Eindexamen Nederlands vwo 2025, tijdvak 2: vragen en antwoorden

Lezen als empathische work-out

(1) Het lezen van een verhaal verbetert de sociaal-cognitieve vaardigheden. Dat zijn vaardigheden die helpen om de gevoelens en gedachten van anderen te begrijpen. Door te lezen over de ideeën van een hoofdpersonage groeit deze capaciteit. Tijdens het lezen worden

5 dezelfde hersengebieden geactiveerd als tijdens de sociale interactie tussen mensen van vlees en bloed: het deel waar onder andere empathie wordt aangewakkerd. (…) Dat blijkt uit het promotieonderzoek van Lynn Eekhof, die vorige week op het thema promoveerde aan de Radboud Universiteit.

10 (2) Welke verhalen kunnen deze vaardigheden verbeteren? Is dit verbonden aan een genre? “Daar zijn de meningen over verdeeld. Binnen de literatuurwetenschap wordt natuurlijk veel waarde gehecht aan literaire verhalen, maar in mijn onderzoek zie ik een verhaal als een stuk tekst waarin de menselijke

15 ervaring centraal staat. Het is belangrijk dat het verhaal verteld wordt vanuit een mens, met gedachten en emoties. Om het verhaal te begrijpen, móét je je wel verplaatsen in het personage.”

Jasmijn Huisman, Trouw, 23 januari 2024

Deel 2

Tekst 2 Goede smaak is authentieke smaak, maar hoe kun je nog authentiek zijn? (1) Deze week luisterde ik naar een Mozart. Dit is mooi, denk je dan, ik lang gesprek over een van mijn luister naar Mozart, ik geniet ervan, favoriete gespreksonderwerpen: dit is hoge kunst, ik heb goede ‘goede smaak’. Goede smaak is 45 smaak. Maar dan stap je een trede

5 tricky. Het is een eindeloze bron van hoger. Daar waait een andere wind. bluf, schaamte en statusangst. Je wilt Mozart, dat is eigenlijk maar commer- graag goede smaak hebben, maar ciële, oppervlakkige, op effectbejag alleen anderen kunnen beslissen of geschreven kitsch. Niet míjn smaak. jij die hebt. Hoe speel je dat klaar? 50 Doe mij maar [insert ondoordring-

10 (2) Precies daarover sprak The New baarder componist]. York Times-columnist Ezra Klein met (4) Nu komen we ergens. Deze The New Yorker-journalist Kyle persoon heeft écht goede, eigen Chayka. Volgens Chayka, auteur van smaak. Tot je nog een stap zet, naar Filterworld, over smaak in de 21e 55 de derde trede. Wie daar staat, heeft

15 eeuw, gaat smaak vooral over zelf- het werkelijk door. Ik ken de kritiek kennis. Smaak is “kijken naar de op Mozart wel, zegt die. En ja, ik wereld om je heen en daaruit kiezen snap waarom jij denkt dat dit frivool wat er met jou resoneert, wat jou het is. Maar als je écht goed luistert, gevoel geeft dat je bent wie je bent”. 60 hoor je dat het allesbehalve opper-

20 Goede, en dus authentieke smaak is vlakkig is. Juist Mozart is voor de volgens de mannen belangrijker dan kenner een hele grote. Schaakmat. ooit. Het internet zoals het nu (5) In gesprekken over Russische bestaat, duwt ons met algoritmes klassiekers (in die prachtige dundruk- naar wat we al kennen, of naar wat 65 uitgaven een robuuste markering van

25 de meeste mensen mooi vinden. Zo goede smaak) zie je dit vaak vormt zich “een grote blob1) gebeuren met Dostojevski. De generieke cultuur”. En de doorsnee ‘goede-smaak’-beginneling weet: mens is de ideale consument in het Fjodor Dostojevski, dat is een kapitalisme, dus echt eigen smaak is 70 belangrijke Russische schrijver van

30 niet minder dan een vorm van maat- dikke humorloze boeken, dus: goede schappelijk verzet. We moeten leren smaak. Op de tweede trede staan de zelf na te denken, aldus Chayka. Dostojevski-haters. In navolging van (3) Kan dat? Echt voor jezelf Karel van het Reve zijn zij soeverein denken? Een autonome smaak 75 in hun oordeel, niet geïntimideerd

35 ontwikkelen? Als ik over smaak door Dostojevski’s reputatie, en praat, begin ik graag over mijn verklaren dat hij in feite alleen theorie van het ‘keukentrapje van de banale, schreeuwende personages goede smaak’. Dat trapje heeft drie opvoert in een matige, langdradige treden. Wie aan de slag wil met zijn 80 stijl. Bovenaan het keukentrapje lacht

