Eindexamen Nederlands vwo 2026, tijdvak 2: vragen en antwoorden

Lees tekst 1.

Tekst 1 Straattaal en lidwoorden: grijs gebied

(1) Ook aan taalkundigen is het nederlands het lidwoord ‘het’ mee gebruik van het lidwoord niet onop- 45 moeten krijgen. De enige manier om gemerkt voorbijgegaan. Het is dat te weten te komen is door het te waarschijnlijk een van de meest leren, bijvoorbeeld door het vaak onderzochte aspecten van straattaal. genoeg te horen als kind. Maar er is Zo deed de taalkundige Leonie iets vreemds aan de hand met de Cornips al een tijd geleden onder- 50 laatste zin. Daar krijgt het verkleinzoek naar de verwerving van het woord ‘mannetje’ ook ‘die’ in plaats lidwoord bij kinderen. Zij vergeleek in van ‘dat’. Hoewel je de lidwoorden eerste instantie eentalige Nederland- altijd moet leren, geldt er één se kinderen met tweetalige kinderen. uitzondering in het Nederlands: Beide groepen hadden het ‘juiste’ 55 verkleinwoorden krijgen namelijk gebruik van het lidwoord pas laat altijd ‘het’.

onder de knie, rond hun achtste (4) Het lijkt me sterk dat de levensjaar. Het bleek echter dat Marokkaans-Nederlandse jongeren tweetaligen achterliepen, dus vaker die regel niet kennen. Ze zijn ‘de’ gebruikten voor een het-woord. 60 allemaal naar school geweest en

(2) Het leren van het juiste gebruik hebben vaak genoeg verkleinvan lidwoorden is een van de woorden gehoord. Als je ze ernaar moeilijkste aspecten van het vraagt, weten ze ongetwijfeld dat het Nederlands. Dat kunnen mensen die ‘dat mannetje’ is. Dat werpt de vraag op latere leeftijd Nederlands hebben 65 op waarom jongeren dat doen. geleerd beamen. Ze kunnen nog zo (5) Daarmee zijn we aangekomen bij vloeiend en accentloos Nederlands het tweede deel van Leonie Cornips’ spreken, toch zullen ze vaak erover onderzoek, namelijk dat het gebruik twijfelen of ze ‘de’ of ‘het’ moeten deels een identiteitskwestie is: gebruiken. 70 jongeren gebruiken opzettelijk het

(3) Ook Marokkaans-Nederlandse andere lidwoord om ‘straat’ te (en andere meertalige) jongeren die klinken. Zo praat je nu eenmaal in Nederland zijn geboren, gebruiken onderling. Onzijdige woorden zijn vaak ‘de’ voor een het-woord. In mijn veel te netjes in straattaal. eigen onderzoek is er een over- 75 (6) Een deel van de jongeren heeft vertegenwoordiging van de-woorden. dus moeite om de juiste lidwoorden Een aantal voorbeelden: toe te passen, terwijl dat, hoe je het

• “Ja, om de jaar” ook wendt of keert, een belangrijk
• “Bij de centrum, weet je waar” aspect is van het Nederlands. Een
• “Deze land is niet alleen maar 80 werkgever zal een sollicitant er

voor Nederlanders” waarschijnlijk op beoordelen. Het

• “Die mannetje, de eigenaar van onderwijs dient, het liefst op de

die ding” basisschool al, hier zijn pijlen op te ‘Jaar’, ‘centrum’, ‘land’ en ‘ding’ zijn richten. Het is echter niet het hele stuk voor stuk onzijdige woorden en 85 verhaal. Veel jongeren spelen ook zouden dus in het Standaard- met de lidwoorden en kunnen in verschillende contexten schakelen. Dan krijg je zinnen zoals ‘Het hond Ze weten het wel, maar gebruiken heeft het kaas opgegeten.’ En dat, opzettelijk het andere lidwoord. Soms waarde matties, klinkt zelfs op school gaat het zelfs de andere kant op en 95 te netjes.

gebruiken ze ‘het’ in plaats van ‘de’.

