Eindexamen Nederlands vwo 2019, tijdvak 1: vragen en antwoorden

Het opdringerige heden (1) De eerste keer dat ik met een je klanten lokt met emoties. Aandacht echte journalist te maken kreeg, was voor misdaad en mirakels, boeven en ik zestien. Het was 1980 en ons 45 baby’s bestaat al sinds jaar en dag. schoolkoor zou zingen bij de inhul- De emotionalisering van de media is

5 diging van koningin Beatrix in de de afgelopen decennia echter flink Nieuwe Kerk. Terwijl wij ijverig toegenomen. Niet de leugen maar de Mozarts Krönungsmesse instudeer- emotie regeert. Sla nu een krant den, maakte de Amsterdamse kraak- 50 open en je ziet, zeker in het week- beweging1) zich op voor een heel end, hoe op allerlei manieren onze

10 ander soort viering. De kraak- emoties worden aangesproken. In beweging kondigde, onder de leus grote reportages komen volop ‘Geen woning, geen kroning’, nieuwe ‘gewone’ mensen aan het woord, rellen aan bij de inhuldiging van 55 vaak bewogen slachtoffers of ge- koningin Beatrix der Nederlanden en dupeerden. Er zijn de interviews met

15 de linkse media, in die tijd nooit te Bekende Nederlanders, die ont- beroerd om een tegencultureel boezemingen doen over al het vuurtje verder op te stoken, schreven menselijke leed dat je maar kunt de maanden voor de plechtigheid het 60 bedenken. In de weekendbijlagen ene na het andere met de krakers vind je de ik-stukken waarin journa-

20 sympathiserende stuk. listen uitweiden over persoonlijke (2) Zo kwam er bij ons op school een zielenkwellingen. journaliste van Vrij Nederland langs. (4) Op die manier wordt niet alleen Ik werd, samen met een klasgenoot, 65 het hoofd, maar ook het hart en de door de leraren naar voren gescho- buik van de lezer bediend, een ambi-

25 ven om met haar te praten. Wat wij tie die inmiddels door alle kranten van het aangekondigde kronings- wordt gekoesterd. Maar kranten be- oproer vonden, vroeg zij. Mijn klas- steden niet alleen steeds meer ruim- genoot zei ronduit dat de krakers tuig 70 te aan zogenaamd ‘zacht’ nieuws, waren en dat ze wat hem betreft ook het ‘harde’ nieuws is vaak emo-

30 tegen de muur gezet mochten wor- tioneel gekleurd. De maatschappe- den. Ik sputterde tegen en zei dat ik lijke thema’s worden gepresenteerd wel begrip kon opbrengen voor de via protagonisten uit één stuk: de woede van de krakers, maar niet 75 tegenstander van een asielzoekers- voor hun methoden. Toen de week centrum is massief tegen en alleen

35 daarop de nieuwe Vrij Nederland boos, de voorstander is louter voor verscheen, las ik hoe mijn klasgenoot en heet elke vluchteling welkom. De pontificaal werd geciteerd. Zijn polarisatie in de samenleving wordt uitspraak dat de krakers tegen de 80 zo weerspiegeld en ook versterkt in muur moesten, was er uitgelicht. Ik verhalen die juist de uitersten be-

40 kwam in het hele stuk niet voor. lichten. (3) Nieuws is van oudsher een markt (5) Die emotionalisering van het en journalisten weten al heel lang dat harde nieuws zie je terug in tenden-

85 sen die alleen maar sterker worden: eerst het schrille beeld is neergezet. de nadruk op het conflict en de ont- Graag wordt de mantra herhaald dat hulling van schandalen; de sensatio- ‘de’ media niet bestaan, dat er een nalisering, als het om grote rampen 135 levensgroot verschil is tussen de gaat; de subjectivering, bijvoorbeeld kwaliteitskrant en de onderbuik die je

90 in de ik-stukken waarin journalisten in sommige online media en op de uiteenzetten wat ingrijpend nieuws sociale media aantreft. Dat is hele- met hen doet; de individualisering of maal waar

• en toch ook niet, want personalisering van problemen. Hoe 140 zeker als het om breaking news gaat, complexer de kwestie, hoe groter de is de algehele mediastorm die op-

