Eindexamen Nederlands vwo 2023, tijdvak 1: vragen en antwoorden

Reizen is het nieuwe roken? Niet meer reizen is misschien wel schadelijker (1) “CO2 compenseren kan niet!” discussie over de gehele impact stelde Kassa1) recent. Het was een 25 van reizen

• zowel positief als ne- onderstreping van de boodschap gatief. De realiteit is dat de reis- die het VPRO-programma Tegen- branche de komende jaren schade

5 licht vorig jaar al verkondigde: zal blijven aanrichten. De gemiddel- “Reizen is het nieuwe roken.” de uitstoot van een verre reis be- De Correspondent 2) noemde in een 30 draagt ongeveer een kwart van wat artikel de schade die reizen toe- een mens per jaar zou mogen uit- brengt “een ongemakkelijke waar- stoten. Dat is niet gering.

10 heid” en daar hebben ze een punt. (3) Er wordt al veel gedaan om de Want de feiten liegen er niet om: in complete CO2-uitstoot van reizen in

2016 stootte de luchtvaartsector 13 35 hetzelfde jaar nog te compenseren. megaton CO2 uit en er is nog geen Dat gebeurt door een deel van de noemenswaardig alternatief. We omzet direct te investeren in duur-

15 kunnen eigenlijk niet anders dan zame energieprojecten wereldwijd, concluderen dat we met al onze zoals energiezuinige kooktoestellen reizen de wereld om zeep helpen. 40 en bosbescherming. Deze activitei- Maar is dat wel zo? ten zorgen er niet alleen voor dat (2) Allereerst: nee. CO2 is terecht de CO2-uitstoot gecompenseerd

20 een hot topic en het is goed dat de wordt, maar zorgen ook voor nieu- bewustwording ervan groeit. Maar we werkgelegenheid en veiligere waar de schoen wringt, is het feit

45 leefomgevingen. dat we niet kijken naar de bredere

(4) Natuurlijk zou het beter zijn voor en schoon vervoer of door zelf het klimaat om helemaal niet te vlie- slaapplekken te creëren die duur- gen, maar dat zie ik niet als realisti- zaam zijn en werkgelegenheid creë- sche

• of zelfs verstandige
• optie, 80 ren. Daarbij ben ik een voorstander

50 want vliegen heeft ook positieve so- van de vliegtaks zolang die niet de ciale gevolgen die net zo belangrijk staatskas spekt, maar die belasting- zijn. Alleen al economisch: de reis- opbrengst ten behoeve komt van branche is goed voor 6,4 procent duurzame innovatie, zoals schonere van de Nederlandse en 15 procent 85 vliegtuigen en biobrandstof. Die

55 van de wereldwijde werkgelegen- mogelijkheden zijn dichterbij dan heid. we denken. We leven in een tijd- (5) De sociale impact van reizen perk van exponentiële technologi- zou in de discussie net zo zwaar sche groei, waar vandaag al zóveel moeten wegen als CO2. Als we oor- 90 meer mogelijk blijkt dan gisteren.

60 logen, onbegrip en een kloof tussen Als voorbeeld: denkt u dat we twin- culturen willen voorkomen, dan is er tig jaar geleden hadden kunnen be- een inherente noodzaak voor rei- vroeden dat er vandaag de dag zen. Reizen en contact met andere wereldwijd 1,3 miljoen elektrische culturen zorgen voor meer onder- 95 auto’s rond zouden rijden? Zou het-

65 ling begrip. Dat gaat vooral op als zelfde niet voor elektrisch vliegen we op een betrokken manier reizen; kunnen gelden? dus liever geen all-inclusive- (7) Er zijn tal van mogelijkheden om resorts3) of grote hotelketens, maar reizen positief te laten zijn, als je je kleinschalige slaapplekken en acti- 100 ogen er maar voor opent. Thuis op

70 viteiten, gerund door locals4), waar- de bank blijven zitten omdat reizen bij het geld rechtstreeks naar hen slecht zou zijn, lijkt mij de armoedi- vloeit. ge weg. De wereld heeft onze be- (6) We moeten onze bestaande trokkenheid nodig. Laten we aan reisconcepten verduurzamen, of dat 105 het werk gaan om die op een meer

75 nu is door lokale projecten te onder- verantwoorde manier vorm te steunen, te kiezen voor ecolodges5) geven.

naar: Marius Appelman uit: de Volkskrant, 11 januari 2019

Marius Appelman schreef bovenstaande tekst voor de opiniepagina van de Volkskrant. Appelman is oprichter van een reisorganisatie die vakanties biedt waarmee je een land en de mensen echt leert kennen, aldus de eigen website. Om dat te bereiken werkt deze reisorganisatie volgens de website met lokale gidsen en regelt ze onderdak in kleinschalige behuizing.

noot 1 Kassa: een kritisch platform en televisieprogramma voor consumenten noot 2 De Correspondent: een online journalistiek medium dat kritisch is over onder meer de westerse consumptiemaatschappij noot 3 all-inclusiveresort: een luxueus vakantieverblijf waarin drankjes en eten bij de prijs inbegrepen zijn noot 4 local: lid van de lokale bevolking noot 5 ecolodge: een vakantieverblijf voor ecotoeristen, gebouwd met respect voor het milieu

