Eindexamen Nederlands vwo 2022, tijdvak 2: vragen en antwoorden

Hier word je het gelukkigst (1) In Alice in Wonderland1) neemt de Easterlin-paradox. Rode Koningin de heldin Alice op een (4) De cultuurpessimisten hebben bepaald moment bij de hand. Ze be- 45 een verklaring voor die stilstand, die ginnen te rennen, terwijl de koningin je de relativiteitstheorie van geluk

5 roept: “Sneller! Sneller!” Als Alice kunt noemen. Geluk is het verschil helemaal buiten adem is, komen ze tussen je verwachtingen en je werke- tot stilstand en blazen ze even uit. lijke toestand. En hoe meer je hebt, Maar tot Alice’ verbazing bevinden ze 50 hoe meer je begint te verwachten. zich nog steeds op dezelfde plek. Dus uiteindelijk blijft je gelukspeil min

10 Natuurlijk, zegt de Rode Koningin, of meer constant. Dat staat bekend wat had je verwacht? Dus legt Alice als de ‘hedonistische tredmolen’ uit dat, waar zij vandaan komt, je el- (hēdonē: genot, geluk). Meer geld en ders belandt als je hard blijft lopen in 55 spullen krikken ons gelukspeil op, dezelfde richting. “Dat is nogal een maar het effect is slechts tijdelijk.

15 traag land!”, zei de Koningin. “Want Bovendien worden onze verwachtin- hier moet je zo hard lopen als je kunt, gen ook bepaald door wat we rondom gewoon om op dezelfde plaats te ons zien. blijven.” 60 (5) Hoe gelukkig je je voelt, hangt af (2) De laatste twee eeuwen heeft de van je status binnen je groep. Als dat

20 mensheid een enorme vooruitgangs- klopt, dan moet het geluk in een sa- spurt meegemaakt. Nog nooit leefden menleving altijd ongeveer constant we zo veilig, welvarend en gezond blijven. Als iedereen er tegelijk op als vandaag. Maar zijn we ook er- 65 vooruitgaat, dan blijven we allemaal gens aanbeland, of bleven we maar even gelukkig.

25 ter plaatse trappelen? Levert al die (6) De vloed tilt alle schepen om- luxe en welvaart ons iets op? Het is hoog, zoals J.F. Kennedy2) ooit zei. de vraag die op de lippen van elke Maar aan boord is daar weinig van te cultuurpessimist bestorven ligt. 70 merken. Mensen kunnen van positie (3) De econoom Richard Easterlin wisselen in de sociale rangorde,

30 publiceerde in 1974 een berucht maar dan gaat het geluk van de een artikel dat de kniesoren gelijk leek te ten koste van het ongeluk van de geven. Hij vroeg aan mensen in ver- ander. Economen noemen zo’n situa- schillende landen en uit verschillende 75 tie een nulsomspel. En zo wordt de lagen van de bevolking hoe gelukkig vaart der volkeren helemaal teniet-

35 ze zich precies voelden. Wat bleek? gedaan. Mensen uit rijke landen zijn niet ge- (7) Er is wel één probleem. De lukkiger dan mensen in arme landen. Easterlin-paradox bestaat niet. Aan Binnen een bepaald land zijn rijkelui 80 Easterlins studie mankeerde nogal weliswaar gelukkiger dan armen, wat. Niet alleen waren zijn data be-

40 maar tussen landen verdwijnt dat perkt tot Japan en de VS, maar de verband tussen welvaart en geluk. vraag die hij aan mensen voorlegde, Die bevinding heet sindsdien de was niet altijd dezelfde, waardoor hij

85 appelen met peren vergeleek. Maar Een miljonair haalt er de schouders wetenschap gaat vooruit. Inmiddels bij op. Boven een bepaalde drempel is er een bloeiende discipline, geluks- levert rijkdom nauwelijks nog geluks- studies, die al verfijndere meet- 135 winst op. Elon Musk 4) kan maar in methodes voor geluksbevragingen één auto tegelijk rijden. En als hij zijn

90 heeft ontwikkeld. Daardoor beschik- kapitaal ziet verdubbelen, wordt hij ken we nu over meer betrouwbare en (uiteraard) niet plots dubbel zo uitgebreide data, verzameld over een gelukkig. grotere tijdsspanne. 140 (11) En hoe zit dat met sociale verge- (8) En die data laten weinig ruimte lijkingen? Sommige zaken die ons

95 voor twijfel: Easterlin zat ernaast. Er gelukkig maken, lenen zich beter tot is wél een verband tussen materiële vergelijkingen dan andere, en worden welvaart en geluk, zowel binnen als dus ook sterker beïnvloed door wat tussen landen. Dat effect zie je ook 145 we rondom ons zien. Precies daarom door de tijd heen. De World Values is rijkdom bij uitstek een domein voor

100 Survey 3) , die de evolutie van geluks- afgunst, naijver en sociale compe- metingen in honderd landen in kaart titie. De dikte van portefeuilles kun je brengt, toont aan dat mensen in de meten, en het merk van je auto is meeste onderzochte landen geluk- 150 zichtbaar voor iedereen. Maar geluk kiger zijn geworden. En jawel, die draait niet alleen om materiële rijk-

105 stijging houdt verband met economi- dom, en niet alles draait om sociale sche groei. Hoe je het ook wendt of vergelijkingen. Iemand die alleen op keert, geld maakt wél gelukkig. een onbewoond eiland leeft, kan nog (9) Weg dus met de relativiteits- 155 altijd ziek zijn, pijn lijden of honger theorie van geluk? Niet helemaal. Ze hebben. En ook als je omringd bent

110 klopt ten dele, maar vertelt slechts door anderen, kun je niet alles zo- een deel van het verhaal. Niet alles maar vergelijken. Ik heb geen idee of in het leven draait om verwachtingen mijn buurman betere seks heeft dan en sociale vergelijkingen. De mens is 160 ik, of welk verborgen leed hij torst. nog steeds een biologisch organisme En zou het me echt uitmaken?

115 met bepaalde lichamelijke en fysieke (12) De sociale dimensie van geluk behoeften. Als die behoeften bevre- wordt vaak zwaar overdreven. Tolstoj digd zijn, voelen we ons goed, en schreef in Anna Karenina5): “Er zijn anders niet. De hedonistische tred- 165 geen omstandigheden in het leven molen bestaat, zeker als het om ma- waaraan een mens niet gewend kan

120 teriële weelde gaat, maar hij doet raken, in het bijzonder als hij ziet dat slechts een deel van de vooruitgang iedereen rondom hem ze aanvaardt.” teniet. Als dat klopt, zou Tolstoj het niet erg (10) Wat wel klopt, is dat vermeer- 170 vinden om gefolterd te worden, zo- derde welvaart op den duur niet meer lang zijn buurman ook op de pijnbank

125 voor vermeerderd geluk zorgt. Eco- ligt en dat niet erg lijkt te vinden. nomen noemen dat de wet van de Tolstoj vergeet dat we biologische dalende meeropbrengst. Geld maakt wezens zijn. gelukkig, maar dan vooral als je er 175 (13) Geld maakt gelukkig, maar het is nog niet veel van had. Een armoe- natuurlijk lang niet het enige wat

130 zaaier die een briefje van 100 euro gelukkig maakt. De Nederlandse op straat vindt, zal dolgelukkig zijn. ‘geluksprofessor’ socioloog Ruut

Veenhoven, oprichter van de World de Rode Koningin op het einde van

180 Database of Happiness 6) , onderzocht haar preek nog iets toevoegt over welke eigenschappen van een haar gekke land: “Als je ergens el- samenleving haar burgers gelukkig ders wilt komen, dan moet je min- maken. Behalve de materiële levens- 230 stens twee keer zo hard lopen!” Dat standaard zijn er volgens Veenhoven maakt wel een wereld van verschil.

185 twee belangrijke pijlers: democrati- (17) Zo vergaat het ook de mense- sche instellingen, en een cultuur van lijke vooruitgang. Inderdaad, een vertrouwen en tolerantie. Die drie deel van de vooruitgang van de afge- ‘gelukmakers’ samen, aldus de bere- 235 lopen twee eeuwen werd teniet- keningen van Veenhoven, verklaren gedaan doordat we gewend raken

190 75 procent van de verschillen in aan onze moderne luxe, en omdat we geluk tussen verschillende landen. de neiging ertoe hebben ons met (14) In die lijn betoogt de politicoloog onze naaste te vergelijken. Toch mag Ronald Inglehart dat een gevoel van 240 die hardnekkige Easterlin-paradox bij vrijheid sterk samenhangt met ons het grof huisvuil. De belangrijkste

195 gelukspeil. Als mensen het gevoel gelukmakers van de menselijke soort hebben dat ze vrij zijn om zichzelf te zijn niet relatief, maar absoluut, en ontplooien en hun leven in te vullen we hebben er veel meer van dan zoals ze dat zelf wensen, dan voelen 245 vroeger: vrijheid, vertrouwen, sociale ze zich gelukkiger. Het laatste World relaties en (natuurlijk) gezondheid.

200 Happiness Report 7) somt de cruciale (18) Dankzij geluksonderzoek kun- gelukmakers op om het verschil in nen we de superioriteit van onze gelukspeil tussen landen te verkla- samenlevingsvorm dus op weten- ren: inkomen, gezonde levens- 250 schappelijke gronden aantonen. Een verwachting, vrijheid, vertrouwen en liberale democratie zoals de onze,

205 goede sociale relaties (een toeverlaat met een sterk uitgebouwde sociale hebben als je het moeilijk hebt). zekerheid, is het best in staat om in (15) Ook wat die gelukmakers betreft, onze behoeften te voorzien, en om hebben we veel vooruitgang geboekt. 255 menselijk geluk te bevorderen. Daar Geen wonder dat de top tien in het mogen we best trots op zijn.

