Eindexamen Nederlands vwo 2018, tijdvak 1: vragen en antwoorden

Tekst 1, tekst 2 en tekst 3 hebben alle betrekking op hetzelfde thema en zijn geschreven naar aanleiding van een intern discussiestuk van het bestuur van de Erasmus Universiteit Rotterdam. Naast vragen over iedere tekst afzonderlijk bevat dit examen ook enkele overkoepelende vragen over deze drie teksten.

Meer filosofie! (1) Volgens het Sociaal en Cultureel om de robots op tijd te kunnen ont- Planbureau1) zijn we op dit moment 40 vluchten, wat zijn waarschuwing doodsbang voor terroristen, maar vol- helaas meteen weer in het domein gens mensen die het weten kunnen, van de sciencefiction plaatst. Ook

5 is dat een lachertje. Ons bedreigt een Tesla2)-oprichter Elon Musk waar- veel groter gevaar: robots. schuwt steeds voor een opstand van (2) Een paar maanden geleden waar- 45 de machines. En in zijn bestseller schuwde een van onze bewinds- Superintelligence roept de filosoof lieden dat robots de arbeidsmarkt Nick Bostrom op kunstmatige intelli-

10 veroveren. Ze zijn “goedkoop, snel, gentie te ‘vullen’ met menselijke nooit ziek, werken 24 uur per dag, waarden, zodat we in de toekomst vragen nooit om loonsverhogingen, 50 niet geconfronteerd worden met

worden niet vertegenwoordigd door geniale machines die er een onmen- vakbonden en staken niet.” Deze selijke logica op nahouden.

15 minister maakte zich vooral zorgen (4) Maar welke menselijke waarden? over de dreigende werkloosheid van Nieuwe technologie stelt ons voort-

55 durend grote vragen. Geen tech- laaggeschoolden wanneer robots het nische vragen, maar ethische vragen. eenvoudige werk overnemen. Maar Wat is juist, wat is menselijk, wat is het duurt niet lang meer of je wordt natuurlijk? Hoe ver mag je gaan? In

20 beter geopereerd door een machine deze krant verscheen een uitdagend dan door een chirurg. Iedereen wordt

60 opiniestuk van Annemarie bedreigd. Haverkamp, moeder van een ernstig (3) En dan? Hoe gaat onze maat- gehandicapte zoon, waarin ze zich schappij eruitzien? Er liggen nog veel verzet tegen het bijna “pastorale

25 heftiger doemscenario’s in het ver- beeld van inschikkelijke gehandicap- schiet. Vorige week waarschuwde de

65 ten die per definitie lief, vrolijk en Britse natuur- en wiskundige Stephen simpel zijn.” Er is nu een verbeterde Hawking voor een catastrofe: in de prenatale test beschikbaar, waardoor toekomst zullen robots niet alleen chromosomale afwijkingen bij een

30 ons werk overnemen, maar alles. ongeboren kind gemakkelijker (en Wanneer machines voor zichzelf

70 veiliger) kunnen worden vastgesteld. gaan denken, kunnen ze de mens Hoe populair programma’s als Down gemakkelijk overtroeven

• en zelf with Johnny, SynDROOM en Down nog weer intelligentere systemen ont- for Dummies ook zijn, wanneer

35 wikkelen. Voor je het weet, is de ouders te horen krijgen dat hun kind mens compleet overbodig geworden.

75 waarschijnlijk met Down geboren zal Hawking vindt dat we vast koloniën worden, besluiten velen van hen tot op andere planeten moeten stichten abortus. Volgens critici koersen we af

op een Brave New World3) zonder geven. De huidige regering lijkt vol- enige menselijke oneffenheid. Het is komen in de ban van de idee van

80 ook al mogelijk een aangeboren 110 technologie als motor van de eco- neiging tot gewelddadig gedrag te nomie. Alles wat niet instrumenteel detecteren

• meteen ingrijpen dus? gebruikt kan worden, geldt als onnut- (5) In een nieuw boek, The Meaning tig, als overbodige luxe. De kennis in of Human Existence, zegt de wereld- een kenniseconomie is louter tech-

85 beroemde bioloog Edward O. Wilson 115 nisch, er is geen plaats voor diepere het onomwonden: de wetenschap beschouwing van de dilemma’s die kan niet zonder de geestesweten- van alle kanten op ons afkomen. schappen. De humaniora zijn geen (7) Uitzoeken wat het betekent mens franje, geen geldverslindend en on- te zijn, doe je maar in je vrije tijd.

90 nuttig vermaak voor mensen die 120 Aan de Nederlandse universiteiten zichzelf ergens op een vluchtstrook staan de geesteswetenschappen langs de maatschappelijke snelweg onder druk. De Erasmus Universiteit hebben geparkeerd. Door middel van heft binnenkort de faculteit filosofie technologie wordt de mens tot mees- op, omdat te veel studenten filosofie

95 ter van de evolutie

• hoe gaan we die 125 als bijvak nemen en de universiteit vormgeven? Wilson: “Wanneer ro- daarvoor geen geld van de overheid bots ons steeds meer werk uit han- krijgt. Het is even stupide als den nemen en beslissingen nemen, schandalig! Volgens de wetenschap- wat blijft er over voor mensen om te per Wilson zouden juist alle studen-

100 doen? Willen we echt biologisch 130 ten filosofie als bijvak moeten volgen: concurreren met robots door middel “Het bestuderen van de relatie tus- van hersenimplantaten en genetisch sen de bètawetenschappen en de verbeterde intelligentie en genetisch geesteswetenschappen zou de kern gemanipuleerd sociaal gedrag?” van alle onderwijs moeten zijn.” Niet

105 (6) Het zijn de grote vragen van deze 135 minder filosofie, méér filosofie. Geen tijd

• en de zogenoemde kennis- luxe
• noodzaak. economie zal er geen antwoord op

naar: Bas Heijne, Meer filosofie! uit: www.nrc.nl, 14 december 2014

Bas Heijne (1960) is een Nederlandse schrijver die met regelmaat essays en columns publiceert in onder meer NRC.

noot 1 Het Sociaal en Cultureel Planbureau (SCP) is een instituut dat sociaal- wetenschappelijk onderzoek verricht in opdracht van de overheid. noot 2 Tesla: Amerikaanse producent van elektrische auto’s noot 3 Brave New World: een sciencefictionroman uit 1932 van de Britse schrijver Aldous Huxley. In het boek wordt een maatschappij beschreven die dankzij de vooruitgang van wetenschap en technologie ideaal lijkt, maar waarin alle menselijkheid verloren is gegaan.

Minder economie, meer filosofie (1) Door intellectuele verdwazing dan nog als bacheloropleiding in over de rol die de overheid moet Nederland aangeboden. spelen bij de financiering van het (4) Deze ontwikkelingen zijn drama- hoger onderwijs, wordt een slachting 45 tisch. Universiteitsbestuurders en

5 aangericht op de universiteiten, met Haagse beleidsmakers zijn bevangen name bij de geesteswetenschappen. door bedrijfseconomisch fatalisme: De overheid mag opleidingen met als er geen studenten meer zijn of als een laag privaat rendement, maar het niet direct interessant is voor het hoog maatschappelijk rendement niet 50 bedrijfsleven, jammer maar helaas,

10 laten uitsterven. dan sluiten we de deuren. Tot (2) Het radicale snijden in de politieke beroering leidt dit echter geesteswetenschappen is geen allang niet meer. nieuwe ontwikkeling. Al gedurende (5) Universiteiten dienen voor decennia zijn universiteiten bezig 55 hoogwaardige opleidingen te zorgen.