De Malediven verdwijnen, maar onze consumptiedrift niet (1) It’s easier to imagine the end of unieke en daarmee ook populaire the world than the end of 45 vakantiebestemming maakt. capitalism.1) Er steekt meer achter (4) Het is dus geen verrassing dat deze marxistische soundbite van de het toerisme de motor van de lan-

5 Sloveense filosoof Slavoj Žižek dan delijke economie is, sinds de Male- je zou denken. Nergens is beter te diven begin jaren zeventig als va- merken dat de aarde langzaam 50 kantiebestemming werden ontdekt. richting de eindtijd schuifelt dan op Toerisme is inmiddels goed voor 28 de Malediven. Ontspoord kapitalis- procent van het bruto nationaal pro-

10 me zal de hagelwitte stranden tot duct en voor maar liefst 90 procent zinken brengen. van de belastinginkomsten van de (2) Deze eilandengroep in de Indi- 55 overheid. Het overgrote deel van de sche Oceaan staat hoog op het lijst- gegenereerde welvaart komt echter je van globetrotters en luxereizigers niet bij de eilandbewoners terecht,

15 die op zoek zijn naar “ongeëvenaar- maar wordt teruggepompt in de im- de luxe, verbazingwekkend witte mer uitdijende toerisme-industrie. zandstranden en een geweldige 60 Of het vloeit weg naar buitenlandse onderwaterwereld”

• “de gezonken hotelketens en vliegtuigmaatschap- tuin van de natuur” is “een voor de pijen die in dit tropenparadijs de

20 hand liggende keuze voor een marktkraam uitstallen. Ze zijn trou- vakantie die je een leven lang bij- wens van plan dat de komende ja- blijft.” Ik citeer hier de Lonely Planet 65 ren alleen maar meer te gaan doen. en hoewel het proza van deze reis- Toerisme is met ongeveer 1,3 mil- gids in staat zou zijn om zelfs de joen bezoekers per jaar weliswaar

25 Gazastrook nog op te leuken (“de de grootste werkgever op de Male- lokale bevolking is erg gepassio- diven, maar dat is nader be- neerd”) moet gezegd worden: die 70 schouwd ook weinig opbeurend: het Malediven zien er allemachtig mooi maandloon van doorsneepersoneel uit. Een paradijs op aarde. Witte ligt zo tussen de 80 en de 235 dol-

30 stranden, helder water, palmbomen lar, tien tot dertig procent van het en vrijwel geen mensen. Het oogt bedrag dat een gemiddelde toerist boven alles heel … puur. 75 uitgeeft in acht dagen. En dit is nog (3) Wanneer je foto’s van de Male- maar een fractie van de ellende. diven bekijkt, is de kans groot dat je (5) Je kunt de Malediven alleen per

35 naar beeldmateriaal van de ver- vliegtuig bereiken. Tussen de eilan- schillende resorts kijkt. De Maledi- den en resorts kun je je het beste ven bestaan uit 1190 koraaleilan- 80 verplaatsen met een speedboot of den, waarvan er ongeveer twee- een kleiner vliegtuigje. Een deel honderd bewoond zijn. Een slordige van het voedsel in restaurants moet

40 honderd onbewoonde eilanden worden ingevlogen, net als sommi- wordt geëxploiteerd als hotel. Als ge chef-koks; wie gaat anders die vuistregel geldt: één eiland, één 85 kogelvis2) klaarmaken? De gemid- resort, iets wat de Malediven een delde toerist is goed voor 3,5 kilo

afval per dag. Dat is twee keer kennen uit Hollywood-rampenfilms. zoveel als een inwoner van hoofd- Het gebeurt geleidelijk, sterker nog, stad Malé (het enige echt urbane het ís al begonnen. In eerste instan-

90 gebied op de Malediven) produceert tie zullen de bewoonde eilanden en vijf keer zoveel als de rest van 140 meer en meer overstromen door de de eilandbewoners. Voor al dit afval aantasting van het ecosysteem en is er gelukkig een oplossing: Trash het langzaam stijgende water. Het Island of Rubbish Island 3), ook leven wordt, kortom, moeilijker en

95 Thilafushi genoemd. Dit eiland, een onaangenamer voor de mensen die door de mens gemaakte drijvende 145 er niet op vakantie zijn. Nu is het vuilnisbelt, groeit met een vierkante niet mijn bedoeling om een zuurver- meter per dag. Er wordt dagelijks diende vakantie naar een tropisch zo’n 330 ton afval gestort, voorna- paradijs te verzieken (vooruit, een

100 melijk afkomstig uit de nabijgelegen beetje), maar het verhaal van de hoofdstad. Dit wordt vervolgens

150 Malediven vertelt ons, denk ik, iets verbrand, waarbij dikke kolommen anders. Het zou immers geen zier rook de atmosfeer in worden ge- helpen als we niet meer hiernaartoe stuurd. Initiatieven voor ecotoeris-