210 World Happiness Report er al enkele (19) Natuurlijk wonen er zelfs in Fin- jaren ongeveer hetzelfde uitziet, met land nog altijd mensen die diep onge- Scandinavië en West-Europese lukkig zijn, en natuurlijk blijven de landen bovenaan. In 2018 waren dat 260 cijfers voor depressie en zelfmoord in Finland, Noorwegen, Denemarken, onze contreien veel te hoog. Maar

215 IJsland en Zwitserland; Nederland daaruit afleiden dat vooruitgang een stond op de zesde plaats, België op maat voor niets is geweest, of dat de 16. De hekkensluiters waren westerse mens zich nog “nooit zo Tanzania, Zuid-Soedan, de Centraal- 265 slecht heeft gevoeld” (zoals de Afrikaanse Republiek en Burundi. Belgische hoogleraar klinische

220 (16) Pessimisten gebruiken de Rode psychologie Paul Verhaeghe Koningin soms als metafoor voor de beweerde), is aantoonbaar onjuist. futiliteit van vooruitgang. We draven (20) Onze samenlevingsvorm is maar door, maar uiteindelijk staan we 270 superieur aan alle andere ter wereld. lopend stil. Maar wie het verhaal van De verworven vrijheden in onze libe-

225 Lewis Carroll verder leest, merkt dat rale rechtstaat beschouwen velen

vandaag als vanzelfsprekend, maar mogen ons wel degelijk gelukkig dat zijn ze helemaal niet: in de hele prijzen dat we nu en hier leven.

275 wereldgeschiedenis zijn ze uniek, recent, exotisch, en ongezien. Wij

naar: Maarten Boudry uit: Trouw, 7 april 2018

Maarten Boudry (1984) is filosoof. Hij schrijft met enige regelmaat voor het weekendkatern Letter & Geest van dagblad Trouw.

noot 1 Alice in Wonderland is een jeugdboek uit 1865 van Lewis Carroll (1832-1898). Het verhaal wordt gezien als een modern sprookje. noot 2 J.F. Kennedy (1917-1963) was tussen 1961 en 1963 president van de Verenigde Staten van Amerika. noot 3 De World Values Survey is een wereldwijde vragenlijst over waarden. noot 4 Elon Musk (1971) is een rijke zakenman die onder meer betrokken is bij Tesla, een Amerikaans bedrijf dat elektrische auto’s produceert. noot 5 Anna Karenina is een beroemde roman uit 1877 van Lev Tolstoj (1828-1910), een Russisch schrijver. noot 6 De World Database of Happiness is een database waarin sinds 1984 alle wetenschappelijke onderzoeksresultaten op het gebied van geluk zijn bijgehouden. noot 7 Het World Happiness Report is een jaarlijks door de Verenigde Naties samengestelde lijst die voor een groot aantal landen aangeeft hoe gelukkig de gemiddelde inwoner van die landen is.

Hier word je het gelukkigst (1) In Alice in Wonderland1) neemt de Easterlin-paradox. Rode Koningin de heldin Alice op een (4) De cultuurpessimisten hebben bepaald moment bij de hand. Ze be- 45 een verklaring voor die stilstand, die ginnen te rennen, terwijl de koningin je de relativiteitstheorie van geluk

5 roept: “Sneller! Sneller!” Als Alice kunt noemen. Geluk is het verschil helemaal buiten adem is, komen ze tussen je verwachtingen en je werke- tot stilstand en blazen ze even uit. lijke toestand. En hoe meer je hebt, Maar tot Alice’ verbazing bevinden ze 50 hoe meer je begint te verwachten. zich nog steeds op dezelfde plek. Dus uiteindelijk blijft je gelukspeil min

10 Natuurlijk, zegt de Rode Koningin, of meer constant. Dat staat bekend wat had je verwacht? Dus legt Alice als de ‘hedonistische tredmolen’ uit dat, waar zij vandaan komt, je el- (hēdonē: genot, geluk). Meer geld en ders belandt als je hard blijft lopen in 55 spullen krikken ons gelukspeil op, dezelfde richting. “Dat is nogal een maar het effect is slechts tijdelijk.

15 traag land!”, zei de Koningin. “Want Bovendien worden onze verwachtin- hier moet je zo hard lopen als je kunt, gen ook bepaald door wat we rondom gewoon om op dezelfde plaats te ons zien. blijven.” 60 (5) Hoe gelukkig je je voelt, hangt af (2) De laatste twee eeuwen heeft de van je status binnen je groep. Als dat

20 mensheid een enorme vooruitgangs- klopt, dan moet het geluk in een sa- spurt meegemaakt. Nog nooit leefden menleving altijd ongeveer constant we zo veilig, welvarend en gezond blijven. Als iedereen er tegelijk op als vandaag. Maar zijn we ook er- 65 vooruitgaat, dan blijven we allemaal gens aanbeland, of bleven we maar even gelukkig.

25 ter plaatse trappelen? Levert al die (6) De vloed tilt alle schepen om- luxe en welvaart ons iets op? Het is hoog, zoals J.F. Kennedy2) ooit zei. de vraag die op de lippen van elke Maar aan boord is daar weinig van te cultuurpessimist bestorven ligt. 70 merken. Mensen kunnen van positie (3) De econoom Richard Easterlin wisselen in de sociale rangorde,

30 publiceerde in 1974 een berucht maar dan gaat het geluk van de een artikel dat de kniesoren gelijk leek te ten koste van het ongeluk van de geven. Hij vroeg aan mensen in ver- ander. Economen noemen zo’n situa- schillende landen en uit verschillende 75 tie een nulsomspel. En zo wordt de lagen van de bevolking hoe gelukkig vaart der volkeren helemaal teniet-

35 ze zich precies voelden. Wat bleek? gedaan. Mensen uit rijke landen zijn niet ge- (7) Er is wel één probleem. De lukkiger dan mensen in arme landen. Easterlin-paradox bestaat niet. Aan Binnen een bepaald land zijn rijkelui 80 Easterlins studie mankeerde nogal weliswaar gelukkiger dan armen, wat. Niet alleen waren zijn data be-

40 maar tussen landen verdwijnt dat perkt tot Japan en de VS, maar de verband tussen welvaart en geluk. vraag die hij aan mensen voorlegde, Die bevinding heet sindsdien de was niet altijd dezelfde, waardoor hij

85 appelen met peren vergeleek. Maar Een miljonair haalt er de schouders wetenschap gaat vooruit. Inmiddels bij op. Boven een bepaalde drempel is er een bloeiende discipline, geluks- levert rijkdom nauwelijks nog geluks- studies, die al verfijndere meet- 135 winst op. Elon Musk 4) kan maar in methodes voor geluksbevragingen één auto tegelijk rijden. En als hij zijn

90 heeft ontwikkeld. Daardoor beschik- kapitaal ziet verdubbelen, wordt hij ken we nu over meer betrouwbare en (uiteraard) niet plots dubbel zo uitgebreide data, verzameld over een gelukkig. grotere tijdsspanne. 140 (11) En hoe zit dat met sociale verge- (8) En die data laten weinig ruimte lijkingen? Sommige zaken die ons

95 voor twijfel: Easterlin zat ernaast. Er gelukkig maken, lenen zich beter tot is wél een verband tussen materiële vergelijkingen dan andere, en worden welvaart en geluk, zowel binnen als dus ook sterker beïnvloed door wat tussen landen. Dat effect zie je ook 145 we rondom ons zien. Precies daarom door de tijd heen. De World Values is rijkdom bij uitstek een domein voor

100 Survey 3) , die de evolutie van geluks- afgunst, naijver en sociale compe- metingen in honderd landen in kaart titie. De dikte van portefeuilles kun je brengt, toont aan dat mensen in de meten, en het merk van je auto is meeste onderzochte landen geluk- 150 zichtbaar voor iedereen. Maar geluk kiger zijn geworden. En jawel, die draait niet alleen om materiële rijk-

105 stijging houdt verband met economi- dom, en niet alles draait om sociale sche groei. Hoe je het ook wendt of vergelijkingen. Iemand die alleen op keert, geld maakt wél gelukkig. een onbewoond eiland leeft, kan nog (9) Weg dus met de relativiteits- 155 altijd ziek zijn, pijn lijden of honger theorie van geluk? Niet helemaal. Ze hebben. En ook als je omringd bent

110 klopt ten dele, maar vertelt slechts door anderen, kun je niet alles zo- een deel van het verhaal. Niet alles maar vergelijken. Ik heb geen idee of in het leven draait om verwachtingen mijn buurman betere seks heeft dan en sociale vergelijkingen. De mens is 160 ik, of welk verborgen leed hij torst. nog steeds een biologisch organisme En zou het me echt uitmaken?

115 met bepaalde lichamelijke en fysieke (12) De sociale dimensie van geluk behoeften. Als die behoeften bevre- wordt vaak zwaar overdreven. Tolstoj digd zijn, voelen we ons goed, en schreef in Anna Karenina5): “Er zijn anders niet. De hedonistische tred- 165 geen omstandigheden in het leven molen bestaat, zeker als het om ma- waaraan een mens niet gewend kan

120 teriële weelde gaat, maar hij doet raken, in het bijzonder als hij ziet dat slechts een deel van de vooruitgang iedereen rondom hem ze aanvaardt.” teniet. Als dat klopt, zou Tolstoj het niet erg (10) Wat wel klopt, is dat vermeer- 170 vinden om gefolterd te worden, zo- derde welvaart op den duur niet meer lang zijn buurman ook op de pijnbank

125 voor vermeerderd geluk zorgt. Eco- ligt en dat niet erg lijkt te vinden. nomen noemen dat de wet van de Tolstoj vergeet dat we biologische dalende meeropbrengst. Geld maakt wezens zijn. gelukkig, maar dan vooral als je er 175 (13) Geld maakt gelukkig, maar het is nog niet veel van had. Een armoe- natuurlijk lang niet het enige wat

130 zaaier die een briefje van 100 euro gelukkig maakt. De Nederlandse op straat vindt, zal dolgelukkig zijn. ‘geluksprofessor’ socioloog Ruut

Veenhoven, oprichter van de World de Rode Koningin op het einde van

180 Database of Happiness 6) , onderzocht haar preek nog iets toevoegt over welke eigenschappen van een haar gekke land: “Als je ergens el- samenleving haar burgers gelukkig ders wilt komen, dan moet je min- maken. Behalve de materiële levens- 230 stens twee keer zo hard lopen!” Dat standaard zijn er volgens Veenhoven maakt wel een wereld van verschil.

