Eindexamen Nederlands vwo 2021, tijdvak 3: vragen en antwoorden

Mag het een tikje minder spontaan, alstublieft? (1) Het wemelt van de spontane (4) Voor coach Hans Klaasse is mensen: op datingsites, bij de kap- spontaniteit een absolute vereiste per, in de horeca, op scholen, in talk- 45 voor succesvol ondernemerschap. en spelletjesshows en ook in de poli- “Keep calm and focus on

5 tiek. Een politicus kan allang niet spontaneity”1), houdt hij ondernemers meer volstaan met gedrevenheid en voor op zijn site. “Spontaniteit komt vakbekwaamheid alleen. Als hij niet tot uiting in daadkracht, zoals het op- leuk kan omgaan met de mensen op 50 pakken van nieuwe initiatieven en het straat of in het voetbalstadion, stelt in gang zetten van verfrissende

10 hij zich bloot aan het verwijt dat hij acties. (...) Bij spontaniteit staat de arrogant is of een bewoner van die mens als inspiratiebron centraal. (...) vermaledijde ivoren toren. En dat Een spontane en geïnspireerde on- verwijt is dodelijk in het land waar de 55 dernemer staat bol van authenticiteit spontane mens heerser is. en uniciteit. (...) Tegenovergesteld

15 (2) De (zelf)kwalificatie ‘spontaan’ gedrag werpt zijn schaduw vooruit! wordt zo intensief gebezigd, dat nie- Dwang, ongenoegen, angst, ongemo- mand zich lijkt af te vragen wat er- tiveerd gedrag en fakegedrag.” Een mee wordt bedoeld. Iets positiefs, zo- 60 beetje ondernemer heeft, met andere veel is duidelijk. De spontane mens woorden, geen andere keuze dan

20 is niet gekunsteld, niet verlegen, op- spontaan te zijn. recht, eerlijk, onbevangen, openhar- (5) Spontaniteit

• afgeleid van het tig en behept met zelfvertrouwen. En Latijnse mea sponte: uit eigen wie van nature niet spontaan is, kan 65 beweging, op eigen kracht
• mag op allerhande sites lezen hoe hij dat zich dan in de gunst van de tijdgeest

25 alsnog kan worden

• waarbij steeds verheugen, als tegenhanger van de disclaimer wordt geplaatst dat je knellende conventies en drukkende spontaniteit niet kunt simuleren. gedachten heeft ze een lange voor- (3) Maar dat je niet spontaan zou 70 geschiedenis. In Briefen über die wíllen zijn? Bij de makers van de ästhetische Erziehung des

30 zelfhulpsites gaat dat er niet in. “Ac- Menschen 2) (1795) van de Duitse cepteer uzelf en werk aan de rem die filosoof en dichter Friedrich Schiller u tegenhoudt om spontaan te zijn”, (1759-1805) is de spontane mens het moedigen de makers van InfoNu.nl 75 equivalent van de spelende mens, de sociaal minderbedeelde bezoe- die “alleen kan spelen wanneer hij in

35 kers aan. Een gemis aan spontaniteit de volle betekenis van het woord is niet een vorm van bedachtzaam- mens is, en alleen dan mens is als hij heid, maar komt voort uit angst voor speelt”. afwijzing door anderen. “Deze angst 80 (6) Jacob Moreno (1889-1974), ontwikkeld (sic!) zich vaak al in de grondlegger van de groepspsycho-

40 jeugd bijvoorbeeld door ouders die therapie, stelde zich ten doel “spon- een druk leggen op presteren of taniteit en creativiteit van mensen vrij doordat men gepest is.” te maken”. “Ik leer mensen hoe ze

85 God kunnen spelen”, zou hij ooit de elite naar de klassen die op de tegen zijn collega-psychoanaliticus elite wilden lijken. Sigmund Freud (1856-1939) hebben (9) Het heeft er alle schijn van dat gezegd. Fantasie, onbevangenheid 135 het civilisatieproces volgens de defi- en

• inderdaad
• spontaniteit zouden nitie van Elias tot staan is gebracht.