Bronnen

• Cornips, L. (2008). Loosing grammatical gender in Dutch. The result of

bilingual acquisition and/or an act of identity. International Journal of Bilingualism, 12(1 & 2), 105-124.

• Mourigh, K. (2014-2017). Gouda Corpus.

Khalid Mourigh, blog op khalidmourigh.nl, 5 januari 2023

Dr. Khalid Mourigh is onderzoeker linguïstiek en taalvariatie bij het Meertens Instituut, dat onderzoek doet naar de Nederlandse taal en cultuur. Mourigh houdt zich vooral bezig met jongerentaal en Berbertalen.

In alinea 1 tot en met 3 van tekst 1 worden onderzoeken besproken onder eentalige en tweetalige kinderen en onder Marokkaans-Nederlandse jongeren. Uit deze onderzoeken wordt een conclusie getrokken.

Uit alinea 3 tot en met 5 kun je twee algemene oorzaken afleiden van het onjuist gebruik van lidwoorden onder Marokkaans-Nederlandse jongeren.

Stel, je wilt advies geven over hoe het onderwijs moet omgaan met het onjuist lidwoordgebruik onder jongeren.

De woordgroep ‘grijs gebied’ in de titel van tekst 1 is beeldspraak.

Lees tekst 2.

Tekst 2 Taal is voortdurend in beweging, zeker bij jongeren

Een pleidooi voor lossere regels Onderstaand fragment komt uit een interview met taalkundige Kristel Doreleijers.

(1) Jongerentaal is geen statische, negatief, als onbeschofte of asociale afgebakende taal met een eigen taalvariant, getypeerd. En bij grammatica. Er komt veel cultuur bij 40 sommige jongeren moet je ook niet kijken, er zijn verschillende variaties met die term aankomen.

en ze is continu aan verandering (4) (…) Jongeren weten heus wel dat onderhevig. Jongeren gebruiken de het ‘dat huis’ is. Dat gebruiken ze op taalvariaties in een bepaalde levens- school of werk, maar onderling fase, in een periode waarin ze ont- 45 zeggen ze ‘die huis’. Eigenlijk is het dekken wie ze zijn, bij welke groep onmogelijk om al deze taalvariaties in ze willen horen. Het is taal die gaat hokjes te vatten; de praktijk is zo over identiteits- en groepsvorming: dynamisch. Wat vroeger ‘de straat’ een codetaal waar volwassenen de was, is nu vooral online. nuances, uitspraak, grammatica, 50 (5) Rond de eeuwwisseling lag de zinsbouw en woordvorming niet van focus op het willen beschrijven van kennen. de taal die jongeren gebruikten.

(2) Een belangrijk kenmerk is dat Inmiddels is de gedachte dat taal niet jongeren een grote registergevoelig- één vaste vorm heeft, dat jongeren heid hebben in hun taal. Ze weten 55 afhankelijk van met wie ze spreken vaak precies wanneer bepaald meerdere taalvariaties in kunnen taalgebruik of een woordkeuze wel of zetten. Er is zoveel meer taal dan de niet gepast is. Hun variaties zijn standaardtaal. Sprekers spelen met zelden een kwestie van slechte taal, mixen taalvarianten en talen taalvaardigheid, maar juist van taal- 60 door elkaar, geven nieuwe betekelenigheid. Jongeren spelen met taal, nissen aan oude woorden. hanteren hun eigen linguïstische (6) En het is ook niet zo dat een spelregels. jongere die op een bepaalde plek is

(3) Jongerentaalvariaties zijn lastig te geboren, met een bepaalde etnische vatten, want gebruiken mensen ze 65 of sociaal-economische achtergrond, alleen als ze jong zijn of nemen ze voorbestemd is om op een bepaalde deze mee in hun leven als ze ouder manier te spreken. Er is taalvrijheid worden? Ook is het ingewikkeld om en zelfbeschikking. Jongeren kiezen een goed label te bedenken zonder de taal die ze spreken door hun dat het stigmatiserend is, zoals de 70 keuze voor de groep waar ze bij term ‘straattaal’. (…) Ik zou het liever willen horen. En dat is meteen meer een omgangstaal of mengtaal dan taal, het is ook smaak, muziek, noemen. In politiek-maatschappelijke kledingstijl en vrijetijdsbesteding. discussies wordt straattaal vaak

