Eindexamen Nederlands vwo 2021, tijdvak 1: vragen en antwoorden

We leren (n)iets van de geschiedenis (1) In brede kring leeft het idee dat door de gebeurtenissen in hun eigen kennis van de geschiedenis een tijd als niet-historici. Zagen zij het nuttige zaak is. We zouden kunnen einde van de Koude Oorlog1) leren van historische ervaringen. Als 40 aankomen, en wat daarvan de

5 we een analyse hebben gemaakt van betekenis en consequenties zouden de oorzaken van historische misluk- zijn? Helemaal niet. Met de krediet- kingen en rampen, kunnen we daar- crisis ging het al niet anders. Historici uit conclusies trekken over het te onderscheidden zich in niets van hun voeren beleid in heden en toekomst. 45 verwarde tijdgenoten.

10 Kortom, wie het verleden kent, hoeft (5) Een helder inzicht in de eigen tijd het niet te herhalen. heeft te maken met gezond verstand (2) Historici moeten dan wel opmer- en een goed gevoel voor maatschap- kelijk verstandige lieden zijn en zo- pelijke verhoudingen. In het alge- doende veelgevraagde beleids- 50 meen geldt dat we stekeblind de

15 deskundigen. Wie even nadenkt over toekomst in struikelen. De meeste deze gedachten, zal zich realiseren academische historici die ik heb dat die grotendeels onjuist moeten gekend, zullen overigens direct zijn. Anders zouden we ondertussen toegeven dat historische kennis geen toch wereldwijd in vrijwel perfecte 55 enkele garantie is voor een betere

20 samenlevingen moeten leven? kijk op heden en toekomst. (3) Je hebt niet veel aan historische (6) Het menselijk leervermogen is kennis. In Nederland hebben we de beperkt als het gaat om historische afgelopen jaren te maken gehad met kennis en de emoties van de waan de uitzonderlijke situatie dat twee 60 van de dag zijn dominant. Als er al

25 opeenvolgende minister-presidenten een periode is uit ons nationale geschiedenis hadden gestudeerd. Zij verleden die velen beschouwen als hebben echter nimmer de indruk een leerzaam en bruikbaar verleden, gewekt dat hun beleid aan kwaliteit dan is het wel de Duitse bezetting. heeft gewonnen door hun historische 65 (7) Nu al zeven decennia wordt ons

30 kennis. elk jaar door tientallen, zo niet (4) Ik heb vrijwel mijn hele werkzame honderden sprekers op 4 en 5 mei leven doorgebracht onder historici. voorgehouden dat wat in die vijf jaren Mij is echter nooit opgevallen dat is gebeurd, nooit meer mag gebeu- historici betere analisten van hun 70 ren. Dat er uit de gebeurtenissen van

35 eigen tijd waren dan niet-historici. Zij die jaren en de periode daarvoor waren onveranderlijk even verrast belangrijke lessen moeten worden

geleerd. Discriminatie en uitsluiting 120 de nieuwe dictator vergelijkbare mogen nooit worden getolereerd. gevaren voor de wereld zou kunnen

75 Ons land moet gastvrij zijn als het veroorzaken. Daarbij wordt bijna gaat om de opvang van vluchtelingen altijd vergeten dat Duitsland in de die in eigen land met de dood worden jaren dertig de tweede industriële bedreigd. Onze steden staan vol met 125 mogendheid ter wereld was. monumenten die ons aan die essen- (11) Zoals bekend is, hebben de

80 tiële, uniek leerzame periode uit ons andere grote mogendheden in de verleden herinneren. jaren dertig aanvankelijk gedacht dat (8) We hebben mooie internationale zij Hitler met concessies wel tevre- verdragen ondertekend waarin we 130 den konden stellen, zodat hij inge- beloven vluchtelingen op te nemen. past kon worden in het bestaande

85 Van dit leerzame verleden, dit vol- Europese statensysteem. Omdat strekte dieptepunt in onze nationale daar in het geval van nazi-Duitsland geschiedenis, heeft een groot deel niets van terecht is gekomen, hebben van de huidige Nederlandse bevol- 135 velen daaruit de historische les ge- king niets geleerd. Zodra de gelegen- destilleerd dat er met dictaturen nooit