90 de mens daartoe in staat stellen. Hij- De maatschappelijke elite heeft op- zelf had als jongetje van vierenhalf gehouden te bestaan als cultuur- voor God gespeeld door plaats te ne- drager. De levenshouding van de men op een hoge constructie van ta- 140 oude elite is allang niet meer maat- fels en stoelen. “Plotseling hoorde ik gevend. Het tegendeel is eerder het

95 een kind mij vragen: ‘Waarom vlieg je geval: ze probeert zich naar buiten niet?’ Toen sloeg ik mijn armen uit toe niet van de rest van de samen- om het te proberen. Een seconde leving te onderscheiden. Bovendien later viel ik op de vloer en brak ik 145 heeft de ‘nieuwe elite’ van onder- mijn rechterarm.” nemers, mediasterren en topvoet-

100 (7) In Moreno’s tijd

• het beschreven ballers niet de behoefte ‘het goede voorval moet zich in 1893 hebben voorbeeld’ te geven. Zo reageerde voorgedaan
• moest spontaniteit nog Katja Schuurman jaren geleden worden bevochten op dragers van de 150 enigszins getergd op het verwijt dat victoriaanse moraal, die destijds ze met haar rijgedrag
• onder invloed

105 overal op het Europese continent achter het stuur

• haar voorbeeld- heerste. Die moraal, gekenmerkt functie had verzaakt: “Ik kan het toch door huiver voor emoties, lichamelijk- ook niet helpen dat ik BN’er ben.” heid en intimiteit, vormde weer het 155 (10) Dat het civilisatieproces is on- voorlopig eindpunt van het 'civilisatie- derbroken, zou ook kunnen worden

110 proces' dat socioloog Norbert Elias opgemaakt uit de herwaardering van later heeft beschreven. Uit de

• spontaniteit als noemer van onge- overwegend Britse
• etiquetteboeken remdheid, onbevangenheid en afkeer die Elias had gelezen, maakte hij op 160 van conventies. Voor die deugden hoe ingrijpend de opvattingen over hadden de dragers van de oude cul-

115 de omgangsvormen in de voor- turele norm beslist geen waardering. gaande eeuwen waren veranderd. (11) Hoe zij aankeken tegen mensen (8) De middeleeuwer gaf nog onge- die nu ‘spontaan’ zouden worden remd uiting aan zijn emoties en ‘ge- 165 genoemd, blijkt uit de passage van welddadige spontaniteit’. Daarna de in juli verschenen biografie van

120 raakten gaandeweg deugden als zelf- George Maduro (1916-1945)

• de beheersing en ingetogenheid in oorlogsheld van sefardisch-joodse3) zwang, zeker in landen die naar het huize naar wie Madurodam is ver- protestantisme waren overgegaan. 170 noemd
• waarin Maduro senior zijn Niet alleen de maatschappelijke elite (enige) zoon op het hart bindt om te

125 maakte zich deze beschavings- breken met zijn vriendin Hedda, die normen eigen, ook de ‘lagere hij als “een minderwaardig meisje” klassen’

• die hoopten daarmee diskwalificeert. “Minderwaardig niet respectabiliteit te verwerven. Het 175 alleen wegens haar gebrekkige op- civilisatieproces ging dus twee voeding, haar laag intellect en bur-

130 kanten op: het schreed voort in de gerlijke manieren en voorkomen, tijd en het maakte zich breed

• van maar ook wegens haar veelbespro-

ken impulsieve en losbandige ge- norm is, zijn terughoudendheid en in-

180 drag.” De gevreesde ‘mesalliance’4) getogenheid enigszins suspect. kwam overigens niet tot stand. Niet Formeel gedrag geldt als een sociale vanwege de ouderlijke interventie, 220 zonde. maar omdat George in 1941 tijdens (14) Spontaniteit laat geen ruimte een verblijf in het Oranjehotel, de voor aftasten en voor verkennende

