de term juist nu aan- digheden kennen en ondervinden dat slaat bij de stedelijke bovenklasse, hun kijk op de wereld niet de enige net nu ook ‘het volk’ massaal het is. 155 vliegtuig pakt, is geen toeval. Hoe (9) Dit alles maakt reizen een be- oprecht de zorgen voor het milieu

110 proefd medicijn tegen nationalisme ook zijn, we zien deze reflex wel va- en etnocentrisme, want in weerwil ker: als iets wat voorheen voor een van het dagelijkse nieuws wordt de kleine elite was plots beschikbaar wereld wel degelijk een betere, tole- 160 wordt voor iedereen, gaat de boven- rantere plek. Uit de World Values klasse zich ertegen afzetten. Op zo’n

115 Survey, een onderzoeksproject waar- moment wordt het een statussymbool bij sinds 1981 de normen en waarden om het te laten, omdat dat de uitzon- van burgers uit de hele wereld wor- dering is boven de norm. En dus den onderzocht, blijkt dat in vrijwel 165 kijken de hogeropgeleiden neer op alle landen progressieve waarden budgetmaatschappijen en goedkope

120 aan de winnende hand zijn. reizen, waarvan mensen met een (10) In Amerika bijvoorbeeld daalde minder dikke portemonnee zo het aantal mensen dat niet naast profiteren. iemand van een ander ras wil wonen 170 (13) Behalve bij vliegen is dat ook van 50 procent in 1960 naar 6 pro- zichtbaar bij het bezitten en aan-

125 cent nu. Interraciale stellen droegen schaffen van spullen in het algemeen in 1985 nog maar de goedkeuring

• en plastic spullen in het bijzonder. weg van 55 procent van de bevol- De marxistische vooruitgangsdenker king, in 2012 was dat 90 procent. In 175 Leigh Phillips beschrijft in zijn boek Azië, het Midden-Oosten en Zuid- Austerity Ecology and the Collapse-

130 Amerika is hetzelfde zichtbaar: de Porn Addicts2) (2015) dat kritiek op wereld wordt langzaam maar zeker consumeren zich nooit richt op het

drinken van wijn of eten in luxe niet liggen op consumptie, maar op

180 restaurants, maar altijd op net die verwerking. dingen die het leven van armere (17) Terug naar de vliegschaamte. mensen makkelijker maken. Plastic ‘Goede’ vervoersmiddelen behoeven heeft bijvoorbeeld het assortiment 230 meer tijd, geld en kennis. Een trein- betaalbaar speelgoed aanzienlijk reis naar Italië betekent de weg

185 vergroot, in tijden van Sinterklaas kunnen vinden op buitenlandse sites, biedt het ook voor minderbedeelden meerdere keren overstappen op de mogelijkheid flink uit te pakken en onbekende plekken en dat alles hun kinderen te verwennen. 235 tegen een soms drie keer zo hoge (14) Waarom, schrijft Phillips, is prijs.

190 duurder houten speelgoed het toon- (18) Het derde argument tegen vlieg- beeld van duurzaamheid en verfijnd- schaamte is dat het hele idee van heid, terwijl het net zo goed consu- iets minder vliegen het klimaat- mentisme is? Een belangrijke reden 240 probleem niet gaat oplossen. Willen hiervoor is snobisme, want het duur- we klimaatverandering binnen de

195 zaamheidsargument gaat maar deels perken houden, dan is er maar één op en dient vooral als schaamlapje oplossing: zo snel mogelijk naar een om het dedain tegenover andere nul-emissie voor de volledige econo- klassen te verbloemen. Het probleem 245 mie. Wat vliegen betreft, betekent dat van plastic is namelijk niet per se óf alle vliegtuigen aan de grond hou-

200 consumptie. Meer dan 90 procent den

• onhaalbaar en onwenselijk
• óf van het plastic in de befaamde soep3) vol inzetten op ‘ontkoling’ van de is afkomstig van tien rivieren, waar- luchtvaartsector. Een beetje minder van er niet één door Europa of de 250 vliegen zal nooit genoeg zijn; het Verenigde Staten stroomt. Negen moet volledig klimaatneutraal

205 liggen in Azië, één (de Nijl) in Afrika. worden. (15) Plastic is een probleem van op- (19) Dat is zeker mogelijk. Op lange komende economieën, van landen termijn ligt elektrisch vliegen voor de als China, Indonesië en Egypte, waar 255 hand, want nu al zijn er elektrische de afvalverwerking nog te wensen toestellen beschikbaar met een be-