15 opleidingen samen te voegen, Ze bestaan niet uitsluitend om de curricula uit te kleden en opleidingen arbeidsmarkt te bedienen, maar ook onder universiteiten te verdelen. Dit om kennis te behouden en te ont- proces gaat onverminderd door, wikkelen die niet onmiddellijk in zonder dat er wordt gedefinieerd 60 klinkend privaat rendement kan

20 welk maatschappelijk belang worden omgezet. Sommige oplei- opleidingen hebben en zonder dat dingen hebben maatschappelijke wordt bepaald welke opleidingen in opbrengsten

• zowel financieel als ieder geval in Nederland aangeboden niet-financieel
• die groter zijn dan moeten worden. 65 de private. Economen spreken dan

25 (3) Nu wil de naamdrager van een van positieve externe effecten. van Nederlands grootste filosofen, de (6) Universiteiten vervullen een Erasmus Universiteit Rotterdam, de cruciale functie bij de instandhouding faculteit filosofie opheffen. De Uni- van ons culturele erfgoed. Dat omvat versiteit van Amsterdam heeft recen- 70 niet alleen onze kunstgeschiedenis,

30 telijk besloten de zeis te zetten in de maar ook onze filosofische tradities bacheloropleidingen geestesweten- en, bijvoorbeeld, onze ooit grote schappen. Elders hebben vooral literaire vertaalcultuur. Het vereist kleine opleidingen, vaak talenstudies, jarenlange investeringen in mensen inmiddels het loodje gelegd. Onder 75 en instellingen om dat culturele

35 andere de volgende bachelor- kapitaal op te bouwen, maar het opleidingen kunnen volledig uit effect hiervan kan met één Nederland verdwijnen: Zweeds, pennenstreek worden weggevaagd. Deens, Noors, Pools, Tsjechisch, (7) De maatschappelijke welvaart Roemeens, Servisch en Kroatisch. 80 omvat bovendien meer dan alleen

40 Geen enkele Europese taal met financieel gewin. Er vindt ook minder dan 50 miljoen sprekers wordt ‘Bildung’ plaats in de universiteiten. Die intellectuele vorming is niet

alleen van persoonlijk belang, maar zien hun maatschappelijke waarde

85 is ook van economisch belang. hoofdzakelijk terug in hun portemon- Classici en historici van top-universi- nee. Door eenheidsworst in de finan- teiten als Cambridge of Harvard 130 ciering hebben universiteiten boven- vinden emplooi in het bank- of verze- dien sterke financiële prikkels om al- keringswezen, omdat zij beter met lerlei studies aan te bieden die rela-

90 snelle veranderingen in samenleving tief goedkoop zijn en toch studenten en economie kunnen omgaan. lokken dankzij gelikte marketing- (8) De veiligheidsdiensten, het leger, 135 campagnes of lage exameneisen. de journalistiek, het diplomatenkorps, (10) Te veel studenten stromen dank- de internationale beleidsmakers en zij riante overheidssubsidies in in

95 het bedrijfsleven vragen om veel opleidingen met kleine externe effec- meer hoger opgeleiden die vreemde ten. En dat terwijl studies met grote talen spreken en bijbehorende 140 externe effecten dreigen te verdwij- samenlevingen en culturen begrijpen nen door een gebrek aan publiek nu de politieke instabiliteit toeneemt geld. Geld dat prima opgebracht kan

100 in veel landen. Neem bijvoorbeeld worden door een wat hoger college- Polen: de geopolitieke invloed van geld bij opleidingen zonder evidente dat land groeit, de Europese Unie 145 externe effecten. De financiering van heeft een Poolse president (Tusk) en ons hoger onderwijs is daarom Polen speelt een cruciale rol in de economisch ondoelmatig, kostbaar

105 communicatie met Oost-Europa en en maatschappelijk verwerpelijk. Rusland. Op dit moment sluit de UvA (11) Het Nederlandse onderwijs- de laatste bacheloropleiding Pools in 150 beleid is inmiddels doordesemd van Nederland. Toen de Oekraïnecrisis cynisme: men kent overal de prijs, losbarstte, hadden journalisten en maar nergens meer de waarde van.

110 hoge ambtenaren vast graag een Als er niets gebeurt, dreigen de keer gebeld met een Oekraïne- geesteswetenschappen in een specialist op een universiteit. Helaas, 155 doordenderend proces van conso- de laatste docent Oekraïens ging lidatie te worden vermalen. Dan acht jaar geleden met pensioen. wordt onze kennisinfrastructuur

115 (9) De Nederlandse overheid moet uitgehold, ons cultureel erfgoed dus veel scherper haar beleid verkwanseld en taant de toekomstige definiëren in het hoger onderwijs. 160 kwaliteit van wetenschap, overheid, Vrijwel alle universitaire opleidingen diplomatie, politiek en media. krijgen evenveel overheidssubsidie Verminder daarom de overmatige

120 per student

• behalve technische subsidies op opleidingen die het studies en medische studies. De makkelijk redden op de markt. En overheid subsidieert daarmee vele, 165 stop met het sluiten van opleidingen zeer grote opleidingen waarvan die het niet redden, maar wel positieve externe effecten onaan- evidente maatschappelijke

125 nemelijk zijn, zoals economie, recht meerwaarde hebben. en psychologie. Die afgestudeerden

naar: Bas Jacobs, Rick van der Ploeg en Sjeng Scheijen uit: NRC Handelsblad, 18 december 2014

De twee eerstgenoemde auteurs zijn beiden hoogleraar economie en publiceren met regelmaat over een keur aan economische en politieke onderwerpen; de derde auteur publiceert regelmatig over Oost-Europese en Russische kunst en cultuur.

Filosoof, ga naar Delft! (1) Ophef in alfaland: de faculteit (3) En die geesteswetenschappen, geesteswetenschappen van de die gaan ten onder als je de Universiteit van Amsterdam gaat columnisten van dit land mag reorganiseren en de faculteit filosofie geloven. Heijne schrijft: “De huidige

5 van de Erasmus Universiteit moet 40 regering lijkt volkomen in de ban van sluiten. Let wel, dat betekent niet dat de idee van technologie als motor er geen filosofie kan worden van de economie. Alles wat niet gestudeerd in Rotterdam. De studie instrumenteel gebruikt kan worden, filosofie wordt naar alle geldt als onnuttig, als overbodige

10 waarschijnlijkheid bij een andere 45 luxe.” Nu wil ik natuurlijk niet de faculteit gevoegd. En dat is heus niet vervelende bèta gaan uithangen en zo vreemd. Binnen een straal van allerlei materiële zaken erbij gaan honderd kilometer rond Rotterdam halen, maar in ons resultaatgerichte, vind je zeven (!) andere opleidingen koelbloedige, materiële onderwijs-

15 filosofie. Niet één daarvan houdt een 50 systeem studeren er nog altijd vier hele faculteit draaiende voor dat ene keer zoveel studenten geschiedenis curriculum wijsbegeerte. als natuurkunde. Filosofie heeft nog (2) Maar goed, er hoeft niet veel te altijd meer studenten dan wiskunde. gebeuren om opiniemakend Voor elke chemicus staan er nog

20 Nederland de kenniseconomie weer 55 altijd tien geschiedkundigen en twee eens dood te laten verklaren. Rob filosofen in de rij om alle nieuwe Wijnberg beweert dat “denken te technologie in de juiste context te duur is geworden”. Bas Heijne schrijft plaatsen. De geesteswetenschappers dat de zogenoemde kenniseconomie zijn niet bepaald op aan het raken.

25 op de grote vragen van onze tijd 60 Dat kleine groepje studenten dat nog geen antwoord heeft. Ook Floor scheikunde studeert in dit land is ook Rusman ziet dat als een probleem: precies de reden dat de Vrije vooral de opkomst van de robots Universiteit, de Universiteit van plaatst ons voor grote vraagstukken, Amsterdam, Universiteit Delft en

30 die uiteraard niet kunnen worden 65 Universiteit Leiden het besluit namen opgelost door ingenieurs. Die zouden om de opleiding samen te daar niet de juiste sociale en organiseren. Niemand die ‘de creatieve vaardigheden voor hebben. ondergang van de kenniseconomie’ Daar hebben we geestesweten- voorspelde toen dat gebeurde.

35 schappers voor nodig!

70 (4) Het ergste intussen is dat het ook na. Scheikundigen beginnen zelf erop lijkt dat de meeste opiniemakers bedrijfjes. Wiskundigen starten zelf toch echt in academische hokjes YouTube-kanalen, biochemici nemen denken, waarin alle opleidingen en 110 zelf regelmatig beslissingen of iets alle onderwijsgroepen binnen de ethisch verantwoord is of niet. En

75 lijntjes van hun eigen vakje kleuren. natuurkundigen bedenken zelf wat Neem het voorbeeld van zowel hun bevindingen over de relativiteit Rusman als Heijne over de geestes- van energie, tijd en materie wetenschappers die ‘Grote Vragen’ 115 betekenen voor de fundamentele dienen te stellen over de opkomst vragen over het bestaan. En die

80 van robots in de arbeidsmarkt. Ze robot? Terwijl de filosofen op hun gaan in hun columns uit van een eiland in Rotterdam gedachte- wereld waarin de contactgestoorde experimenten uitvoeren over de ingenieur een technologie bedenkt, 120 mogelijkheid dat robots ooit de bedrijfskundige die naar de markt autonoom kunnen functioneren,

85 brengt, de geschiedkundige daarover sleutelen ingenieurs vijftien kilometer dan een aantal oude koeien uit de verderop daadwerkelijk zo’n sloot trekt, en de filosoof aan de revolutionaire robot in elkaar. Als je, zijlijn over het hele gebeuren een 125 zoals Rusman en Heijne, wilt dat aantal ‘Grote Vragen’ stelt. En geesteswetenschappers en wijsgeren