95 behoefte haar op te hangen aan steekt zo heftig, de aandacht zo mas- aanwijsbare, liefst bekende publieke saal dat er geen ontkomen aan is en figuren. Het maakt allemaal dat, hoe de enkelvoudige gevoelens de over- pijnlijk en belangwekkend de inhoud 145 hand krijgen. ook kan zijn, de grens tussen nieuws (8) Misschien zijn onze reacties op

100 en entertainment vervaagt. pijnlijk nieuws hoe dan ook beangsti- (6) De manier waarop media omgaan gend. Ingrijpende gebeurtenissen met emoties doet mij denken aan de roepen vanzelfsprekend emoties op, film Inside Out. In deze veelgeprezen 150 de journalistieke storm is de mega- animatiefilm verhuist het elfjarige foon die de emoties versterkt. Bij de

105 meisje Riley met haar ouders van snelheid van het live zijn is het ook een lommerrijke buitenwijk naar de geen wonder dat de primaire gevoe- grote stad San Francisco. Het is een lens

• angst, woede, verbijstering
• triviaal verhaal over verlies; het echte 155 in de verslaggeving overheersen. Er drama vindt dan ook in Rileys hoofd is nog niet de mogelijkheid afstand te

110 plaats. In de film wordt dat verbeeld nemen, te reflecteren en de dingen in door een controlekamer waarin elk perspectief te plaatsen. Maar ook bij poppetje een aparte emotie voorstelt: gevoelige maatschappelijke thema’s Vreugde, Boosheid, Afkeer, Angst en 160 die niet breaking zijn, zie je dezelfde Verdriet. Elk van die poppen probeert overdaad aan media-aandacht en de

115 ieder voor zich op de knoppen te dominantie van de enkelvoudige drukken. In het hoofd van Riley zie je emoties. een oorlog der instincten. Er is geen (9) Maar zitten aan die emotionali- regisseur. Het nieuws lijkt maar al te 165 sering in de media geen haken en vaak op Rileys controlekamer: de ogen? In de eerste plaats lijkt de

120 basisinstincten strijden om voorrang, gretigheid waarmee media op ge- de rede speelt een ondergeschikte polariseerde onderwerpen springen

• rol. Wat ook opvalt: de emoties zijn immigratie, integratie, islam
• de enkelvoudig en staan lijnrecht tegen- 170 polarisatie te versterken. In de twee- over elkaar. Onversneden woede de plaats werkt de nadruk op het

125 strijdt tegen onbeperkt mededogen, conflict en schandalen, zeker als het argwaan tegen goedgelovigheid. Dat om politiek en bestuur gaat, cynisme gevoelens meestal veel gemengder in de hand. In de derde plaats is het zijn, lijkt naar de achtergrond te ver- 175 de vraag hoeveel aan hevige emotie dwijnen. gepaard nieuws wij kunnen ver-

130 (7) De media brengen ook de dragen. nuance, maar vaak wel pas nadat

(10) In zijn recente boek Tijd. Hoe tijd 225 vijanden van de rede gezien, vertel- en mens elkaar beïnvloeden stelt de den de betrokken psychologen in The

180 Duitse filosoof Rüdiger Safranski dat New York Times, maar het is omge- onze tijd gekenmerkt wordt door keerd: emoties organiseren het ratio- ‘presentisme’. Doordat de media ons nele denken eerder dan dat ze het in real time vertellen wat er over de 230 ontwrichten. Ze gaven wel toe dat ze hele wereld gebeurt, leven we in een liever méér emoties een rol hadden

185 permanent gelijktijdig heden waarin laten spelen in Rileys hoofd, maar we geen afstand van gebeurtenissen meer dan vijf overzichtelijke karak- kunnen nemen. Hij geeft het mooie ters, dat bleek te veel voor goed voorbeeld van de dichter Schiller die 235 drama. Inside Out is toch een sub- ten tijde van de Franse Revolutie tiele film doordat, met dank aan de

190 hoort dat de koning ter dood is ver- psychologen, duidelijk wordt dat oordeeld. Hij wil naar Parijs vertrek- emoties niet op zichzelf staan, geen ken, de revolutionairen op een ander rivalen zijn. Uiteindelijk leert Riley idee brengen. Maar het is al te laat: 240 vrede te hebben met de verhuizing, op het moment dat het bericht hem als vreugde, verdriet en boosheid