105 me op de Malediven bestaan, maar op vakantie zouden gaan. En dat is zijn een druppel op de gloeiende juist de kern van het probleem. plaat. 155 (8) De Malediven zijn economisch (6) Klimaatverandering is een voor afhankelijk van juist datgene wat de hand liggend gevaar voor de het land op den duur de das om zal

110 Malediven, waarvan het grootste doen. Stoppen met naar de Maledi- deel nauwelijks boven de zeespie- ven op vakantie gaan heeft, net als gel uitstijgt. In de jaren tachtig werd 160 verantwoord consumeren, niet al- al voorspeld dat de Malediven op leen beperkt effect

• er is altijd een den duur zouden verdwijnen, als andere toerist of consument om

115 een 21e-eeuws Atlantis. Dit is nog jouw plaats in te nemen

• maar is in niet gebeurd, wat dankbaar wordt dit geval ook nog eens ongewenst. aangegrepen door klimaatsceptici 165 Minder toerisme bedreigt immers

een concrete ramp blijft als het het voortbestaan van veel eiland- ware uit. Dit heeft niet in de laatste bewoners op de korte termijn. Ik be-

120 plaats te maken met het robuuste twijfel of dit is wat de Lonely Planet ecosysteem van de atollen: een bedoelt wanneer ze de Malediven groot deel ervan is dynamisch en 170 beschrijft als “de wereld op een verplaatst zich tijdens de moesson; eiland”, maar het is een wrange in het gebied komen wel stormen, allegorie. Voor zover we in een

125 maar geen tyfoons voor; en de eindtijd leven, is deze puinzooi de eilanden zijn zelfs tsunami-proof 4), illustratie ervan. door de diepte van de omliggende 175 (9) Een deel van de wanhoop komt oceaan en het koraalrif als natuur- voort uit het ogenschijnlijke gebrek lijke golfbreker. Daarom is het des aan alternatieven. Ja, het is ver-

130 te schokkender dat inmiddels als- schrikkelijk, maar wat gaan we er- nog een goede negentig eilanden aan doen? De Brit Mark Fisher zijn verdwenen. 180 noemt dit capitalist realism5): door- (7) De Malediven zullen niet ten on- dat het kapitalisme in zijn huidige vorm als enig levensvatbaar econo- der gaan op een spectaculaire, apo- misch model wordt gezien, is er

135 calyptische manier zoals we die

geen andere realiteit. Daarmee is einde van de Malediven voorstellen.

185 het ook de grens van onze verbeel- En volgens de logica van de vrije ding, net als Žižek betoogt: we kun- 190 markt hebben ze het zelf gewild. nen ons momenteel alleen het

naar: Arnout le Clercq uit: HP/De Tijd, 25 januari 2019

Arnout le Clercq studeerde geschiedenis en is journalist.

noot 1 Vertaling: ‘Het is gemakkelijker om je het einde van de wereld voor te stellen dan het einde van het kapitalisme.’ noot 2 De kogelvis wordt beschouwd als een exclusief gerecht dat alleen goed kan worden klaargemaakt door daartoe opgeleide chef-koks. noot 3 De vertaling van zowel Trash Island als Rubbish Island is ‘vuilniseiland’. noot 4 tsunami-proof: bestand tegen tsunami’s noot 5 capitalist realism: kapitalistisch realisme

Reizen is het nieuwe roken? Niet meer reizen is misschien wel schadelijker (1) “CO2 compenseren kan niet!” discussie over de gehele impact stelde Kassa1) recent. Het was een 25 van reizen

• zowel positief als ne- onderstreping van de boodschap gatief. De realiteit is dat de reis- die het VPRO-programma Tegen- branche de komende jaren schade

5 licht vorig jaar al verkondigde: zal blijven aanrichten. De gemiddel- “Reizen is het nieuwe roken.” de uitstoot van een verre reis be- De Correspondent 2) noemde in een 30 draagt ongeveer een kwart van wat artikel de schade die reizen toe- een mens per jaar zou mogen uit- brengt “een ongemakkelijke waar- stoten. Dat is niet gering.

10 heid” en daar hebben ze een punt. (3) Er wordt al veel gedaan om de Want de feiten liegen er niet om: in complete CO2-uitstoot van reizen in

2016 stootte de luchtvaartsector 13 35 hetzelfde jaar nog te compenseren. megaton CO2 uit en er is nog geen Dat gebeurt door een deel van de noemenswaardig alternatief. We omzet direct te investeren in duur-

15 kunnen eigenlijk niet anders dan zame energieprojecten wereldwijd, concluderen dat we met al onze zoals energiezuinige kooktoestellen reizen de wereld om zeep helpen. 40 en bosbescherming. Deze activitei- Maar is dat wel zo? ten zorgen er niet alleen voor dat (2) Allereerst: nee. CO2 is terecht de CO2-uitstoot gecompenseerd