185 twee belangrijke pijlers: democrati- (17) Zo vergaat het ook de mense- sche instellingen, en een cultuur van lijke vooruitgang. Inderdaad, een vertrouwen en tolerantie. Die drie deel van de vooruitgang van de afge- ‘gelukmakers’ samen, aldus de bere- 235 lopen twee eeuwen werd teniet- keningen van Veenhoven, verklaren gedaan doordat we gewend raken

190 75 procent van de verschillen in aan onze moderne luxe, en omdat we geluk tussen verschillende landen. de neiging ertoe hebben ons met (14) In die lijn betoogt de politicoloog onze naaste te vergelijken. Toch mag Ronald Inglehart dat een gevoel van 240 die hardnekkige Easterlin-paradox bij vrijheid sterk samenhangt met ons het grof huisvuil. De belangrijkste

195 gelukspeil. Als mensen het gevoel gelukmakers van de menselijke soort hebben dat ze vrij zijn om zichzelf te zijn niet relatief, maar absoluut, en ontplooien en hun leven in te vullen we hebben er veel meer van dan zoals ze dat zelf wensen, dan voelen 245 vroeger: vrijheid, vertrouwen, sociale ze zich gelukkiger. Het laatste World relaties en (natuurlijk) gezondheid.

200 Happiness Report 7) somt de cruciale (18) Dankzij geluksonderzoek kun- gelukmakers op om het verschil in nen we de superioriteit van onze gelukspeil tussen landen te verkla- samenlevingsvorm dus op weten- ren: inkomen, gezonde levens- 250 schappelijke gronden aantonen. Een verwachting, vrijheid, vertrouwen en liberale democratie zoals de onze,

205 goede sociale relaties (een toeverlaat met een sterk uitgebouwde sociale hebben als je het moeilijk hebt). zekerheid, is het best in staat om in (15) Ook wat die gelukmakers betreft, onze behoeften te voorzien, en om hebben we veel vooruitgang geboekt. 255 menselijk geluk te bevorderen. Daar Geen wonder dat de top tien in het mogen we best trots op zijn.

210 World Happiness Report er al enkele (19) Natuurlijk wonen er zelfs in Fin- jaren ongeveer hetzelfde uitziet, met land nog altijd mensen die diep onge- Scandinavië en West-Europese lukkig zijn, en natuurlijk blijven de landen bovenaan. In 2018 waren dat 260 cijfers voor depressie en zelfmoord in Finland, Noorwegen, Denemarken, onze contreien veel te hoog. Maar

215 IJsland en Zwitserland; Nederland daaruit afleiden dat vooruitgang een stond op de zesde plaats, België op maat voor niets is geweest, of dat de 16. De hekkensluiters waren westerse mens zich nog “nooit zo Tanzania, Zuid-Soedan, de Centraal- 265 slecht heeft gevoeld” (zoals de Afrikaanse Republiek en Burundi. Belgische hoogleraar klinische

220 (16) Pessimisten gebruiken de Rode psychologie Paul Verhaeghe Koningin soms als metafoor voor de beweerde), is aantoonbaar onjuist. futiliteit van vooruitgang. We draven (20) Onze samenlevingsvorm is maar door, maar uiteindelijk staan we 270 superieur aan alle andere ter wereld. lopend stil. Maar wie het verhaal van De verworven vrijheden in onze libe-

225 Lewis Carroll verder leest, merkt dat rale rechtstaat beschouwen velen

vandaag als vanzelfsprekend, maar mogen ons wel degelijk gelukkig dat zijn ze helemaal niet: in de hele prijzen dat we nu en hier leven.

275 wereldgeschiedenis zijn ze uniek, recent, exotisch, en ongezien. Wij

naar: Maarten Boudry uit: Trouw, 7 april 2018

Maarten Boudry (1984) is filosoof. Hij schrijft met enige regelmaat voor het weekendkatern Letter & Geest van dagblad Trouw.

noot 1 Alice in Wonderland is een jeugdboek uit 1865 van Lewis Carroll (1832-1898). Het verhaal wordt gezien als een modern sprookje. noot 2 J.F. Kennedy (1917-1963) was tussen 1961 en 1963 president van de Verenigde Staten van Amerika. noot 3 De World Values Survey is een wereldwijde vragenlijst over waarden. noot 4 Elon Musk (1971) is een rijke zakenman die onder meer betrokken is bij Tesla, een Amerikaans bedrijf dat elektrische auto’s produceert. noot 5 Anna Karenina is een beroemde roman uit 1877 van Lev Tolstoj (1828-1910), een Russisch schrijver. noot 6 De World Database of Happiness is een database waarin sinds 1984 alle wetenschappelijke onderzoeksresultaten op het gebied van geluk zijn bijgehouden. noot 7 Het World Happiness Report is een jaarlijks door de Verenigde Naties samengestelde lijst die voor een groot aantal landen aangeeft hoe gelukkig de gemiddelde inwoner van die landen is.

Geld maakt gelukkig (1) Niemand behalve een paar tie? We kunnen ook moeilijk ontken- treurige patsers zal het volmondig nen dat rood staan vaak leidt tot toegeven, maar in tijden van econo- gekibbel aan de keukentafel, en tot mische crisis, als iedereen moet in- ouders die nóg minder thuis zijn

5 leveren, lijkt het er sterk op dat een 20 omdat ze harder moeten werken

• goed gevulde portemonnee ons wel want de huur moet toch betaald en degelijk gelukkig maakt. Of maakte. de sportclub ook. (2) Waarom is dat zo’n taboe? (3) Zeker is in elk geval dat noch de Waarom geven we niet toe dat al die rijken, noch de armen graag toe-

10 dingen waar we in crisistijd op bezui- 25 geven dat geld gelukkig maakt. Wat nigen, bijdragen aan ons geluk: de rijken betreft, laat de schroom zich theaterbezoek, de aanschaf van een verklaren: openlijk genieten van je degelijke fiets, het fêteren van vrien- geld wekt afgunst, en dat kan leiden den, een mooie, warme winterjas, tot inbraak en diefstal

• of zelfs tot

15 uitzicht op een inspirerende vakan- 30 nivellering. De sympathiekste rijken

zullen zich een beetje schamen voor worden: vrekkig, bezig met rekenen. hun rijkdom, zoals je in het gezel- Aan alles hangt opeens een prijs- schap van eenzame mensen niet op- kaartje: uit eten gaan, een ritje met zichtig gelukkig gaat zitten zijn met je de trein, een boek kopen. We worden

35 geliefde of je gezin. Maar ook de 65 vervelende zeuren. Toen we nog minst kapitaalkrachtigen bekennen geld hadden, waren we aardiger, niet graag dat ze bijvoorbeeld dol- royaler, gelukkiger. graag een groter huis zouden willen (5) U zult tegenwerpen dat de grote in een betere wijk. Want zo’n harten- drama’s van het leven rijken en ar-

40 kreet heeft iets vernederends, vooral 70 men even hard treffen: ziekte, ruzie, als je gelooft dat armoede ook een dood, scheiding. Maar zelfs dat is beetje aan jezelf ligt. Dan maar doen maar ten dele waar. In een krap huis alsof het je niks kan schelen, alsof is het moeilijker de vrede te bewaren. het onderaan de ladder gezelliger is Wie wil scheiden, heeft geld nodig.

45 dan daarboven

• waar nooit veel 75 En wie ziek of stervende is, wil niet bewijs voor geleverd is. ook nog hoeven piekeren over geld. (4) Natuurlijk: geld kan verslavend Het omgekeerde gaat juist niet op: werken, en van een verslaving word wat ons zelfs volgens steile moralis- je niet gelukkig. Daar werd tweedui- ten gelukkig maakt
• zinvol werk,

50 zend jaar geleden al voor gewaar- 80 warme relaties, gezondheid

• verliest schuwd door Seneca1): “Geld maakt niet aan waarde als we bemiddeld niemand rijk, integendeel, bij ieder- zijn. Wie geld heeft, kan het leven een wekt het de begeerte naar nog minstens zo goed als zinvol ervaren. meer geld.” Inderdaad: mensen die (6) En toch blijven we een beetje

55 voortdurend bang zijn geld kwijt te 85 schutterig doen over geld. Alsof het raken of hun best doen er meer van vies is. Alsof het niet fijn is er genoeg te vergaren, behoren tot de verve- van te hebben, alsof geld niets te lendste op aarde. Maar het nare van maken heeft met geluk. Vreemd een crisis

• van te weinig geld
• is hoor.

60 juist dat we allemaal een beetje zo

naar: Leonie Breebaart uit: Trouw, 26 januari 2013

noot 1 Seneca (54 voor Chr. - circa 39 na Chr.) was een Romeins schrijver en redenaar.

