Eindexamen Nederlands vwo 2026, tijdvak 1: vragen en antwoorden

De laatste jaren wordt er gesproken over het toekennen van grondrechten aan dieren, onder meer om dierenleed en het uitsterven van diersoorten te voorkomen.

Stel, bij het vak Nederlands ga je deelnemen aan een meningvormende discussie over de volgende vraagstelling: ‘In hoeverre zijn grondrechten voor dieren dé oplossing voor het dierenleed?’

Je moet je ter voorbereiding in eerste instantie baseren op bron 1, waarin een voorstel voor dierenrechten van de filosoof Martha Nussbaum wordt besproken. Je neemt allereerst de gedachtegang van bron 1 stapsgewijs door en controleert of je de inhoud ervan begrijpt.

Bron 1: Het recht om niet verslonden te worden

(1) Ze maakte het zelf niet meer mee. Maar in april vorig jaar was wolaap Estrellita het eerste wilde dier ter wereld dat een rechtspersoon werd. Het aapje had achttien jaar als huisdier geleefd. De autoriteiten hadden het in een dierentuin geplaatst, omdat het in Ecuador verboden is wilde dieren als huisdier te houden. Maar in deze nieuwe, haar vreemde omgeving stierf Estrellita na korte tijd. De eigenaresse daagde de staat op grond van het habeas corpus-beginsel:1) Estrellita zou wederrechtelijk gevangen zijn gezet. De rechter gaf de eigenaresse gelijk en tekende aan dat de rechten van Estrellita niet één keer, maar twee keer waren geschonden: niet alleen door de opsluiting, maar ook al door het feit dat ze als baby uit de jungle was gehaald.

(2) Ook elders proberen natuurbeschermers via rechtszaken te komen tot het toekennen van rechten aan individuele dieren. Pas als dieren echt partij zijn in de conflicten tussen mens en natuur, zo is de gedachte, brengt de mens het op werkelijk rekening te houden met hun belangen.

(3) Geen moment te laat. Eerdere wetten en afspraken hebben niet voorkomen dat zo’n 41 procent van de amfibieën, 37 procent van de haaien en roggen, 27 procent van de zoogdieren en 13 procent van de vogels met uitsterven wordt bedreigd. Miljarden landbouw- en proefdieren leven ellendige, ultrakorte levens. Kan het toekennen van rechten aan dieren dit tij helpen keren? En dat in een wereld waarin wij de alles verstikkende soort zijn, een wereld waarin mensen standaard dieren en dierlijke producten eten en anderszins gebruiken, en een waarin dieren elkáár eten bovendien?

(4) De Amerikaanse filosofe Martha Nussbaum stelt in haar onlangs verschenen Gerechtigheid voor dieren dat het tot nu toe enkel ontbroken heeft aan een “krachtige theoretische strategie om onrechtvaardigheid te diagnosticeren en passende remedies uit te dragen”.

(5) Die strategie komt er kort gezegd op neer dat de rechten van onderdrukte en gemarginaliseerde groepen niet gewaarborgd zijn met enkel vrijwaring van pijn en het voorzien in de primaire levensbehoeften. Een vol en waardig leven is er pas dan als een mens ook zijn vaardigheden kan ontplooien en zijn verlangens na kan streven. Nussbaum noemt dit ook wel de ‘capabiliteitsbenadering’.

(6) Er is, betoogt Nussbaum, gezien de huidige stand van de wetenschap geen reden meer om dieren met een bewustzijn te ontzeggen wat ook voor mensen geldt. Immers: “We zijn allen dieren, samen in deze wereld geworpen, strevend naar dingen die we nodig hebben en vaak gedwarsboomd in die poging.” Teruggrijpend op het (Amerikaanse) verleden constateert ze dat we nu met onbegrip terugkijken op een wereld waarin zwarte mensen en vrouwen golden als bezit. Nu is het tijd voor dierenemancipatie.