20 een hot topic en het is goed dat de wordt, maar zorgen ook voor nieu- bewustwording ervan groeit. Maar we werkgelegenheid en veiligere waar de schoen wringt, is het feit

45 leefomgevingen. dat we niet kijken naar de bredere

(4) Natuurlijk zou het beter zijn voor en schoon vervoer of door zelf het klimaat om helemaal niet te vlie- slaapplekken te creëren die duur- gen, maar dat zie ik niet als realisti- zaam zijn en werkgelegenheid creë- sche

• of zelfs verstandige
• optie, 80 ren. Daarbij ben ik een voorstander

50 want vliegen heeft ook positieve so- van de vliegtaks zolang die niet de ciale gevolgen die net zo belangrijk staatskas spekt, maar die belasting- zijn. Alleen al economisch: de reis- opbrengst ten behoeve komt van branche is goed voor 6,4 procent duurzame innovatie, zoals schonere van de Nederlandse en 15 procent 85 vliegtuigen en biobrandstof. Die

55 van de wereldwijde werkgelegen- mogelijkheden zijn dichterbij dan heid. we denken. We leven in een tijd- (5) De sociale impact van reizen perk van exponentiële technologi- zou in de discussie net zo zwaar sche groei, waar vandaag al zóveel moeten wegen als CO2. Als we oor- 90 meer mogelijk blijkt dan gisteren.

60 logen, onbegrip en een kloof tussen Als voorbeeld: denkt u dat we twin- culturen willen voorkomen, dan is er tig jaar geleden hadden kunnen be- een inherente noodzaak voor rei- vroeden dat er vandaag de dag zen. Reizen en contact met andere wereldwijd 1,3 miljoen elektrische culturen zorgen voor meer onder- 95 auto’s rond zouden rijden? Zou het-

65 ling begrip. Dat gaat vooral op als zelfde niet voor elektrisch vliegen we op een betrokken manier reizen; kunnen gelden? dus liever geen all-inclusive- (7) Er zijn tal van mogelijkheden om resorts3) of grote hotelketens, maar reizen positief te laten zijn, als je je kleinschalige slaapplekken en acti- 100 ogen er maar voor opent. Thuis op

70 viteiten, gerund door locals4), waar- de bank blijven zitten omdat reizen bij het geld rechtstreeks naar hen slecht zou zijn, lijkt mij de armoedi- vloeit. ge weg. De wereld heeft onze be- (6) We moeten onze bestaande trokkenheid nodig. Laten we aan reisconcepten verduurzamen, of dat 105 het werk gaan om die op een meer

75 nu is door lokale projecten te onder- verantwoorde manier vorm te steunen, te kiezen voor ecolodges5) geven.

naar: Marius Appelman uit: de Volkskrant, 11 januari 2019

Marius Appelman schreef bovenstaande tekst voor de opiniepagina van de Volkskrant. Appelman is oprichter van een reisorganisatie die vakanties biedt waarmee je een land en de mensen echt leert kennen, aldus de eigen website. Om dat te bereiken werkt deze reisorganisatie volgens de website met lokale gidsen en regelt ze onderdak in kleinschalige behuizing.

noot 1 Kassa: een kritisch platform en televisieprogramma voor consumenten noot 2 De Correspondent: een online journalistiek medium dat kritisch is over onder meer de westerse consumptiemaatschappij noot 3 all-inclusiveresort: een luxueus vakantieverblijf waarin drankjes en eten bij de prijs inbegrepen zijn noot 4 local: lid van de lokale bevolking noot 5 ecolodge: een vakantieverblijf voor ecotoeristen, gebouwd met respect voor het milieu

De Malediven verdwijnen, maar onze consumptiedrift niet (1) It’s easier to imagine the end of unieke en daarmee ook populaire the world than the end of 45 vakantiebestemming maakt. capitalism.1) Er steekt meer achter (4) Het is dus geen verrassing dat deze marxistische soundbite van de het toerisme de motor van de lan-

5 Sloveense filosoof Slavoj Žižek dan delijke economie is, sinds de Male- je zou denken. Nergens is beter te diven begin jaren zeventig als va- merken dat de aarde langzaam 50 kantiebestemming werden ontdekt. richting de eindtijd schuifelt dan op Toerisme is inmiddels goed voor 28 de Malediven. Ontspoord kapitalis- procent van het bruto nationaal pro-

10 me zal de hagelwitte stranden tot duct en voor maar liefst 90 procent zinken brengen. van de belastinginkomsten van de (2) Deze eilandengroep in de Indi- 55 overheid. Het overgrote deel van de sche Oceaan staat hoog op het lijst- gegenereerde welvaart komt echter je van globetrotters en luxereizigers niet bij de eilandbewoners terecht,

15 die op zoek zijn naar “ongeëvenaar- maar wordt teruggepompt in de im- de luxe, verbazingwekkend witte mer uitdijende toerisme-industrie. zandstranden en een geweldige 60 Of het vloeit weg naar buitenlandse onderwaterwereld”

• “de gezonken hotelketens en vliegtuigmaatschap- tuin van de natuur” is “een voor de pijen die in dit tropenparadijs de