40 smaak, begint op de eerste tree. men hierom. Juist Dostojevski

• die Bijvoorbeeld met een componist als zo vaak verkeerd begrepen wordt –

is het summum van Literatuur. 105 (8) Ik beken dat ik er op mijn beurt (6) Wie de drie treden kent, ziet ze van houd mensen op de tweede of

85 vaker. Britney Spears staat ook vaak derde trede te betrappen, en dat dat op het trapje. Prima muziek voor de weer een manier is om te laten zien naïeve pop-beginner, maar de dat ik dit allemaal doorheb en dat semigevorderde vindt haar een 110 mijn smaak boven alle twijfel oninteressant massaproduct. Tot je verheven is.

90 op de derde trede staat, waar je de (9) Uit het doolhof van de ‘goede onvermijdelijke man aantreft die, smaak’ ontsnap je niet. enthousiast over zijn eigen (10) Toen ik dit vertelde aan een wat on-ironische oprechtheid hierover, 115 belezener vriend, mijn theorie van uitlegt: maar Toxic, dat is echt een het keukentrapje, wees hij me er

95 goed nummer. liefdevol op dat dit allemaal niet echt (7) En het ís ook een goed nummer. oorspronkelijke gedachtes waren. “Je Maar zo’n opmerking is ook een bent nu gewoon een boek van verklaring van de eigen superieure 120 Bourdieu2) aan het navertellen. Lees verhevenheid boven de snobistische La Distinction.” Hij had gelijk. En toch

100 luisteraars die zich blindstaren op bevestigde hij alleen maar mijn punt. Britneys populariteit bij de massa. De Zelfs mijn ideeën over smaak zijn waardering voor Toxic is niet louter niet geheel authentiek, en komen niet een uiting van een verfijnde 125 alleen maar uit mezelf. afstemming met je diepste zelf.

Eva Peek, NRC, 19 januari 2024

Eva Peek is boekenrecensent en redacteur bij NRC.

noot 1 blob: een vormeloze, onduidelijke substantie noot 2 Pierre Bourdieu (1930-2002) is een Franse socioloog.

tekstfragment 2 - Wikipedia over Bourdieu

Op grond van onder meer een enquête in de jaren zestig onder ruim 1200 mensen concludeerde Bourdieu in La Distinction dat mensen zich met behulp van hun culturele smaak van elkaar onderscheiden. (…) Door hun opvoeding en in mindere mate hun opleiding hebben mensen uit de hogere klassen een

5 habitus ontwikkeld waarin ‘hoge cultuur’ centraal staat. Zij zijn in staat en ook geneigd om kunstwerken meer op vormaspecten, originaliteit en de verhouding tot andere kunst te beoordelen (dit noemt hij een ‘esthetische dispositie’) dan op de inhoud, het oproepen van emoties en het directe nut. Het onderscheidt hen van mensen uit lagere klassen, tegen wie ze zich

• al dan niet bewust –

10 afzetten.

Wikipedia

Deel 3

Stemrecht vanaf je zestiende? bron 1

• ‘Waarom al stemmen op je zestiende veel beter is’

(1) Politicoloog Sarah de Lange 40 een belangrijk argument om zestien- adviseert, als voormalig lid van de en zeventienjarigen het recht te Raad voor het Openbaar Bestuur, het geven om te stemmen.” parlement en de regering om de kies- (4) “Maar er is nog een reden om

5 gerechtigde leeftijd te verlagen naar jongeren al op hun zestiende te zestien. Ze vertelt waarom het goed 45 laten stemmen. Jongeren en oude- is zestien- en zeventienjarigen stem- ren hebben tegenwoordig vaak recht te geven, en hoe de verlaging verschillende opvattingen over van de kiesgerechtigde leeftijd bij- politieke vraagstukken, maar door-

10 draagt aan de kwaliteit van onze dat jongeren niet mogen stemmen, democratie. 50 worden hun standpunten (2) “In je adolescentie ontwikkel je onvoldoende vertegenwoordigd in democratische normen en waarden, de politiek. Verlaging van de en je belangrijkste politieke kiesgerechtigde leeftijd kan die

15 overtuigingen. Het is ook de periode vertegenwoordiging verbeteren.” in je leven waarin je politieke 55 (5) “Verlaging van de kiesgerech- betrokkenheid wordt gevormd. Alleen tigde leeftijd biedt ook mogelijk- heb je op deze leeftijd nog weinig heden om de politieke ongelijkheid mogelijkheden om deze betrokken- tussen hoger en lager opgeleide