90 vergeet ook vooral niet dat die iets betekenen voor de maatschappij, ingenieur dus aan al die mensen dan had je die faculteit filosofie niet moet uitleggen wat precies de gisteren maar al tien jaar geleden mogelijkheden, de toekomst, de 130 moeten opheffen. Dan moet je de gevaren en de alternatieven van de bezuinigingen bij geestesweten-

95 technologie zijn, op een manier die schappen toejuichen, omdat de begrijpelijk is voor iemand die zijn grenzen tussen studies erdoor gehele studie heeft doorgebracht op vervagen en er in Amsterdam het eenzame eilandje wijsbegeerte. 135 misschien zelfs een brede bachelor Om die communicatie te begeleiden ontstaat. Maar eigenlijk moet je

100 heb je een leger van communicatie- verder gaan dan dat. Gek voorstel, wetenschappers nodig. Gelukkig zijn maar misschien moet je eens aan de er voor elke wiskundige vier commu- geesteswetenschappers vragen om nicatiewetenschappers beschikbaar, 140 in de trein te stappen richting Delft, dus dat moet goed komen. Twente, Eindhoven. Daar vinden

105 (5) Maar de wereld werkt zo niet. boeiende dingen plaats. Ingenieurs, heel vreemd, denken zelf

naar: Rosanne Hertzberger uit: NRC Handelsblad, 20 & 21 december 2014

Rosanne Hertzberger is microbioloog en publiceert met regelmaat opiniërende artikelen in landelijke dagbladen.

Filosoof, ga naar Delft! (1) Ophef in alfaland: de faculteit (3) En die geesteswetenschappen, geesteswetenschappen van de die gaan ten onder als je de Universiteit van Amsterdam gaat columnisten van dit land mag reorganiseren en de faculteit filosofie geloven. Heijne schrijft: “De huidige

5 van de Erasmus Universiteit moet 40 regering lijkt volkomen in de ban van sluiten. Let wel, dat betekent niet dat de idee van technologie als motor er geen filosofie kan worden van de economie. Alles wat niet gestudeerd in Rotterdam. De studie instrumenteel gebruikt kan worden, filosofie wordt naar alle geldt als onnuttig, als overbodige

10 waarschijnlijkheid bij een andere 45 luxe.” Nu wil ik natuurlijk niet de faculteit gevoegd. En dat is heus niet vervelende bèta gaan uithangen en zo vreemd. Binnen een straal van allerlei materiële zaken erbij gaan honderd kilometer rond Rotterdam halen, maar in ons resultaatgerichte, vind je zeven (!) andere opleidingen koelbloedige, materiële onderwijs-

15 filosofie. Niet één daarvan houdt een 50 systeem studeren er nog altijd vier hele faculteit draaiende voor dat ene keer zoveel studenten geschiedenis curriculum wijsbegeerte. als natuurkunde. Filosofie heeft nog (2) Maar goed, er hoeft niet veel te altijd meer studenten dan wiskunde. gebeuren om opiniemakend Voor elke chemicus staan er nog

20 Nederland de kenniseconomie weer 55 altijd tien geschiedkundigen en twee eens dood te laten verklaren. Rob filosofen in de rij om alle nieuwe Wijnberg beweert dat “denken te technologie in de juiste context te duur is geworden”. Bas Heijne schrijft plaatsen. De geesteswetenschappers dat de zogenoemde kenniseconomie zijn niet bepaald op aan het raken.

25 op de grote vragen van onze tijd 60 Dat kleine groepje studenten dat nog geen antwoord heeft. Ook Floor scheikunde studeert in dit land is ook Rusman ziet dat als een probleem: precies de reden dat de Vrije vooral de opkomst van de robots Universiteit, de Universiteit van plaatst ons voor grote vraagstukken, Amsterdam, Universiteit Delft en

30 die uiteraard niet kunnen worden 65 Universiteit Leiden het besluit namen opgelost door ingenieurs. Die zouden om de opleiding samen te daar niet de juiste sociale en organiseren. Niemand die ‘de creatieve vaardigheden voor hebben. ondergang van de kenniseconomie’ Daar hebben we geestesweten- voorspelde toen dat gebeurde.

35 schappers voor nodig!

70 (4) Het ergste intussen is dat het ook na. Scheikundigen beginnen zelf erop lijkt dat de meeste opiniemakers bedrijfjes. Wiskundigen starten zelf toch echt in academische hokjes YouTube-kanalen, biochemici nemen denken, waarin alle opleidingen en 110 zelf regelmatig beslissingen of iets alle onderwijsgroepen binnen de ethisch verantwoord is of niet. En

75 lijntjes van hun eigen vakje kleuren. natuurkundigen bedenken zelf wat Neem het voorbeeld van zowel hun bevindingen over de relativiteit Rusman als Heijne over de geestes- van energie, tijd en materie wetenschappers die ‘Grote Vragen’ 115 betekenen voor de fundamentele dienen te stellen over de opkomst vragen over het bestaan. En die

80 van robots in de arbeidsmarkt. Ze robot? Terwijl de filosofen op hun gaan in hun columns uit van een eiland in Rotterdam gedachte- wereld waarin de contactgestoorde experimenten uitvoeren over de ingenieur een technologie bedenkt, 120 mogelijkheid dat robots ooit de bedrijfskundige die naar de markt autonoom kunnen functioneren,

85 brengt, de geschiedkundige daarover sleutelen ingenieurs vijftien kilometer dan een aantal oude koeien uit de verderop daadwerkelijk zo’n sloot trekt, en de filosoof aan de revolutionaire robot in elkaar. Als je, zijlijn over het hele gebeuren een 125 zoals Rusman en Heijne, wilt dat aantal ‘Grote Vragen’ stelt. En geesteswetenschappers en wijsgeren

90 vergeet ook vooral niet dat die iets betekenen voor de maatschappij, ingenieur dus aan al die mensen dan had je die faculteit filosofie niet moet uitleggen wat precies de gisteren maar al tien jaar geleden mogelijkheden, de toekomst, de 130 moeten opheffen. Dan moet je de gevaren en de alternatieven van de bezuinigingen bij geestesweten-

95 technologie zijn, op een manier die schappen toejuichen, omdat de begrijpelijk is voor iemand die zijn grenzen tussen studies erdoor gehele studie heeft doorgebracht op vervagen en er in Amsterdam het eenzame eilandje wijsbegeerte. 135 misschien zelfs een brede bachelor Om die communicatie te begeleiden ontstaat. Maar eigenlijk moet je

100 heb je een leger van communicatie- verder gaan dan dat. Gek voorstel, wetenschappers nodig. Gelukkig zijn maar misschien moet je eens aan de er voor elke wiskundige vier commu- geesteswetenschappers vragen om nicatiewetenschappers beschikbaar, 140 in de trein te stappen richting Delft, dus dat moet goed komen. Twente, Eindhoven. Daar vinden

105 (5) Maar de wereld werkt zo niet. boeiende dingen plaats. Ingenieurs, heel vreemd, denken zelf

naar: Rosanne Hertzberger uit: NRC Handelsblad, 20 & 21 december 2014

Rosanne Hertzberger is microbioloog en publiceert met regelmaat opiniërende artikelen in landelijke dagbladen.

Minder economie, meer filosofie (1) Door intellectuele verdwazing dan nog als bacheloropleiding in over de rol die de overheid moet Nederland aangeboden. spelen bij de financiering van het (4) Deze ontwikkelingen zijn drama- hoger onderwijs, wordt een slachting 45 tisch. Universiteitsbestuurders en

5 aangericht op de universiteiten, met Haagse beleidsmakers zijn bevangen name bij de geesteswetenschappen. door bedrijfseconomisch fatalisme: De overheid mag opleidingen met als er geen studenten meer zijn of als een laag privaat rendement, maar het niet direct interessant is voor het hoog maatschappelijk rendement niet 50 bedrijfsleven, jammer maar helaas,

10 laten uitsterven. dan sluiten we de deuren. Tot (2) Het radicale snijden in de politieke beroering leidt dit echter geesteswetenschappen is geen allang niet meer. nieuwe ontwikkeling. Al gedurende (5) Universiteiten dienen voor decennia zijn universiteiten bezig 55 hoogwaardige opleidingen te zorgen.