(7) Ruwweg de helft van haar boek wijdt Nussbaum aan een academische kritiek op het westerse filosofische denken over dieren tot nu toe, waarbij zij steeds benadrukt dat haar benadering superieur is. Maar haar denkwijze is zeker geen breuk met de traditie. Zij wijst bijvoorbeeld de traditie af die mensen als de meest superieure dieren ziet, maar stelt wel dat wij mensen vanwege onze dominantie en geschiedenis van wreedheid een “ereschuld” hebben jegens dieren en verantwoordelijkheid dragen voor hun welzijn. Ze verwijt utilitaristen2) een te beperkte opvatting omdat zij dieren alleen willen vrijwaren van lijden en pijn, en geen oog hebben voor de andere manieren waarop dieren een vervuld leven willen doormaken. Maar aan dezelfde utilitaristen ontleent ze de grens voor dierenrechten, die zij wil leggen bij dieren die blijkgeven van een bewustzijn. Dat steeds duidelijker blijkt dat ook amfibieën en insecten verbluffende vermogens hebben waarmee die grens achterhaald raakt, negeert ze.

(8) Nussbaum brengt haar eigen benadering naar voren met een aplomb dat grenst aan zelfoverschatting. In het wetenschappelijk denken is immers al leidraad dat welzijn van dieren samenhangt met hun mogelijkheid natuurlijk gedrag te vertonen. Nussbaum levert nu de moraalfilosofische draperie om dit wetenschappelijk bouwwerk: niet-menselijke dieren staan veel dichter bij ons dan we eeuwen konden weten. Nu we dit weten, schept het ook verplichtingen. Jammer dat ze niet ingaat op het feit dat mensen de enige dieren zijn met een dubbele moraal.

(9) Dan de praktische uitwerking. Dieren zouden, net als kinderen en wilsonbekwamen, vertegenwoordigers moeten krijgen die namens hen procesrecht zouden hebben. Nussbaum erkent zelf dat het grootste probleem bij bestaande dierenbeschermingswetten handhaving is. Of die zou vereenvoudigen bij de juridische kluwens die zij aanbeveelt, is sterk de vraag. En van dierenplichten die tegenover rechten staan, kan evenmin veel sprake zijn, al schrijft Nussbaum schijnbaar bloedserieus dat honden, als zij eenmaal “actieve burgers” zijn, moeten afleren “overal te poepen” en “overlast te geven op luchthavens”.

(10) Aan het grootste pijnpunt ter wereld als het om dieren gaat, de veeteelt en de zuivel- en vleesconsumptie, maakt zij relatief weinig woorden vuil. De bio-industrie is onverenigbaar met de capabiliteitsbenadering en moet stoppen. In Nussbaums ogen is het probleem daarmee opgelost. Zij vestigt daarnaast haar hoop op vlees zonder dierenleed: kweekvlees zal het probleem van vlees eten uiteindelijk naar de geschiedenis verwijzen, verwacht zij. Hier is het niet de filosofie, maar de technologie die uitkomst kan bieden.

(11) En wat als het gaat om predatie (dieren die dieren eten), het ultieme dierenrechtendilemma? Welnu, globaal gesproken is Martha Nussbaum er niet voor dat dieren elkaar verscheuren, de capabiliteitsbenadering kent de gazelle immers net zo’n pijnloze dood na een lang leven toe als de leeuw. Het hóéft ook niet per se, schrijft ze. Katten kunnen hun jachtinstinct toch ook botvieren op een speeltje? Kunnen tijgers dan geen bal krijgen om op te jagen, met daarin “humaan gedood vlees”?

(12) (…) Het sterkst aan dit licht wereldvreemde en puur theoretische pleidooi is Nussbaums terugkerende verwoording van alles wat mensen met dieren delen. En waarin ze van hen verschillen. “Mensen zijn niet het sterkste of het snelste. Wel het kwaadaardigste. Geen enkel ander dier is zo verwaand over zijn eigen schoonheid. En tegelijk haat geen enkel ander dier zichzelf zo sterk en is het zozeer op de vlucht voor zichzelf.”

Maartje Somers, NRC, 2 maart 2023. Maartje Somers is recensent en journalist.

Noot 1 habeas corpus: een rechtsmiddel om de wettigheid van een gevangenneming te bepalen.