20 heid te laten zien; je mag immers nog jongeren aan te pakken. Lager niet stemmen. Uit onderzoek blijkt 60 opgeleide jongeren stemmen nu dat als je de kiesgerechtigde leeftijd minder vaak en hebben minder verlaagt, het makkelijker is om deze politiek zelfvertrouwen. Bij de betrokkenheid, bijvoorbeeld op verkiezingen in 2017 stemde

25 school, te stimuleren.” bijvoorbeeld 80% van de hoog- (3) “Jongeren doen dan ervaring op 65 opgeleide jongeren, versus 60% met politieke participatie in een fase van de laagopgeleide. Dat is een in hun leven waarin ze te vormen groot verschil en erg zorgelijk.” zijn, en dit vergroot de kans dat (6) “Laagopgeleide jongeren gelo-

30 jongeren daadwerkelijk gaan stem- ven in ons democratisch systeem, men. Uit onderzoek weten we name- 70 maar hebben niet het gevoel dat lijk ook dat wie stemt wanneer hij of politiek voor hen is. Ze voelen zij de eerste keer kiesgerechtigd is, hierdoor een grote afstand tot de later vaker naar de stembus gaat. politieke partijen en politici. Op de

35 Wanneer de opkomst onder jongeren korte termijn haken ze hierdoor af stijgt door verlaging van de kies- 75 en gaan ze niet stemmen bij gerechtigde leeftijd, kan dit dus ook verkiezingen. Op de lange termijn in de toekomst tot een hogere op- kan het afhaken ook tot politieke komst bij verkiezingen leiden. Dit is radicalisering leiden.”

redactie website UvA (Universiteit van Amsterdam), uva.nl,

6 november 2023

bron 2

• Minimumleeftijd stemgerechtigden in Europa

land minimum- Voorwaarden leeftijd Albanië 18 België 18 Bosnië & Herzegovina 18 16 als je werkt Cyprus 18 Denemarken 18 Estland 18 16 bij lokale verkiezingen Finland 18 Frankrijk 18 Griekenland 17 Hongarije 18 Litouwen 18 Ierland 18 IJsland 18 Kroatië 18 Letland 18 Macedonië 18 Malta 18 16 bij lokale verkiezingen Montenegro 18 16 als je werkt Nederland 18 Noorwegen 18 17 als je dat jaar nog 18 wordt (…)

Jonathan Hendrickx, stampmedia.be, 31 december 2016

Jonathan Hendrickx is postdoctoraal onderzoeker in media- en communicatiestudies. StampMedia is een jongeren-media-agentschap, ondersteund door de Vlaamse Vereniging van Journalisten.

bron 3

• Percentage jongeren dat maatschappelijk participeert

Jongerenparticipatie, of jeugdparticipatie, is het maatschappelijk meedoen van jongeren van 15 tot 25 jaar, bijvoorbeeld in de politiek, door vrijwilligerswerk, of via de maatschappelijke stage, die in het voortgezet onderwijs verplicht is.

Nederlands Jeugdinstituut, nji.nl, 5 juni 2024

Het Nederlands Jeugdinstituut is een nationaal kenniscentrum dat actuele kennis over opgroeien verzamelt en deelt.

Lezen als empathische work-out

(1) Het lezen van een verhaal verbetert de sociaal-cognitieve vaardigheden. Dat zijn vaardigheden die helpen om de gevoelens en gedachten van anderen te begrijpen. Door te lezen over de ideeën van een hoofdpersonage groeit deze capaciteit. Tijdens het lezen worden

5 dezelfde hersengebieden geactiveerd als tijdens de sociale interactie tussen mensen van vlees en bloed: het deel waar onder andere empathie wordt aangewakkerd. (…) Dat blijkt uit het promotieonderzoek van Lynn Eekhof, die vorige week op het thema promoveerde aan de Radboud Universiteit.

10 (2) Welke verhalen kunnen deze vaardigheden verbeteren? Is dit verbonden aan een genre? “Daar zijn de meningen over verdeeld. Binnen de literatuurwetenschap wordt natuurlijk veel waarde gehecht aan literaire verhalen, maar in mijn onderzoek zie ik een verhaal als een stuk tekst waarin de menselijke

15 ervaring centraal staat. Het is belangrijk dat het verhaal verteld wordt vanuit een mens, met gedachten en emoties. Om het verhaal te begrijpen, móét je je wel verplaatsen in het personage.”