90 heid zich voordeed, bleken vele te praten valt. Zo is er in het begin Nederlanders direct bereid tot van de Koude Oorlog vaak geargu- discriminatie en uitsluiting. menteerd dat er met de Sovjet-Unie (9) Nu het ernaar uitziet dat Neder- 140 nu eenmaal niet te overleggen viel. land enkele tienduizenden vluch- Hitler en Stalin waren echter totaal

95 telingen uit het Midden-Oosten zal verschillende schurken en de Sovjet- opnemen, zijn we getuige van een Unie was nazi-Duitsland niet. beschamende vreemdelingenhaat. (12) Ter gelegenheid van het feit dat Alle klassieke verdachtmakingen van 145 in 2014 het begin van de Eerste ‘De Ander’ worden onmiddellijk van Wereldoorlog een eeuw geleden was,

100 stal gehaald, zonder enig steek- verschenen er pretentieuze artikelen houdend bewijs. We hadden op 4 en in de krant waarin de suggestie werd

5 mei beter gratis poffertjes kunnen gewekt dat de strategische situatie in uitdelen; dat had evenveel geholpen 150 Europa in 2014, met de Russische als al die prachtige toespraken van leider als hoofdrolspeler, sterk deed

105 de afgelopen zeventig jaar. denken aan de rampzalige ge- (10) Terwijl academische historici beurtenissen van een eeuw eerder. niet veel moeten hebben van een Het zou zomaar helemaal mis kun- bruikbaar verleden, zijn ‘de media’ er 155 nen gaan. Dat de alliantiestructuur dol op. Die veronderstelde bruikbaar- van 2014 fundamenteel anders was

110 heid blijkt meestal het gevolg van dan in 1914, dat het bestaan van simpele en misleidende analogieën. nucleaire wapens een grote oorlog in De bekendste en meestgebruikte Europa uiterst onwaarschijnlijk heeft analogie betreft de teloorgang van de 160 gemaakt en dat de machtsbasis van Weimar Republiek en de opkomst Poetin in vergelijking met die van het

115 van het nationaalsocialisme, in com- westers bondgenootschap (NAVO2) binatie met het fenomeen Hitler. plus EU) niets voorstelt, werd niet Vrijwel iedere nieuwe dictator wordt duidelijk gemaakt. Paniekzaaierij is vroeg of laat vergeleken met Hitler, 165 immers een van de belangrijkste waarbij dan de veronderstelling is dat activiteiten van ‘de media’.

(13) Een andere vaak gebruikte uitputtende analyse van hun histo- analogie is de ondergang van het 215 risch materiaal met drie aanbeve- (West-)Romeinse Rijk3). Het relatieve lingen voor degenen die belangrijke

170 machtsverval van de VS is volgens beslissingen moeten nemen. conservatieve stemmingmakers goed (17) In de eerste plaats is het zaak te vergelijken met de verzwakking geen overhaaste besluiten te nemen. van het Romeinse Rijk in zijn na- 220 Rust is van eminent belang. Vooral dagen. Dat werd overspoeld door over de doelstellingen van het beleid

175 barbaarse immigranten en was door dient helderheid te bestaan. Ten politieke disfunctie niet in staat zich tweede zijn alle historische te verdedigen. En geldt dat eigenlijk analogieën uit den boze. Die leiden ook niet voor de EU? 225 eigenlijk altijd tot ongewenste (14) Daarbij wordt licht vergeten dat resultaten. In de derde plaats is het

180 het Romeinse imperium een straat- van wezenlijk belang om de arme, pre-industriële natie was met wordingsgeschiedenis van de crisis, een infrastructuur die tekortschoot. waarin beslissingen moeten worden Zowel de VS als de EU vertonen ge- 230 genomen, zo nauwkeurig mogelijk te breken, maar dat neemt niet weg dat beschrijven en te analyseren. Na een

185 hun organisatievermogen en infra- dik boek met gevalsbeschrijvingen is structuur van een andere orde zijn dit een nogal mager resultaat. dan die van het Romeinse Rijk. Iedereen met gezond verstand had Bovendien hebben de immigranten- 235 dit zelf kunnen bedenken. Historicus stromen geen militaire capaciteit, hoef je er niet voor te zijn.