Ianthe Sahadat, de Volkskrant, 20 januari 2025

Dr. Kristel Doreleijers is onderzoeker taalvariatie bij het Meertens Instituut. Ianthe Sahadat is onderzoeksjournalist en schrijver, met bijzondere aandacht voor cultuur en geschiedenis.

Deel 2

Volgens tekst 2 is jongerentaal “geen statische, afgebakende taal” (regels 1-2).

Hieronder staan zes mogelijke oorzaken van dit verschijnsel.

De ondertitel van tekst 2 luidt: ‘Een pleidooi voor lossere regels’. Hieronder staan vijf mogelijke argumenten bij dit pleidooi.

Je vergelijkt nu de beschrijving van de kenmerken van straattaal in tekst 1 en tekst 2.

Tekst 1 besluit met de zin: “En dat, waarde matties, klinkt zelfs op school te netjes.” (regels 93-95)

Met deze zin, en dan met name de woordgroep “waarde matties”, wordt een kenmerk van straattaal geïllustreerd dat in tekst 2 wordt besproken.

In alinea 1 tot en met 4 van tekst 2 staat een constatering over foutief taalgebruik als kenmerk van straattaal. Deze constatering kun je op basis van tekst 1 van kritiek voorzien.

Hieronder staan zes uitspraken over kenmerken van straattaal.

Stel, je werkt aan een werkstuk over algemene kenmerken van straattaal en bepaalt daarvoor de betrouwbaarheid en bruikbaarheid van tekst 1 en 2.

Je stelt vast dat tekst 1 een betrouwbare bron is voor je werkstuk: de auteur ervan is een deskundige. Je twijfelt echter aan de inhoudelijke relevantie van tekst 1 voor je werkstuk.

Van je docent Nederlands moet je voor je werkstuk wetenschappelijke bronnen van taalkundigen gebruiken.

Lees tekst 3.

Tekst 3 Gedachten op de crosstrainer

(1) Op mijn favoriete crosstrainer die van het apparaat als in een keek ik onlangs naar een realityshow 45 futuristische natte droom, maar mij over aquariumbouwers. Een vrouw doet zo’n exercitie eerder denken vroeg hun om een aquarium dat op aan de nachtmerrie van marcherende haar leek, een aquarium als zelf- bejaarden met lichtgewicht wandelportret. Wat ze daarbij in gedachte stokken: iets vliegt daarbij uit de had, was niet meteen duidelijk. Ze 50 bocht. Liever zie ik mezelf niet uit de was mollig en ging gehuld in een bocht vliegen, dus vermijd ik crosswijde bloemetjesjurk, maar een mollig trainers die voor een spiegelwand aquarium in een wijde bloemetjesjurk staan. Als het een beetje meezit, lukt zal ze niet bedoeld hebben. Ook kon het me dan mezelf al trappende en ik me niet voorstellen dat ze zichzelf 55 trekkende helemaal te vergeten. als een aquarium met kwallen of (3) In mijn fitness zijn de meeste piranha’s zag. Haar zelfportret moest apparaten voor een spiegel een ideaal zelfportret worden, een geplaatst: behalve crosstrainers ook aquarium zonder smet of sombere loopbanden en fietsen die nooit gedachten, een aquarium dat bruiste 60 vooruitkomen. Dat is ook gebruikelijk. van enthousiasme, vol vrolijke vissen Je ziet het bij elke fitness: apparaten en wuivend wier. Ze kon niet wachten en spiegel onderhouden een nauw tot de twee mannen klaar waren en verbond. Er is een grote behoefte haar in een aquarium hadden uit- jezelf te zien bewegen. In verstrengegedrukt, en eerlijk gezegd kon ook ik 65 ling met het apparaat werk je aan niet wachten. Ik was er bijna langer jezelf, zoals dat heet, en de spiegel voor gaan trainen. houdt je voor waarvoor je het alle-