15 opleidingen samen te voegen, Ze bestaan niet uitsluitend om de curricula uit te kleden en opleidingen arbeidsmarkt te bedienen, maar ook onder universiteiten te verdelen. Dit om kennis te behouden en te ont- proces gaat onverminderd door, wikkelen die niet onmiddellijk in zonder dat er wordt gedefinieerd 60 klinkend privaat rendement kan

20 welk maatschappelijk belang worden omgezet. Sommige oplei- opleidingen hebben en zonder dat dingen hebben maatschappelijke wordt bepaald welke opleidingen in opbrengsten

• zowel financieel als ieder geval in Nederland aangeboden niet-financieel
• die groter zijn dan moeten worden. 65 de private. Economen spreken dan

25 (3) Nu wil de naamdrager van een van positieve externe effecten. van Nederlands grootste filosofen, de (6) Universiteiten vervullen een Erasmus Universiteit Rotterdam, de cruciale functie bij de instandhouding faculteit filosofie opheffen. De Uni- van ons culturele erfgoed. Dat omvat versiteit van Amsterdam heeft recen- 70 niet alleen onze kunstgeschiedenis,

30 telijk besloten de zeis te zetten in de maar ook onze filosofische tradities bacheloropleidingen geestesweten- en, bijvoorbeeld, onze ooit grote schappen. Elders hebben vooral literaire vertaalcultuur. Het vereist kleine opleidingen, vaak talenstudies, jarenlange investeringen in mensen inmiddels het loodje gelegd. Onder 75 en instellingen om dat culturele

35 andere de volgende bachelor- kapitaal op te bouwen, maar het opleidingen kunnen volledig uit effect hiervan kan met één Nederland verdwijnen: Zweeds, pennenstreek worden weggevaagd. Deens, Noors, Pools, Tsjechisch, (7) De maatschappelijke welvaart Roemeens, Servisch en Kroatisch. 80 omvat bovendien meer dan alleen

40 Geen enkele Europese taal met financieel gewin. Er vindt ook minder dan 50 miljoen sprekers wordt ‘Bildung’ plaats in de universiteiten. Die intellectuele vorming is niet

alleen van persoonlijk belang, maar zien hun maatschappelijke waarde

85 is ook van economisch belang. hoofdzakelijk terug in hun portemon- Classici en historici van top-universi- nee. Door eenheidsworst in de finan- teiten als Cambridge of Harvard 130 ciering hebben universiteiten boven- vinden emplooi in het bank- of verze- dien sterke financiële prikkels om al- keringswezen, omdat zij beter met lerlei studies aan te bieden die rela-

90 snelle veranderingen in samenleving tief goedkoop zijn en toch studenten en economie kunnen omgaan. lokken dankzij gelikte marketing- (8) De veiligheidsdiensten, het leger, 135 campagnes of lage exameneisen. de journalistiek, het diplomatenkorps, (10) Te veel studenten stromen dank- de internationale beleidsmakers en zij riante overheidssubsidies in in

95 het bedrijfsleven vragen om veel opleidingen met kleine externe effec- meer hoger opgeleiden die vreemde ten. En dat terwijl studies met grote talen spreken en bijbehorende 140 externe effecten dreigen te verdwij- samenlevingen en culturen begrijpen nen door een gebrek aan publiek nu de politieke instabiliteit toeneemt geld. Geld dat prima opgebracht kan

100 in veel landen. Neem bijvoorbeeld worden door een wat hoger college- Polen: de geopolitieke invloed van geld bij opleidingen zonder evidente dat land groeit, de Europese Unie 145 externe effecten. De financiering van heeft een Poolse president (Tusk) en ons hoger onderwijs is daarom Polen speelt een cruciale rol in de economisch ondoelmatig, kostbaar

105 communicatie met Oost-Europa en en maatschappelijk verwerpelijk. Rusland. Op dit moment sluit de UvA (11) Het Nederlandse onderwijs- de laatste bacheloropleiding Pools in 150 beleid is inmiddels doordesemd van Nederland. Toen de Oekraïnecrisis cynisme: men kent overal de prijs, losbarstte, hadden journalisten en maar nergens meer de waarde van.

110 hoge ambtenaren vast graag een Als er niets gebeurt, dreigen de keer gebeld met een Oekraïne- geesteswetenschappen in een specialist op een universiteit. Helaas, 155 doordenderend proces van conso- de laatste docent Oekraïens ging lidatie te worden vermalen. Dan acht jaar geleden met pensioen. wordt onze kennisinfrastructuur

115 (9) De Nederlandse overheid moet uitgehold, ons cultureel erfgoed dus veel scherper haar beleid verkwanseld en taant de toekomstige definiëren in het hoger onderwijs. 160 kwaliteit van wetenschap, overheid, Vrijwel alle universitaire opleidingen diplomatie, politiek en media. krijgen evenveel overheidssubsidie Verminder daarom de overmatige

120 per student

• behalve technische subsidies op opleidingen die het studies en medische studies. De makkelijk redden op de markt. En overheid subsidieert daarmee vele, 165 stop met het sluiten van opleidingen zeer grote opleidingen waarvan die het niet redden, maar wel positieve externe effecten onaan- evidente maatschappelijke

125 nemelijk zijn, zoals economie, recht meerwaarde hebben. en psychologie. Die afgestudeerden

naar: Bas Jacobs, Rick van der Ploeg en Sjeng Scheijen uit: NRC Handelsblad, 18 december 2014

De twee eerstgenoemde auteurs zijn beiden hoogleraar economie en publiceren met regelmaat over een keur aan economische en politieke onderwerpen; de derde auteur publiceert regelmatig over Oost-Europese en Russische kunst en cultuur.

Tekst 1, tekst 2 en tekst 3 hebben alle betrekking op hetzelfde thema en zijn geschreven naar aanleiding van een intern discussiestuk van het bestuur van de Erasmus Universiteit Rotterdam. Naast vragen over iedere tekst afzonderlijk bevat dit examen ook enkele overkoepelende vragen over deze drie teksten.

Meer filosofie! (1) Volgens het Sociaal en Cultureel om de robots op tijd te kunnen ont- Planbureau1) zijn we op dit moment 40 vluchten, wat zijn waarschuwing doodsbang voor terroristen, maar vol- helaas meteen weer in het domein gens mensen die het weten kunnen, van de sciencefiction plaatst. Ook

5 is dat een lachertje. Ons bedreigt een Tesla2)-oprichter Elon Musk waar- veel groter gevaar: robots. schuwt steeds voor een opstand van (2) Een paar maanden geleden waar- 45 de machines. En in zijn bestseller schuwde een van onze bewinds- Superintelligence roept de filosoof lieden dat robots de arbeidsmarkt Nick Bostrom op kunstmatige intelli-

10 veroveren. Ze zijn “goedkoop, snel, gentie te ‘vullen’ met menselijke nooit ziek, werken 24 uur per dag, waarden, zodat we in de toekomst vragen nooit om loonsverhogingen, 50 niet geconfronteerd worden met

worden niet vertegenwoordigd door geniale machines die er een onmen- vakbonden en staken niet.” Deze selijke logica op nahouden.

15 minister maakte zich vooral zorgen (4) Maar welke menselijke waarden? over de dreigende werkloosheid van Nieuwe technologie stelt ons voort-

55 durend grote vragen. Geen tech- laaggeschoolden wanneer robots het nische vragen, maar ethische vragen. eenvoudige werk overnemen. Maar Wat is juist, wat is menselijk, wat is het duurt niet lang meer of je wordt natuurlijk? Hoe ver mag je gaan? In

20 beter geopereerd door een machine deze krant verscheen een uitdagend dan door een chirurg. Iedereen wordt

60 opiniestuk van Annemarie bedreigd. Haverkamp, moeder van een ernstig (3) En dan? Hoe gaat onze maat- gehandicapte zoon, waarin ze zich schappij eruitzien? Er liggen nog veel verzet tegen het bijna “pastorale

25 heftiger doemscenario’s in het ver- beeld van inschikkelijke gehandicap- schiet. Vorige week waarschuwde de

65 ten die per definitie lief, vrolijk en Britse natuur- en wiskundige Stephen simpel zijn.” Er is nu een verbeterde Hawking voor een catastrofe: in de prenatale test beschikbaar, waardoor toekomst zullen robots niet alleen chromosomale afwijkingen bij een

30 ons werk overnemen, maar alles. ongeboren kind gemakkelijker (en Wanneer machines voor zichzelf

70 veiliger) kunnen worden vastgesteld. gaan denken, kunnen ze de mens Hoe populair programma’s als Down gemakkelijk overtroeven

• en zelf with Johnny, SynDROOM en Down nog weer intelligentere systemen ont- for Dummies ook zijn, wanneer

35 wikkelen. Voor je het weet, is de ouders te horen krijgen dat hun kind mens compleet overbodig geworden.