195 bereikt, is de koning al dagen samenwerken. Enkelvoudige emoties geleden onthoofd. Hoe anders is het zijn zo in een complexe emotie ver- nu. De media zijn verlengstukken van anderd. onze zintuigen geworden en we 245 (13) De emotionalisering laat zich worden voortdurend gevoed met niet meer terugdringen, dat zou zelfs

200 nieuwe prikkels. niet wenselijk zijn. In de hedendaag- (11) Volgens Safranski zijn we inmid- se filosofie, psychologie en neuro- dels verslaafd aan sensaties en ver- wetenschappen is er het besef dat langen we een steeds hogere dosis 250 emoties aanzetten tot maatschappe- opwinding. We worden daarbij met zo lijke betrokkenheid. Media kunnen

205 veel emotionele prikkels geconfron- laten zien wat er in de hoofden van teerd dat we ze niet meer kunnen mensen omgaat en daarmee aanzet- omzetten in handelingen. Maar we ten tot empathie. moeten toch iets met al die prikkels. 255 (14) Voor het artikel Journalism and “Men wordt gevoelloos, stompt af”, the Power of Emotions, gepubliceerd

210 schrijft Safranski. “En toch zal de in Columbia Journalism Review, voortdurende opwinding wel sporen hielden de auteurs meer dan zestig nalaten, ze slaat ergens in ons neer psychologische en neurowetenschap- en vormt een haard van onrust met 260 pelijke studies tegen het licht. Wat vrijbeweeglijke opwindingsbereid- blijkt? Ons brein is van nature tot

215 heid, slechts losjes met de betreffen- empathie geneigd, maar ons in- de objecten verbonden. (…) Zo ont- levingsvermogen groeit aanzienlijk staat het opdringerige heden van een als we meer informatie over anderen geglobaliseerde realiteit als opwin- 265 krijgen. Daar hebben we tijd voor dingstheater.” nodig. Geen wonder dat het artikel

220 (12) Voor de film Inside Out werd uitmondt in een pleidooi voor journa- gebruikgemaakt van de recente listieke verhalen waarvoor de tijd en inzichten in de psychologie en neuro- de ruimte is genomen. biologie. In de geschiedenis van het 270 (15) Journalistiek heeft dus baat bij westerse denken worden emoties als vertraging, want waarom zouden alle

media zich in de ratrace moeten met eendimensionale protagonisten, storten om de snelste te zijn? Maar moeten wantrouwen. Dat bestaat vooral zouden journalisten de enkel- alleen in fictie. En dan is het nog

275 voudige emoties, het simpele verhaal slechte fictie ook.

naar: Xandra Schutte uit: De Groene Amsterdammer, 4 mei 2016

Xandra Schutte (1963) is journalist. Sinds 1 juni 2008 is zij hoofdredacteur van het opinieweekblad De Groene Amsterdammer.

noot 1 Kraken is het in gebruik nemen van een op dat moment leegstaand gebouw zonder dat daarvoor toestemming is gegeven.

De Kunst en de Regels (1) Een lacune in mijn opleiding die moest invullen om dieetvoeding voor tegenwoordig niet meer mogelijk is: een terminale patiënt te bemachti- op internet wemelt het van de lees- 30 gen. De minuten-registratie van zorg dossiers waarin scholieren een ‘achter de voordeur geleverd’ is

5 samenvatting plus exegese geven berucht. Hoe moet de tijd van de van literaire werken. Het is maar dat ingang van een flat naar de patiënt u het weet, mocht u ook iets in te op de tiende etage geregistreerd halen hebben. 35 worden

• wat geldt hier als voor- (2) De kernregel uit het bekende deur? Of het consult met de huisarts 1)

10 zestiende-eeuwse mirakelspel op diens kantoor, wat dus geen Mariken van Nimwegen is een nood- achter de voordeur geleverde zorg kreet die vreemd eigentijds aandoet: is? De regels van hen die de kunst “Door d’onkonstige gaat die konste 40 niet verstaan, staan hier de kunst van verloren”2). Mariken heeft het over de goede zorg in de weg.