185 Scheveningse strafgevangenis, bewegingen. De spontane mens slaat zonder plichtplegingen door Hedda meteen aan het zoenen. Hij gaat op werd gedumpt. 225 je tenen staan terwijl je misschien (12) Het eerherstel van de spontane nog even wat afstand zou willen hou- mens is een begrijpelijke reactie op den. Hij suggereert een intimiteit of

190 de starheid en het decorum waarin vriendschappelijkheid die er (nog) de oude elite vaak haar toevlucht niet is. Hij stelt vragen die je liever zocht. Er is geen enkele reden om 230 nog niet beantwoordt. Op zelfhulp- deze ontwikkeling te betreuren. Wel sites wordt spontaniteit opgevoerd kun je je afvragen of spontaniteit zich als voorwaarde voor intieme en min-

195 niet ontwikkelt tot een even dwingen- der intieme relaties. de levenshouding als de etiquette (15) Maar spontaniteit kan een rij- van weleer. 235 pingsproces ook nodeloos belasten. (13) Spontaniteit is de sociale norm, Wie meteen, op z’n Ikea’s, begint te zoals het even diffuse begrip ‘welle- tutoyeren, slaat de ‘u’-fase over. En

200 vendheid’ dat in de victoriaanse tijd dat is jammer. In Duitstalige landen was. En ook van deze norm gaat iets wordt je het ‘du’ nog plechtig aange- intimiderends uit op mensen die zich 240 boden, als een ridderslag van iemand er niet behaaglijk bij voelen. Sponta- die je vriendschap werkelijk op prijs niteit heeft niet alleen positieve stelt. Op die manier is het ‘du’ een

205 uitingsvormen, ze kan ook worden gekoesterde verworvenheid en geen opgevoerd als legitimatie voor bot- loze aanspreekvorm. heid, ongemanierdheid en wange- 245 (16) In Nederland zou zo’n sociaal drag. De spontane mensen eisen de ritueel inmiddels een hopeloos ge- openbare ruimte voor zichzelf op, kunstelde indruk maken. Het zij zo.

210 zeker op zomerse dagen. Ze voelen Toch is het te hopen dat de spontane zich gerechtigd iedereen deelgenoot mens iets aan spontaniteit inboet en te maken van hun particuliere genoe- 250 dat ‘jij’

• net als ‘you’ in het Engelse gens. In hun bijzijn voelen schuchte- taalgebied
• ooit zo kan worden uit- re, verlegen en bedachtzame men- gesproken dat het niet per definitie

215 sen zich klein en ongezien. Erger: ‘jij’ betekent. waar een luidruchtige spontaniteit de

naar: Sander van Walsum uit: de Volkskrant, 3 september 2016

Sander van Walsum is journalist en heeft meerdere boeken gepubliceerd.

noot 1 Keep calm and focus on spontaneity: “Blijf rustig en richt je op spontaniteit.” noot 2 Briefen über die ästhetische Erziehung des Menschen: Brieven over de esthetische ontplooiing van de mens noot 3 Sefardische joden zijn joden wier voorouders in Spanje en Portugal woonden. noot 4 mesalliance: een huwelijk beneden iemands stand of sociale positie

Pillen slikken of pillen schrijven? Taal als geneesmiddel (1) Vijf jaar geleden ontdekte het ziektes zorgt. De beroepsziekte van Meertens Instituut1) dat mensen die leraren is bijvoorbeeld schorheid of een harde ‘g’ uitspreken minder vaak een ander stemprobleem. ziek zijn dan sprekers met de zachte Onvoldoende taalvaardigheid kan

5 variant, doordat die harde, raspende 40 eveneens tot ziekte leiden en zelfs luchtstroom “een hygiëniserend tot de dood. Een voorbeeld is de effect op de bovenste luchtwegen” leesvaardigheid van ouderen. In een heeft. Het Genootschap Onze Taal2) onderzoek moesten 65-plussers bood daarom gratis cursussen aan bijsluiters van geneesmiddelen lezen