(2) Ik keek om me heen en vroeg me maal doet: je probeert het tij van je af of het ieders wens zou zijn zich verval te keren en zoveel mogelijk te uitgedrukt te zien. Als je daarvoor 70 worden wie je zou willen zijn. zelfs aquaria aangrijpt, moet dat (4) Dat modelleren van jezelf mag verlangen wel diep zitten. Naast mij wel de obsessie van deze tijd zag ik ook anderen op crosstrainers genoemd worden, de collectieve trainen. Er zijn ongetwijfeld lezers die waan van de westerse wereld. niet weten wat een crosstrainer is, 75 Fitness, kleding, huisinrichting, dus wil ik voor de gelegenheid wel Facebook en smartphonehoesjes: even uitleggen welke handeling je alles wordt ingezet om jezelf vorm te met een crosstrainer kunt verrichten. geven en vervolgens aan de wereld Beurtelings rechts en links trap je te slijten als op een markt. Wat reuzenpedalen omlaag, met je armen 80 kunstenaars of schrijvers daaraan trek je tegelijk aan staande staven nog toe te voegen hebben in hun die gedwee meebewegen. Misschien onstuitbare scheppingsdrift, doet er dat die beweging in de ogen van eigenlijk nauwelijks meer toe. sommigen nog enige gratie heeft Specialisten met bijzondere gaven vanwege de op elkaar afgestemde 85 zijn niet meer nodig, het demoritmes van armen en benen, één met cratisch ideaal is gerealiseerd. Iedereen is met niets anders bezig een opgave waarvan ik liever vrijdan zichzelf te scheppen en te gesteld word, ik ben mezelf liever herscheppen, iedereen is een 130 kwijt dan rijk. Over mezelf nadenken kunstenaar geworden en heeft daar en mezelf vervolgens willen verbeook nog eens zijn handen vol aan. teren en vervolmaken, altijd maar Aandacht voor de scheppingen van weer, is een bezoeking, erger dan anderen schiet erbij in en zou je bij die van Sisyphus met zijn beruchte het boetseren van jezelf ook alleen 135 kei.¹⁾ Sisyphus kon bovendien de maar onzeker kunnen maken. Elke schuld nog bij die kei leggen, en via schepping van een ander is een zijn kei bij de goden, maar ik ben er, weerspreking van je eigen schepping net als mijn overbewuste lotgenoten – zeker als je die schepping zélf (iedereen tegenwoordig, bent – of het moet zijn dat je jezelf in 140 overbewustzijn is dé vloek van de het werk van anderen herkent en er moderniteit), zelf verantwoordelijk bevestiging in vindt. voor – mijn kei, dat ben ik zelf.

(5) Het mag geen toeval heten dat (7) Maar misschien vergis ik me en romans waarin de lezer zichzelf op ligt in dat dwangmatige beloeren en de een of andere manier weer- 145 herscheppen van jezelf niet alleen spiegeld ziet, de literatuur is die door een kwelling maar ook de mogelijkhet grote publiek het innigste aan de heid van een bevrijding besloten. Je borst wordt gedrukt. Mij hebben der- zou een ideale versie van jezelf tot gelijke romans echter altijd benauwd. stand kunnen brengen, iemand die Mezelf nog eens door de strot 150 jou met goed fatsoen kan vertegengeduwd krijgen terwijl ik mezelf door woordigen, je stralendste zelfportret, te lezen juist probeer te vergeten, is en die kun je het werk in de buitenals die nachtmerrie waar je bij het wereld laten opknappen. Zelf zou je opnieuw inslapen telkens in terugvalt. er vervolgens achter kunnen weg- Mijn lievelingsromans zijn die romans 155 duiken en je gang kunnen gaan, door waarin zich een ongekende wereld niemand gezien, door niemand lastigopent, een wereld die ook tijdens het gevallen, vooral niet door jezelf. In de lezen ongekend blijft en zich maar luwte van dat vooruitgeschoven zelfniet prijs wil geven. portret zou je dan, mag je hopen,