Geld maakt gelukkig (1) Niemand behalve een paar tie? We kunnen ook moeilijk ontken- treurige patsers zal het volmondig nen dat rood staan vaak leidt tot toegeven, maar in tijden van econo- gekibbel aan de keukentafel, en tot mische crisis, als iedereen moet in- ouders die nóg minder thuis zijn

5 leveren, lijkt het er sterk op dat een 20 omdat ze harder moeten werken

• goed gevulde portemonnee ons wel want de huur moet toch betaald en degelijk gelukkig maakt. Of maakte. de sportclub ook. (2) Waarom is dat zo’n taboe? (3) Zeker is in elk geval dat noch de Waarom geven we niet toe dat al die rijken, noch de armen graag toe-

10 dingen waar we in crisistijd op bezui- 25 geven dat geld gelukkig maakt. Wat nigen, bijdragen aan ons geluk: de rijken betreft, laat de schroom zich theaterbezoek, de aanschaf van een verklaren: openlijk genieten van je degelijke fiets, het fêteren van vrien- geld wekt afgunst, en dat kan leiden den, een mooie, warme winterjas, tot inbraak en diefstal

• of zelfs tot

15 uitzicht op een inspirerende vakan- 30 nivellering. De sympathiekste rijken

zullen zich een beetje schamen voor worden: vrekkig, bezig met rekenen. hun rijkdom, zoals je in het gezel- Aan alles hangt opeens een prijs- schap van eenzame mensen niet op- kaartje: uit eten gaan, een ritje met zichtig gelukkig gaat zitten zijn met je de trein, een boek kopen. We worden

35 geliefde of je gezin. Maar ook de 65 vervelende zeuren. Toen we nog minst kapitaalkrachtigen bekennen geld hadden, waren we aardiger, niet graag dat ze bijvoorbeeld dol- royaler, gelukkiger. graag een groter huis zouden willen (5) U zult tegenwerpen dat de grote in een betere wijk. Want zo’n harten- drama’s van het leven rijken en ar-

40 kreet heeft iets vernederends, vooral 70 men even hard treffen: ziekte, ruzie, als je gelooft dat armoede ook een dood, scheiding. Maar zelfs dat is beetje aan jezelf ligt. Dan maar doen maar ten dele waar. In een krap huis alsof het je niks kan schelen, alsof is het moeilijker de vrede te bewaren. het onderaan de ladder gezelliger is Wie wil scheiden, heeft geld nodig.

45 dan daarboven

• waar nooit veel 75 En wie ziek of stervende is, wil niet bewijs voor geleverd is. ook nog hoeven piekeren over geld. (4) Natuurlijk: geld kan verslavend Het omgekeerde gaat juist niet op: werken, en van een verslaving word wat ons zelfs volgens steile moralis- je niet gelukkig. Daar werd tweedui- ten gelukkig maakt
• zinvol werk,

50 zend jaar geleden al voor gewaar- 80 warme relaties, gezondheid

• verliest schuwd door Seneca1): “Geld maakt niet aan waarde als we bemiddeld niemand rijk, integendeel, bij ieder- zijn. Wie geld heeft, kan het leven een wekt het de begeerte naar nog minstens zo goed als zinvol ervaren. meer geld.” Inderdaad: mensen die (6) En toch blijven we een beetje

55 voortdurend bang zijn geld kwijt te 85 schutterig doen over geld. Alsof het raken of hun best doen er meer van vies is. Alsof het niet fijn is er genoeg te vergaren, behoren tot de verve- van te hebben, alsof geld niets te lendste op aarde. Maar het nare van maken heeft met geluk. Vreemd een crisis

• van te weinig geld
• is hoor.

60 juist dat we allemaal een beetje zo

naar: Leonie Breebaart uit: Trouw, 26 januari 2013

noot 1 Seneca (54 voor Chr. - circa 39 na Chr.) was een Romeins schrijver en redenaar.

Hier word je het gelukkigst (1) In Alice in Wonderland1) neemt de Easterlin-paradox. Rode Koningin de heldin Alice op een (4) De cultuurpessimisten hebben bepaald moment bij de hand. Ze be- 45 een verklaring voor die stilstand, die ginnen te rennen, terwijl de koningin je de relativiteitstheorie van geluk

5 roept: “Sneller! Sneller!” Als Alice kunt noemen. Geluk is het verschil helemaal buiten adem is, komen ze tussen je verwachtingen en je werke- tot stilstand en blazen ze even uit. lijke toestand. En hoe meer je hebt, Maar tot Alice’ verbazing bevinden ze 50 hoe meer je begint te verwachten. zich nog steeds op dezelfde plek. Dus uiteindelijk blijft je gelukspeil min

10 Natuurlijk, zegt de Rode Koningin, of meer constant. Dat staat bekend wat had je verwacht? Dus legt Alice als de ‘hedonistische tredmolen’ uit dat, waar zij vandaan komt, je el- (hēdonē: genot, geluk). Meer geld en ders belandt als je hard blijft lopen in 55 spullen krikken ons gelukspeil op, dezelfde richting. “Dat is nogal een maar het effect is slechts tijdelijk.

15 traag land!”, zei de Koningin. “Want Bovendien worden onze verwachtin- hier moet je zo hard lopen als je kunt, gen ook bepaald door wat we rondom gewoon om op dezelfde plaats te ons zien. blijven.” 60 (5) Hoe gelukkig je je voelt, hangt af (2) De laatste twee eeuwen heeft de van je status binnen je groep. Als dat

20 mensheid een enorme vooruitgangs- klopt, dan moet het geluk in een sa- spurt meegemaakt. Nog nooit leefden menleving altijd ongeveer constant we zo veilig, welvarend en gezond blijven. Als iedereen er tegelijk op als vandaag. Maar zijn we ook er- 65 vooruitgaat, dan blijven we allemaal gens aanbeland, of bleven we maar even gelukkig.

25 ter plaatse trappelen? Levert al die (6) De vloed tilt alle schepen om- luxe en welvaart ons iets op? Het is hoog, zoals J.F. Kennedy2) ooit zei. de vraag die op de lippen van elke Maar aan boord is daar weinig van te cultuurpessimist bestorven ligt. 70 merken. Mensen kunnen van positie (3) De econoom Richard Easterlin wisselen in de sociale rangorde,

30 publiceerde in 1974 een berucht maar dan gaat het geluk van de een artikel dat de kniesoren gelijk leek te ten koste van het ongeluk van de geven. Hij vroeg aan mensen in ver- ander. Economen noemen zo’n situa- schillende landen en uit verschillende 75 tie een nulsomspel. En zo wordt de lagen van de bevolking hoe gelukkig vaart der volkeren helemaal teniet-

35 ze zich precies voelden. Wat bleek? gedaan. Mensen uit rijke landen zijn niet ge- (7) Er is wel één probleem. De lukkiger dan mensen in arme landen. Easterlin-paradox bestaat niet. Aan Binnen een bepaald land zijn rijkelui 80 Easterlins studie mankeerde nogal weliswaar gelukkiger dan armen, wat. Niet alleen waren zijn data be-

40 maar tussen landen verdwijnt dat perkt tot Japan en de VS, maar de verband tussen welvaart en geluk. vraag die hij aan mensen voorlegde, Die bevinding heet sindsdien de was niet altijd dezelfde, waardoor hij

85 appelen met peren vergeleek. Maar Een miljonair haalt er de schouders wetenschap gaat vooruit. Inmiddels bij op. Boven een bepaalde drempel is er een bloeiende discipline, geluks- levert rijkdom nauwelijks nog geluks- studies, die al verfijndere meet- 135 winst op. Elon Musk 4) kan maar in methodes voor geluksbevragingen één auto tegelijk rijden. En als hij zijn

90 heeft ontwikkeld. Daardoor beschik- kapitaal ziet verdubbelen, wordt hij ken we nu over meer betrouwbare en (uiteraard) niet plots dubbel zo uitgebreide data, verzameld over een gelukkig. grotere tijdsspanne. 140 (11) En hoe zit dat met sociale verge- (8) En die data laten weinig ruimte lijkingen? Sommige zaken die ons

95 voor twijfel: Easterlin zat ernaast. Er gelukkig maken, lenen zich beter tot is wél een verband tussen materiële vergelijkingen dan andere, en worden welvaart en geluk, zowel binnen als dus ook sterker beïnvloed door wat tussen landen. Dat effect zie je ook 145 we rondom ons zien. Precies daarom door de tijd heen. De World Values is rijkdom bij uitstek een domein voor

100 Survey 3) , die de evolutie van geluks- afgunst, naijver en sociale compe- metingen in honderd landen in kaart titie. De dikte van portefeuilles kun je brengt, toont aan dat mensen in de meten, en het merk van je auto is meeste onderzochte landen geluk- 150 zichtbaar voor iedereen. Maar geluk kiger zijn geworden. En jawel, die draait niet alleen om materiële rijk-

105 stijging houdt verband met economi- dom, en niet alles draait om sociale sche groei. Hoe je het ook wendt of vergelijkingen. Iemand die alleen op keert, geld maakt wél gelukkig. een onbewoond eiland leeft, kan nog (9) Weg dus met de relativiteits- 155 altijd ziek zijn, pijn lijden of honger theorie van geluk? Niet helemaal. Ze hebben. En ook als je omringd bent

110 klopt ten dele, maar vertelt slechts door anderen, kun je niet alles zo- een deel van het verhaal. Niet alles maar vergelijken. Ik heb geen idee of in het leven draait om verwachtingen mijn buurman betere seks heeft dan en sociale vergelijkingen. De mens is 160 ik, of welk verborgen leed hij torst. nog steeds een biologisch organisme En zou het me echt uitmaken?