10 om mensen van hun zachte ‘g’ af te 45 en daarna aangeven hoeveel ze van helpen. Het werd allemaal gemeld in de teksten begrepen hadden. Op een persbericht van Onze Taal dat grond daarvan onderscheidden de vlak voor 1 april verscheen. Zo’n 150 onderzoekers bekwame en onbekwa- mensen trapten erin. me lezers van bijsluiters. Zes jaar

15 (2) Tegelijk schijnen nogal wat 50 later gingen ze van beide groepen na Limburgers werkelijk te denken dat wie er nog leefde. Van de onbekwa- juist de hárde ‘g’ een ziekmaker is. me lezers bleken er anderhalf maal Zij willen hun zachte ‘g’ voor geen zoveel overleden te zijn als van de goud inruilen voor de Randstedelijke bekwame lezers. Leesvaardigheid

20 ‘g’, “die schraapt als een schep over 55 redt levens. tegels”; ze zijn bang dat ze op die (5) Is het ook mogelijk dat een vorm manier een keelziekte oplopen. van spreken of schrijven iemand ziek (3) Maar er bestaan intussen wel maakt, dan wel geneest? Van schel- degelijk ziekten die iets met taal te den is aangetoond dat het de spreker

25 maken hebben. Zo lijden nogal wat 60 weerbaarder maakt. Een Engelse wetenschappers aan ‘typomanie’: het professor liet proefpersonen hun obsessieve verlangen je naam in handen in ijskoud water houden druk te zien. De typomaniak is her- totdat ze het van pijn niet meer uit- kenbaar doordat hij bij het in handen hielden. De ene groep personen

30 nemen van een nieuw boek onmid- 65 mocht zo vaak ze maar wilde een dellijk doorbladert naar de literatuur- scheldwoord naar keuze uiten, de lijst om te zien of er naar hem ver- controlegroep moest zich beperken wezen wordt. tot een neutraal woord. Wie tijdens (4) Ook komt het voor dat te veel van het werk geregeld scheldt op alles

35 een bepaald soort taalgebruik voor 70 wat hem dwarszit, heeft minder last

van werkstress. Bovendien schept heid te zijn. In Engels onderzoek zijn gescheld een band met andere, moesten de proefpersonen een dag- ook scheldende werknemers. De 120 boek bijhouden waarin ze persoon- onderzoekers merken er wel bij op lijke zaken noteerden die ze niet

75 dat een en ander buiten gehoors- zomaar aan de openbaarheid wilden afstand van de uitgescholdenen moet prijsgeven. Na enkele weken werd gebeuren. Op hen heeft schelden onderzocht of deze personen vaker natuurlijk een minder positief effect. 125 of minder vaak een bezoekje aan de Uit analyses van wat er gebeurt in de dokter hadden gebracht dan een

80 hersenen van personen die met controlegroep die geen dagboek naam en toenaam uitgescholden bijhield. De dagboekschrijvers bleken worden, blijkt dat zij dezelfde sen- aanzienlijk meer last te hebben van satie ervaren als bij lichamelijke 130 hoofdpijn, slapeloosheid en spijs- kwelling. verteringsproblemen.

85 (6) Maar het intrigerendste voor mij is (9) Andere onderzoekers rapporteren wel het verband tussen gezondheid juist wél een positieve invloed van en schrijven. Maakt schrijven je ge- schrijven. Een van de bekendste is zonder? Voor velen is dat overigens 135 de Amerikaanse psycholoog helemaal geen vraag meer. Natuurlijk Pennebaker, die ook onderzocht aan

90 is dat zo en ze schrijven op hun web- welke voorwaarden de schrijverij sites op welsprekende wijze waarom moet voldoen wil die de schrijver een dat logisch is. Wie schrijft, is expres- opkikker geven. Een van zijn bevin- sief, creatief, ordent zijn gedachten 140 dingen luidt dat autobiografische en krijgt greep op zijn leven. Dat leidt teksten waarin veel woorden van het

95 tot meer welbevinden en een betere type ‘omdat’ en ‘dus’ voorkomen, gezondheid. Het enige probleem met geneeskrachtig werken. De verkla- deze verhalen is dat ze uit de pen ring is dat deze woorden sympto- vloeien van professionele schrijf- 145 matisch zijn voor (heilzaam) zelf- coaches en docenten expressief onderzoek.