Noot 2 utilitaristen: aanhangers van een ethische stroming die de morele waarde van een handeling afmeet aan de bijdrage die deze handeling levert aan het welzijn en geluk van alle mensen.

Bron 2: Vlees centrale component in humaan dieet

(1) Vlees is al vele eeuwen dé centrale component in de voedselvoorziening van de mensheid. Toch zijn er voedselautoriteiten die (ten onrechte) het verhaal de wereld in blijven helpen dat vlees vooral een basis zou zijn voor gezondheidsproblemen en dat vlees er voedingstechnisch verder niet veel meer toe zou doen.

(2) Dat schrijft de Vlaamse hoogleraar Leroy in een recente rapportage van het wetenschappelijke tijdschrift Critical Reviews in Food Science and Nutrition. (…) Vlees heeft een eeuwenlange (bewezen) betekenis in het dieet van de mens. De gedachte, zo concludeert Leroy, dat die hoogwaardige rol zomaar overgenomen zou kunnen worden door groenten, fruit en supplementen, is louter speculatief en zelfs onverantwoord als risico’s daarvan (ideologisch) worden genegeerd.

Redactie Vlees.nl, 9 september 2019. Vlees.nl is het communicatieplatform van de stichting Vlees.nl en is een initiatief van de Nederlandse vleessector.

Bron 3: Waarom dierenrechten en veganisme volgens deze filosoof onzin zijn

(1) Dierenrechten vindt de Britse filosoof Roger Scruton onzin, veganisten noemt hij “ecopuriteinen” en de mens is in zijn ogen de meest verheven soort. (…)

(2) Veel dierethici vinden dat er niet zoiets bestaat als ‘humaan doden’ en dat dieren het recht moeten hebben om niet gedood te worden. Maar Scruton vindt dierenrechten onzin. Wie rechten heeft, heeft ook verplichtingen, stelt hij. En daar moet je voor kunnen instaan. Een kat zou dan altijd een massamoordenaar zijn, dus het slaat nergens op om dieren rechten te geven, vindt hij.

(3) (…) Onze liefde voor honden en katten belast de natuurlijke orde, stelt Scruton, en de velddieren zijn daar de dupe van. “Al hebben deze wezens geen rechten, dat betekent niet dat wij geen verantwoordelijkheden jegens hen hebben. Maar wij nemen hun leefgebied in zonder enig gewetensbezwaar.” Scruton vindt het landschap ook waardevol omdat het voor veel dieren hun huis is. Dat de diversiteit in diersoorten behouden wordt, is heel belangrijk voor hem.

Alexandra van Ditmars, Trouw, 1 november 2019. Alexandra van Ditmars is journalist en filosoof.

Bron 4: We zijn verplicht om ons bewust te zijn van het lijden van dieren

Onderstaand fragment komt uit een interview met de Canadese filosoof Will Kymlicka.

(1) Het is even wennen aan de denkwereld over dierenrechten die Will Kymlicka en zijn vaste coauteur en echtgenote Sue Donaldson vijf jaar geleden in hun boek Zoopolis ontvouwden. Het paar schetst een wonderlijk Utopia, waarin we dieren die in het wild leven beschouwen als inwoners van een ander, maar soeverein land, terwijl we de tamme, gedomesticeerde dieren tot volwaardig burger hebben gemaakt. (…)

(2) Kymlicka: “We hebben de gedomesticeerde dieren uit het wild gehaald en ze eeuwen, soms duizenden jaren gefokt om met ons en naast ons te leven en te werken. Onze maatschappij is hun maatschappij. Hun wereld is ónze wereld. We moeten erover nadenken wat dat betekent.”

(3) Als politiek filosoof denk ik dan aan lidmaatschapsrechten. In menselijke samenlevingen bepaalt de vraag van welke gemeenschap je lid bent welke rechten je hebt, en in hoeverre je toegang hebt tot zaken als gezondheidszorg, publieke goederen of de arbeidsmarkt. En in de politieke filosofie is ‘burgerschap’ de categorie waarmee je aangeeft: dit individu is lid van de maatschappij. Net als gedomesticeerde dieren dus.” (…)

(4) Bij burgerschap horen rechten, maar ook plichten. Moeten die dieren straks belasting betalen of zoiets? “Bij burgerplichten denken mensen inderdaad meteen aan belasting betalen of in het leger gaan bij een oorlog. Maar ik wil het breder zien: wat maakt een goede samenleving mogelijk? Daarvoor moeten burgers leren hun impulsen te beheersen, sociaal zijn en niet agressief zijn tegen elkaar.