Jasmijn Huisman, Trouw, 23 januari 2024

Deel 2

Tekst 2 Goede smaak is authentieke smaak, maar hoe kun je nog authentiek zijn? (1) Deze week luisterde ik naar een Mozart. Dit is mooi, denk je dan, ik lang gesprek over een van mijn luister naar Mozart, ik geniet ervan, favoriete gespreksonderwerpen: dit is hoge kunst, ik heb goede ‘goede smaak’. Goede smaak is 45 smaak. Maar dan stap je een trede

5 tricky. Het is een eindeloze bron van hoger. Daar waait een andere wind. bluf, schaamte en statusangst. Je wilt Mozart, dat is eigenlijk maar commer- graag goede smaak hebben, maar ciële, oppervlakkige, op effectbejag alleen anderen kunnen beslissen of geschreven kitsch. Niet míjn smaak. jij die hebt. Hoe speel je dat klaar? 50 Doe mij maar [insert ondoordring-

10 (2) Precies daarover sprak The New baarder componist]. York Times-columnist Ezra Klein met (4) Nu komen we ergens. Deze The New Yorker-journalist Kyle persoon heeft écht goede, eigen Chayka. Volgens Chayka, auteur van smaak. Tot je nog een stap zet, naar Filterworld, over smaak in de 21e 55 de derde trede. Wie daar staat, heeft

15 eeuw, gaat smaak vooral over zelf- het werkelijk door. Ik ken de kritiek kennis. Smaak is “kijken naar de op Mozart wel, zegt die. En ja, ik wereld om je heen en daaruit kiezen snap waarom jij denkt dat dit frivool wat er met jou resoneert, wat jou het is. Maar als je écht goed luistert, gevoel geeft dat je bent wie je bent”. 60 hoor je dat het allesbehalve opper-

20 Goede, en dus authentieke smaak is vlakkig is. Juist Mozart is voor de volgens de mannen belangrijker dan kenner een hele grote. Schaakmat. ooit. Het internet zoals het nu (5) In gesprekken over Russische bestaat, duwt ons met algoritmes klassiekers (in die prachtige dundruk- naar wat we al kennen, of naar wat 65 uitgaven een robuuste markering van

25 de meeste mensen mooi vinden. Zo goede smaak) zie je dit vaak vormt zich “een grote blob1) gebeuren met Dostojevski. De generieke cultuur”. En de doorsnee ‘goede-smaak’-beginneling weet: mens is de ideale consument in het Fjodor Dostojevski, dat is een kapitalisme, dus echt eigen smaak is 70 belangrijke Russische schrijver van

30 niet minder dan een vorm van maat- dikke humorloze boeken, dus: goede schappelijk verzet. We moeten leren smaak. Op de tweede trede staan de zelf na te denken, aldus Chayka. Dostojevski-haters. In navolging van (3) Kan dat? Echt voor jezelf Karel van het Reve zijn zij soeverein denken? Een autonome smaak 75 in hun oordeel, niet geïntimideerd

35 ontwikkelen? Als ik over smaak door Dostojevski’s reputatie, en praat, begin ik graag over mijn verklaren dat hij in feite alleen theorie van het ‘keukentrapje van de banale, schreeuwende personages goede smaak’. Dat trapje heeft drie opvoert in een matige, langdradige treden. Wie aan de slag wil met zijn 80 stijl. Bovenaan het keukentrapje lacht

40 smaak, begint op de eerste tree. men hierom. Juist Dostojevski

• die Bijvoorbeeld met een componist als zo vaak verkeerd begrepen wordt –

is het summum van Literatuur. 105 (8) Ik beken dat ik er op mijn beurt (6) Wie de drie treden kent, ziet ze van houd mensen op de tweede of

85 vaker. Britney Spears staat ook vaak derde trede te betrappen, en dat dat op het trapje. Prima muziek voor de weer een manier is om te laten zien naïeve pop-beginner, maar de dat ik dit allemaal doorheb en dat semigevorderde vindt haar een 110 mijn smaak boven alle twijfel oninteressant massaproduct. Tot je verheven is.

90 op de derde trede staat, waar je de (9) Uit het doolhof van de ‘goede onvermijdelijke man aantreft die, smaak’ ontsnap je niet. enthousiast over zijn eigen (10) Toen ik dit vertelde aan een wat on-ironische oprechtheid hierover, 115 belezener vriend, mijn theorie van uitlegt: maar Toxic, dat is echt een het keukentrapje, wees hij me er

95 goed nummer. liefdevol op dat dit allemaal niet echt (7) En het ís ook een goed nummer. oorspronkelijke gedachtes waren. “Je Maar zo’n opmerking is ook een bent nu gewoon een boek van verklaring van de eigen superieure 120 Bourdieu2) aan het navertellen. Lees verhevenheid boven de snobistische La Distinction.” Hij had gelijk. En toch

100 luisteraars die zich blindstaren op bevestigde hij alleen maar mijn punt. Britneys populariteit bij de massa. De Zelfs mijn ideeën over smaak zijn waardering voor Toxic is niet louter niet geheel authentiek, en komen niet een uiting van een verfijnde 125 alleen maar uit mezelf. afstemming met je diepste zelf.