(6) Ongetwijfeld impliceert de verdub- 160 eindelijk je versmade vrijheid kunnen belende werking van ons bewustzijn terugvinden.

een spiegelpaleis – ergens in ons (8) Wat is er ook tegen een aquarium hoofd zien we onszelf continu in de als zelfportret? Je kunt het je gasten meest fantastische gestalten met trots tonen en er, zonder dat wie opduiken, afwisselend groot en klein, 165 dan ook er erg in heeft, tegelijk in dik en dun, weerzinwekkend en rondzwemmen en voor even in de glorieus, als in lachspiegels – maar illusie verkeren dat het geen mezelf beloeren en herscheppen is aquarium maar de zee is.

Edzard Mik, De Gids, 2016, nr. 6

Edzard Mik is schrijver en hoofdredacteur van De Gids, een literair en algemeen cultureel tijdschrift.

noot 1 Sisyphus is een figuur uit de Griekse mythologie. Als straf voor zijn opstand tegen de goden moest Sisyphus voor eeuwig een zware kei een steile berg opduwen, waarna de kei weer naar beneden rolde en hij opnieuw moest beginnen.

Deel 3 Het verschijnsel haat

De ik-figuur bekijkt in alinea 1 een realityshow waarin een vrouw vraagt om “een aquarium dat op haar leek” (regels 4-5).

Uit het taalgebruik in deze alinea blijkt een bepaalde houding van de ik-figuur tegenover deze realityshow.

In alinea 1 en 2 is herhaaldelijk sprake van een humoristische toon. Hieronder staan zes zinnen uit alinea 1 en 2.

Volgens alinea 2 en 3 gaat de ik-figuur anders om met crosstrainers en spiegels dan de meeste andere bezoekers aan de fitness.

“Ik keek om me heen en vroeg me af of het ieders wens zou zijn zich uitgedrukt te zien.” (regels 25-27)

“Aandacht voor de scheppingen van anderen (...) zou je bij het boetseren van jezelf ook alleen maar onzeker kunnen maken.” (regels 92-95)

“Wat kunstenaars of schrijvers daaraan nog toe te voegen hebben in hun onstuitbare scheppingsdrift, doet er eigenlijk nauwelijks meer toe.” (regels 79-83)

Hieronder volgen vijf mogelijke argumenten bij dit standpunt.

Uit alinea 4 en 5 blijkt dat de ik-figuur en de meeste andere mensen een tegengestelde voorkeur voor kunstwerken hebben.

“een bezoeking, erger dan die van Sisyphus met zijn beruchte kei” (regels 133-135)

De ‘bezoeking’ van de ik-figuur lijkt om twee redenen erger dan die van Sisyphus, gelet op alinea 6.

De ik-figuur gebruikt in alinea 6 de beeldspraak van een “spiegelpaleis” met “lachspiegels”.

In alinea 7 bespreekt de ik-figuur de mogelijkheid om een zelfportret te creëren. Eerder al, in alinea 1, liet een vrouw in een realityshow een portret van zichzelf maken.

“In de luwte van dat vooruitgeschoven zelfportret zou je dan, mag je hopen, eindelijk je versmade vrijheid kunnen terugvinden.” (regels 157-161)

Het aquarium als zelfportret uit de inleiding komt in alinea 8 terug als beeldspraak. Elk onderdeel van deze beeldspraak kan worden uitgelegd met een citaat uit alinea 7.

Stel, de leerlingen Dora, Joram en Khalid werken aan een beschouwing voor het vak Nederlands, elk vanuit een eigen onderzoeksvraag. Hieronder staat per leerling de onderzoeksvraag.

Deel 3 van dit examen bestaat uit opgaven bij vijf teksten (tekst 4 tot en met 8) die elk op een eigen manier ingaan op het verschijnsel haat.

Tekst 4 Hoe komt het dat je iemand zo kunt haten?