190 zoals de barbaarse stammen. (18) Toch is dit ook een pleidooi voor (15) In 1988 verscheen Thinking in historische kennis. De historicus kan Time van de historicus Ernest R. May uitleggen waarom een analogie niet en de politicoloog Richard Neustadt. 240 deugt als basis voor besluitvorming. De ondertitel van dat boek luidt The Historische situaties lijken misschien

195 Uses of History for Decision-Makers. soms op elkaar, maar dat wil niet Kortom, geschiedenis waar je wat zeggen dat ze identiek zijn en aan hebt. Het boek levert concrete, dezelfde dynamiek vertonen. Historici zij het teleurstellend beperkte resul- 245 kunnen vanzelfsprekend de taten voor beleidsmakers. De auteurs wordingsgeschiedenis van een

200 zijn zich bewust van het feit dat ze conflict of beleidsmatig probleem bezig zijn met een academische beschrijven, al zal vaak blijken dat zij exercitie en dat hun boek, hoe nuttig het onderling niet eens zijn over die ook, ongetwijfeld niet gelezen zal 250 geschiedenis. worden door de politici die de be- (19) Maar historici, hoe bekwaam

205 slissingen nemen die later vaak ook, kunnen weinig verstandigs over zeldzaam stompzinnig blijken te zijn de toekomst zeggen. Wat we zeker

bijvoorbeeld de Amerikaanse weten over de toekomst, is banaal en invasie van Irak in 2003. 255 kan iedereen bedenken. Anders dan (16) De gebruikte geschiedenis veel leken denken, herhaalt de

210 bestaat in het boek uit analyses van geschiedenis zich niet. Zeker, er zijn historische gebeurtenissen die vooral patronen die steeds weer opnieuw de Amerikaanse buitenlandse politiek voorkomen, maar die patronen wijken betreffen. De auteurs komen na een 260 op subtiele wijze van elkaar af.

(20) Het valt enigszins te vergelijken onverwachte gebeurtenissen. Veel met de vier seizoenen die elk jaar 270 van de huidige technologie is al terugkeren. Dat op de herfst de tientallen jaren geleden aangekon- winter zal volgen, staat vast. Maar digd, maar wellicht de belangrijkste

265 hoe streng die winter zal worden, is technische noviteit van de afgelopen onvoorspelbaar. Het historisch jaren, de smartphone, was een proces zorgt steeds weer voor 275 onvoorziene ontwikkeling. verrassende wendingen en geheel

naar: Maarten van Rossem uit: Maarten! vrijdag 27 november 2015

noot 1 De Koude Oorlog (1945-1991) was een periode van gewapende vrede tussen de Verenigde Staten en de Sovjet-Unie, en hun verschillende bondgenoten. noot 2 De Noord-Atlantische Verdrags Organisatie (NAVO) werd in 1949 opgericht met als doel door onderlinge samenwerking de veiligheid van niet-communistische landen van Europa tegen eventuele agressie van de Sovjet-Unie te waarborgen. noot 3 In 476 werd de laatste West-Romeinse keizer afgezet en hield het West-Romeinse Rijk op te bestaan.

De fata morgana van een basisinkomen (1) Er is weer volop aandacht voor 50 procent bbp voor haar rekening het idee van een basisinkomen. Een neemt’. Bregman vergeet te vermel- linkse partij bracht een manifest uit 20 den dat dit inclusief uitgaven voor met een pleidooi voor een (lokaal) zorg, onderwijs en veiligheid is. Als

5 basisinkomen en de gemeenten we hierbij alle uitkeringen, toeslagen Nijmegen, Wageningen en Tilburg en de meeste heffingskortingen op- willen hiermee gaan experimenteren. tellen, ontstaat al snel een tekort van (2) Voor de media is Rutger Bregman 25 70 miljard euro. Als we rekening hou- hét gezicht van dit nieuwe pleidooi. den met arbeidsmarkteffecten, is het

10 Bregman pleit voor een basis- tekort nog veel groter. Zijn claim dat inkomen van circa 1.000 euro per bijstandsgerechtigden2) gelukkiger maand, de zogenoemde armoede- worden van een basisinkomen klinkt grens, voor iedere Nederlander. Dit 30 als een fata morgana als we beseffen kost bijna 195 miljard euro per jaar