115 met bepaalde lichamelijke en fysieke (12) De sociale dimensie van geluk behoeften. Als die behoeften bevre- wordt vaak zwaar overdreven. Tolstoj digd zijn, voelen we ons goed, en schreef in Anna Karenina5): “Er zijn anders niet. De hedonistische tred- 165 geen omstandigheden in het leven molen bestaat, zeker als het om ma- waaraan een mens niet gewend kan

120 teriële weelde gaat, maar hij doet raken, in het bijzonder als hij ziet dat slechts een deel van de vooruitgang iedereen rondom hem ze aanvaardt.” teniet. Als dat klopt, zou Tolstoj het niet erg (10) Wat wel klopt, is dat vermeer- 170 vinden om gefolterd te worden, zo- derde welvaart op den duur niet meer lang zijn buurman ook op de pijnbank

125 voor vermeerderd geluk zorgt. Eco- ligt en dat niet erg lijkt te vinden. nomen noemen dat de wet van de Tolstoj vergeet dat we biologische dalende meeropbrengst. Geld maakt wezens zijn. gelukkig, maar dan vooral als je er 175 (13) Geld maakt gelukkig, maar het is nog niet veel van had. Een armoe- natuurlijk lang niet het enige wat

130 zaaier die een briefje van 100 euro gelukkig maakt. De Nederlandse op straat vindt, zal dolgelukkig zijn. ‘geluksprofessor’ socioloog Ruut

Veenhoven, oprichter van de World de Rode Koningin op het einde van

180 Database of Happiness 6) , onderzocht haar preek nog iets toevoegt over welke eigenschappen van een haar gekke land: “Als je ergens el- samenleving haar burgers gelukkig ders wilt komen, dan moet je min- maken. Behalve de materiële levens- 230 stens twee keer zo hard lopen!” Dat standaard zijn er volgens Veenhoven maakt wel een wereld van verschil.

185 twee belangrijke pijlers: democrati- (17) Zo vergaat het ook de mense- sche instellingen, en een cultuur van lijke vooruitgang. Inderdaad, een vertrouwen en tolerantie. Die drie deel van de vooruitgang van de afge- ‘gelukmakers’ samen, aldus de bere- 235 lopen twee eeuwen werd teniet- keningen van Veenhoven, verklaren gedaan doordat we gewend raken

190 75 procent van de verschillen in aan onze moderne luxe, en omdat we geluk tussen verschillende landen. de neiging ertoe hebben ons met (14) In die lijn betoogt de politicoloog onze naaste te vergelijken. Toch mag Ronald Inglehart dat een gevoel van 240 die hardnekkige Easterlin-paradox bij vrijheid sterk samenhangt met ons het grof huisvuil. De belangrijkste

195 gelukspeil. Als mensen het gevoel gelukmakers van de menselijke soort hebben dat ze vrij zijn om zichzelf te zijn niet relatief, maar absoluut, en ontplooien en hun leven in te vullen we hebben er veel meer van dan zoals ze dat zelf wensen, dan voelen 245 vroeger: vrijheid, vertrouwen, sociale ze zich gelukkiger. Het laatste World relaties en (natuurlijk) gezondheid.

200 Happiness Report 7) somt de cruciale (18) Dankzij geluksonderzoek kun- gelukmakers op om het verschil in nen we de superioriteit van onze gelukspeil tussen landen te verkla- samenlevingsvorm dus op weten- ren: inkomen, gezonde levens- 250 schappelijke gronden aantonen. Een verwachting, vrijheid, vertrouwen en liberale democratie zoals de onze,

205 goede sociale relaties (een toeverlaat met een sterk uitgebouwde sociale hebben als je het moeilijk hebt). zekerheid, is het best in staat om in (15) Ook wat die gelukmakers betreft, onze behoeften te voorzien, en om hebben we veel vooruitgang geboekt. 255 menselijk geluk te bevorderen. Daar Geen wonder dat de top tien in het mogen we best trots op zijn.

210 World Happiness Report er al enkele (19) Natuurlijk wonen er zelfs in Fin- jaren ongeveer hetzelfde uitziet, met land nog altijd mensen die diep onge- Scandinavië en West-Europese lukkig zijn, en natuurlijk blijven de landen bovenaan. In 2018 waren dat 260 cijfers voor depressie en zelfmoord in Finland, Noorwegen, Denemarken, onze contreien veel te hoog. Maar

215 IJsland en Zwitserland; Nederland daaruit afleiden dat vooruitgang een stond op de zesde plaats, België op maat voor niets is geweest, of dat de 16. De hekkensluiters waren westerse mens zich nog “nooit zo Tanzania, Zuid-Soedan, de Centraal- 265 slecht heeft gevoeld” (zoals de Afrikaanse Republiek en Burundi. Belgische hoogleraar klinische

220 (16) Pessimisten gebruiken de Rode psychologie Paul Verhaeghe Koningin soms als metafoor voor de beweerde), is aantoonbaar onjuist. futiliteit van vooruitgang. We draven (20) Onze samenlevingsvorm is maar door, maar uiteindelijk staan we 270 superieur aan alle andere ter wereld. lopend stil. Maar wie het verhaal van De verworven vrijheden in onze libe-

225 Lewis Carroll verder leest, merkt dat rale rechtstaat beschouwen velen

vandaag als vanzelfsprekend, maar mogen ons wel degelijk gelukkig dat zijn ze helemaal niet: in de hele prijzen dat we nu en hier leven.

275 wereldgeschiedenis zijn ze uniek, recent, exotisch, en ongezien. Wij

naar: Maarten Boudry uit: Trouw, 7 april 2018

Maarten Boudry (1984) is filosoof. Hij schrijft met enige regelmaat voor het weekendkatern Letter & Geest van dagblad Trouw.

noot 1 Alice in Wonderland is een jeugdboek uit 1865 van Lewis Carroll (1832-1898). Het verhaal wordt gezien als een modern sprookje. noot 2 J.F. Kennedy (1917-1963) was tussen 1961 en 1963 president van de Verenigde Staten van Amerika. noot 3 De World Values Survey is een wereldwijde vragenlijst over waarden. noot 4 Elon Musk (1971) is een rijke zakenman die onder meer betrokken is bij Tesla, een Amerikaans bedrijf dat elektrische auto’s produceert. noot 5 Anna Karenina is een beroemde roman uit 1877 van Lev Tolstoj (1828-1910), een Russisch schrijver. noot 6 De World Database of Happiness is een database waarin sinds 1984 alle wetenschappelijke onderzoeksresultaten op het gebied van geluk zijn bijgehouden. noot 7 Het World Happiness Report is een jaarlijks door de Verenigde Naties samengestelde lijst die voor een groot aantal landen aangeeft hoe gelukkig de gemiddelde inwoner van die landen is.

Geld maakt gelukkig (1) Niemand behalve een paar tie? We kunnen ook moeilijk ontken- treurige patsers zal het volmondig nen dat rood staan vaak leidt tot toegeven, maar in tijden van econo- gekibbel aan de keukentafel, en tot mische crisis, als iedereen moet in- ouders die nóg minder thuis zijn

5 leveren, lijkt het er sterk op dat een 20 omdat ze harder moeten werken

• goed gevulde portemonnee ons wel want de huur moet toch betaald en degelijk gelukkig maakt. Of maakte. de sportclub ook. (2) Waarom is dat zo’n taboe? (3) Zeker is in elk geval dat noch de Waarom geven we niet toe dat al die rijken, noch de armen graag toe-

10 dingen waar we in crisistijd op bezui- 25 geven dat geld gelukkig maakt. Wat nigen, bijdragen aan ons geluk: de rijken betreft, laat de schroom zich theaterbezoek, de aanschaf van een verklaren: openlijk genieten van je degelijke fiets, het fêteren van vrien- geld wekt afgunst, en dat kan leiden den, een mooie, warme winterjas, tot inbraak en diefstal

• of zelfs tot

15 uitzicht op een inspirerende vakan- 30 nivellering. De sympathiekste rijken

zullen zich een beetje schamen voor worden: vrekkig, bezig met rekenen. hun rijkdom, zoals je in het gezel- Aan alles hangt opeens een prijs- schap van eenzame mensen niet op- kaartje: uit eten gaan, een ritje met zichtig gelukkig gaat zitten zijn met je de trein, een boek kopen. We worden

35 geliefde of je gezin. Maar ook de 65 vervelende zeuren. Toen we nog minst kapitaalkrachtigen bekennen geld hadden, waren we aardiger, niet graag dat ze bijvoorbeeld dol- royaler, gelukkiger. graag een groter huis zouden willen (5) U zult tegenwerpen dat de grote in een betere wijk. Want zo’n harten- drama’s van het leven rijken en ar-

40 kreet heeft iets vernederends, vooral 70 men even hard treffen: ziekte, ruzie, als je gelooft dat armoede ook een dood, scheiding. Maar zelfs dat is beetje aan jezelf ligt. Dan maar doen maar ten dele waar. In een krap huis alsof het je niks kan schelen, alsof is het moeilijker de vrede te bewaren. het onderaan de ladder gezelliger is Wie wil scheiden, heeft geld nodig.

45 dan daarboven

• waar nooit veel 75 En wie ziek of stervende is, wil niet bewijs voor geleverd is. ook nog hoeven piekeren over geld. (4) Natuurlijk: geld kan verslavend Het omgekeerde gaat juist niet op: werken, en van een verslaving word wat ons zelfs volgens steile moralis- je niet gelukkig. Daar werd tweedui- ten gelukkig maakt
• zinvol werk,

50 zend jaar geleden al voor gewaar- 80 warme relaties, gezondheid

• verliest schuwd door Seneca1): “Geld maakt niet aan waarde als we bemiddeld niemand rijk, integendeel, bij ieder- zijn. Wie geld heeft, kan het leven een wekt het de begeerte naar nog minstens zo goed als zinvol ervaren. meer geld.” Inderdaad: mensen die (6) En toch blijven we een beetje

55 voortdurend bang zijn geld kwijt te 85 schutterig doen over geld. Alsof het raken of hun best doen er meer van vies is. Alsof het niet fijn is er genoeg te vergaren, behoren tot de verve- van te hebben, alsof geld niets te lendste op aarde. Maar het nare van maken heeft met geluk. Vreemd een crisis

• van te weinig geld
• is hoor.