(1) Haat is een stabiel en intens groep de mensen uit jouw eigen gevoel van afkeer tegen een persoon 45 groep teniet probeert te doen door of groep personen. Haat ontstaat in onbegrip, leidt ertoe dat er een soort de afwezigheid van compassie. Het oerinstinct omhoogkomt om je eigen zich niet kunnen verplaatsen in de soort te beschermen. Deze ander kan ervoor zorgen dat er geen ‘beschermreactie’ leidt vervolgens begrip meer is. Haatgevoelens 50 weer tot weerstand bij de andere ontstaan als we ons gekleineerd groep. En zo ontstaat een cirkel van voelen, als we ons inferieur voelen of haat.

als we jaloers zijn. (4) Als we ergens van overtuigd zijn,

(2) Er wordt gezegd dat niet iedereen gaan we bovendien vaak (on)bewust haatgevoelens kan hebben, omdat 55 op zoek naar bevestiging. Dit gevoelens van haat pas ontstaan noemen we ook wel de confirmation onder bepaalde omstandigheden. Dit bias. Je wilt je gelijke vinden in zie je bijvoorbeeld terug in een stukje mensen die dezelfde overtuigingen evolutie. Lang geleden leefden hebben. Je zoekt naar verhalen die bonobo’s en chimpansees aan 60 jouw overtuiging bevestigen. Feiten weerszijden van een rivier. Waar aan die jouw overtuiging ondersteunen, de ene kant een overvloed aan staan ook sterker in je geheugen. voedsel was, was aan de andere Dingen die botsen met jouw kant een schaarste. Je raadt het referentiekader, lijken eigenlijk niet misschien al: aan de kant van 65 zo goed te kloppen. Je ontwijkt ze schaarste heerste een constante liever, waarmee je een vertekend territoriumstrijd en was er oorlog. De beeld creëert. Je zult niet gauw kant van overvloed leefde in andere overtuigingen tot in de diepte harmonie samen. Hoe kleiner de onderzoeken. Het voelt misschien overlevingskansen, hoe meer haat. 70 wel een beetje als zelfverloochening

(3) Het wij-tegen-zij-principe zie je als je ineens je diepgewortelde nog steeds terug in bijvoorbeeld normen en waarden moet politiek en geloof, maar ook in sport. aanpassen!

Van kinds af aan leren we bepaalde (5) Helaas is deze confirmation bias normen en waarden. Onze omgeving 75 ook een medeveroorzaker van het helpt ons het beeld van de wereld te bestaan van haat en kan deze zelfs vormen, inclusief vooroordelen over leiden tot extremisme, helemaal nu andere groepen mensen. Negatieve sociale media een grote rol spelen in ervaringen kunnen jouw beeld foutief het dagelijks leven. De algoritmes bevestigen, waardoor er een grote 80 van sociale media zijn er namelijk op tegenstrijdigheid kan ontstaan. gericht om jou dingen te laten zien Wanneer het gevoel heerst dat die passen bij jouw voorkeuren. anderen jou niet begrijpen, maar je Hierdoor worden jouw overtuigingen tegelijkertijd niet de capaciteit hebt steeds sterker en komt er minder om hen te begrijpen, kan er haat 85 ruimte voor de visies van anderen. ontstaan. Het gevoel dat een andere Als je dan iets van die visies voorbij ziet komen, is de kans groot dat het extreme vorm van continue wordt beschouwd als kritiek op jouw bevestiging is het helaas nog steeds eigen visie, waardoor weer nog meer realiteit dat er dingen als racisme, haat wordt aangewakkerd. Door deze nazisme en oorlogen bestaan.

Wouter Schippers, NiceDay, 12 juli 2021

Wouter Schippers is psycholoog en coach.

Lees tekst 4.

“Er wordt gezegd dat niet iedereen haatgevoelens kan hebben, omdat gevoelens van haat pas ontstaan onder bepaalde omstandigheden.” (regels 11-14)

Hieronder staan zeven mogelijke oorzaken van haat.