20 hand liggende keuze voor een marktkraam uitstallen. Ze zijn trou- vakantie die je een leven lang bij- wens van plan dat de komende ja- blijft.” Ik citeer hier de Lonely Planet 65 ren alleen maar meer te gaan doen. en hoewel het proza van deze reis- Toerisme is met ongeveer 1,3 mil- gids in staat zou zijn om zelfs de joen bezoekers per jaar weliswaar

25 Gazastrook nog op te leuken (“de de grootste werkgever op de Male- lokale bevolking is erg gepassio- diven, maar dat is nader be- neerd”) moet gezegd worden: die 70 schouwd ook weinig opbeurend: het Malediven zien er allemachtig mooi maandloon van doorsneepersoneel uit. Een paradijs op aarde. Witte ligt zo tussen de 80 en de 235 dol-

30 stranden, helder water, palmbomen lar, tien tot dertig procent van het en vrijwel geen mensen. Het oogt bedrag dat een gemiddelde toerist boven alles heel … puur. 75 uitgeeft in acht dagen. En dit is nog (3) Wanneer je foto’s van de Male- maar een fractie van de ellende. diven bekijkt, is de kans groot dat je (5) Je kunt de Malediven alleen per

35 naar beeldmateriaal van de ver- vliegtuig bereiken. Tussen de eilan- schillende resorts kijkt. De Maledi- den en resorts kun je je het beste ven bestaan uit 1190 koraaleilan- 80 verplaatsen met een speedboot of den, waarvan er ongeveer twee- een kleiner vliegtuigje. Een deel honderd bewoond zijn. Een slordige van het voedsel in restaurants moet

40 honderd onbewoonde eilanden worden ingevlogen, net als sommi- wordt geëxploiteerd als hotel. Als ge chef-koks; wie gaat anders die vuistregel geldt: één eiland, één 85 kogelvis2) klaarmaken? De gemid- resort, iets wat de Malediven een delde toerist is goed voor 3,5 kilo

afval per dag. Dat is twee keer kennen uit Hollywood-rampenfilms. zoveel als een inwoner van hoofd- Het gebeurt geleidelijk, sterker nog, stad Malé (het enige echt urbane het ís al begonnen. In eerste instan-

90 gebied op de Malediven) produceert tie zullen de bewoonde eilanden en vijf keer zoveel als de rest van 140 meer en meer overstromen door de de eilandbewoners. Voor al dit afval aantasting van het ecosysteem en is er gelukkig een oplossing: Trash het langzaam stijgende water. Het Island of Rubbish Island 3), ook leven wordt, kortom, moeilijker en

95 Thilafushi genoemd. Dit eiland, een onaangenamer voor de mensen die door de mens gemaakte drijvende 145 er niet op vakantie zijn. Nu is het vuilnisbelt, groeit met een vierkante niet mijn bedoeling om een zuurver- meter per dag. Er wordt dagelijks diende vakantie naar een tropisch zo’n 330 ton afval gestort, voorna- paradijs te verzieken (vooruit, een

100 melijk afkomstig uit de nabijgelegen beetje), maar het verhaal van de hoofdstad. Dit wordt vervolgens

150 Malediven vertelt ons, denk ik, iets verbrand, waarbij dikke kolommen anders. Het zou immers geen zier rook de atmosfeer in worden ge- helpen als we niet meer hiernaartoe stuurd. Initiatieven voor ecotoeris-

105 me op de Malediven bestaan, maar op vakantie zouden gaan. En dat is zijn een druppel op de gloeiende juist de kern van het probleem. plaat. 155 (8) De Malediven zijn economisch (6) Klimaatverandering is een voor afhankelijk van juist datgene wat de hand liggend gevaar voor de het land op den duur de das om zal

110 Malediven, waarvan het grootste doen. Stoppen met naar de Maledi- deel nauwelijks boven de zeespie- ven op vakantie gaan heeft, net als gel uitstijgt. In de jaren tachtig werd 160 verantwoord consumeren, niet al- al voorspeld dat de Malediven op leen beperkt effect

• er is altijd een den duur zouden verdwijnen, als andere toerist of consument om

115 een 21e-eeuws Atlantis. Dit is nog jouw plaats in te nemen

• maar is in niet gebeurd, wat dankbaar wordt dit geval ook nog eens ongewenst. aangegrepen door klimaatsceptici 165 Minder toerisme bedreigt immers

een concrete ramp blijft als het het voortbestaan van veel eiland- ware uit. Dit heeft niet in de laatste bewoners op de korte termijn. Ik be-

120 plaats te maken met het robuuste twijfel of dit is wat de Lonely Planet ecosysteem van de atollen: een bedoelt wanneer ze de Malediven groot deel ervan is dynamisch en 170 beschrijft als “de wereld op een verplaatst zich tijdens de moesson; eiland”, maar het is een wrange in het gebied komen wel stormen, allegorie. Voor zover we in een