75 waarschijnlijk met Down geboren zal Hawking vindt dat we vast koloniën worden, besluiten velen van hen tot op andere planeten moeten stichten abortus. Volgens critici koersen we af

op een Brave New World3) zonder geven. De huidige regering lijkt vol- enige menselijke oneffenheid. Het is komen in de ban van de idee van

80 ook al mogelijk een aangeboren 110 technologie als motor van de eco- neiging tot gewelddadig gedrag te nomie. Alles wat niet instrumenteel detecteren

• meteen ingrijpen dus? gebruikt kan worden, geldt als onnut- (5) In een nieuw boek, The Meaning tig, als overbodige luxe. De kennis in of Human Existence, zegt de wereld- een kenniseconomie is louter tech-

85 beroemde bioloog Edward O. Wilson 115 nisch, er is geen plaats voor diepere het onomwonden: de wetenschap beschouwing van de dilemma’s die kan niet zonder de geestesweten- van alle kanten op ons afkomen. schappen. De humaniora zijn geen (7) Uitzoeken wat het betekent mens franje, geen geldverslindend en on- te zijn, doe je maar in je vrije tijd.

90 nuttig vermaak voor mensen die 120 Aan de Nederlandse universiteiten zichzelf ergens op een vluchtstrook staan de geesteswetenschappen langs de maatschappelijke snelweg onder druk. De Erasmus Universiteit hebben geparkeerd. Door middel van heft binnenkort de faculteit filosofie technologie wordt de mens tot mees- op, omdat te veel studenten filosofie

95 ter van de evolutie

• hoe gaan we die 125 als bijvak nemen en de universiteit vormgeven? Wilson: “Wanneer ro- daarvoor geen geld van de overheid bots ons steeds meer werk uit han- krijgt. Het is even stupide als den nemen en beslissingen nemen, schandalig! Volgens de wetenschap- wat blijft er over voor mensen om te per Wilson zouden juist alle studen-

100 doen? Willen we echt biologisch 130 ten filosofie als bijvak moeten volgen: concurreren met robots door middel “Het bestuderen van de relatie tus- van hersenimplantaten en genetisch sen de bètawetenschappen en de verbeterde intelligentie en genetisch geesteswetenschappen zou de kern gemanipuleerd sociaal gedrag?” van alle onderwijs moeten zijn.” Niet

105 (6) Het zijn de grote vragen van deze 135 minder filosofie, méér filosofie. Geen tijd

• en de zogenoemde kennis- luxe
• noodzaak. economie zal er geen antwoord op

naar: Bas Heijne, Meer filosofie! uit: www.nrc.nl, 14 december 2014

Bas Heijne (1960) is een Nederlandse schrijver die met regelmaat essays en columns publiceert in onder meer NRC.

noot 1 Het Sociaal en Cultureel Planbureau (SCP) is een instituut dat sociaal- wetenschappelijk onderzoek verricht in opdracht van de overheid. noot 2 Tesla: Amerikaanse producent van elektrische auto’s noot 3 Brave New World: een sciencefictionroman uit 1932 van de Britse schrijver Aldous Huxley. In het boek wordt een maatschappij beschreven die dankzij de vooruitgang van wetenschap en technologie ideaal lijkt, maar waarin alle menselijkheid verloren is gegaan.

Minder economie, meer filosofie (1) Door intellectuele verdwazing dan nog als bacheloropleiding in over de rol die de overheid moet Nederland aangeboden. spelen bij de financiering van het (4) Deze ontwikkelingen zijn drama- hoger onderwijs, wordt een slachting 45 tisch. Universiteitsbestuurders en

5 aangericht op de universiteiten, met Haagse beleidsmakers zijn bevangen name bij de geesteswetenschappen. door bedrijfseconomisch fatalisme: De overheid mag opleidingen met als er geen studenten meer zijn of als een laag privaat rendement, maar het niet direct interessant is voor het hoog maatschappelijk rendement niet 50 bedrijfsleven, jammer maar helaas,

10 laten uitsterven. dan sluiten we de deuren. Tot (2) Het radicale snijden in de politieke beroering leidt dit echter geesteswetenschappen is geen allang niet meer. nieuwe ontwikkeling. Al gedurende (5) Universiteiten dienen voor decennia zijn universiteiten bezig 55 hoogwaardige opleidingen te zorgen.

15 opleidingen samen te voegen, Ze bestaan niet uitsluitend om de curricula uit te kleden en opleidingen arbeidsmarkt te bedienen, maar ook onder universiteiten te verdelen. Dit om kennis te behouden en te ont- proces gaat onverminderd door, wikkelen die niet onmiddellijk in zonder dat er wordt gedefinieerd 60 klinkend privaat rendement kan

20 welk maatschappelijk belang worden omgezet. Sommige oplei- opleidingen hebben en zonder dat dingen hebben maatschappelijke wordt bepaald welke opleidingen in opbrengsten

• zowel financieel als ieder geval in Nederland aangeboden niet-financieel
• die groter zijn dan moeten worden. 65 de private. Economen spreken dan

25 (3) Nu wil de naamdrager van een van positieve externe effecten. van Nederlands grootste filosofen, de (6) Universiteiten vervullen een Erasmus Universiteit Rotterdam, de cruciale functie bij de instandhouding faculteit filosofie opheffen. De Uni- van ons culturele erfgoed. Dat omvat versiteit van Amsterdam heeft recen- 70 niet alleen onze kunstgeschiedenis,

30 telijk besloten de zeis te zetten in de maar ook onze filosofische tradities bacheloropleidingen geestesweten- en, bijvoorbeeld, onze ooit grote schappen. Elders hebben vooral literaire vertaalcultuur. Het vereist kleine opleidingen, vaak talenstudies, jarenlange investeringen in mensen inmiddels het loodje gelegd. Onder 75 en instellingen om dat culturele

35 andere de volgende bachelor- kapitaal op te bouwen, maar het opleidingen kunnen volledig uit effect hiervan kan met één Nederland verdwijnen: Zweeds, pennenstreek worden weggevaagd. Deens, Noors, Pools, Tsjechisch, (7) De maatschappelijke welvaart Roemeens, Servisch en Kroatisch. 80 omvat bovendien meer dan alleen

40 Geen enkele Europese taal met financieel gewin. Er vindt ook minder dan 50 miljoen sprekers wordt ‘Bildung’ plaats in de universiteiten. Die intellectuele vorming is niet

alleen van persoonlijk belang, maar zien hun maatschappelijke waarde

85 is ook van economisch belang. hoofdzakelijk terug in hun portemon- Classici en historici van top-universi- nee. Door eenheidsworst in de finan- teiten als Cambridge of Harvard 130 ciering hebben universiteiten boven- vinden emplooi in het bank- of verze- dien sterke financiële prikkels om al- keringswezen, omdat zij beter met lerlei studies aan te bieden die rela-

90 snelle veranderingen in samenleving tief goedkoop zijn en toch studenten en economie kunnen omgaan. lokken dankzij gelikte marketing- (8) De veiligheidsdiensten, het leger, 135 campagnes of lage exameneisen. de journalistiek, het diplomatenkorps, (10) Te veel studenten stromen dank- de internationale beleidsmakers en zij riante overheidssubsidies in in

95 het bedrijfsleven vragen om veel opleidingen met kleine externe effec- meer hoger opgeleiden die vreemde ten. En dat terwijl studies met grote talen spreken en bijbehorende 140 externe effecten dreigen te verdwij- samenlevingen en culturen begrijpen nen door een gebrek aan publiek nu de politieke instabiliteit toeneemt geld. Geld dat prima opgebracht kan

100 in veel landen. Neem bijvoorbeeld worden door een wat hoger college- Polen: de geopolitieke invloed van geld bij opleidingen zonder evidente dat land groeit, de Europese Unie 145 externe effecten. De financiering van heeft een Poolse president (Tusk) en ons hoger onderwijs is daarom Polen speelt een cruciale rol in de economisch ondoelmatig, kostbaar

105 communicatie met Oost-Europa en en maatschappelijk verwerpelijk. Rusland. Op dit moment sluit de UvA (11) Het Nederlandse onderwijs- de laatste bacheloropleiding Pools in 150 beleid is inmiddels doordesemd van Nederland. Toen de Oekraïnecrisis cynisme: men kent overal de prijs, losbarstte, hadden journalisten en maar nergens meer de waarde van.