60 juist dat we allemaal een beetje zo

naar: Leonie Breebaart uit: Trouw, 26 januari 2013

noot 1 Seneca (54 voor Chr. - circa 39 na Chr.) was een Romeins schrijver en redenaar.

Hier word je het gelukkigst (1) In Alice in Wonderland1) neemt de Easterlin-paradox. Rode Koningin de heldin Alice op een (4) De cultuurpessimisten hebben bepaald moment bij de hand. Ze be- 45 een verklaring voor die stilstand, die ginnen te rennen, terwijl de koningin je de relativiteitstheorie van geluk

5 roept: “Sneller! Sneller!” Als Alice kunt noemen. Geluk is het verschil helemaal buiten adem is, komen ze tussen je verwachtingen en je werke- tot stilstand en blazen ze even uit. lijke toestand. En hoe meer je hebt, Maar tot Alice’ verbazing bevinden ze 50 hoe meer je begint te verwachten. zich nog steeds op dezelfde plek. Dus uiteindelijk blijft je gelukspeil min

10 Natuurlijk, zegt de Rode Koningin, of meer constant. Dat staat bekend wat had je verwacht? Dus legt Alice als de ‘hedonistische tredmolen’ uit dat, waar zij vandaan komt, je el- (hēdonē: genot, geluk). Meer geld en ders belandt als je hard blijft lopen in 55 spullen krikken ons gelukspeil op, dezelfde richting. “Dat is nogal een maar het effect is slechts tijdelijk.

15 traag land!”, zei de Koningin. “Want Bovendien worden onze verwachtin- hier moet je zo hard lopen als je kunt, gen ook bepaald door wat we rondom gewoon om op dezelfde plaats te ons zien. blijven.” 60 (5) Hoe gelukkig je je voelt, hangt af (2) De laatste twee eeuwen heeft de van je status binnen je groep. Als dat

20 mensheid een enorme vooruitgangs- klopt, dan moet het geluk in een sa- spurt meegemaakt. Nog nooit leefden menleving altijd ongeveer constant we zo veilig, welvarend en gezond blijven. Als iedereen er tegelijk op als vandaag. Maar zijn we ook er- 65 vooruitgaat, dan blijven we allemaal gens aanbeland, of bleven we maar even gelukkig.

25 ter plaatse trappelen? Levert al die (6) De vloed tilt alle schepen om- luxe en welvaart ons iets op? Het is hoog, zoals J.F. Kennedy2) ooit zei. de vraag die op de lippen van elke Maar aan boord is daar weinig van te cultuurpessimist bestorven ligt. 70 merken. Mensen kunnen van positie (3) De econoom Richard Easterlin wisselen in de sociale rangorde,

30 publiceerde in 1974 een berucht maar dan gaat het geluk van de een artikel dat de kniesoren gelijk leek te ten koste van het ongeluk van de geven. Hij vroeg aan mensen in ver- ander. Economen noemen zo’n situa- schillende landen en uit verschillende 75 tie een nulsomspel. En zo wordt de lagen van de bevolking hoe gelukkig vaart der volkeren helemaal teniet-

35 ze zich precies voelden. Wat bleek? gedaan. Mensen uit rijke landen zijn niet ge- (7) Er is wel één probleem. De lukkiger dan mensen in arme landen. Easterlin-paradox bestaat niet. Aan Binnen een bepaald land zijn rijkelui 80 Easterlins studie mankeerde nogal weliswaar gelukkiger dan armen, wat. Niet alleen waren zijn data be-

40 maar tussen landen verdwijnt dat perkt tot Japan en de VS, maar de verband tussen welvaart en geluk. vraag die hij aan mensen voorlegde, Die bevinding heet sindsdien de was niet altijd dezelfde, waardoor hij

85 appelen met peren vergeleek. Maar Een miljonair haalt er de schouders wetenschap gaat vooruit. Inmiddels bij op. Boven een bepaalde drempel is er een bloeiende discipline, geluks- levert rijkdom nauwelijks nog geluks- studies, die al verfijndere meet- 135 winst op. Elon Musk 4) kan maar in methodes voor geluksbevragingen één auto tegelijk rijden. En als hij zijn

90 heeft ontwikkeld. Daardoor beschik- kapitaal ziet verdubbelen, wordt hij ken we nu over meer betrouwbare en (uiteraard) niet plots dubbel zo uitgebreide data, verzameld over een gelukkig. grotere tijdsspanne. 140 (11) En hoe zit dat met sociale verge- (8) En die data laten weinig ruimte lijkingen? Sommige zaken die ons

95 voor twijfel: Easterlin zat ernaast. Er gelukkig maken, lenen zich beter tot is wél een verband tussen materiële vergelijkingen dan andere, en worden welvaart en geluk, zowel binnen als dus ook sterker beïnvloed door wat tussen landen. Dat effect zie je ook 145 we rondom ons zien. Precies daarom door de tijd heen. De World Values is rijkdom bij uitstek een domein voor

100 Survey 3) , die de evolutie van geluks- afgunst, naijver en sociale compe- metingen in honderd landen in kaart titie. De dikte van portefeuilles kun je brengt, toont aan dat mensen in de meten, en het merk van je auto is meeste onderzochte landen geluk- 150 zichtbaar voor iedereen. Maar geluk kiger zijn geworden. En jawel, die draait niet alleen om materiële rijk-

105 stijging houdt verband met economi- dom, en niet alles draait om sociale sche groei. Hoe je het ook wendt of vergelijkingen. Iemand die alleen op keert, geld maakt wél gelukkig. een onbewoond eiland leeft, kan nog (9) Weg dus met de relativiteits- 155 altijd ziek zijn, pijn lijden of honger theorie van geluk? Niet helemaal. Ze hebben. En ook als je omringd bent

110 klopt ten dele, maar vertelt slechts door anderen, kun je niet alles zo- een deel van het verhaal. Niet alles maar vergelijken. Ik heb geen idee of in het leven draait om verwachtingen mijn buurman betere seks heeft dan en sociale vergelijkingen. De mens is 160 ik, of welk verborgen leed hij torst. nog steeds een biologisch organisme En zou het me echt uitmaken?

115 met bepaalde lichamelijke en fysieke (12) De sociale dimensie van geluk behoeften. Als die behoeften bevre- wordt vaak zwaar overdreven. Tolstoj digd zijn, voelen we ons goed, en schreef in Anna Karenina5): “Er zijn anders niet. De hedonistische tred- 165 geen omstandigheden in het leven molen bestaat, zeker als het om ma- waaraan een mens niet gewend kan

120 teriële weelde gaat, maar hij doet raken, in het bijzonder als hij ziet dat slechts een deel van de vooruitgang iedereen rondom hem ze aanvaardt.” teniet. Als dat klopt, zou Tolstoj het niet erg (10) Wat wel klopt, is dat vermeer- 170 vinden om gefolterd te worden, zo- derde welvaart op den duur niet meer lang zijn buurman ook op de pijnbank

125 voor vermeerderd geluk zorgt. Eco- ligt en dat niet erg lijkt te vinden. nomen noemen dat de wet van de Tolstoj vergeet dat we biologische dalende meeropbrengst. Geld maakt wezens zijn. gelukkig, maar dan vooral als je er 175 (13) Geld maakt gelukkig, maar het is nog niet veel van had. Een armoe- natuurlijk lang niet het enige wat

130 zaaier die een briefje van 100 euro gelukkig maakt. De Nederlandse op straat vindt, zal dolgelukkig zijn. ‘geluksprofessor’ socioloog Ruut

Veenhoven, oprichter van de World de Rode Koningin op het einde van

180 Database of Happiness 6) , onderzocht haar preek nog iets toevoegt over welke eigenschappen van een haar gekke land: “Als je ergens el- samenleving haar burgers gelukkig ders wilt komen, dan moet je min- maken. Behalve de materiële levens- 230 stens twee keer zo hard lopen!” Dat standaard zijn er volgens Veenhoven maakt wel een wereld van verschil.

185 twee belangrijke pijlers: democrati- (17) Zo vergaat het ook de mense- sche instellingen, en een cultuur van lijke vooruitgang. Inderdaad, een vertrouwen en tolerantie. Die drie deel van de vooruitgang van de afge- ‘gelukmakers’ samen, aldus de bere- 235 lopen twee eeuwen werd teniet- keningen van Veenhoven, verklaren gedaan doordat we gewend raken

190 75 procent van de verschillen in aan onze moderne luxe, en omdat we geluk tussen verschillende landen. de neiging ertoe hebben ons met (14) In die lijn betoogt de politicoloog onze naaste te vergelijken. Toch mag Ronald Inglehart dat een gevoel van 240 die hardnekkige Easterlin-paradox bij vrijheid sterk samenhangt met ons het grof huisvuil. De belangrijkste

195 gelukspeil. Als mensen het gevoel gelukmakers van de menselijke soort hebben dat ze vrij zijn om zichzelf te zijn niet relatief, maar absoluut, en ontplooien en hun leven in te vullen we hebben er veel meer van dan zoals ze dat zelf wensen, dan voelen 245 vroeger: vrijheid, vertrouwen, sociale ze zich gelukkiger. Het laatste World relaties en (natuurlijk) gezondheid.

200 Happiness Report 7) somt de cruciale (18) Dankzij geluksonderzoek kun- gelukmakers op om het verschil in nen we de superioriteit van onze gelukspeil tussen landen te verkla- samenlevingsvorm dus op weten- ren: inkomen, gezonde levens- 250 schappelijke gronden aantonen. Een verwachting, vrijheid, vertrouwen en liberale democratie zoals de onze,

205 goede sociale relaties (een toeverlaat met een sterk uitgebouwde sociale hebben als je het moeilijk hebt). zekerheid, is het best in staat om in (15) Ook wat die gelukmakers betreft, onze behoeften te voorzien, en om hebben we veel vooruitgang geboekt. 255 menselijk geluk te bevorderen. Daar Geen wonder dat de top tien in het mogen we best trots op zijn.