• dat de andere Nederlanders worden

15 ruim 30 procent van het bbp 1) . geconfronteerd met een belasting- Onzinnig is zijn argument ‘dat dit veel verhoging van ten minste 25 procent. geld kost, maar dat de overheid nu al (3) Er circuleren ook voorstellen

35 waarbij iedere volwassene een basis- zijn verschillende delen van de ver- inkomen krijgt gelijk aan de helft van zorgingsstaat activerend gemaakt. de AOW3) voor een echtpaar (circa Gemeenten namen hun verantwoor-

750 euro). Maar ook dan blijft er een 85 delijkheid voor een gebudgetteerde gat over van 30 miljard euro. Boven- bijstandswet, waardoor de instroom

40 dien zal een dergelijk basisinkomen zichtbaar afnam. Er kwam een ar- niet volstaan. Immers, anderhalf beidsongeschiktheidsregeling die het miljoen (alleenstaande) AOW’ers principe ‘van wat mensen niet kun- zullen dan worden geconfronteerd 90 nen’ omdraaide naar ‘wat mensen met een verlaging van ruim 300 euro wel kunnen’. In de nieuwe WIA4)

45 per maand. Uiteraard is het niet worden mensen die participeren dan acceptabel dat een grote groep ook extra beloond. Inmiddels is dit ouderen door de bodem van het principe ook bij de jonggehandicap- bestaan zakt. Een aanvullende 95 ten in de nieuwe participatiewet het uitkering zal noodzakelijk zijn. Ook uitgangspunt geworden en worden op

50 andere groepen zullen gecompen- lokaal niveau afspraken gemaakt met seerd moeten worden. Dit alles zal werkgevers. leiden tot nieuwe regelingen en (7) Het voorstel tot een basisinkomen bureaucratie. 100 gaat bovendien voorbij aan het prin- (4) In de plannen voor de invoering cipe van wederkerigheid in solidari-

55 van een basisinkomen krijgt de teit. Echte solidariteit is niet zomaar betaalbaarheidsdiscussie een plek een uitkering, maar is: iedereen doet onder de noemer dat er nog een mee, opdat wie echt niet kan, ver- aloude en allerminst opgeloste 105 zorgd wordt. discussie over de dekking van een (8) Eveneens onvermijdelijk is een

60 basisinkomen is. Daarom wil men het verdere verstatelijking5). Zo worden basisinkomen vooralsnog beperken de werknemersverzekeringen WW6) tot de bijstand en wordt voorgesteld en WIA afgeschaft en ondergebracht alle (sollicitatie)verplichtingen en 110 in het basisinkomen. Zou dit niet ge- regels voor bijverdiensten te schrap- beuren, dan blijft immers een lappen-

65 pen. Omdat controle niet meer nodig deken aan regelingen bestaan. Dan is, kan fors bespaard worden op moet echter ook afscheid worden ambtenaren. Om te voorkomen dat genomen van loongerelateerde het aantal bijstandsgerechtigden 115 uitkeringen en het principe dat ‘aanzienlijk’ groeit, beperkt men wel iemand die tijdelijk buiten zijn schuld

70 het bijverdienen tot het minimumloon. werkloos is een hogere uitkering ver- (5) Er zal echter een enorme prikkel dient dan het sociale minimum. Dit ontstaan om zwart meer te verdienen maakt de rol van de overheid onno- dan het minimumloon, terwijl er nie- 120 dig groot en gaat ook voorbij aan het mand is om dit te controleren. Uitein- principe van goed werkgeverschap.