110 hoge ambtenaren vast graag een Als er niets gebeurt, dreigen de keer gebeld met een Oekraïne- geesteswetenschappen in een specialist op een universiteit. Helaas, 155 doordenderend proces van conso- de laatste docent Oekraïens ging lidatie te worden vermalen. Dan acht jaar geleden met pensioen. wordt onze kennisinfrastructuur

115 (9) De Nederlandse overheid moet uitgehold, ons cultureel erfgoed dus veel scherper haar beleid verkwanseld en taant de toekomstige definiëren in het hoger onderwijs. 160 kwaliteit van wetenschap, overheid, Vrijwel alle universitaire opleidingen diplomatie, politiek en media. krijgen evenveel overheidssubsidie Verminder daarom de overmatige

120 per student

• behalve technische subsidies op opleidingen die het studies en medische studies. De makkelijk redden op de markt. En overheid subsidieert daarmee vele, 165 stop met het sluiten van opleidingen zeer grote opleidingen waarvan die het niet redden, maar wel positieve externe effecten onaan- evidente maatschappelijke

125 nemelijk zijn, zoals economie, recht meerwaarde hebben. en psychologie. Die afgestudeerden

naar: Bas Jacobs, Rick van der Ploeg en Sjeng Scheijen uit: NRC Handelsblad, 18 december 2014

De twee eerstgenoemde auteurs zijn beiden hoogleraar economie en publiceren met regelmaat over een keur aan economische en politieke onderwerpen; de derde auteur publiceert regelmatig over Oost-Europese en Russische kunst en cultuur.

Tekst 1, tekst 2 en tekst 3 hebben alle betrekking op hetzelfde thema en zijn geschreven naar aanleiding van een intern discussiestuk van het bestuur van de Erasmus Universiteit Rotterdam. Naast vragen over iedere tekst afzonderlijk bevat dit examen ook enkele overkoepelende vragen over deze drie teksten.

Meer filosofie! (1) Volgens het Sociaal en Cultureel om de robots op tijd te kunnen ont- Planbureau1) zijn we op dit moment 40 vluchten, wat zijn waarschuwing doodsbang voor terroristen, maar vol- helaas meteen weer in het domein gens mensen die het weten kunnen, van de sciencefiction plaatst. Ook

5 is dat een lachertje. Ons bedreigt een Tesla2)-oprichter Elon Musk waar- veel groter gevaar: robots. schuwt steeds voor een opstand van (2) Een paar maanden geleden waar- 45 de machines. En in zijn bestseller schuwde een van onze bewinds- Superintelligence roept de filosoof lieden dat robots de arbeidsmarkt Nick Bostrom op kunstmatige intelli-

10 veroveren. Ze zijn “goedkoop, snel, gentie te ‘vullen’ met menselijke nooit ziek, werken 24 uur per dag, waarden, zodat we in de toekomst vragen nooit om loonsverhogingen, 50 niet geconfronteerd worden met

worden niet vertegenwoordigd door geniale machines die er een onmen- vakbonden en staken niet.” Deze selijke logica op nahouden.

15 minister maakte zich vooral zorgen (4) Maar welke menselijke waarden? over de dreigende werkloosheid van Nieuwe technologie stelt ons voort-

55 durend grote vragen. Geen tech- laaggeschoolden wanneer robots het nische vragen, maar ethische vragen. eenvoudige werk overnemen. Maar Wat is juist, wat is menselijk, wat is het duurt niet lang meer of je wordt natuurlijk? Hoe ver mag je gaan? In

20 beter geopereerd door een machine deze krant verscheen een uitdagend dan door een chirurg. Iedereen wordt

60 opiniestuk van Annemarie bedreigd. Haverkamp, moeder van een ernstig (3) En dan? Hoe gaat onze maat- gehandicapte zoon, waarin ze zich schappij eruitzien? Er liggen nog veel verzet tegen het bijna “pastorale

25 heftiger doemscenario’s in het ver- beeld van inschikkelijke gehandicap- schiet. Vorige week waarschuwde de

65 ten die per definitie lief, vrolijk en Britse natuur- en wiskundige Stephen simpel zijn.” Er is nu een verbeterde Hawking voor een catastrofe: in de prenatale test beschikbaar, waardoor toekomst zullen robots niet alleen chromosomale afwijkingen bij een

30 ons werk overnemen, maar alles. ongeboren kind gemakkelijker (en Wanneer machines voor zichzelf

70 veiliger) kunnen worden vastgesteld. gaan denken, kunnen ze de mens Hoe populair programma’s als Down gemakkelijk overtroeven

• en zelf with Johnny, SynDROOM en Down nog weer intelligentere systemen ont- for Dummies ook zijn, wanneer

35 wikkelen. Voor je het weet, is de ouders te horen krijgen dat hun kind mens compleet overbodig geworden.

75 waarschijnlijk met Down geboren zal Hawking vindt dat we vast koloniën worden, besluiten velen van hen tot op andere planeten moeten stichten abortus. Volgens critici koersen we af

op een Brave New World3) zonder geven. De huidige regering lijkt vol- enige menselijke oneffenheid. Het is komen in de ban van de idee van

80 ook al mogelijk een aangeboren 110 technologie als motor van de eco- neiging tot gewelddadig gedrag te nomie. Alles wat niet instrumenteel detecteren

• meteen ingrijpen dus? gebruikt kan worden, geldt als onnut- (5) In een nieuw boek, The Meaning tig, als overbodige luxe. De kennis in of Human Existence, zegt de wereld- een kenniseconomie is louter tech-

85 beroemde bioloog Edward O. Wilson 115 nisch, er is geen plaats voor diepere het onomwonden: de wetenschap beschouwing van de dilemma’s die kan niet zonder de geestesweten- van alle kanten op ons afkomen. schappen. De humaniora zijn geen (7) Uitzoeken wat het betekent mens franje, geen geldverslindend en on- te zijn, doe je maar in je vrije tijd.

90 nuttig vermaak voor mensen die 120 Aan de Nederlandse universiteiten zichzelf ergens op een vluchtstrook staan de geesteswetenschappen langs de maatschappelijke snelweg onder druk. De Erasmus Universiteit hebben geparkeerd. Door middel van heft binnenkort de faculteit filosofie technologie wordt de mens tot mees- op, omdat te veel studenten filosofie

95 ter van de evolutie

• hoe gaan we die 125 als bijvak nemen en de universiteit vormgeven? Wilson: “Wanneer ro- daarvoor geen geld van de overheid bots ons steeds meer werk uit han- krijgt. Het is even stupide als den nemen en beslissingen nemen, schandalig! Volgens de wetenschap- wat blijft er over voor mensen om te per Wilson zouden juist alle studen-

100 doen? Willen we echt biologisch 130 ten filosofie als bijvak moeten volgen: concurreren met robots door middel “Het bestuderen van de relatie tus- van hersenimplantaten en genetisch sen de bètawetenschappen en de verbeterde intelligentie en genetisch geesteswetenschappen zou de kern gemanipuleerd sociaal gedrag?” van alle onderwijs moeten zijn.” Niet

105 (6) Het zijn de grote vragen van deze 135 minder filosofie, méér filosofie. Geen tijd

• en de zogenoemde kennis- luxe
• noodzaak. economie zal er geen antwoord op

naar: Bas Heijne, Meer filosofie! uit: www.nrc.nl, 14 december 2014

Bas Heijne (1960) is een Nederlandse schrijver die met regelmaat essays en columns publiceert in onder meer NRC.

noot 1 Het Sociaal en Cultureel Planbureau (SCP) is een instituut dat sociaal- wetenschappelijk onderzoek verricht in opdracht van de overheid. noot 2 Tesla: Amerikaanse producent van elektrische auto’s noot 3 Brave New World: een sciencefictionroman uit 1932 van de Britse schrijver Aldous Huxley. In het boek wordt een maatschappij beschreven die dankzij de vooruitgang van wetenschap en technologie ideaal lijkt, maar waarin alle menselijkheid verloren is gegaan.