210 overlaat. Wanneer plasticinzameling, perkt aantal zitplekken (de rest van -recyling en -verbranding op orde de ruimte wordt in beslag genomen zijn, zoals in Nederland, komt er door de enorme accu). Maar omdat weinig in het milieu terecht. Het is 260 de goedkeuring van vliegtuigen voor dan zelfs vaak duurzamer in gebruik de burgerluchtvaart vanwege de

215 dan alternatieve materialen als hout, hoge veiligheidseisen notoir lang omdat producten daarvan minder duurt

• en daarvoor de tijd ont- lang meegaan en meer land nodig is breekt
• ligt voorlopig het gebruik van om het te produceren. 265 biokerosine meer voor de hand. Het (16) Met goede afvalverwerking gebruik van biomassa als brandstof

220 brengen katoenen boodschappen- is omstreden vanwege het hoge land- tassen meer schade toe aan het gebruik en de impact op de bossen. milieu dan plastic tasjes, zo bleek Ook gaat het gepaard met grote hoe- vorig jaar uit onderzoek van het 270 veelheden fijnstof. Maar voor secto- Deense RIVM4). Als duurzaamheid ren die moeilijk te elektrificeren zijn

225 echt belangrijk is, dan moet de focus vanwege de lange afstanden, zoals

de lucht- en scheepvaart, is bio- kunnen doorvoeren. Bovendien zet je brandstof het beste dat nu beschik- 290 zo mensen tegen elkaar op: vlieg-

275 baar is. Het gebruik van biobrandstof schaamte richt zich op individuele is in ieder geval aanzienlijk duur- schuld als oorzaak van de klimaat- zamer dan de kerosine uit fossiele crisis, terwijl niet iedereen in staat is bronnen die nu wordt gebruikt. duurzame keuzen te maken. Als (20) Ondertussen zal er flink moeten 295 mensen moralistisch worden toe-

280 worden geïnvesteerd in innovatie om gesproken, keren ze zich af van de nog duurzamere manieren van vlie- oplossing. gen te vinden, dat is een taak voor (21) ‘Vliegschaamte’ won de de overheid en luchtvaartindustrie. verkiezing van woord van het jaar De focus op individuele acties als 300 uiteindelijk niet. Het is zaak dat de

285 oplossing voor milieuproblemen, zo- term uiteindelijk helemaal verdwijnt als minder vliegen, werkt averechts. en dat iedereen weer trots mag zijn Het haalt de aandacht weg bij wie die op verre reizen: duurzaam en goed grootschalige verduurzaming echt voor een vreedzame wereld.

naar: Hidde Boersma uit: de Volkskrant, 2 november 2019

Hidde Boersma is wetenschapsjournalist en documentairemaker.

noot 1 Enlightenment now: Verlichting nu noot 2 Austerity Ecology and the Collapse-Porn Addicts: De soberheidsecologie en de verslaafden aan de ineenstortingsporno noot 3 De plasticsoep is de verzameling van grote hoeveelheden plastic afval in de oceanen en zeeën. noot 4 Het RIVM (Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu) is een Nederlands kennis- en onderzoeksinstituut.

Wij zijn niet ons brein, maar wel onze boekenkast1) (1) Het is natuurlijk Kinderboeken- een collega. Zij had haar zoon ge- week, maar voor oudere ouders kan vraagd op te ruimen en voor ze het dit ook zomaar de tijd zijn dat hun wist, lag er op de gang een stapeltje studerende kind het huis verlaat en 15 boeken te wachten op … ja, waarop

5 dus ook diens spullen dient op te eigenlijk? Op een moeder die ze nog ruimen. Wat gaat er mee, wat blijft, wel zou redden? en wat mag definitief weg? Naar de (2) Zelf ben ik zeker zo’n moeder, op kringloopwinkel bijvoorbeeld? Nou, het pathologische af, want ik bewaar de boeken dus, die mogen allemaal 20 niet alleen de kinderboeken van mijn

10 weg, vindt de nieuwe generatie twin- zoons (De grijze jager), maar ook die tigers. Althans, dat begreep ik van van mezelf (Kruistocht in spijker-

broek) en zelfs die van mijn moeder verrast met een nummer waar je níet (De bikkel, Ursula, Schoolidyllen). voor hebt gekozen, als een overijveri-