In alinea 1 wordt samenvattend gesteld: “Haat ontstaat in de afwezigheid van compassie.” (regels 3-4)

Een kritische lezer kan vinden dat deze uitspraak niet helemaal aanvaardbaar is, gelet op het vervolg van tekst 4.

Lees tekst 5.

Tekst 5

Het verschijnsel blijft stom, de haat wordt saai en sleets

(1) Bij het oversteken werd ik aangereden door een alom gehaat verschijnsel. Beetje boem, weinig au, want het alom gehate verschijnsel beschikte over extra dikke, verrassend zachte banden.¹⁾ Vanaf het diepgelegen zadel mompelde de piepjonge berijder dat hij de snelheid van het elektrisch aangedreven verschijnsel had onderschat. Precies het soort voorval dat het verschijnsel zo gehaat maakt, vooral in de drukke stad.

(2) Jammer, dacht ik, dat dit me pas overkomt nu het verschijnsel al in zoveel toonaarden is verketterd dat de haat een verschijnsel op zichzelf is geworden – een grote klont weerzin waar ik niet graag aan bijdraag omdat er niets nieuws meer te zeggen valt. Het verschijnsel blijft even stom als het was, het haten ervan wordt saai en sleets.

(3) Langzaamaan zal de haat dan ook verstommen, en ondergronds voortleven tot iedereen is vergeten dat het verschijnsel ooit niet bestond, zonder dat iemand het miste of haatte. Ook zullen nieuwe verschijnselen de aandacht opeisen, smekend om frisse, verse haat.

Sander Donkers, de Volkskrant, 24 oktober 2023

Sander Donkers is columnist voor de Volkskrant.

noot 1 Het gaat hier om een fatbike: een elektrische fiets met zeer dikke banden.

Uit tekst 4 en tekst 5 zijn duidelijk verschillende antwoorden af te leiden op de vraag waarop haat zich in zijn algemeenheid richt.

Tekst 4 en tekst 5 lijken te verschillen in hun visie op de ontwikkeling van haat door de tijd heen.

Lees tekst 6.

Tekst 6

Waarom we poëzie haten? Vraag het eens aan een niet-dichter

De Amerikaanse dichter Ben Lerner schreef een essay over de vraag waarom hij en zovele andere mensen die dichten poëzie haten. Onderstaand fragment komt uit een reactie op dat essay.

(1) En toch heeft Lerner, zegt hij, zijn leven om poëzie heen gebouwd en ervaart hij dat niet als een tegenstrijdigheid, omdat poëzie en de haat jegens poëzie voor hem onlosmakelijk met elkaar verbonden zijn. (…) Zoals Lerner de conclusie van een van zijn leermeesters samenvat: daadwerkelijke gedichten zijn gedoemd door een bittere logica die niet kan worden overwonnen door welke virtuositeit dan ook. Het uiteindelijke probleem van de poëzie? De gedichten. “Poëzie is niet moeilijk, ze is onmogelijk.”

(2) Uiteindelijk draait het allemaal om onvermogen en hoe er met het eigen onvermogen, of eigenlijk dus het onvermogen van de poëzie, wordt omgegaan. “(…) avant-gardedichters haten gedichten omdat het gedichten blijven en geen bommen worden; en nostalgici haten gedichten omdat deze er niet in slagen datgene te doen wat poëzie, volgens hun onjuiste en vage beweringen, ooit zou hebben gedaan.”

(3) Lerner heeft vooral oog voor hoe mensen die van poëzie houden poëzie haten. Mensen met wier worsteling hij zich identificeert. Waar hij minder goed mee uit de voeten kan, is de blik van buiten. Met hoe poëzie soms als pretentie in haar meest pure vorm wordt gezien. Of de wijze waarop ze wordt gezien als iets dat de weinigen insluit door de velen uit te sluiten. Hij lijkt wel vaag door te hebben dat zulke dingen meespelen, maar zijn eigen ervaring met die sociale context komt, terwijl Lerner hem voor universeel laat doorgaan, op mij nogal particulier over. Hij zegt dat we op jonge leeftijd te horen krijgen dat wij allen dichters zijn, simpelweg omdat we mensen zijn. Dat ons wordt verteld dat iedereen vol gevoelens zit en dat poëzie de puurste wijze is om uitdrukking te geven aan die gevoelens. En wie daar niet toe in staat is, is in zekere zin minder mens en is zich daar voortdurend van bewust.