Filosoof, ga naar Delft! (1) Ophef in alfaland: de faculteit (3) En die geesteswetenschappen, geesteswetenschappen van de die gaan ten onder als je de Universiteit van Amsterdam gaat columnisten van dit land mag reorganiseren en de faculteit filosofie geloven. Heijne schrijft: “De huidige

5 van de Erasmus Universiteit moet 40 regering lijkt volkomen in de ban van sluiten. Let wel, dat betekent niet dat de idee van technologie als motor er geen filosofie kan worden van de economie. Alles wat niet gestudeerd in Rotterdam. De studie instrumenteel gebruikt kan worden, filosofie wordt naar alle geldt als onnuttig, als overbodige

10 waarschijnlijkheid bij een andere 45 luxe.” Nu wil ik natuurlijk niet de faculteit gevoegd. En dat is heus niet vervelende bèta gaan uithangen en zo vreemd. Binnen een straal van allerlei materiële zaken erbij gaan honderd kilometer rond Rotterdam halen, maar in ons resultaatgerichte, vind je zeven (!) andere opleidingen koelbloedige, materiële onderwijs-

15 filosofie. Niet één daarvan houdt een 50 systeem studeren er nog altijd vier hele faculteit draaiende voor dat ene keer zoveel studenten geschiedenis curriculum wijsbegeerte. als natuurkunde. Filosofie heeft nog (2) Maar goed, er hoeft niet veel te altijd meer studenten dan wiskunde. gebeuren om opiniemakend Voor elke chemicus staan er nog

20 Nederland de kenniseconomie weer 55 altijd tien geschiedkundigen en twee eens dood te laten verklaren. Rob filosofen in de rij om alle nieuwe Wijnberg beweert dat “denken te technologie in de juiste context te duur is geworden”. Bas Heijne schrijft plaatsen. De geesteswetenschappers dat de zogenoemde kenniseconomie zijn niet bepaald op aan het raken.

25 op de grote vragen van onze tijd 60 Dat kleine groepje studenten dat nog geen antwoord heeft. Ook Floor scheikunde studeert in dit land is ook Rusman ziet dat als een probleem: precies de reden dat de Vrije vooral de opkomst van de robots Universiteit, de Universiteit van plaatst ons voor grote vraagstukken, Amsterdam, Universiteit Delft en

30 die uiteraard niet kunnen worden 65 Universiteit Leiden het besluit namen opgelost door ingenieurs. Die zouden om de opleiding samen te daar niet de juiste sociale en organiseren. Niemand die ‘de creatieve vaardigheden voor hebben. ondergang van de kenniseconomie’ Daar hebben we geestesweten- voorspelde toen dat gebeurde.

35 schappers voor nodig!

70 (4) Het ergste intussen is dat het ook na. Scheikundigen beginnen zelf erop lijkt dat de meeste opiniemakers bedrijfjes. Wiskundigen starten zelf toch echt in academische hokjes YouTube-kanalen, biochemici nemen denken, waarin alle opleidingen en 110 zelf regelmatig beslissingen of iets alle onderwijsgroepen binnen de ethisch verantwoord is of niet. En

75 lijntjes van hun eigen vakje kleuren. natuurkundigen bedenken zelf wat Neem het voorbeeld van zowel hun bevindingen over de relativiteit Rusman als Heijne over de geestes- van energie, tijd en materie wetenschappers die ‘Grote Vragen’ 115 betekenen voor de fundamentele dienen te stellen over de opkomst vragen over het bestaan. En die

80 van robots in de arbeidsmarkt. Ze robot? Terwijl de filosofen op hun gaan in hun columns uit van een eiland in Rotterdam gedachte- wereld waarin de contactgestoorde experimenten uitvoeren over de ingenieur een technologie bedenkt, 120 mogelijkheid dat robots ooit de bedrijfskundige die naar de markt autonoom kunnen functioneren,

85 brengt, de geschiedkundige daarover sleutelen ingenieurs vijftien kilometer dan een aantal oude koeien uit de verderop daadwerkelijk zo’n sloot trekt, en de filosoof aan de revolutionaire robot in elkaar. Als je, zijlijn over het hele gebeuren een 125 zoals Rusman en Heijne, wilt dat aantal ‘Grote Vragen’ stelt. En geesteswetenschappers en wijsgeren

90 vergeet ook vooral niet dat die iets betekenen voor de maatschappij, ingenieur dus aan al die mensen dan had je die faculteit filosofie niet moet uitleggen wat precies de gisteren maar al tien jaar geleden mogelijkheden, de toekomst, de 130 moeten opheffen. Dan moet je de gevaren en de alternatieven van de bezuinigingen bij geestesweten-

95 technologie zijn, op een manier die schappen toejuichen, omdat de begrijpelijk is voor iemand die zijn grenzen tussen studies erdoor gehele studie heeft doorgebracht op vervagen en er in Amsterdam het eenzame eilandje wijsbegeerte. 135 misschien zelfs een brede bachelor Om die communicatie te begeleiden ontstaat. Maar eigenlijk moet je

100 heb je een leger van communicatie- verder gaan dan dat. Gek voorstel, wetenschappers nodig. Gelukkig zijn maar misschien moet je eens aan de er voor elke wiskundige vier commu- geesteswetenschappers vragen om nicatiewetenschappers beschikbaar, 140 in de trein te stappen richting Delft, dus dat moet goed komen. Twente, Eindhoven. Daar vinden

105 (5) Maar de wereld werkt zo niet. boeiende dingen plaats. Ingenieurs, heel vreemd, denken zelf

naar: Rosanne Hertzberger uit: NRC Handelsblad, 20 & 21 december 2014

Rosanne Hertzberger is microbioloog en publiceert met regelmaat opiniërende artikelen in landelijke dagbladen.

Minder economie, meer filosofie (1) Door intellectuele verdwazing dan nog als bacheloropleiding in over de rol die de overheid moet Nederland aangeboden. spelen bij de financiering van het (4) Deze ontwikkelingen zijn drama- hoger onderwijs, wordt een slachting 45 tisch. Universiteitsbestuurders en

5 aangericht op de universiteiten, met Haagse beleidsmakers zijn bevangen name bij de geesteswetenschappen. door bedrijfseconomisch fatalisme: De overheid mag opleidingen met als er geen studenten meer zijn of als een laag privaat rendement, maar het niet direct interessant is voor het hoog maatschappelijk rendement niet 50 bedrijfsleven, jammer maar helaas,

10 laten uitsterven. dan sluiten we de deuren. Tot (2) Het radicale snijden in de politieke beroering leidt dit echter geesteswetenschappen is geen allang niet meer. nieuwe ontwikkeling. Al gedurende (5) Universiteiten dienen voor decennia zijn universiteiten bezig 55 hoogwaardige opleidingen te zorgen.

15 opleidingen samen te voegen, Ze bestaan niet uitsluitend om de curricula uit te kleden en opleidingen arbeidsmarkt te bedienen, maar ook onder universiteiten te verdelen. Dit om kennis te behouden en te ont- proces gaat onverminderd door, wikkelen die niet onmiddellijk in zonder dat er wordt gedefinieerd 60 klinkend privaat rendement kan

20 welk maatschappelijk belang worden omgezet. Sommige oplei- opleidingen hebben en zonder dat dingen hebben maatschappelijke wordt bepaald welke opleidingen in opbrengsten

• zowel financieel als ieder geval in Nederland aangeboden niet-financieel
• die groter zijn dan moeten worden. 65 de private. Economen spreken dan

25 (3) Nu wil de naamdrager van een van positieve externe effecten. van Nederlands grootste filosofen, de (6) Universiteiten vervullen een Erasmus Universiteit Rotterdam, de cruciale functie bij de instandhouding faculteit filosofie opheffen. De Uni- van ons culturele erfgoed. Dat omvat versiteit van Amsterdam heeft recen- 70 niet alleen onze kunstgeschiedenis,

30 telijk besloten de zeis te zetten in de maar ook onze filosofische tradities bacheloropleidingen geestesweten- en, bijvoorbeeld, onze ooit grote schappen. Elders hebben vooral literaire vertaalcultuur. Het vereist kleine opleidingen, vaak talenstudies, jarenlange investeringen in mensen inmiddels het loodje gelegd. Onder 75 en instellingen om dat culturele

35 andere de volgende bachelor- kapitaal op te bouwen, maar het opleidingen kunnen volledig uit effect hiervan kan met één Nederland verdwijnen: Zweeds, pennenstreek worden weggevaagd. Deens, Noors, Pools, Tsjechisch, (7) De maatschappelijke welvaart Roemeens, Servisch en Kroatisch. 80 omvat bovendien meer dan alleen

40 Geen enkele Europese taal met financieel gewin. Er vindt ook minder dan 50 miljoen sprekers wordt ‘Bildung’ plaats in de universiteiten. Die intellectuele vorming is niet

alleen van persoonlijk belang, maar zien hun maatschappelijke waarde

85 is ook van economisch belang. hoofdzakelijk terug in hun portemon- Classici en historici van top-universi- nee. Door eenheidsworst in de finan- teiten als Cambridge of Harvard 130 ciering hebben universiteiten boven- vinden emplooi in het bank- of verze- dien sterke financiële prikkels om al- keringswezen, omdat zij beter met lerlei studies aan te bieden die rela-