75 delijk zal ook dit voorstel leiden tot (9) Zo zit in de huidige WIA nadruk- nieuwe controles en bureaucratie. kelijk het principe dat goede werk- (6) Er zijn ook principiële bezwaren gevers worden beloond. Wie ervoor tegen een basisinkomen. Talenten 125 zorgt dat zijn mensen niet arbeids- blijven onbenut en het staat haaks op ongeschikt worden, wie met andere

80 het uitgangspunt van een activerende woorden een goede werkgever is, sociale zekerheid. In het verleden wordt daarvoor beloond. Met een

(lokaal) basisinkomen worden de verstoord, iets wat het ook zeer

130 verschillende verantwoordelijkheden onwenselijk maakt. van overheid, markt en samenleving

naar: Raymond Gradus uit: de Volkskrant, 19 mei 2015

Raymond Gradus is hoogleraar Bestuur en economie publieke sector aan de Vrije Universiteit te Amsterdam.

noot 1 bbp: bruto binnenlands product. De totale geldwaarde van alle in een land geproduceerde goederen en diensten gedurende een jaar noot 2 bijstandsgerechtigden: mensen die op geen enkele manier eigen inkomsten kunnen verkrijgen en niet in aanmerking komen voor een andere uitkering, kunnen een beroep doen op de Bijstandswet en zijn in die situatie bijstandsgerechtigd noot 3 AOW: de Algemene Ouderdomswet (AOW) waarmee in Nederland het verplichte, collectieve ouderdomspensioen is geregeld. Ook de uitkering die volgens deze wet wordt gedaan, duidt men aan met de term AOW. noot 4 WIA: de uitkering die iemand kan aanvragen als deze door ziekte niet of minder kan werken. De afkorting staat voor Wet werk en inkomen naar arbeidsvermogen noot 5 verstatelijking: het vergroten van de bemoeienis van de overheid met de maatschappij noot 6 WW: de uitkering die iemand kan aanvragen als deze werkloos wordt, zodat deze toch een tijdelijk inkomen heeft. De afkorting staat voor Werkloosheidswet.

Stiekem ben ik een docent (1) Soms vraag ik me af waarom ik in (‘het dak lekt’), van uw collega’s de krant schrijf. Uit ijdelheid? Natuur- 15 (‘Jansen gaat failliet’) of van internet lijk, dat ook. Mensen herkennen mij (‘Schiphol is dicht’). Kranten, radio en en complimenteren mij met mijn televisie leveren vooral entertain-

5 columns, dat is leuk. Maar vaak gaat ment, nice to know1), maar zelden dat zo: ‘Uw laatste column vond ik need to know.2) weer uitstekend. Waar ging die ook 20 (2) Bij stukjes over voeding zou je alweer over? Eh

• dat ben ik even denken dat de lezers eruit willen kwijt, maar ik vond hem wel goed.’ Ik leren hoe ze gezonder kunnen eten.

10 vind dat niet erg. Mensen lezen de Maar daar zitten mensen niet op te krant niet om er onmisbare informatie wachten; ze hebben al vaak genoeg uit te halen. De dingen die u echt 25 gehoord wat gezond is. Wat ze van moet weten, hoort u van uw naasten de media willen, is verstrooiing. Ze

willen schokkend nieuws (‘Brood is sommige radio-interviewers hebben slecht’), ze willen bevestiging (‘Wijn 75 die gave. Midden in een live-uitzen- is goed’) en ze willen schuldigen zien ding schuiven ze er een schijnbaar

30 (‘ADHD komt door E-nummers 3) ‘). onnozel vraagje tussen waarmee ze Journalisten moeten daaraan tege- de zaak op scherp zetten en ik moet komen, anders worden ze werk- gedwongen word te kiezen: is het ‘ja’ loos. Maar journalisten willen meer 80 of ‘nee’? zijn dan entertainer: ze willen bedrog (6) Goede journalisten zijn beter in

35 ontmaskeren en laten zien hoe het staat om de essentie eruit te pikken echt zit. Dat is een spagaat, maar en die duidelijk op te schrijven dan nogal wat journalisten weten die spa- de meeste wetenschappers. De aller- gaat om te zetten in een mooi ballet 85 beste wetenschappers schrijven waarin ze datgene wat ze willen zeg- levendig, helder en eenduidig, maar

40 gen toch weten over te brengen. 99% van de wetenschappelijke (3) Mijn kijk op journalisten is door publicaties bestaat uit een stroom drie fases gegaan. De eerste was de van vage, lange woorden met heel naïeve, waarin ik vond dat de media 90 veel slagen om de arm. ‘Het zou zus mensen moesten onderwijzen. De kunnen zijn, maar eventueel kan het