Jan Postma, Hollands Maandblad, 30 augustus 2023

Jan Postma is schrijvend redacteur bij De Groene Amsterdammer.

Gelet op tekst 6 heeft Lerner een andere reden om poëzie te haten dan niet-dichters.

In alinea 3 worden drie persoonlijke opvattingen van Lerner beschreven over de sociale context rondom poëzie.

De oorzaak van de haat van niet-dichters tegen poëzie uit tekst 6 kent een overeenkomst met het “wij-tegen-zij-principe” in alinea 3 van tekst 4.

Volgens tekst 4 lijkt haat op een andere manier te ontstaan dan volgens tekst 6.

Let op: de laatste vragen van dit examen staan op de volgende pagina.

Lees tekst 7.

Tekst 7

Hieronder staat een embleem: een afbeelding die een symbolische betekenis heeft, met een kort toelichtend gedicht.

Licht en zwaar worden nooit een paar De dartele apin die enkel lol kan trappen Zal proberen aan de schildpad te ontsnappen Zij haat dat brave dier dat waakt over zijn huis En niet zo vlot is, als veel ander wild gespuis. Een rustig meisje zal niet snel de aandacht trekken Van iemand die alleen maar zin heeft om te gekken Maar luister, vrijers, luister, zorg dat je onthoudt: Met wie je ’t fijnste vrijen kan, moet niet zijn wie je trouwt.

Jacob Cats, Sinne- en minnebeelden (1627). Hertaling: Paul Schot. Afbeelding: literatuurgeschiedenis.org

Jacob Cats was dichter, jurist en politicus.

Tekst 7 bespreekt een oorzaak van haat die al werd genoemd in een van de eerdere teksten.

Lees tekst 8.

Tekst 8

Haat

(1) Haat is een gevoel dat de nieuwsgierigheid prikkelt. Maar wat is haat precies? En wat zijn de triggers? Het gaat om een zeer sterke afkeer die iemand heeft ten aanzien van een persoon, groep of autoriteit. Bovendien strekt haat zich uit over de tijd, zeker als je het vergelijkt met een vluchtige emotie als boosheid. Soms wordt haat aangewakkerd door één grove normovertreding, maar vaker wordt interpersoonlijke haat ingegeven door herhaalde, negatieve ervaringen. Denk aan een collega van wie je vindt dat deze bij vrijwel elk project ten koste van jou de eer opstrijkt. (…)

(2) Meer dan wantrouwen, voedt haat een strijdvaardigheid, een volhardende houding die vaak gericht is op herstel of erkenning van ervaren onrecht. Daar zit dan ook de kracht van haat. (…)

Paul van Lange, De Psycholoog, 6 december 2019

Paul van Lange is hoogleraar Psychologie aan de Vrije Universiteit Amsterdam.

In tekst 8 worden kenmerken van haat op een rijtje gezet. Een van deze kenmerken lijkt vooral van toepassing op de haat die in tekst 5 centraal staat.

“Maar wat is haat precies?” (regels 1-2, tekst 8)

Het vervolg van tekst 8 benoemt een aspect van haat dat in geen van de vier eerdere teksten werd besproken.

De Chinese filosoof Hung Tzu-ch’eng (1572-1620) schreef ooit: “Diepe haat vindt zijn oorsprong in de liefde.”

Liefde als oorsprong van haat kwam al naar voren in een eerdere tekst.

Stel, je overweegt een werkstuk te schrijven over haat in de moderne samenleving en wilt daarvoor uitsluitend objectieve informatiebronnen gebruiken.

Stel, je zoekt voor een literatuuropdracht voor het schoolvak Nederlands een kort literair verhaal over haat. Tekst 7 lijkt je daarvoor erg geschikt.