90 snelle veranderingen in samenleving tief goedkoop zijn en toch studenten en economie kunnen omgaan. lokken dankzij gelikte marketing- (8) De veiligheidsdiensten, het leger, 135 campagnes of lage exameneisen. de journalistiek, het diplomatenkorps, (10) Te veel studenten stromen dank- de internationale beleidsmakers en zij riante overheidssubsidies in in

95 het bedrijfsleven vragen om veel opleidingen met kleine externe effec- meer hoger opgeleiden die vreemde ten. En dat terwijl studies met grote talen spreken en bijbehorende 140 externe effecten dreigen te verdwij- samenlevingen en culturen begrijpen nen door een gebrek aan publiek nu de politieke instabiliteit toeneemt geld. Geld dat prima opgebracht kan

100 in veel landen. Neem bijvoorbeeld worden door een wat hoger college- Polen: de geopolitieke invloed van geld bij opleidingen zonder evidente dat land groeit, de Europese Unie 145 externe effecten. De financiering van heeft een Poolse president (Tusk) en ons hoger onderwijs is daarom Polen speelt een cruciale rol in de economisch ondoelmatig, kostbaar

105 communicatie met Oost-Europa en en maatschappelijk verwerpelijk. Rusland. Op dit moment sluit de UvA (11) Het Nederlandse onderwijs- de laatste bacheloropleiding Pools in 150 beleid is inmiddels doordesemd van Nederland. Toen de Oekraïnecrisis cynisme: men kent overal de prijs, losbarstte, hadden journalisten en maar nergens meer de waarde van.

110 hoge ambtenaren vast graag een Als er niets gebeurt, dreigen de keer gebeld met een Oekraïne- geesteswetenschappen in een specialist op een universiteit. Helaas, 155 doordenderend proces van conso- de laatste docent Oekraïens ging lidatie te worden vermalen. Dan acht jaar geleden met pensioen. wordt onze kennisinfrastructuur

115 (9) De Nederlandse overheid moet uitgehold, ons cultureel erfgoed dus veel scherper haar beleid verkwanseld en taant de toekomstige definiëren in het hoger onderwijs. 160 kwaliteit van wetenschap, overheid, Vrijwel alle universitaire opleidingen diplomatie, politiek en media. krijgen evenveel overheidssubsidie Verminder daarom de overmatige

120 per student

• behalve technische subsidies op opleidingen die het studies en medische studies. De makkelijk redden op de markt. En overheid subsidieert daarmee vele, 165 stop met het sluiten van opleidingen zeer grote opleidingen waarvan die het niet redden, maar wel positieve externe effecten onaan- evidente maatschappelijke

125 nemelijk zijn, zoals economie, recht meerwaarde hebben. en psychologie. Die afgestudeerden

naar: Bas Jacobs, Rick van der Ploeg en Sjeng Scheijen uit: NRC Handelsblad, 18 december 2014

De twee eerstgenoemde auteurs zijn beiden hoogleraar economie en publiceren met regelmaat over een keur aan economische en politieke onderwerpen; de derde auteur publiceert regelmatig over Oost-Europese en Russische kunst en cultuur.

Filosoof, ga naar Delft! (1) Ophef in alfaland: de faculteit (3) En die geesteswetenschappen, geesteswetenschappen van de die gaan ten onder als je de Universiteit van Amsterdam gaat columnisten van dit land mag reorganiseren en de faculteit filosofie geloven. Heijne schrijft: “De huidige

5 van de Erasmus Universiteit moet 40 regering lijkt volkomen in de ban van sluiten. Let wel, dat betekent niet dat de idee van technologie als motor er geen filosofie kan worden van de economie. Alles wat niet gestudeerd in Rotterdam. De studie instrumenteel gebruikt kan worden, filosofie wordt naar alle geldt als onnuttig, als overbodige

10 waarschijnlijkheid bij een andere 45 luxe.” Nu wil ik natuurlijk niet de faculteit gevoegd. En dat is heus niet vervelende bèta gaan uithangen en zo vreemd. Binnen een straal van allerlei materiële zaken erbij gaan honderd kilometer rond Rotterdam halen, maar in ons resultaatgerichte, vind je zeven (!) andere opleidingen koelbloedige, materiële onderwijs-

15 filosofie. Niet één daarvan houdt een 50 systeem studeren er nog altijd vier hele faculteit draaiende voor dat ene keer zoveel studenten geschiedenis curriculum wijsbegeerte. als natuurkunde. Filosofie heeft nog (2) Maar goed, er hoeft niet veel te altijd meer studenten dan wiskunde. gebeuren om opiniemakend Voor elke chemicus staan er nog

20 Nederland de kenniseconomie weer 55 altijd tien geschiedkundigen en twee eens dood te laten verklaren. Rob filosofen in de rij om alle nieuwe Wijnberg beweert dat “denken te technologie in de juiste context te duur is geworden”. Bas Heijne schrijft plaatsen. De geesteswetenschappers dat de zogenoemde kenniseconomie zijn niet bepaald op aan het raken.

25 op de grote vragen van onze tijd 60 Dat kleine groepje studenten dat nog geen antwoord heeft. Ook Floor scheikunde studeert in dit land is ook Rusman ziet dat als een probleem: precies de reden dat de Vrije vooral de opkomst van de robots Universiteit, de Universiteit van plaatst ons voor grote vraagstukken, Amsterdam, Universiteit Delft en

30 die uiteraard niet kunnen worden 65 Universiteit Leiden het besluit namen opgelost door ingenieurs. Die zouden om de opleiding samen te daar niet de juiste sociale en organiseren. Niemand die ‘de creatieve vaardigheden voor hebben. ondergang van de kenniseconomie’ Daar hebben we geestesweten- voorspelde toen dat gebeurde.

35 schappers voor nodig!

70 (4) Het ergste intussen is dat het ook na. Scheikundigen beginnen zelf erop lijkt dat de meeste opiniemakers bedrijfjes. Wiskundigen starten zelf toch echt in academische hokjes YouTube-kanalen, biochemici nemen denken, waarin alle opleidingen en 110 zelf regelmatig beslissingen of iets alle onderwijsgroepen binnen de ethisch verantwoord is of niet. En

75 lijntjes van hun eigen vakje kleuren. natuurkundigen bedenken zelf wat Neem het voorbeeld van zowel hun bevindingen over de relativiteit Rusman als Heijne over de geestes- van energie, tijd en materie wetenschappers die ‘Grote Vragen’ 115 betekenen voor de fundamentele dienen te stellen over de opkomst vragen over het bestaan. En die

80 van robots in de arbeidsmarkt. Ze robot? Terwijl de filosofen op hun gaan in hun columns uit van een eiland in Rotterdam gedachte- wereld waarin de contactgestoorde experimenten uitvoeren over de ingenieur een technologie bedenkt, 120 mogelijkheid dat robots ooit de bedrijfskundige die naar de markt autonoom kunnen functioneren,

85 brengt, de geschiedkundige daarover sleutelen ingenieurs vijftien kilometer dan een aantal oude koeien uit de verderop daadwerkelijk zo’n sloot trekt, en de filosoof aan de revolutionaire robot in elkaar. Als je, zijlijn over het hele gebeuren een 125 zoals Rusman en Heijne, wilt dat aantal ‘Grote Vragen’ stelt. En geesteswetenschappers en wijsgeren

90 vergeet ook vooral niet dat die iets betekenen voor de maatschappij, ingenieur dus aan al die mensen dan had je die faculteit filosofie niet moet uitleggen wat precies de gisteren maar al tien jaar geleden mogelijkheden, de toekomst, de 130 moeten opheffen. Dan moet je de gevaren en de alternatieven van de bezuinigingen bij geestesweten-

95 technologie zijn, op een manier die schappen toejuichen, omdat de begrijpelijk is voor iemand die zijn grenzen tussen studies erdoor gehele studie heeft doorgebracht op vervagen en er in Amsterdam het eenzame eilandje wijsbegeerte. 135 misschien zelfs een brede bachelor Om die communicatie te begeleiden ontstaat. Maar eigenlijk moet je

100 heb je een leger van communicatie- verder gaan dan dat. Gek voorstel, wetenschappers nodig. Gelukkig zijn maar misschien moet je eens aan de er voor elke wiskundige vier commu- geesteswetenschappers vragen om nicatiewetenschappers beschikbaar, 140 in de trein te stappen richting Delft, dus dat moet goed komen. Twente, Eindhoven. Daar vinden

105 (5) Maar de wereld werkt zo niet. boeiende dingen plaats. Ingenieurs, heel vreemd, denken zelf

naar: Rosanne Hertzberger uit: NRC Handelsblad, 20 & 21 december 2014

Rosanne Hertzberger is microbioloog en publiceert met regelmaat opiniërende artikelen in landelijke dagbladen.