125 maar geen tyfoons voor; en de eindtijd leven, is deze puinzooi de eilanden zijn zelfs tsunami-proof 4), illustratie ervan. door de diepte van de omliggende 175 (9) Een deel van de wanhoop komt oceaan en het koraalrif als natuur- voort uit het ogenschijnlijke gebrek lijke golfbreker. Daarom is het des aan alternatieven. Ja, het is ver-

130 te schokkender dat inmiddels als- schrikkelijk, maar wat gaan we er- nog een goede negentig eilanden aan doen? De Brit Mark Fisher zijn verdwenen. 180 noemt dit capitalist realism5): door- (7) De Malediven zullen niet ten on- dat het kapitalisme in zijn huidige vorm als enig levensvatbaar econo- der gaan op een spectaculaire, apo- misch model wordt gezien, is er

135 calyptische manier zoals we die

geen andere realiteit. Daarmee is einde van de Malediven voorstellen.

185 het ook de grens van onze verbeel- En volgens de logica van de vrije ding, net als Žižek betoogt: we kun- 190 markt hebben ze het zelf gewild. nen ons momenteel alleen het

naar: Arnout le Clercq uit: HP/De Tijd, 25 januari 2019

Arnout le Clercq studeerde geschiedenis en is journalist.

noot 1 Vertaling: ‘Het is gemakkelijker om je het einde van de wereld voor te stellen dan het einde van het kapitalisme.’ noot 2 De kogelvis wordt beschouwd als een exclusief gerecht dat alleen goed kan worden klaargemaakt door daartoe opgeleide chef-koks. noot 3 De vertaling van zowel Trash Island als Rubbish Island is ‘vuilniseiland’. noot 4 tsunami-proof: bestand tegen tsunami’s noot 5 capitalist realism: kapitalistisch realisme

Reizen is het nieuwe roken? Niet meer reizen is misschien wel schadelijker (1) “CO2 compenseren kan niet!” discussie over de gehele impact stelde Kassa1) recent. Het was een 25 van reizen

• zowel positief als ne- onderstreping van de boodschap gatief. De realiteit is dat de reis- die het VPRO-programma Tegen- branche de komende jaren schade

5 licht vorig jaar al verkondigde: zal blijven aanrichten. De gemiddel- “Reizen is het nieuwe roken.” de uitstoot van een verre reis be- De Correspondent 2) noemde in een 30 draagt ongeveer een kwart van wat artikel de schade die reizen toe- een mens per jaar zou mogen uit- brengt “een ongemakkelijke waar- stoten. Dat is niet gering.

10 heid” en daar hebben ze een punt. (3) Er wordt al veel gedaan om de Want de feiten liegen er niet om: in complete CO2-uitstoot van reizen in

2016 stootte de luchtvaartsector 13 35 hetzelfde jaar nog te compenseren. megaton CO2 uit en er is nog geen Dat gebeurt door een deel van de noemenswaardig alternatief. We omzet direct te investeren in duur-

15 kunnen eigenlijk niet anders dan zame energieprojecten wereldwijd, concluderen dat we met al onze zoals energiezuinige kooktoestellen reizen de wereld om zeep helpen. 40 en bosbescherming. Deze activitei- Maar is dat wel zo? ten zorgen er niet alleen voor dat (2) Allereerst: nee. CO2 is terecht de CO2-uitstoot gecompenseerd

20 een hot topic en het is goed dat de wordt, maar zorgen ook voor nieu- bewustwording ervan groeit. Maar we werkgelegenheid en veiligere waar de schoen wringt, is het feit

45 leefomgevingen. dat we niet kijken naar de bredere

(4) Natuurlijk zou het beter zijn voor en schoon vervoer of door zelf het klimaat om helemaal niet te vlie- slaapplekken te creëren die duur- gen, maar dat zie ik niet als realisti- zaam zijn en werkgelegenheid creë- sche

• of zelfs verstandige
• optie, 80 ren. Daarbij ben ik een voorstander

50 want vliegen heeft ook positieve so- van de vliegtaks zolang die niet de ciale gevolgen die net zo belangrijk staatskas spekt, maar die belasting- zijn. Alleen al economisch: de reis- opbrengst ten behoeve komt van branche is goed voor 6,4 procent duurzame innovatie, zoals schonere van de Nederlandse en 15 procent 85 vliegtuigen en biobrandstof. Die

55 van de wereldwijde werkgelegen- mogelijkheden zijn dichterbij dan heid. we denken. We leven in een tijd- (5) De sociale impact van reizen perk van exponentiële technologi- zou in de discussie net zo zwaar sche groei, waar vandaag al zóveel moeten wegen als CO2. Als we oor- 90 meer mogelijk blijkt dan gisteren.