100 schrijven die van hun pen leven. (10) Wie heeft er gelijk? Wanneer je (7) Wie op zoek gaat naar een bewijs te maken hebt met onderzoek met dat schrijven een positieve invloed tegenstrijdige resultaten, heb je als heeft op de gezondheid, voelt zich al 150 onderzoeker baat bij het lezen van snel wegzakken in een wetenschap- zogeheten meta-analyses. Daarin

105 pelijk moeras. Je kunt net zo goed worden zo veel mogelijk experimen- beweren dat schrijven juist gevaarlijk ten verzameld en gefilterd op kwali- is voor je gezondheid. Ik doel dan teit, en worden vervolgens de resul- niet op langdurig in een zithouding 155 taten vergeleken. De twee meest verkeren of naar een beeldscherm relevante meta-analyses verschenen

110 turen, maar op het zogeheten Plath- beide in 2006. Uit de ene blijkt dat effect, genoemd naar de Britse gezonde mensen minder vaak ge- dichter Sylvia Plath: het verschijnsel bruikmaken van medische zorg als dat naar verhouding veel schrijvers

• 160 ze stressveroorzakende ervaringen en nog meer schrijfsters
• een einde opschrijven. Fijn! Alleen wel jammer

115 aan hun leven hebben gemaakt. dat volgens dezelfde studie het op- (8) Het schrijven van een dagboek schrijven niet werkt bij patiënten en schijnt ook slecht voor de gezond- personen met psychische problemen.

165 De andere studie, gebaseerd op nog heid in het algemeen beïnvloedt. Wie meer experimenten, beantwoordt de ziek is, heeft meer aan pillen slikken vraag of het goed voor je is om dan pillen schrijven. Wie een nare traumatische ervaringen aan het pa- 180 ervaring heeft beleefd en daar last pier toe te vertrouwen. Het antwoord van houdt, bijvoorbeeld omdat hij

170 is duidelijk ‘ja’. De auteur schrijft het daardoor de slaap niet kan vatten, positieve effect toe aan het feit dat je kan deze kwaal wel met schrijven door het (herhaaldelijk) opschrijven proberen te bestrijden. Het beste is aan de nare ervaringen went, waar- 185 het probleem herhaaldelijk te door ze geleidelijk uitdoven. analyseren en het van veel kanten te

175 (11) Kortom: er is geen aanwijzing benaderen. dat schrijven op zichzelf de gezond-

naar: Frank Jansen uit: Onze Taal 2015, 2/3, pagina 60-61

Frank Jansen was als taalkundige verbonden aan universiteit Utrecht en heeft met grote regelmaat gepubliceerd over taalkundige kwesties.

noot 1 Het Meertens Instituut is een onderzoeksinstituut dat zich bezighoudt met de bestudering en documentatie van Nederlandse taal en cultuur. noot 2 Genootschap Onze Taal is een Nederlandse vereniging van taalliefhebbers met een taaladviesdienst en een eigen tijdschrift.