Eva Peek, NRC, 19 januari 2024

Eva Peek is boekenrecensent en redacteur bij NRC.

noot 1 blob: een vormeloze, onduidelijke substantie noot 2 Pierre Bourdieu (1930-2002) is een Franse socioloog.

tekstfragment 2 - Wikipedia over Bourdieu

Op grond van onder meer een enquête in de jaren zestig onder ruim 1200 mensen concludeerde Bourdieu in La Distinction dat mensen zich met behulp van hun culturele smaak van elkaar onderscheiden. (…) Door hun opvoeding en in mindere mate hun opleiding hebben mensen uit de hogere klassen een

5 habitus ontwikkeld waarin ‘hoge cultuur’ centraal staat. Zij zijn in staat en ook geneigd om kunstwerken meer op vormaspecten, originaliteit en de verhouding tot andere kunst te beoordelen (dit noemt hij een ‘esthetische dispositie’) dan op de inhoud, het oproepen van emoties en het directe nut. Het onderscheidt hen van mensen uit lagere klassen, tegen wie ze zich

• al dan niet bewust –

10 afzetten.

Wikipedia

Deel 3

Stemrecht vanaf je zestiende? bron 1

• ‘Waarom al stemmen op je zestiende veel beter is’

(1) Politicoloog Sarah de Lange 40 een belangrijk argument om zestien- adviseert, als voormalig lid van de en zeventienjarigen het recht te Raad voor het Openbaar Bestuur, het geven om te stemmen.” parlement en de regering om de kies- (4) “Maar er is nog een reden om

5 gerechtigde leeftijd te verlagen naar jongeren al op hun zestiende te zestien. Ze vertelt waarom het goed 45 laten stemmen. Jongeren en oude- is zestien- en zeventienjarigen stem- ren hebben tegenwoordig vaak recht te geven, en hoe de verlaging verschillende opvattingen over van de kiesgerechtigde leeftijd bij- politieke vraagstukken, maar door-

10 draagt aan de kwaliteit van onze dat jongeren niet mogen stemmen, democratie. 50 worden hun standpunten (2) “In je adolescentie ontwikkel je onvoldoende vertegenwoordigd in democratische normen en waarden, de politiek. Verlaging van de en je belangrijkste politieke kiesgerechtigde leeftijd kan die

15 overtuigingen. Het is ook de periode vertegenwoordiging verbeteren.” in je leven waarin je politieke 55 (5) “Verlaging van de kiesgerech- betrokkenheid wordt gevormd. Alleen tigde leeftijd biedt ook mogelijk- heb je op deze leeftijd nog weinig heden om de politieke ongelijkheid mogelijkheden om deze betrokken- tussen hoger en lager opgeleide

20 heid te laten zien; je mag immers nog jongeren aan te pakken. Lager niet stemmen. Uit onderzoek blijkt 60 opgeleide jongeren stemmen nu dat als je de kiesgerechtigde leeftijd minder vaak en hebben minder verlaagt, het makkelijker is om deze politiek zelfvertrouwen. Bij de betrokkenheid, bijvoorbeeld op verkiezingen in 2017 stemde

25 school, te stimuleren.” bijvoorbeeld 80% van de hoog- (3) “Jongeren doen dan ervaring op 65 opgeleide jongeren, versus 60% met politieke participatie in een fase van de laagopgeleide. Dat is een in hun leven waarin ze te vormen groot verschil en erg zorgelijk.” zijn, en dit vergroot de kans dat (6) “Laagopgeleide jongeren gelo-

30 jongeren daadwerkelijk gaan stem- ven in ons democratisch systeem, men. Uit onderzoek weten we name- 70 maar hebben niet het gevoel dat lijk ook dat wie stemt wanneer hij of politiek voor hen is. Ze voelen zij de eerste keer kiesgerechtigd is, hierdoor een grote afstand tot de later vaker naar de stembus gaat. politieke partijen en politici. Op de

35 Wanneer de opkomst onder jongeren korte termijn haken ze hierdoor af stijgt door verlaging van de kies- 75 en gaan ze niet stemmen bij gerechtigde leeftijd, kan dit dus ook verkiezingen. Op de lange termijn in de toekomst tot een hogere op- kan het afhaken ook tot politieke komst bij verkiezingen leiden. Dit is radicalisering leiden.”