210 World Happiness Report er al enkele (19) Natuurlijk wonen er zelfs in Fin- jaren ongeveer hetzelfde uitziet, met land nog altijd mensen die diep onge- Scandinavië en West-Europese lukkig zijn, en natuurlijk blijven de landen bovenaan. In 2018 waren dat 260 cijfers voor depressie en zelfmoord in Finland, Noorwegen, Denemarken, onze contreien veel te hoog. Maar

215 IJsland en Zwitserland; Nederland daaruit afleiden dat vooruitgang een stond op de zesde plaats, België op maat voor niets is geweest, of dat de 16. De hekkensluiters waren westerse mens zich nog “nooit zo Tanzania, Zuid-Soedan, de Centraal- 265 slecht heeft gevoeld” (zoals de Afrikaanse Republiek en Burundi. Belgische hoogleraar klinische

220 (16) Pessimisten gebruiken de Rode psychologie Paul Verhaeghe Koningin soms als metafoor voor de beweerde), is aantoonbaar onjuist. futiliteit van vooruitgang. We draven (20) Onze samenlevingsvorm is maar door, maar uiteindelijk staan we 270 superieur aan alle andere ter wereld. lopend stil. Maar wie het verhaal van De verworven vrijheden in onze libe-

225 Lewis Carroll verder leest, merkt dat rale rechtstaat beschouwen velen

vandaag als vanzelfsprekend, maar mogen ons wel degelijk gelukkig dat zijn ze helemaal niet: in de hele prijzen dat we nu en hier leven.

275 wereldgeschiedenis zijn ze uniek, recent, exotisch, en ongezien. Wij

naar: Maarten Boudry uit: Trouw, 7 april 2018

Maarten Boudry (1984) is filosoof. Hij schrijft met enige regelmaat voor het weekendkatern Letter & Geest van dagblad Trouw.

noot 1 Alice in Wonderland is een jeugdboek uit 1865 van Lewis Carroll (1832-1898). Het verhaal wordt gezien als een modern sprookje. noot 2 J.F. Kennedy (1917-1963) was tussen 1961 en 1963 president van de Verenigde Staten van Amerika. noot 3 De World Values Survey is een wereldwijde vragenlijst over waarden. noot 4 Elon Musk (1971) is een rijke zakenman die onder meer betrokken is bij Tesla, een Amerikaans bedrijf dat elektrische auto’s produceert. noot 5 Anna Karenina is een beroemde roman uit 1877 van Lev Tolstoj (1828-1910), een Russisch schrijver. noot 6 De World Database of Happiness is een database waarin sinds 1984 alle wetenschappelijke onderzoeksresultaten op het gebied van geluk zijn bijgehouden. noot 7 Het World Happiness Report is een jaarlijks door de Verenigde Naties samengestelde lijst die voor een groot aantal landen aangeeft hoe gelukkig de gemiddelde inwoner van die landen is.

Geld maakt gelukkig (1) Niemand behalve een paar tie? We kunnen ook moeilijk ontken- treurige patsers zal het volmondig nen dat rood staan vaak leidt tot toegeven, maar in tijden van econo- gekibbel aan de keukentafel, en tot mische crisis, als iedereen moet in- ouders die nóg minder thuis zijn

5 leveren, lijkt het er sterk op dat een 20 omdat ze harder moeten werken

• goed gevulde portemonnee ons wel want de huur moet toch betaald en degelijk gelukkig maakt. Of maakte. de sportclub ook. (2) Waarom is dat zo’n taboe? (3) Zeker is in elk geval dat noch de Waarom geven we niet toe dat al die rijken, noch de armen graag toe-

10 dingen waar we in crisistijd op bezui- 25 geven dat geld gelukkig maakt. Wat nigen, bijdragen aan ons geluk: de rijken betreft, laat de schroom zich theaterbezoek, de aanschaf van een verklaren: openlijk genieten van je degelijke fiets, het fêteren van vrien- geld wekt afgunst, en dat kan leiden den, een mooie, warme winterjas, tot inbraak en diefstal

• of zelfs tot

15 uitzicht op een inspirerende vakan- 30 nivellering. De sympathiekste rijken

zullen zich een beetje schamen voor worden: vrekkig, bezig met rekenen. hun rijkdom, zoals je in het gezel- Aan alles hangt opeens een prijs- schap van eenzame mensen niet op- kaartje: uit eten gaan, een ritje met zichtig gelukkig gaat zitten zijn met je de trein, een boek kopen. We worden

35 geliefde of je gezin. Maar ook de 65 vervelende zeuren. Toen we nog minst kapitaalkrachtigen bekennen geld hadden, waren we aardiger, niet graag dat ze bijvoorbeeld dol- royaler, gelukkiger. graag een groter huis zouden willen (5) U zult tegenwerpen dat de grote in een betere wijk. Want zo’n harten- drama’s van het leven rijken en ar-

40 kreet heeft iets vernederends, vooral 70 men even hard treffen: ziekte, ruzie, als je gelooft dat armoede ook een dood, scheiding. Maar zelfs dat is beetje aan jezelf ligt. Dan maar doen maar ten dele waar. In een krap huis alsof het je niks kan schelen, alsof is het moeilijker de vrede te bewaren. het onderaan de ladder gezelliger is Wie wil scheiden, heeft geld nodig.

45 dan daarboven

• waar nooit veel 75 En wie ziek of stervende is, wil niet bewijs voor geleverd is. ook nog hoeven piekeren over geld. (4) Natuurlijk: geld kan verslavend Het omgekeerde gaat juist niet op: werken, en van een verslaving word wat ons zelfs volgens steile moralis- je niet gelukkig. Daar werd tweedui- ten gelukkig maakt
• zinvol werk,

50 zend jaar geleden al voor gewaar- 80 warme relaties, gezondheid

• verliest schuwd door Seneca1): “Geld maakt niet aan waarde als we bemiddeld niemand rijk, integendeel, bij ieder- zijn. Wie geld heeft, kan het leven een wekt het de begeerte naar nog minstens zo goed als zinvol ervaren. meer geld.” Inderdaad: mensen die (6) En toch blijven we een beetje

55 voortdurend bang zijn geld kwijt te 85 schutterig doen over geld. Alsof het raken of hun best doen er meer van vies is. Alsof het niet fijn is er genoeg te vergaren, behoren tot de verve- van te hebben, alsof geld niets te lendste op aarde. Maar het nare van maken heeft met geluk. Vreemd een crisis

• van te weinig geld
• is hoor.

60 juist dat we allemaal een beetje zo

naar: Leonie Breebaart uit: Trouw, 26 januari 2013

noot 1 Seneca (54 voor Chr. - circa 39 na Chr.) was een Romeins schrijver en redenaar.

Hier word je het gelukkigst (1) In Alice in Wonderland1) neemt de Easterlin-paradox. Rode Koningin de heldin Alice op een (4) De cultuurpessimisten hebben bepaald moment bij de hand. Ze be- 45 een verklaring voor die stilstand, die ginnen te rennen, terwijl de koningin je de relativiteitstheorie van geluk

5 roept: “Sneller! Sneller!” Als Alice kunt noemen. Geluk is het verschil helemaal buiten adem is, komen ze tussen je verwachtingen en je werke- tot stilstand en blazen ze even uit. lijke toestand. En hoe meer je hebt, Maar tot Alice’ verbazing bevinden ze 50 hoe meer je begint te verwachten. zich nog steeds op dezelfde plek. Dus uiteindelijk blijft je gelukspeil min

10 Natuurlijk, zegt de Rode Koningin, of meer constant. Dat staat bekend wat had je verwacht? Dus legt Alice als de ‘hedonistische tredmolen’ uit dat, waar zij vandaan komt, je el- (hēdonē: genot, geluk). Meer geld en ders belandt als je hard blijft lopen in 55 spullen krikken ons gelukspeil op, dezelfde richting. “Dat is nogal een maar het effect is slechts tijdelijk.

15 traag land!”, zei de Koningin. “Want Bovendien worden onze verwachtin- hier moet je zo hard lopen als je kunt, gen ook bepaald door wat we rondom gewoon om op dezelfde plaats te ons zien. blijven.” 60 (5) Hoe gelukkig je je voelt, hangt af (2) De laatste twee eeuwen heeft de van je status binnen je groep. Als dat

20 mensheid een enorme vooruitgangs- klopt, dan moet het geluk in een sa- spurt meegemaakt. Nog nooit leefden menleving altijd ongeveer constant we zo veilig, welvarend en gezond blijven. Als iedereen er tegelijk op als vandaag. Maar zijn we ook er- 65 vooruitgaat, dan blijven we allemaal gens aanbeland, of bleven we maar even gelukkig.