Waarom meer vakantie voor meer werkstress zorgt (1) Rust, vrije tijd, vakantie. Het zijn zich uit de naad werken, juist omdat woorden die bij de meeste mensen de vakantie eraan komt. De laatste positieve associaties oproepen. 20 contracten moeten rond voor de Woorden die horen in een dubbeldik zomer. Stukken moeten af, knopen

5 zomernummer, waarmee u ‘lekker’ op doorgehakt, rapporten nog snel het strand kan gaan liggen. Woorden gepresenteerd. Het mailverkeer staat die passen bij uitpuffen, bijtanken, niet meer stil. Agenda’s stromen recreëren. Vrije tijd is fijne tijd

• 25 over. De Tweede Kamer vergadert althans, dat houden we onszelf voor. tot diep in de nacht. De pre-vakantie-

10 Bijna elf miljoen Nederlanders gaan drukte loopt zo hoog op dat iedereen de komende weken de hort op. We snakt naar ‘even niks’. gaan voor het eerst sinds de econo- (3) Stressen om met vakantie te kun- mische crisis ook weer wat langer 30 nen. Het is een trend die we vooral weg. kennen uit het onderwijs. Logisch:

15 (2) Bepaald gratis is dat niet. Ik weet naarmate de vakanties langer en fre- niet of het u is opgevallen, maar ik quenter zijn, loopt de werkdruk in de zie de afgelopen weken veel mensen perioden tussen de vakanties extra

35 op. Want vakantie of geen vakantie, ze dankzij het deeltijdwerk ‘een het werk moet gewoon gebeuren. betere balans tussen werk en privé’ Langer op vakantie verhoogt de 75 vinden, maar ook en vooral omdat ze werkdruk. meer druk op de ketel zetten. Dat zijn (4) Iets soortgelijks geldt voor de individuele beslissingen met collec-

40 vakantiespreiding. Voor de drukte op tieve effecten. Niet voor niets heeft de wegen en de Franse campings Nederland Deeltijdland steevast bijna mag het fijn zijn dat niet heel Neder- 80 de hoogste arbeidsproductiviteit ter land tegelijkertijd in de auto stapt, op wereld. het werk maakt het de ineffectieve (8) Hoge productiviteit is mooi. De

45 periodes alleen maar langer. andere kant is dat Nederland ook (5) Mensen werken steeds vaker in altijd in de top tien staat van landen teams en nemen gezamenlijk beslis- 85 met werkdruk en werkstress. Eén op singen. Als in zo’n team Flore er niet de zeven werkende Nederlanders is in juli, Jaap afwezig is van half juli kampt met burn-outklachten, zoals

50 tot half augustus en Nica de laatste emotionele uitputting en vermoeid- weken van augustus op pad is, bete- heid. In het onderwijs, waar ze kent dit dat de besluitvorming in zo’n 90 bovengemiddeld veel vakantie heb- team twee maanden stilligt. ‘In sep- ben, vertoont zelfs één op de vijf tember verder’, klinkt het nu vrijwel tekenen van overspannenheid, zo

55 dagelijks. Jazeker. En in september, hebben onderzoekers van CBS 1) en als iedereen weer ‘fris en fruitig’ TNO2) geconstateerd. terug is, zitten de agenda’s weer 95 (9) Nu gun ik eenieder zijn vrije tijd, meteen tjokvol. maar bij te veel werkdruk en werk- (6) Bij gelijkblijvende productie-eisen stress floreert ons land niet. Langer

60 is de prijs van vrije tijd dat er onder op vakantie bij gelijkblijvende ambi- de resterende werktijd domweg tieniveaus, dat kan niet lang goed harder doorgebeukt moet worden. 100 gaan. Willen we dat meer vrije tijd Voor mensen die in deeltijd werken, bijdraagt aan een meer ontspannen is dit een bekend fenomeen. Denk samenleving?

65 aan de jonge ouder die van vijf naar (10) Willen we dat vrije tijd écht fijne vier dagen gaat. Schroeft zo iemand tijd is, dan moet dat zijn weerslag zijn of haar ambities dan ook terug 105 hebben op de ambities, de doelen en met 20 procent? Natuurlijk niet. de deadlines op het werk. Hoe (7) Veel deeltijders doen gewoon precies? Dat is misschien iets om

70 nagenoeg hetzelfde werk, alleen in tijdens de vakantie eens rustig over minder tijd. Deeltijders zijn bewezen na te denken. productiever. Echt niet alleen omdat

naar: Kees Kraaijeveld uit: Vrij Nederland, 16 juli 2016 Kees Kraaijeveld is filosoof en psycholoog. Hij is columnist voor Vrij Nederland en publiceert veel over economie.