(5) Ik denk dat gedomesticeerde dieren dat allemaal doen. Ik zit hier met uitzicht op een park: allemaal mensen en honden die met elkaar omgaan. Er is bewijs dat gezelschapsdieren buurten veiliger maken, mensen aangenamer maken. Dieren gaan geen belasting betalen, maar ze dragen bij op een andere manier. Ik denk dat ze goede burgers kunnen zijn.”

(6) Tot ze hun medeburgers opeten. Ik denk aan de katten. “Het geval van de katten is inderdaad lastig. Een complicatie is dat het roofdieren zijn. Ze willen jagen. En in ons verhaal hebben burgers de opdracht om elkaar niet te doden. Dus daar ligt een uitdaging. Mogen we de vrijheid van katten inperken om hun impulsen in te tomen? Daarover is veel discussie in de dierenrechtenbeweging. We hebben er gewoon nog geen perfect antwoord op.”

Maarten Keulemans, de Volkskrant, 18 november 2016. Maarten Keulemans is wetenschapsredacteur bij de Volkskrant.

Lees bron 1.

Volgens bron 1 ligt er een duidelijke basisaanname achter het toekennen van grondrechten aan dieren om dierenleed te stoppen.

In alinea 5 en 6 wordt een “krachtige theoretische strategie” (regels 55-56) besproken om rechten toe te kennen aan dieren.

Volgens alinea 7 zit er een tegenstrijdigheid in Nussbaums uitspraken over de superioriteit van mensen.

In alinea 9 tot en met 11 staan drie kritiekpunten centraal bij de “praktische uitwerking” (regel 134) van dierenrechten door Nussbaum.

Je signaleert dat de auteur van bron 1 de theoretische en praktische uitwerking van Nussbaums ideeën herhaaldelijk negatief typeert, met name in alinea 8 en alinea 9.

In alinea 8 en alinea 12 plaatst de auteur een principiële kanttekening bij de acceptatie van dierenrechten door mensen.

Op basis van bron 1 besluit je de hoofdvraag voor je voorbereiding uit te werken in drie deelvragen:

• 1) In hoeverre zijn dierenrechten wenselijk?
• 2) In hoeverre zijn dierenrechten haalbaar?
• 3) In hoeverre zijn er aanvullingen op het dierenrechtenvoorstel van Nussbaum of alternatieve voorstellen die beter werken?

Je stelt vast dat je deelvraag 1 kunt beantwoorden met bron 1. Voor de beantwoording van deelvraag 2 selecteer je twee aanvullende bronnen: bron 2 en bron 3. Je neemt deze bronnen eerst afzonderlijk door en vergelijkt de gedachtegang ervan met die van bron 1.

Lees bron 2.

In alinea 10 van bron 1 staat een standpunt bij de vraag wat er moet gebeuren met de bio-industrie, “het grootste pijnpunt” bij de haalbaarheid van dierenrechten. Uit bron 2 kan een tegengesteld standpunt worden afgeleid.

“De gedachte, zo concludeert Leroy, dat die hoogwaardige rol zomaar overgenomen zou kunnen worden door groenten, fruit en supplementen, is louter speculatief en zelfs onverantwoord als risico’s daarvan (ideologisch) worden genegeerd.” (regels 9-12, bron 2)

Je twijfelt eraan of bron 2 wel een betrouwbare informatiebron is.

Lees bron 3.

In bron 3 wordt Scruton gepresenteerd als een tegenstander van dierenrechten.

Volgens bron 3 ziet Scruton een oplossing voor dierenleed die afwijkt van de oplossing uit bron 1.