redactie website UvA (Universiteit van Amsterdam), uva.nl,

6 november 2023

bron 2

• Minimumleeftijd stemgerechtigden in Europa

land minimum- Voorwaarden leeftijd Albanië 18 België 18 Bosnië & Herzegovina 18 16 als je werkt Cyprus 18 Denemarken 18 Estland 18 16 bij lokale verkiezingen Finland 18 Frankrijk 18 Griekenland 17 Hongarije 18 Litouwen 18 Ierland 18 IJsland 18 Kroatië 18 Letland 18 Macedonië 18 Malta 18 16 bij lokale verkiezingen Montenegro 18 16 als je werkt Nederland 18 Noorwegen 18 17 als je dat jaar nog 18 wordt (…)

Jonathan Hendrickx, stampmedia.be, 31 december 2016

Jonathan Hendrickx is postdoctoraal onderzoeker in media- en communicatiestudies. StampMedia is een jongeren-media-agentschap, ondersteund door de Vlaamse Vereniging van Journalisten.

bron 3

• Percentage jongeren dat maatschappelijk participeert

Jongerenparticipatie, of jeugdparticipatie, is het maatschappelijk meedoen van jongeren van 15 tot 25 jaar, bijvoorbeeld in de politiek, door vrijwilligerswerk, of via de maatschappelijke stage, die in het voortgezet onderwijs verplicht is.

Nederlands Jeugdinstituut, nji.nl, 5 juni 2024

Het Nederlands Jeugdinstituut is een nationaal kenniscentrum dat actuele kennis over opgroeien verzamelt en deelt.

Nu is de stemgerechtigde leeftijd 18 jaar. Stel dat je al met 16 jaar zou mogen stemmen voor de Tweede Kamerverkiezingen/gemeenteraads- verkiezingen, zou je dan gaan stemmen? Basis: n = 2.267

Ipsos I&O, ioresearch.nl, 23 februari 2022 Bovenstaande figuur komt uit een onderzoek naar het verlagen van de stemgerechtigde leeftijd, in opdracht van Binnenlands Bestuur.

bron 5 - Een of ander advies: ‘Stemrecht vanaf zestien jaar’

Reactie van gebruiker: “Volgens de Raad voor het Openbaar Bestuur heeft onderzoek inmiddels uitgewezen dat pubers in het stemhokje wel degelijk een verstandige keuze kunnen maken.” Pas als je verantwoordelijk kunt zijn voor je eigen leven kun je iemand volwassen noemen. Een thuiswonende van zestien neemt de situatie

5 voor lief, heeft geen idee hoe het is om een studie af te maken en te werken en je eigen broek op te houden en verantwoordelijke keuzes te maken, uitzonderingen daargelaten. Het is niet voor niets dat ze op die leeftijd gevoelig zijn voor sektes, hun identiteit is nog niet uitontwikkeld. kloopindeslootjijook | 25-06-19 | 07:38 GeenStijl, geenstijl.nl GeenStijl is een Nederlandse actualiteitenwebsite.

bron 6 - Verlaging van de kiesgerechtigde leeftijd

(1) Als jongeren op school van de kiesgerechtigde leeftijd gestimuleerd worden om op jonge vaak gebruiken, is dat jongeren leeftijd te gaan stemmen zou dat op nog niet goed genoeg in staat de lange termijn opleveren dat zij 30 zouden zijn om weloverwogen

5 vaker gaan. Er is echter geen keuzes te maken en de gevolgen empirisch bewijs dat wanneer de van hun (politieke) keuzes niet kiesgerechtigde leeftijd wordt goed kunnen overzien. Dit is verlaagd, jongeren op latere leeftijd overigens een historisch veel- vaker gaan stemmen. 35 gebruikt tegenargument voor de

10 (2) Een ander veelgehoord argument uitsluiting van groepen van het is dat jongeren op 16-jarige leeftijd kiesrecht, zoals vrouwen, armeren, allerlei rechten en plichten krijgen. tot slaaf gemaakten en in dit geval Vanaf hun 16e moeten jongeren dus jongvolwassenen. (…) belasting betalen, kunnen ze een 40 (4) Uit het voorgaande komen

15 bromfietsrijbewijs halen en mogen ze geen doorslaggevende argu- een verzoek doen tot euthanasie, menten voor of tegen verlaging maar het stemrecht ontbreekt. van de kiesgerechtigde leeftijd Daarbij past wel de kanttekening dat naar voren. Twijfels blijven. Het is uit het bezit van allerlei rechten en 45 uiteindelijk vooral een normatieve,

20 plichten op een bepaalde leeftijd niet politieke vraag. In het licht van die als vanzelfsprekend ook andere twijfels ziet de staatscommissie rechten en plichten voortvloeien. Van ervan af om te adviseren tot het geval tot geval is een zelfstandige verlagen van de kiesgerechtigde inhoudelijke afweging nodig. 50 leeftijd van 18 naar 16 jaar.