25 Mijn collega is waarschijnlijk een ge ober die een intiem gesprek minder ernstig geval, want zij consta- onderbreekt om te vragen of ‘alles teerde droogjes dat het digitale tijd- 60 naar wens is’. Donder op! perk met haar zoons duidelijk was (5) Zo’n bemoeial is erg, maar erger ingetreden. Niet dat haar zoons geen vind ik het idee dat Spotify als ver-

30 boeken lezen of bestellen. Maar vanger kan dienen van de muziek boeken bewaren, waarom zou je dat waarmee ik een strikt persoonlijke nou doen? Waarschijnlijk lees je ze 65 relatie heb opgebouwd. In die la met nooit terug. En áls je dat wilt, dan cd’s zag ik mijn halve leven voorbij- heb je ze online toch zo gevonden? komen: oude liefdes, oude vakanties,

35 (3) Dat idee leeft trouwens niet alleen oude feesten. Die muziek liet me zien bij twintigers. Je ziet tegenwoordig wie ik ben geweest en dus ook ben. amper nog huizen met een goed 70 Dat lijkt me in tijden van globalisering gevulde boekenkast. Als ik de nieuwe nou net dat beetje identiteitsherstel opruimwoede probeer te begrijpen, dat we kunnen gebruiken. Want rond-

40 wat ik moeilijk vind, kan ik beter een zwerven op een oeverloze oceaan is omweg nemen naar een informatie- prachtig, maar alleen als je terug drager die me iets minder na aan het 75 kunt naar een stuk land dat herinnert hart ligt, namelijk de cd. Die lades aan jouw geschiedenis, jouw huis, met cd’s moesten we toch écht eens jouw dierbare spullen.

45 opruimen, denk ik nu al zeker vijf (6) Zo werkt dat ook met de boeken- jaar. Als je muziek wilt horen, dan kast. Die laat zien wat ík heb gelezen doe je dat toch gewoon via Spotify2)? 80 en overdacht, wat me aan het lachen (4) Maar toen ik deze week die la met heeft gemaakt en heeft ontroerd. cd’s weer eens opentrok, begreep ik “Erg hè? Dat Jet van Marle3) dan

50 ineens waarom het enthousiasme doodgaat! Net op haar zeventiende over een digitale bibliotheek waarin verjaardag!” Zonder die ruggetjes je ‘alles terug kunt vinden’ me zo 85 vergeet je zoiets. Wij zijn niet ons begint te irriteren. Dat is niet alléén brein, wij zijn onze muziekverzame- omdat Spotify je na vijf zelfgekozen ling

• en onze boekenkast.

55 tracks altijd weer onaangenaam

naar: Leonie Breebaart uit: Trouw, 5 oktober 2019

noot 1 De titel is een toespeling op het boek Wij zijn ons brein van hersenonderzoeker Dick Swaab, waarin staat dat onze identiteit wordt bepaald door ons brein. noot 2 Spotify is een populaire muziekdienst op internet. noot 3 Jet van Marle is de hoofdpersoon van het boek School-idyllen van Top Naeff (1878-1953).

Breindrijverij (1) Is economie een harde weten- gang, maar de toepassingen daar- schap of deel van de humaniora1)? buiten zijn veelal reductionisme van In dat voortdurende debat lijkt een 45 een soort dat we vaker gezien heb- nieuwe ronde aangebroken. In de ben in de menswetenschappen

• op

5 macro-economische modellen zijn z’n minst drie keer in de afgelopen mensen rationele, individualistische eeuw. Marxisten, freudianen en neo- egotrippers

• noodzakelijke veron- darwinisten brachten de mens res- derstellingen voor de wiskundige op- 50 pectievelijk terug tot zijn arbeid en timalisatietechnieken die de modellen kapitaal, tot seks en vadermoord en

10 hun wetenschappelijke status geven. tot zijn zelfzuchtige genen. De popu- Een mooi staaltje van physics envy2). lariteit van deze modellen bleef niet (2) Het alternatief voor de homo eco- zonder gevolgen voor ons zelfbeeld. nomicus3) is een gedragsmodel dat 55 We gingen ons gedrag in de jaren de mens- en geesteswetenschappen zestig bespreken in termen van klas-

15 wel serieus neemt. Volgens dat mo- senbewustzijn

• en als dat niet evi- del worden beslissingen genomen op dent was, dan maar vals klassen- basis van groepsnormen, autoriteit bewustzijn: zo kunnen reductionis- en sociaal bepaalde beeldvorming. 60 tische modellen alles verklaren. Op Wie een woekerpolis 4) kocht, deed dezelfde manier kun je nog steeds