Voor de beantwoording van deelvraag 3 (‘In hoeverre zijn er aanvullingen op het dierenrechtenvoorstel van Nussbaum of alternatieve voorstellen die beter werken?’) selecteer je nog een laatste aanvullende bron: bron 4.

Je neemt deze bron eerst afzonderlijk door en vergelijkt vervolgens de gedachtegang ervan met die van bron 1 en bron 3.

Lees bron 4.

In alinea 2 van bron 4 staat een constatering over ‘gedomesticeerde dieren’ centraal. Daaraan wordt in alinea 3 tot en met 5 een voorstel over dierenrechten verbonden, met een hoofdargument daarbij.

Het voorstel voor dierenrechten uit bron 4 kan het predatieprobleem uit bron 1 gedeeltelijk oplossen.

Nussbaum in bron 1 denkt duidelijk anders over het schadelijke gedrag van wilde dieren dan Kymlicka en Donaldson in bron 4.

In alinea 1 van bron 4 bespreken Kymlicka en Donaldson de positie van wilde dieren in hun dierenrechtenvoorstel.

Je hebt nu naar je idee voldoende informatie verzameld om je voorbereiding voor de meningvormende discussie af te ronden. Met een medeleerling die ook aan de discussie zal deelnemen, controleer je ten slotte voor deelvraag 2 en 3 of je voorbereiding wel volledig is.

Je medeleerling legt je onderstaande vier uitspraken voor over de haalbaarheid van dierenrechten.

Je medeleerling legt je ook onderstaande vier uitspraken voor over de aanvullingen op en alternatieve voorstellen voor dierenrechten.

Tekst 5 Taalpolitie spelen is niet pedant, maar een ode aan de rijkdom van de taal

(1) Een oude, allang besliste oorlog herleeft op de pagina’s van de Volkskrant. Hij sluimerde allereerst in de bespreking door Djuna Kramer van Taalpolitie, de podcast waarin Philip Freriks en ik taal behandelen als een wet die we dienen te handhaven met boetes en handboeien. Dat is het ene kamp van de strijd, de ‘prescriptieve’ school die taal ziet als een voorschrift. De andere opvatting wordt perfect door Kramer verdedigd: “Taal is altijd in beweging, dus observeer haar en laat je verwonderen, in plaats van politieagentje te spelen.” Dat is de positie van de ‘descriptivisten’.

(2) Die laatsten zijn de oorlog aan het winnen, constateerde Elma Drayer vervolgens in haar column. Ze citeert met verbijstering linguïsten die spelfouten bij scholieren willen toestaan, die vinden dat “iedereen moet schrijven zoals ze dat zelf wil”. Het zijn opvattingen die perfect aansluiten bij onze volksaard, allergisch voor elitaire voorschriften. En dus ligt de taalsnob in de touwen. Wie maakt zich nog druk om ‘beter als’? Mensen zeggen het, dus het is taal, dus het is goed. Logisch, toch?

(3) Toch? In zijn essay Authority and American Usage1) demonstreerde David Foster Wallace eens dat strikt descriptivisme bepaald niet zaligmakend is. Dat een taal ongeveer vastgelegd moet worden, is vanzelfsprekend. Je moet haar kunnen leren, en taal moet ondubbelzinnig kunnen zijn in juridische en organisatorische contexten. Geen probleem: descriptivisten noteren misschien geen taalregels, maar wel taalgebruik. Oké, zegt Wallace, maar wiens gebruik dan? Van iedereen? Onmogelijk.

(4) Een kilometer aan taaladministratie is nog onvoldoende om ook maar een fractie van alles uit een taalgebied bij te houden. Dus dan kom je hoe dan ook terecht bij een ongeveer representatieve doorsnede van de betreffende taalgroep, een werkbare consensus, kortom: een woordenboek en wat grammaticaregels. Terug bij af. Dat is eigenlijk ook meteen alles wat de prescriptivisten zeggen: dat het praktisch is om afspraken te maken – niet bijster radicaal in vergelijking met het salonfähige descriptief-fundamentalisme van de postmoderne linguïstiek.