25 (3) Een argument dat tegenstanders van een verlaging

Staatscommissie parlementair stelsel, Lage drempels, hoge dijken (2018)

Bovenstaand fragment komt uit een eindrapport van een onderzoek in opdracht van de Nederlandse regering, naar veranderingen in het parlementaire stelsel.

De teksten die voor dit examen gebruikt zijn, zijn bewerkt om ze geschikt te maken voor het examen. Dit is gebeurd met respect voor de opvattingen van de auteur(s). Wie kennis wil nemen van de oorspronkelijke tekst(en), raadplege de vermelde bronnen. Het College voor Toetsen en Examens is verantwoordelijk voor vorm en inhoud van dit examen.

►►► ν

Nu is de stemgerechtigde leeftijd 18 jaar. Stel dat je al met 16 jaar zou mogen stemmen voor de Tweede Kamerverkiezingen/gemeenteraads- verkiezingen, zou je dan gaan stemmen? Basis: n = 2.267

Ipsos I&O, ioresearch.nl, 23 februari 2022 Bovenstaande figuur komt uit een onderzoek naar het verlagen van de stemgerechtigde leeftijd, in opdracht van Binnenlands Bestuur.

bron 5 - Een of ander advies: ‘Stemrecht vanaf zestien jaar’

Reactie van gebruiker: “Volgens de Raad voor het Openbaar Bestuur heeft onderzoek inmiddels uitgewezen dat pubers in het stemhokje wel degelijk een verstandige keuze kunnen maken.” Pas als je verantwoordelijk kunt zijn voor je eigen leven kun je iemand volwassen noemen. Een thuiswonende van zestien neemt de situatie

5 voor lief, heeft geen idee hoe het is om een studie af te maken en te werken en je eigen broek op te houden en verantwoordelijke keuzes te maken, uitzonderingen daargelaten. Het is niet voor niets dat ze op die leeftijd gevoelig zijn voor sektes, hun identiteit is nog niet uitontwikkeld. kloopindeslootjijook | 25-06-19 | 07:38 GeenStijl, geenstijl.nl GeenStijl is een Nederlandse actualiteitenwebsite.

bron 6 - Verlaging van de kiesgerechtigde leeftijd

(1) Als jongeren op school van de kiesgerechtigde leeftijd gestimuleerd worden om op jonge vaak gebruiken, is dat jongeren leeftijd te gaan stemmen zou dat op nog niet goed genoeg in staat de lange termijn opleveren dat zij 30 zouden zijn om weloverwogen

5 vaker gaan. Er is echter geen keuzes te maken en de gevolgen empirisch bewijs dat wanneer de van hun (politieke) keuzes niet kiesgerechtigde leeftijd wordt goed kunnen overzien. Dit is verlaagd, jongeren op latere leeftijd overigens een historisch veel- vaker gaan stemmen. 35 gebruikt tegenargument voor de

10 (2) Een ander veelgehoord argument uitsluiting van groepen van het is dat jongeren op 16-jarige leeftijd kiesrecht, zoals vrouwen, armeren, allerlei rechten en plichten krijgen. tot slaaf gemaakten en in dit geval Vanaf hun 16e moeten jongeren dus jongvolwassenen. (…) belasting betalen, kunnen ze een 40 (4) Uit het voorgaande komen

15 bromfietsrijbewijs halen en mogen ze geen doorslaggevende argu- een verzoek doen tot euthanasie, menten voor of tegen verlaging maar het stemrecht ontbreekt. van de kiesgerechtigde leeftijd Daarbij past wel de kanttekening dat naar voren. Twijfels blijven. Het is uit het bezit van allerlei rechten en 45 uiteindelijk vooral een normatieve,

20 plichten op een bepaalde leeftijd niet politieke vraag. In het licht van die als vanzelfsprekend ook andere twijfels ziet de staatscommissie rechten en plichten voortvloeien. Van ervan af om te adviseren tot het geval tot geval is een zelfstandige verlagen van de kiesgerechtigde inhoudelijke afweging nodig. 50 leeftijd van 18 naar 16 jaar.

25 (3) Een argument dat tegenstanders van een verlaging

Staatscommissie parlementair stelsel, Lage drempels, hoge dijken (2018)

Bovenstaand fragment komt uit een eindrapport van een onderzoek in opdracht van de Nederlandse regering, naar veranderingen in het parlementaire stelsel.