20 dat omdat de experts zeiden dat het termen als trauma, verdringing en goed was en omdat iedereen het neuroses bij de kapper horen, en deed. Dat (bijna) niemand dat nu geloven velen dat wat ze doen eigen- meer doet, komt door een maat- 65 lijk door de verspreidingsdrift van hun schappelijk debat dat onze groeps- genen gedicteerd wordt. De nieuwste

25 normen bijstelde. Individueel reken- loot aan de reductionistische boom werk of ratio heeft daar bar weinig lijkt nu de breindrijverij. mee van doen. (5) De breindrijvers bedoelen met (3) Onder invloed van de financiële 70 mijn brein ‘ik’. Maar dat mag je niet crisis lijkt de homo economicus ein- meer zeggen als je wetenschappelijk

30 delijk op zijn retour. Maar het alterna- wilt praten. Het zelf, leren ons de tief dat opdoemt in de vakliteratuur is breindrijvers, is immers een construc- een ander dan gehoopt. Het is de tie van ons brein, een illusie. Dat is mens als grijze kwab. In de American 75 echter geen conclusie uit de weten- Economic Review kun je nu brein- schap, maar een drogreden waar ook

35 scans tegenkomen. Wij zijn ons de marxisten, freudianen en de brein, niet als prikkelende boektitel, neodarwinisten dol op zijn. Allemaal maar als wetenschappelijk werk- grijpen ze een inzicht in ons gedrag model. Economen proberen zo 80 aan om te beweren dat daarmee ook opnieuw aan te haken bij de harde alles is gezegd

• niet alleen over ons

40 wetenschap. gedrag, maar over onszelf. Ons zelf (4) De neurowetenschappen maken bestaat dan niet meer. Het moet ver- inderdaad adembenemende vooruit- vangen worden door klasse, seks,

85 gen of breinkwab. te wetenschap. Het ontkennen van (6) Dit is alleen hierom al slechte de realiteit is dat altijd. Het maakt wetenschap, omdat er heel veel economie bovendien irrelevant voor waarnemingen, data dus, simpelweg 120 de meeste economische vraag- genegeerd worden, zoals roman- stukken. Het is onwaarschijnlijk dat

90 schrijfster en essayiste Marilynne breinkennis een wezenlijke bijdrage Robinson opmerkte. Een enorme (dus geen freudiaanse cirkelredene- hoeveelheid alledaagse ervaring en ringen) gaat leveren aan ons begrip literatuur suggereert dat mensen een 125 van de opkomst van protectionisme, innerlijk en een zelf hebben waarnaar de groei van private schulden, of de

95 ze handelen. Het lijkt dus logisch dat gevolgen van nieuwe bedrijven als de sociale, historische aard van het Uber en Airbnb. menselijk zelf aan de basis van de (8) Waarom komt de nieuwste hype wetenschappelijke verklaring van 130 in de economie toch weer uit de gedrag ligt, ook van economisch natuurwetenschappen en niet uit de

100 gedrag. Wel grappig dat Robinson, geesteswetenschappen? De econo- gigant van de humaniora, dit aan de mische wetenschap gaat nu van adepten van harde wetenschap physics envy naar neuro envy5). De moest uitleggen. Grappig, en ook 135 invloedrijke Britse econoom Keynes veelzeggend: de menswetenschap- karakteriseerde de goede econoom

105 pen ontsporen in reductionisme als iemand die de wiskundige, histo- zonder de inzichten uit de geestes- ricus, politicus en filosoof in één wetenschappen. persoon verenigt (twee van de vier (7) Ontdekken dat gevoelens van 140 zijn geesteswetenschappers). Hij angst en geluk samenhangen met ging daarbij in tegen een voorstelling

110 activiteit in bepaalde delen van het van de economie als de dismal brein is indrukwekkende wetenschap. science6), die ons steevast als over- Ontkennen dat mensen wezens zijn gedetermineerde vrekken voorstelt. die op dat geluk en die frustratie 145 Laten we hopen dat de ene versim- reflecteren, en dat die zelfreflectie op peling nu niet door de andere

115 een zelf duidt, en dat die interpretatie vervangen wordt. ons gedrag beïnvloedt