60 logen, onbegrip en een kloof tussen Als voorbeeld: denkt u dat we twin- culturen willen voorkomen, dan is er tig jaar geleden hadden kunnen be- een inherente noodzaak voor rei- vroeden dat er vandaag de dag zen. Reizen en contact met andere wereldwijd 1,3 miljoen elektrische culturen zorgen voor meer onder- 95 auto’s rond zouden rijden? Zou het-

65 ling begrip. Dat gaat vooral op als zelfde niet voor elektrisch vliegen we op een betrokken manier reizen; kunnen gelden? dus liever geen all-inclusive- (7) Er zijn tal van mogelijkheden om resorts3) of grote hotelketens, maar reizen positief te laten zijn, als je je kleinschalige slaapplekken en acti- 100 ogen er maar voor opent. Thuis op

70 viteiten, gerund door locals4), waar- de bank blijven zitten omdat reizen bij het geld rechtstreeks naar hen slecht zou zijn, lijkt mij de armoedi- vloeit. ge weg. De wereld heeft onze be- (6) We moeten onze bestaande trokkenheid nodig. Laten we aan reisconcepten verduurzamen, of dat 105 het werk gaan om die op een meer

75 nu is door lokale projecten te onder- verantwoorde manier vorm te steunen, te kiezen voor ecolodges5) geven.

naar: Marius Appelman uit: de Volkskrant, 11 januari 2019

Marius Appelman schreef bovenstaande tekst voor de opiniepagina van de Volkskrant. Appelman is oprichter van een reisorganisatie die vakanties biedt waarmee je een land en de mensen echt leert kennen, aldus de eigen website. Om dat te bereiken werkt deze reisorganisatie volgens de website met lokale gidsen en regelt ze onderdak in kleinschalige behuizing.

noot 1 Kassa: een kritisch platform en televisieprogramma voor consumenten noot 2 De Correspondent: een online journalistiek medium dat kritisch is over onder meer de westerse consumptiemaatschappij noot 3 all-inclusiveresort: een luxueus vakantieverblijf waarin drankjes en eten bij de prijs inbegrepen zijn noot 4 local: lid van de lokale bevolking noot 5 ecolodge: een vakantieverblijf voor ecotoeristen, gebouwd met respect voor het milieu

De Malediven verdwijnen, maar onze consumptiedrift niet (1) It’s easier to imagine the end of unieke en daarmee ook populaire the world than the end of 45 vakantiebestemming maakt. capitalism.1) Er steekt meer achter (4) Het is dus geen verrassing dat deze marxistische soundbite van de het toerisme de motor van de lan-

5 Sloveense filosoof Slavoj Žižek dan delijke economie is, sinds de Male- je zou denken. Nergens is beter te diven begin jaren zeventig als va- merken dat de aarde langzaam 50 kantiebestemming werden ontdekt. richting de eindtijd schuifelt dan op Toerisme is inmiddels goed voor 28 de Malediven. Ontspoord kapitalis- procent van het bruto nationaal pro-

10 me zal de hagelwitte stranden tot duct en voor maar liefst 90 procent zinken brengen. van de belastinginkomsten van de (2) Deze eilandengroep in de Indi- 55 overheid. Het overgrote deel van de sche Oceaan staat hoog op het lijst- gegenereerde welvaart komt echter je van globetrotters en luxereizigers niet bij de eilandbewoners terecht,

15 die op zoek zijn naar “ongeëvenaar- maar wordt teruggepompt in de im- de luxe, verbazingwekkend witte mer uitdijende toerisme-industrie. zandstranden en een geweldige 60 Of het vloeit weg naar buitenlandse onderwaterwereld”

• “de gezonken hotelketens en vliegtuigmaatschap- tuin van de natuur” is “een voor de pijen die in dit tropenparadijs de

20 hand liggende keuze voor een marktkraam uitstallen. Ze zijn trou- vakantie die je een leven lang bij- wens van plan dat de komende ja- blijft.” Ik citeer hier de Lonely Planet 65 ren alleen maar meer te gaan doen. en hoewel het proza van deze reis- Toerisme is met ongeveer 1,3 mil- gids in staat zou zijn om zelfs de joen bezoekers per jaar weliswaar

25 Gazastrook nog op te leuken (“de de grootste werkgever op de Male- lokale bevolking is erg gepassio- diven, maar dat is nader be- neerd”) moet gezegd worden: die 70 schouwd ook weinig opbeurend: het Malediven zien er allemachtig mooi maandloon van doorsneepersoneel uit. Een paradijs op aarde. Witte ligt zo tussen de 80 en de 235 dol-

30 stranden, helder water, palmbomen lar, tien tot dertig procent van het en vrijwel geen mensen. Het oogt bedrag dat een gemiddelde toerist boven alles heel … puur. 75 uitgeeft in acht dagen. En dit is nog (3) Wanneer je foto’s van de Male- maar een fractie van de ellende. diven bekijkt, is de kans groot dat je (5) Je kunt de Malediven alleen per

35 naar beeldmateriaal van de ver- vliegtuig bereiken. Tussen de eilan- schillende resorts kijkt. De Maledi- den en resorts kun je je het beste ven bestaan uit 1190 koraaleilan- 80 verplaatsen met een speedboot of den, waarvan er ongeveer twee- een kleiner vliegtuigje. Een deel honderd bewoond zijn. Een slordige van het voedsel in restaurants moet