De teksten die voor dit examen gebruikt zijn, zijn bewerkt om ze geschikt te maken voor het examen. Dit is gebeurd met respect voor de opvattingen van de auteur(s). Wie kennis wil nemen van de oorspronkelijke tekst(en), raadplege de vermelde bronnen. Het College voor Toetsen en Examens is verantwoordelijk voor vorm en inhoud van dit examen.

►►► ν

Nu is de stemgerechtigde leeftijd 18 jaar. Stel dat je al met 16 jaar zou mogen stemmen voor de Tweede Kamerverkiezingen/gemeenteraads- verkiezingen, zou je dan gaan stemmen? Basis: n = 2.267

Ipsos I&O, ioresearch.nl, 23 februari 2022 Bovenstaande figuur komt uit een onderzoek naar het verlagen van de stemgerechtigde leeftijd, in opdracht van Binnenlands Bestuur.

bron 5 - Een of ander advies: ‘Stemrecht vanaf zestien jaar’

Reactie van gebruiker: “Volgens de Raad voor het Openbaar Bestuur heeft onderzoek inmiddels uitgewezen dat pubers in het stemhokje wel degelijk een verstandige keuze kunnen maken.” Pas als je verantwoordelijk kunt zijn voor je eigen leven kun je iemand volwassen noemen. Een thuiswonende van zestien neemt de situatie

5 voor lief, heeft geen idee hoe het is om een studie af te maken en te werken en je eigen broek op te houden en verantwoordelijke keuzes te maken, uitzonderingen daargelaten. Het is niet voor niets dat ze op die leeftijd gevoelig zijn voor sektes, hun identiteit is nog niet uitontwikkeld. kloopindeslootjijook | 25-06-19 | 07:38 GeenStijl, geenstijl.nl GeenStijl is een Nederlandse actualiteitenwebsite.

bron 6 - Verlaging van de kiesgerechtigde leeftijd

(1) Als jongeren op school van de kiesgerechtigde leeftijd gestimuleerd worden om op jonge vaak gebruiken, is dat jongeren leeftijd te gaan stemmen zou dat op nog niet goed genoeg in staat de lange termijn opleveren dat zij 30 zouden zijn om weloverwogen

5 vaker gaan. Er is echter geen keuzes te maken en de gevolgen empirisch bewijs dat wanneer de van hun (politieke) keuzes niet kiesgerechtigde leeftijd wordt goed kunnen overzien. Dit is verlaagd, jongeren op latere leeftijd overigens een historisch veel- vaker gaan stemmen. 35 gebruikt tegenargument voor de

10 (2) Een ander veelgehoord argument uitsluiting van groepen van het is dat jongeren op 16-jarige leeftijd kiesrecht, zoals vrouwen, armeren, allerlei rechten en plichten krijgen. tot slaaf gemaakten en in dit geval Vanaf hun 16e moeten jongeren dus jongvolwassenen. (…) belasting betalen, kunnen ze een 40 (4) Uit het voorgaande komen

15 bromfietsrijbewijs halen en mogen ze geen doorslaggevende argu- een verzoek doen tot euthanasie, menten voor of tegen verlaging maar het stemrecht ontbreekt. van de kiesgerechtigde leeftijd Daarbij past wel de kanttekening dat naar voren. Twijfels blijven. Het is uit het bezit van allerlei rechten en 45 uiteindelijk vooral een normatieve,

20 plichten op een bepaalde leeftijd niet politieke vraag. In het licht van die als vanzelfsprekend ook andere twijfels ziet de staatscommissie rechten en plichten voortvloeien. Van ervan af om te adviseren tot het geval tot geval is een zelfstandige verlagen van de kiesgerechtigde inhoudelijke afweging nodig. 50 leeftijd van 18 naar 16 jaar.

25 (3) Een argument dat tegenstanders van een verlaging

Staatscommissie parlementair stelsel, Lage drempels, hoge dijken (2018)

Bovenstaand fragment komt uit een eindrapport van een onderzoek in opdracht van de Nederlandse regering, naar veranderingen in het parlementaire stelsel.

De teksten die voor dit examen gebruikt zijn, zijn bewerkt om ze geschikt te maken voor het examen. Dit is gebeurd met respect voor de opvattingen van de auteur(s). Wie kennis wil nemen van de oorspronkelijke tekst(en), raadplege de vermelde bronnen. Het College voor Toetsen en Examens is verantwoordelijk voor vorm en inhoud van dit examen.

►►► ν