(5) Maar is het ook nuttig om precies te zijn? Taalpolitie te spelen? Dat is immers het punt waarop de discussie zoveel woede oproept. Voor de descriptivist (de Nederlander) is de prescriptieve houding respectloos, en liefdeloos tegenover taal in de praktijk, échte taal. De descriptivist eert immers een levend wezen, de prescriptivist een mausoleum van kille regels.

(6) Maar is dat wel zo? Voor mij zijn taalplezier en -ergernis onvermijdelijk twee kanten van dezelfde medaille die we ‘taalgevoel’ noemen. Genieten van een mooi woord of een knap opgebouwde zin vereist immers hetzelfde oog dat dt-fouten een gat in de pagina ziet branden, hetzelfde oor dat pijn doet wanneer iemand ‘zich’ iets beseft.

(7) Voor mij is descriptivisme juist liefdeloos, een soort taalnihilisme. Daarin meen ik de statistieken aan mijn zijde te hebben. Een kwart van de vijftienjarigen dreigt functioneel analfabeet te worden, boven op de bijna drie miljoen laaggeletterden die we al hebben. De helft van hen ziet lezen als tijdverspilling. Wat het eerst kwam, maakt niet uit: feit is dat taalgevoel en -plezier hand in hand komen en gaan.

(8) ‘Taalzwakken’ doen ondertussen op allerlei manieren niet mee in de samenleving. De dominante taalcultuur is namelijk die waarin alles wordt geregeld, besproken, bedacht. Wie beweert dat die mensen geen probleem hebben (taal is immers een constructie!), is wérkelijk elitair. Descriptivistische taalwetenschappers zien zichzelf als inclusieve democraten, maar ze zijn als de miljonair die gelooft in de zelfredzaamheid van de mens: een linguïst houdt zich inderdaad wel staande in een regelarm Nederlands, maar een laaggeletterde die niet meekan in de arena van de consensustaal, heeft niets aan de leugen dat die niet bestaat.

(9) Want taal is moeilijk. De regels zijn oneindig en ingewikkeld, omdat we het hele scala aan menselijke belevingen, emoties en praktische kwesties erin kwijt moeten. We hebben met de taal een gigantische kathedraal aan nuances, geboden, verboden en uitzonderingen opgetrokken, allemaal om onszelf er maar volledig in te kunnen herkennen.

(10) Daarom doen fouten ertoe: het fijnmazige netwerk van betekenissen en betekenaars is kwetsbaar, en met een beeldenstorm als die van de descriptivisten gaat niet alleen taal, maar ook gelijk betekenis verloren. Daarmee verdwijnt een deel van onszelf, omdat we dit deel niet meer adequaat kunnen uitdrukken. Daarom is (met een knipoog) ‘taalpolitietje spelen’ geen simpele pedanterie maar spelplezier, en een ode aan de rijkdom van de taal.

Gijs van Engelen, de Volkskrant, 31 januari 2023. Gijs van Engelen is historicus, schrijver en podcastmaker.

Noot 1 vertaling: Autoriteit en Amerikaans gebruik.

Lees tekst 5.

Hieronder staan de namen van vier personen die in alinea 1 tot en met 4 worden genoemd in de discussie over het prescriptivisme.

Op basis van een redenering van David Foster Wallace worden in alinea 3 tot en met 5 een belangrijke overeenkomst en een belangrijk verschil aangeduid tussen de taalopvattingen van prescriptivisten en die van descriptivisten.

“De descriptivist eert (…) een levend wezen, de prescriptivist een mausoleum van kille regels.” (regels 74-76)

“Voor mij is descriptivisme juist liefdeloos, een soort taalnihilisme. Daarin meen ik de statistieken aan mijn zijde te hebben.” (regels 87-90)

Een kritische lezer zou kunnen twijfelen aan de aanvaardbaarheid van de relatie tussen de argumentatie in dit citaat en de vervolgargumentatie erbij in alinea 7.

“Daarmee verdwijnt een deel van onszelf, omdat we dit deel niet meer adequaat kunnen uitdrukken.” (regels 135-138)

In alinea 8 tot en met 10 wordt de betekenisrijkdom van taal een aantal malen benadrukt met figuurlijk taalgebruik.