40 honderd onbewoonde eilanden worden ingevlogen, net als sommi- wordt geëxploiteerd als hotel. Als ge chef-koks; wie gaat anders die vuistregel geldt: één eiland, één 85 kogelvis2) klaarmaken? De gemid- resort, iets wat de Malediven een delde toerist is goed voor 3,5 kilo

afval per dag. Dat is twee keer kennen uit Hollywood-rampenfilms. zoveel als een inwoner van hoofd- Het gebeurt geleidelijk, sterker nog, stad Malé (het enige echt urbane het ís al begonnen. In eerste instan-

90 gebied op de Malediven) produceert tie zullen de bewoonde eilanden en vijf keer zoveel als de rest van 140 meer en meer overstromen door de de eilandbewoners. Voor al dit afval aantasting van het ecosysteem en is er gelukkig een oplossing: Trash het langzaam stijgende water. Het Island of Rubbish Island 3), ook leven wordt, kortom, moeilijker en

95 Thilafushi genoemd. Dit eiland, een onaangenamer voor de mensen die door de mens gemaakte drijvende 145 er niet op vakantie zijn. Nu is het vuilnisbelt, groeit met een vierkante niet mijn bedoeling om een zuurver- meter per dag. Er wordt dagelijks diende vakantie naar een tropisch zo’n 330 ton afval gestort, voorna- paradijs te verzieken (vooruit, een

100 melijk afkomstig uit de nabijgelegen beetje), maar het verhaal van de hoofdstad. Dit wordt vervolgens

150 Malediven vertelt ons, denk ik, iets verbrand, waarbij dikke kolommen anders. Het zou immers geen zier rook de atmosfeer in worden ge- helpen als we niet meer hiernaartoe stuurd. Initiatieven voor ecotoeris-

105 me op de Malediven bestaan, maar op vakantie zouden gaan. En dat is zijn een druppel op de gloeiende juist de kern van het probleem. plaat. 155 (8) De Malediven zijn economisch (6) Klimaatverandering is een voor afhankelijk van juist datgene wat de hand liggend gevaar voor de het land op den duur de das om zal

110 Malediven, waarvan het grootste doen. Stoppen met naar de Maledi- deel nauwelijks boven de zeespie- ven op vakantie gaan heeft, net als gel uitstijgt. In de jaren tachtig werd 160 verantwoord consumeren, niet al- al voorspeld dat de Malediven op leen beperkt effect

• er is altijd een den duur zouden verdwijnen, als andere toerist of consument om

115 een 21e-eeuws Atlantis. Dit is nog jouw plaats in te nemen

• maar is in niet gebeurd, wat dankbaar wordt dit geval ook nog eens ongewenst. aangegrepen door klimaatsceptici 165 Minder toerisme bedreigt immers

een concrete ramp blijft als het het voortbestaan van veel eiland- ware uit. Dit heeft niet in de laatste bewoners op de korte termijn. Ik be-

120 plaats te maken met het robuuste twijfel of dit is wat de Lonely Planet ecosysteem van de atollen: een bedoelt wanneer ze de Malediven groot deel ervan is dynamisch en 170 beschrijft als “de wereld op een verplaatst zich tijdens de moesson; eiland”, maar het is een wrange in het gebied komen wel stormen, allegorie. Voor zover we in een

125 maar geen tyfoons voor; en de eindtijd leven, is deze puinzooi de eilanden zijn zelfs tsunami-proof 4), illustratie ervan. door de diepte van de omliggende 175 (9) Een deel van de wanhoop komt oceaan en het koraalrif als natuur- voort uit het ogenschijnlijke gebrek lijke golfbreker. Daarom is het des aan alternatieven. Ja, het is ver-

130 te schokkender dat inmiddels als- schrikkelijk, maar wat gaan we er- nog een goede negentig eilanden aan doen? De Brit Mark Fisher zijn verdwenen. 180 noemt dit capitalist realism5): door- (7) De Malediven zullen niet ten on- dat het kapitalisme in zijn huidige vorm als enig levensvatbaar econo- der gaan op een spectaculaire, apo- misch model wordt gezien, is er

135 calyptische manier zoals we die

geen andere realiteit. Daarmee is einde van de Malediven voorstellen.

185 het ook de grens van onze verbeel- En volgens de logica van de vrije ding, net als Žižek betoogt: we kun- 190 markt hebben ze het zelf gewild. nen ons momenteel alleen het

naar: Arnout le Clercq uit: HP/De Tijd, 25 januari 2019

Arnout le Clercq studeerde geschiedenis en is journalist.

noot 1 Vertaling: ‘Het is gemakkelijker om je het einde van de wereld voor te stellen dan het einde van het kapitalisme.’ noot 2 De kogelvis wordt beschouwd als een exclusief gerecht dat alleen goed kan worden klaargemaakt door daartoe opgeleide chef-koks. noot 3 De vertaling van zowel Trash Island als Rubbish Island is ‘vuilniseiland’. noot 4 tsunami-proof: bestand tegen tsunami’s noot 5 capitalist realism: kapitalistisch realisme