25 ter plaatse trappelen? Levert al die (6) De vloed tilt alle schepen om- luxe en welvaart ons iets op? Het is hoog, zoals J.F. Kennedy2) ooit zei. de vraag die op de lippen van elke Maar aan boord is daar weinig van te cultuurpessimist bestorven ligt. 70 merken. Mensen kunnen van positie (3) De econoom Richard Easterlin wisselen in de sociale rangorde,

30 publiceerde in 1974 een berucht maar dan gaat het geluk van de een artikel dat de kniesoren gelijk leek te ten koste van het ongeluk van de geven. Hij vroeg aan mensen in ver- ander. Economen noemen zo’n situa- schillende landen en uit verschillende 75 tie een nulsomspel. En zo wordt de lagen van de bevolking hoe gelukkig vaart der volkeren helemaal teniet-

35 ze zich precies voelden. Wat bleek? gedaan. Mensen uit rijke landen zijn niet ge- (7) Er is wel één probleem. De lukkiger dan mensen in arme landen. Easterlin-paradox bestaat niet. Aan Binnen een bepaald land zijn rijkelui 80 Easterlins studie mankeerde nogal weliswaar gelukkiger dan armen, wat. Niet alleen waren zijn data be-

40 maar tussen landen verdwijnt dat perkt tot Japan en de VS, maar de verband tussen welvaart en geluk. vraag die hij aan mensen voorlegde, Die bevinding heet sindsdien de was niet altijd dezelfde, waardoor hij

85 appelen met peren vergeleek. Maar Een miljonair haalt er de schouders wetenschap gaat vooruit. Inmiddels bij op. Boven een bepaalde drempel is er een bloeiende discipline, geluks- levert rijkdom nauwelijks nog geluks- studies, die al verfijndere meet- 135 winst op. Elon Musk 4) kan maar in methodes voor geluksbevragingen één auto tegelijk rijden. En als hij zijn

90 heeft ontwikkeld. Daardoor beschik- kapitaal ziet verdubbelen, wordt hij ken we nu over meer betrouwbare en (uiteraard) niet plots dubbel zo uitgebreide data, verzameld over een gelukkig. grotere tijdsspanne. 140 (11) En hoe zit dat met sociale verge- (8) En die data laten weinig ruimte lijkingen? Sommige zaken die ons

95 voor twijfel: Easterlin zat ernaast. Er gelukkig maken, lenen zich beter tot is wél een verband tussen materiële vergelijkingen dan andere, en worden welvaart en geluk, zowel binnen als dus ook sterker beïnvloed door wat tussen landen. Dat effect zie je ook 145 we rondom ons zien. Precies daarom door de tijd heen. De World Values is rijkdom bij uitstek een domein voor

100 Survey 3) , die de evolutie van geluks- afgunst, naijver en sociale compe- metingen in honderd landen in kaart titie. De dikte van portefeuilles kun je brengt, toont aan dat mensen in de meten, en het merk van je auto is meeste onderzochte landen geluk- 150 zichtbaar voor iedereen. Maar geluk kiger zijn geworden. En jawel, die draait niet alleen om materiële rijk-

105 stijging houdt verband met economi- dom, en niet alles draait om sociale sche groei. Hoe je het ook wendt of vergelijkingen. Iemand die alleen op keert, geld maakt wél gelukkig. een onbewoond eiland leeft, kan nog (9) Weg dus met de relativiteits- 155 altijd ziek zijn, pijn lijden of honger theorie van geluk? Niet helemaal. Ze hebben. En ook als je omringd bent

110 klopt ten dele, maar vertelt slechts door anderen, kun je niet alles zo- een deel van het verhaal. Niet alles maar vergelijken. Ik heb geen idee of in het leven draait om verwachtingen mijn buurman betere seks heeft dan en sociale vergelijkingen. De mens is 160 ik, of welk verborgen leed hij torst. nog steeds een biologisch organisme En zou het me echt uitmaken?

115 met bepaalde lichamelijke en fysieke (12) De sociale dimensie van geluk behoeften. Als die behoeften bevre- wordt vaak zwaar overdreven. Tolstoj digd zijn, voelen we ons goed, en schreef in Anna Karenina5): “Er zijn anders niet. De hedonistische tred- 165 geen omstandigheden in het leven molen bestaat, zeker als het om ma- waaraan een mens niet gewend kan

120 teriële weelde gaat, maar hij doet raken, in het bijzonder als hij ziet dat slechts een deel van de vooruitgang iedereen rondom hem ze aanvaardt.” teniet. Als dat klopt, zou Tolstoj het niet erg (10) Wat wel klopt, is dat vermeer- 170 vinden om gefolterd te worden, zo- derde welvaart op den duur niet meer lang zijn buurman ook op de pijnbank

125 voor vermeerderd geluk zorgt. Eco- ligt en dat niet erg lijkt te vinden. nomen noemen dat de wet van de Tolstoj vergeet dat we biologische dalende meeropbrengst. Geld maakt wezens zijn. gelukkig, maar dan vooral als je er 175 (13) Geld maakt gelukkig, maar het is nog niet veel van had. Een armoe- natuurlijk lang niet het enige wat

130 zaaier die een briefje van 100 euro gelukkig maakt. De Nederlandse op straat vindt, zal dolgelukkig zijn. ‘geluksprofessor’ socioloog Ruut

Veenhoven, oprichter van de World de Rode Koningin op het einde van

180 Database of Happiness 6) , onderzocht haar preek nog iets toevoegt over welke eigenschappen van een haar gekke land: “Als je ergens el- samenleving haar burgers gelukkig ders wilt komen, dan moet je min- maken. Behalve de materiële levens- 230 stens twee keer zo hard lopen!” Dat standaard zijn er volgens Veenhoven maakt wel een wereld van verschil.

185 twee belangrijke pijlers: democrati- (17) Zo vergaat het ook de mense- sche instellingen, en een cultuur van lijke vooruitgang. Inderdaad, een vertrouwen en tolerantie. Die drie deel van de vooruitgang van de afge- ‘gelukmakers’ samen, aldus de bere- 235 lopen twee eeuwen werd teniet- keningen van Veenhoven, verklaren gedaan doordat we gewend raken

190 75 procent van de verschillen in aan onze moderne luxe, en omdat we geluk tussen verschillende landen. de neiging ertoe hebben ons met (14) In die lijn betoogt de politicoloog onze naaste te vergelijken. Toch mag Ronald Inglehart dat een gevoel van 240 die hardnekkige Easterlin-paradox bij vrijheid sterk samenhangt met ons het grof huisvuil. De belangrijkste

195 gelukspeil. Als mensen het gevoel gelukmakers van de menselijke soort hebben dat ze vrij zijn om zichzelf te zijn niet relatief, maar absoluut, en ontplooien en hun leven in te vullen we hebben er veel meer van dan zoals ze dat zelf wensen, dan voelen 245 vroeger: vrijheid, vertrouwen, sociale ze zich gelukkiger. Het laatste World relaties en (natuurlijk) gezondheid.

200 Happiness Report 7) somt de cruciale (18) Dankzij geluksonderzoek kun- gelukmakers op om het verschil in nen we de superioriteit van onze gelukspeil tussen landen te verkla- samenlevingsvorm dus op weten- ren: inkomen, gezonde levens- 250 schappelijke gronden aantonen. Een verwachting, vrijheid, vertrouwen en liberale democratie zoals de onze,

205 goede sociale relaties (een toeverlaat met een sterk uitgebouwde sociale hebben als je het moeilijk hebt). zekerheid, is het best in staat om in (15) Ook wat die gelukmakers betreft, onze behoeften te voorzien, en om hebben we veel vooruitgang geboekt. 255 menselijk geluk te bevorderen. Daar Geen wonder dat de top tien in het mogen we best trots op zijn.

210 World Happiness Report er al enkele (19) Natuurlijk wonen er zelfs in Fin- jaren ongeveer hetzelfde uitziet, met land nog altijd mensen die diep onge- Scandinavië en West-Europese lukkig zijn, en natuurlijk blijven de landen bovenaan. In 2018 waren dat 260 cijfers voor depressie en zelfmoord in Finland, Noorwegen, Denemarken, onze contreien veel te hoog. Maar

215 IJsland en Zwitserland; Nederland daaruit afleiden dat vooruitgang een stond op de zesde plaats, België op maat voor niets is geweest, of dat de 16. De hekkensluiters waren westerse mens zich nog “nooit zo Tanzania, Zuid-Soedan, de Centraal- 265 slecht heeft gevoeld” (zoals de Afrikaanse Republiek en Burundi. Belgische hoogleraar klinische

220 (16) Pessimisten gebruiken de Rode psychologie Paul Verhaeghe Koningin soms als metafoor voor de beweerde), is aantoonbaar onjuist. futiliteit van vooruitgang. We draven (20) Onze samenlevingsvorm is maar door, maar uiteindelijk staan we 270 superieur aan alle andere ter wereld. lopend stil. Maar wie het verhaal van De verworven vrijheden in onze libe-

225 Lewis Carroll verder leest, merkt dat rale rechtstaat beschouwen velen

vandaag als vanzelfsprekend, maar mogen ons wel degelijk gelukkig dat zijn ze helemaal niet: in de hele prijzen dat we nu en hier leven.

275 wereldgeschiedenis zijn ze uniek, recent, exotisch, en ongezien. Wij

naar: Maarten Boudry uit: Trouw, 7 april 2018

Maarten Boudry (1984) is filosoof. Hij schrijft met enige regelmaat voor het weekendkatern Letter & Geest van dagblad Trouw.

noot 1 Alice in Wonderland is een jeugdboek uit 1865 van Lewis Carroll (1832-1898). Het verhaal wordt gezien als een modern sprookje. noot 2 J.F. Kennedy (1917-1963) was tussen 1961 en 1963 president van de Verenigde Staten van Amerika. noot 3 De World Values Survey is een wereldwijde vragenlijst over waarden. noot 4 Elon Musk (1971) is een rijke zakenman die onder meer betrokken is bij Tesla, een Amerikaans bedrijf dat elektrische auto’s produceert. noot 5 Anna Karenina is een beroemde roman uit 1877 van Lev Tolstoj (1828-1910), een Russisch schrijver. noot 6 De World Database of Happiness is een database waarin sinds 1984 alle wetenschappelijke onderzoeksresultaten op het gebied van geluk zijn bijgehouden. noot 7 Het World Happiness Report is een jaarlijks door de Verenigde Naties samengestelde lijst die voor een groot aantal landen aangeeft hoe gelukkig de gemiddelde inwoner van die landen is.