• dat is slech-

naar: Dirk Bezemer uit: www.groene.nl, 30 augustus 2017

noot 1 De humaniora, of menswetenschappen, zijn de wetenschappen die menselijk gedrag bestuderen, zoals sociologie, psychologie, rechten en criminologie. De menswetenschappen nemen een middenpositie in tussen de geesteswetenschappen (de alfa- en cultuurwetenschappen, zoals taal- en cultuurstudies, filosofie en geschiedenis) en de bètawetenschappen (zoals de natuurwetenschappen, medische wetenschappen en wiskunde). noot 2 physics envy: jaloezie vanuit andere wetenschappen op de exacte methoden en werkwijzen van de bètawetenschappen

noot 3 ‘homo economicus’: een mensbeeld waarin de mens vooral gericht is op de bevrediging van zijn behoeften op efficiënte, rationele of logische wijze noot 4 Een woekerpolis is een beleggingsverzekering met verborgen hoge kosten voor de consument. noot 5 neuro envy: jaloezie vanuit andere wetenschappen op de methoden en werkwijzen van de neurowetenschappen noot 6 De term dismal science verwijst naar een typering van economie als een sombere, akelige wetenschap door de Schotse filosoof, schrijver en geschiedkundige Thomas Carlyle (1795-1881).

Denkfout (1) Hoor en wederhoor is een klas- sen te zijn aangewakkerd: daar siek streven in de journalistiek: draagt ook artificiële intelligentie aan belicht twee kanten van een verhaal, bij. Guillaume Chaslot, een program- geef beide partijen een stem. Dat is 35 meur die meeschreef met het algorit-

5 een vorm van journalistieke me waarmee YouTube video’s aan- fairness1), die op het eerste gezicht beveelt, voerde onlangs een experi- garant staat voor evenwichtige ment uit: hij onderzocht welke video’s berichtgeving. Maar die betrachte kijkers te zien krijgen wanneer ze, na evenwichtigheid kan omslaan in haar 40 hun eerste zoekopdracht, de aanbe-

10 tegendeel. Door beide partijen een velingen van YouTube blijven volgen. gelijke stem te geven, kan een (4) Het YouTube-algoritme heeft een controverse evenwichtiger over- sterke hang naar video’s die alterna- komen dan ze is. tieve feiten en complottheorieën pro- (2) Neem de klimaatdiscussie. Dat 45 pageren. Nadat je een zoekopdracht

15 onze planeet versneld opwarmt door over de opwarming van de aarde de productie van broeikasgassen, hebt ingevoerd, gaat het merendeel staat onder experts niet ter discussie. van de video’s die YouTube aanbe- Als in een paneldiscussie over kli- veelt over de vraag of klimaatveran- maatwetenschap zowel een klimaat- 50 dering een hoax is.

20 realist als een klimaatontkenner mag (5) YouTubes aanbevelingsalgoritme aanschuiven, dan suggereert dat ten is erop gericht om per video de onrechte dat beide perspectieven op kijkersduur te maximaliseren, en over gelijke voet staan. Er ontstaat een het algemeen blijven kijkers langer schijnbalans. 55 hangen bij samenzweringsvideo’s –

25 (3) Soms is zo’n schijnbalans het hoe buitenissiger, hoe beter. Zo doen ongelukkige resultaat van een nobel video’s over de vraag of de aarde streven. Vaak komt de buitenpropor- plat is, of de paus is bezeten door de tionele aandacht voor minderheids- duivel en of Michelle Obama eigenlijk posities niet voort uit goede bedoelin- 60 een man is, het op YouTube buiten-

30 gen, maar uit sensatiezucht. Die sen- gewoon goed. satiezucht hoeft niet eens door men-

(6) Volgens Chaslot creëert 70 Allicht is dat nooit YouTubes YouTubes aanbevelingsalgoritme bedoeling geweest. Niettemin maakt een ‘sneeuwbaleffect’: het algoritme deze dynamiek het bedrijf wel

65 stimuleert de kijkcijfers van video’s medeverantwoordelijk voor de met alternatieve feiten en die goede grootschalige verspreiding van kijkcijfers geven een impuls aan 75 onwaarheden. Een algoritme gebruikers om meer video’s met schrijven is nog altijd mensenwerk. alternatieve feiten te uploaden.

naar: Jeroen Hopster uit: Filosofie Magazine, 5 mei 2017

noot 1 fairness: rechtvaardigheid

De teksten die voor dit examen gebruikt zijn, zijn bewerkt om ze geschikt te maken voor het examen. Dit is gebeurd met respect voor de opvattingen van de auteur(s). Wie kennis wil nemen van de oorspronkelijke tekst(en), raadplege de vermelde bronnen. Het College voor Toetsen en Examens is verantwoordelijk voor vorm en inhoud van dit examen.

►►► ν