noot 1 CBS: Centraal Bureau voor de Statistiek noot 2 TNO: Nederlandse Organisatie voor toegepast-natuurwetenschappelijk onderzoek

Lezenslust (1) ‘Ik heb mijn leven weggelezen.’ Hoe carpe diem is het om alles over Aldus Maarten ‘t Hart. Waar en wan- carpe diem te lezen en je dan maan- neer hij het precies zei, weet ik niet den terug te trekken om er een boek meer; het is al enige tijd geleden, het over te schrijven? Niet zo heel carpe

5 was in een praatprogramma op tele- 40 diem, maar wat moet je dan? Je kunt visie. Hij vertelde dat hij elke dag een ook niet de hele dag gaan bungee- boek uit de bibliotheek haalde en dat jumpen, en zelfs een eeuwige las. Zeven boeken las hij per week, wereldreis verveelt op den duur. als het er niet meer waren. In plaats (5) En toch. Als ik straks op mijn

10 van naar buiten te gaan, met mensen 45 sterfbed lig en mezelf de vraag stel te praten, te lachen, te flirten, te waar ik spijt van heb, zal ik dan ruiken en te proeven. Kortom, het zeggen: ‘Ik wou dat ik dit boek nog leven te plukken. had gelezen’? Nee, natuurlijk niet. (2) Zijn uitspraak maakte diepe in- Wat gaf dan het leven zin? Mijn ant-

15 druk op me. Ik was een jaar of twintig 50 woorden zullen, vermoed ik, groot en had al jaren dezelfde tijdverslin- zijn (een kind maken, de reizen die ik dende hobby: lezen. Ik las over alles maakte, de liefde, familie) en klein: wat er in een mensenleven kon ge- het alledaagse, acceptatie van het beuren: allesverzengende liefde, gemodder dat leven heet.

20 wereldreizen, oorlog en vrede, goed 55 (6) Onlangs ontmoette ik een prag- en kwaad. ‘t Hart maakte een donker maticus, die een nuchter antwoord onderscheid tussen lezen en leven. gaf op de vraag of lezen en leven Wie leest, leeft niet. Hij beleeft heus elkaar uitsluiten. Lezen is goed en wel wat

• allemaal tweedehands zinvol. Maar het leven is te kort om

25 avonturen. 60 slechte boeken te lezen. Sla die over. (3) Ik begon me af te vragen of het Carpe diem van Roman Krznaric leven al lezend aan mij voorbijgleed. behoort niet tot die boeken. Het is Maarten ‘t Hart kwam in elk geval wezenlijk, omdat het gaat over de schijndood op mij over. grootste vraag van het leven: hoe

30 (4) Roman Krznaric vraagt zich het- 65 kan ik mijn leven zo inrichten dat ik, zelfde af in zijn boek Carpe diem1). als ik straks terugkijk, geen spijt heb? Hij wil weten wat het leven zin geeft, Soms, in je zoektocht naar dat ant- en of hij de dag wel genoeg plukt. woord, is lezen het meest levens- Daar schreef hij een boek over. Dat lustige wat je kunt doen.

35 leidt tot een wonderlijke paradox.

naar: Stine Jensen uit: Filosofie juni-juli 2017 Stine Jensen is filosoof en maakt programma’s over filosofie voor omroep HUMAN.

noot 1 carpe diem: pluk de dag. Daarmee wordt bedoeld dat je van het leven moet genieten.

De teksten die voor dit examen gebruikt zijn, zijn bewerkt om ze geschikt te maken voor het examen. Dit is gebeurd met respect voor de opvattingen van de auteur(s). Het College voor Toetsen en Examens is verantwoordelijk voor vorm en inhoud van dit examen.

VW-1001-a-b 10 / 10 lees verdereinde ►►► ν