Hieronder volgen vijf uitspraken.

Bekijk afbeelding 6.

Volgens tekst 5 hebben descriptivisten vaak negatieve opvattingen over prescriptivisten.

Tekst 7 De economie doen krimpen om het klimaat te redden? ‘Kaboutersocialisme’, vindt CPB-directeur Pieter Hasekamp

(1) Alleen drastisch bezuinigen op ons consumptiepatroon kan een klimaatcatastrofe voorkomen. Dat is de boodschap van schrijverscollectief Postgroei, een groep dertigers uit twaalf politieke partijen. Een van hen, de Amersfoortse econoom Paul Schenderling, zei vorig jaar tegen de Volkskrant dat het “nonsens” is om te denken dat we als consumenten op de oude voet verder kunnen, alleen dan met windmolens, zonnepanelen en stekkerauto’s.

(2) Pieter Hasekamp gelooft niet dat het minder moet. In de zesde EW Economie-lezing, georganiseerd door opinieweekblad EW, besprak de baas van het Centraal Planbureau (CPB) maandag de zogeheten degrowth-beweging. “Volgens hen moet het huidige economische systeem, dat is gericht op de groei van consumptie en productie, plaatsmaken voor een wereld waarin de nadruk ligt op duurzaamheid, niet-materiële waarden en een eerlijke verdeling van welvaart.”

(3) Dat klinkt “lekker huiselijk en sympathiek”, aldus Hasekamp, “maar het is een slecht idee, omdat het ingaat tegen de fundamentele behoefte van de mens om het eigen bestaan te verbeteren en zelf keuzes te maken. Van boven opgelegde krimp leidt algauw tot een soort kaboutersocialisme, waarin een autoritaire overheid gaat voorschrijven welke auto je wel en welke je niet mag rijden.”

(4) De Kabouterbeweging was een anticulturele beweging die eind jaren zestig protesteerde tegen het consumentisme en de aantasting van het milieu, en streefde naar een eenvoudige levensstijl. Oprichter Roel van Duijn zag de kabouter als “symbool van het bondgenootschap van mens en natuur in hun strijd tegen de verwoestende technologie”.

(5) Volgens Hasekamp moet de oplossing komen van de overstap naar nieuwe technologie. “Nederland kan als welvarende en innoverende economie helpen om daar het verschil te maken.”

(6) Er zijn volgens hem al heldere doelstellingen op het vlak van klimaatbeleid. “Wat vooral nodig is, is een overheid die daarop consistent stuurt. Door een combinatie van regelgeving, CO2-beprijzing en het faciliteren van infrastructuur en innovatie.”

(7) Niet alle bedrijven zullen de overgang naar die emissiearme economie kunnen maken, geeft Hasekamp aan. “En dat is ook niet erg. Ook dat zou de overheid moeten durven zeggen. Want dat sommige bedrijven het niet redden, is van alle tijden. Die dynamiek is goed voor de economie, en de bron van onze welvaart.” (…)

Daan Ballegeer, de Volkskrant, 26 juni 2023. Daan Ballegeer is econoom en journalist.

Reactie 8: Sturende overheid

(1) In het artikel ‘De economie doen krimpen om het klimaat te redden?’ stelt Pieter Hasekamp, directeur van het Centraal Planbureau (CPB), dat ons huidige consumptiepatroon weliswaar leidt tot uitputting van grondstoffen, aantasting van biodiversiteit en klimaatverandering, maar dat “van boven opgelegde krimp” niet de oplossing is. Dan gaat de overheid te veel voorschrijven.

(2) Over de wenselijkheid van een sturende rol van de overheid valt te twisten, maar waarom staan we toe dat bedrijven jaarlijks miljarden uitgeven om ons met reclame over te halen tot de meest schadelijke consumptie (ongezond eten, spullen, vakantiereizen)? Dat is nergens goed voor.

(3) Stop al die reclame, geef de Consumentenbond1) een extra groot budget en maak iedereen gratis lid. Plus een site waar iedereen kan zoeken naar informatie over nieuwe producten.