45 tweede was een cynische fase: de ook zo zijn, meer onderzoek is media leveren alleen maar vermaak nodig’. Die vaagheid en die woorden- en geven niet om de feiten. De derde brij dienen soms om te verhullen dat fase is er een van respect. 95 de auteurs niets opmerkelijks gevon- (4) Niet dat er geen slechte journalis- den hebben. Maar ook als ze wel iets

50 ten zijn; die zijn er, net als slechte hebben gevonden, staan ze vaak on- loodgieters, chirurgen en bankiers. voldoende boven de stof om conclu- Sommige journalisten zijn bevooroor- sies te durven trekken en moeilijke deeld of lui, ze schrijven maar wat op 100 keuzes te maken. Ze volgen dus het en ze leggen mensen woorden in de voorbeeld van al die andere collega’s

55 mond. Ik ben in prestigieuze tele- die in tienduizend moeilijke woorden visieprogramma’s geweest waarvan niets zeggen. de redactie vond dat ze zelf wel wis- (7) Dat het allemaal in het Engels ten wat gezond was. Ze hadden de 105 moet, maakt het ook niet gemakke- teksten al uitgeschreven en zochten lijker. Vandaar dat ik bij proefschrif-

60 alleen nog een professor zoals ik om ten eerst de populaire Nederlandse die uit te spreken. samenvatting voor leken lees. Vaak (5) Kranten moeten telkens weer met blijkt pas wat de auteur zelf vindt van nieuws komen. Ze publiceren zonder 110 haar onderzoeksresultaten als ze grondige controle persberichten over zich niet meer kan verbergen achter

65 de nieuwste ontdekkingen bij muizen, jargon, maar gewonemensenwoorden nieuwe geneeswijzen voor vetzucht, moet gebruiken. en ander twijfelachtig wetenschaps- (8) Goede journalisten volgen zonder nieuws. Veel journalisten willen echt 115 het te weten de aan Einstein toege- weten hoe het zit; ze zoeken dat uit schreven uitspraak: Everything

70 en schrijven het op in een pakkend should be made as simple as verhaal met een tiende van het aan- possible, but not simpler.4) Dat is de tal woorden van de gemiddelde kern van de wetenschap: niet-essen- wetenschappelijke publicatie. Ook 120 tiële verschillen weglaten zodat de

essentiële overeenkomsten over- 135 journalist wil ik meer dan u verma- blijven en in natuurwetten kunnen ken. Ik wil u iets laten zien, iets uit- worden vastgelegd. Voor die opgave leggen, iets leren. En tijdens die sta ik in mijn wetenschappelijke werk, moeizame pogingen om dat voor u

125 maar nog meer in interviews en op te schrijven, groeit mijn eigen columns. Dan word ik echt gedwon- 140 inzicht. Zo leer ik zelf nog het meest gen te beslissen wat er weg kan en van mijn stukjes. Ik schrijf dus in de wat niet. Leg maar eens in twintig krant om mezelf te dwingen een seconden uit of olijfolie gezond is en onderwerp te doordenken, als sport

130 waarom. Uitputtend, maar als ik de dus en een beetje uit ijdelheid. Maar formulering heb gevonden, is mijn 145 stiekem hoop ik toch dat u er iets van eigen begrip verdiept. leert. (9) Mijn columns moeten leuk zijn om te lezen, maar net als een goede

naar: Martijn B. Katan uit: NRC Handelsblad, 21 februari 2015

noot 1 nice to know: leuk om te weten noot 2 need to know: noodzakelijk om te weten noot 3 E-nummers: door de Europese Unie goedgekeurde hulpstoffen om de eigenschappen van levensmiddelen, zoals kleur, geur of smaak, te veranderen noot 4 Everything should be made as simple as possible, but not simpler. Vertaling: Alles moet zo eenvoudig mogelijk worden gemaakt, maar niet eenvoudiger.

De teksten die voor dit examen gebruikt zijn, zijn bewerkt om ze geschikt te maken voor het examen. Dit is gebeurd met respect voor de opvattingen van de auteur(s). Wie kennis wil nemen van de oorspronkelijke tekst(en), raadplege de vermelde bronnen. Het College voor Toetsen en Examens is verantwoordelijk voor vorm en inhoud van dit examen.

VW-1001-a-b 9/9 lees verdereinde ►►► ν