(4) Als de overheid ons niet mag voorschrijven wat we wel of niet mogen consumeren, dan mogen de bedrijven ons ook niet manipuleren om meer te consumeren, en niet sturen in wat we consumeren. Dan hebben we in ieder geval een gelijk speelveld.

Peter Simon, de Volkskrant, 27 juni 2023. Noot 1 De Consumentenbond is een belangenorganisatie voor consumenten.

Reactie 9: Zooi

Pieter Hasekamp zegt over consuminderen: “Het is een slecht idee, omdat het ingaat tegen de fundamentele behoefte van de mens om het eigen bestaan te verbeteren en zelf keuzes te maken.” Precies om die redenen is het een goed idee. Ik denk dat het bestaan van heel wat mensen erop vooruit zou gaan wanneer ze met hulp van de overheid ervoor zouden kiezen minder zooi aan te schaffen.

Henk Meeuwsen, de Volkskrant, 27 juni 2023.

Reactie 10: Groei

(1) CPB-directeur Pieter Hasekamp heeft blijkbaar nooit gehoord van een vals dilemma. Hoezo zouden we moeten kiezen tussen minder consumeren en produceren en meer innoveren? En hoezo zou permanente economische groei nodig zijn om te voldoen aan de fundamentele behoefte van de mens om het eigen bestaan te verbeteren en zelf keuzes te maken?

(2) Gewone burgers hebben helemaal niks aan economische groei die zich alleen vertaalt in hogere uitkeringen voor aandeelhouders, et cetera.

(3) Ik schrik ervan dat een directeur van zo’n belangrijk instituut zo politiek blijkt te zijn. Media moeten in het kader van ‘neutraliteit’ altijd verschillende meningen vertegenwoordigen. Waarom geldt dat niet voor de directie van instituten als het CPB?

(4) Graag een iets minder ‘neoliberale’1) persoon naast Hasekamp die uitlegt wat een vals dilemma is, en aantoont dat minder groei en innoveren juist voldoen aan de behoefte het menselijk bestaan te verbeteren.

Jolanda van der Lee, de Volkskrant, 27 juni 2023. Noot 1 neoliberalisme: stroming binnen het liberalisme, waarin de overheid de rol heeft van schepper en handhaver van markten en concurrentie, met de nadruk op het maximaliseren van individuele vrijheid.

Na publicatie van tekst 7 verschenen in de Volkskrant verscheidene reacties van lezers. Drie van deze reacties staan in het tekstboekje, na tekst 7.

Lees tekst 7.

In tekst 7 staan vier visies op de vraag of de economie wel of niet moet krimpen om de klimaatproblemen tegen te gaan. Aan elke visie kan een algemene maatregel tegen klimaatproblemen worden verbonden, gelet op de tekst.

“Wat vooral nodig is, is een overheid die daarop consistent stuurt.” (regels 61-63)

Bij dit standpunt wordt in het vervolg van de tekst een tegenargument gegeven. Dit tegenargument wordt daarna met twee argumenten ontkracht.

Lees reactie 8.

In tekst 7 staat een standpunt van Hasekamp centraal over de rol van de overheid. Een kritische lezer zou kunnen vinden dat reactie 8 dit centrale standpunt (impliciet) afwijst.

Volgens reactie 8 moeten overheid en bedrijven ander gedrag gaan vertonen, zodat er voor consumenten een “gelijk speelveld” ontstaat (regel 18).

Lees reactie 9.

Reactie 9 bevat een standpunt dat met één argument wordt onderbouwd. Een kritische lezer zou kunnen vinden dat in deze argumentatie twee drogredenen zijn te vinden.

Lees reactie 10.

In reactie 10 worden drie kritiekpunten gegeven op de visie van Hasekamp uit tekst 7.

Een kritische lezer zou kunnen vinden dat in reactie 10 meermaals een persoonlijke aanval staat op de geïnterviewde in tekst 7.

Reactie 8, reactie 9 en reactie 10 hebben elk een eigen relatie met de gedachtegang uit tekst 7.

Hieronder staan zeven mogelijke relaties met de gedachtegang uit tekst 7.