15 ‘seven vrie consten: rethorijcke, (4) Het nare is dat de regels het musijcke, logica, gramatica ende snelst groeien waar ze de meeste geometrie, aristmatica ende schade aanrichten. Waarom? Noem alkenie’3). Ik zou daar vijf eeuwen 45 het de Wet van Mariken. Ze draait later de kunst van goed onderwijs, om het begrip tacit knowledge4), een

20 onderzoek, zorg en zo meer aan idee van Michael Polanyi. Het gaat willen toevoegen. Wie daarvan de om ervaringskennis die niet in een kunst niet verstaat, kan volgens boekje is op te schrijven en die niet Mariken slechts schade aanrichten. 50 overdraagbaar is door een paar uur Het is dus een oude, maar helaas instructie of een korte inwerkperiode.

25 brandende kwestie. Vakken vullen, bollen pellen en (3) Een paar voorbeelden uit de zorg. boompjes stekken vergen vrijwel Een huisarts meldt dat hij vijf A4’tjes geen ervaringskennis (ik kom uit de

55 buurt van Boskoop, dus ik spreek uit 90 omdat ze willen verzorgen. Dat zijn ervaring). Je kunt vanaf dag één aan de mensen die de moed het eerst in de slag. Voor meesters en juffen, de schoenen zakt. De regels groeien wetenschappers en verzorgenden is niet alleen sneller waar meer er- dat wel anders

• en de lijst is natuur- varingskennis aan het werk is, maar

60 lijk veel langer. Wat is immers een 95 ze jagen er ook juist de mensen met goede docent, verzorgende, of passie en toewijding weg. onderzoeker? Dat is lastig te zeggen (7) Dat is geen toeval. Het opbouwen

en dus is er volop ruimte voor van ervaringskennis vraagt intrin- regels die dat specificeren. (Denkt u sieke motivatie. Wie intrinsiek ge-

65 dat zulke regels er ook zijn voor 100 motiveerd is, ontleent bevrediging onkruidwieders en vakkenvullers? aan werk dat goed gedaan wordt. En Welnee. Daar zie je direct of het werk wordt dus sneller gedemotiveerd goed gedaan is.) door regels die het verkeerde eisen (5) Tegelijk zijn regels het schade- en meten. Die persoon kan het niet

70 lijkst juist daar waar veel ervarings- 105 opbrengen nóg eens de les aan te kennis is. De regels van onwetende passen aan de Citotoets, de ver- buitenstaanders dwingen de er- goedingscriteria van de verzekeraar varingsdeskundigen hun werk naar na te kijken, of de impactscore van de verkeerde maatstaven te beoor- een wetenschappelijk tijdschrift te

75 delen en uit te voeren, en daar 110 vermenigvuldigen met het aantal bovendien veel tijd aan te besteden. publicaties. Die gaat dan maar iets Denk aan het construeren van rang- anders doen. lijstcriteria, het tellen van stappen en (8) Maakt u zich geen zorgen om de minuten, en het aanvinken van vak- anderen, de mensen die werk vooral

80 jes in grote tabellen (ik spreek op- 115 als bron van inkomsten zien. Zij red- nieuw uit ervaring). Meestal zonde den het wel. Maar wees eerlijk: dit van de tijd, en geen kunst. Maar er is zijn de ‘onkonstigen’. Waar zij de meer. regels gaan bepalen

• en, als het (6) Weet u wie daar het slechtst even kan en met de beste bedoe-

85 tegen kunnen? Juist, de meest 120 lingen, ook uitbreiden, ‘optimaliseren’ ‘konstigen’. De mensen die om de en in ‘targets’ vertalen

• daar wordt leerlingen het onderwijs in gingen, het slecht toeven. Daar gaat de die uit nieuwsgierigheid wetenschap- ‘konst’ verloren, leert ons de Wet van per werden, en die in de zorg werken Mariken.

naar: Dirk Bezemer uit: www.groene.nl, 25 november 2015

Dirk Bezemer is hoogleraar aan de Faculteit Economie en Bedrijfskunde van Rijksuniversiteit Groningen. Hij publiceert regelmatig columns in het opinieweekblad De Groene Amsterdammer.

noot 1 mirakelspel: een middeleeuwse vorm van toneel waarin een heiligenleven wordt verbeeld of waarin een wonder centraal staat. noot 2 ‘Door d’onkonstige gaat die konste verloren’ betekent vrij vertaald: Door de onkundigen gaat de kunst verloren. noot 3 ‘seven vrie consten: rethorijcke, musijcke, logica, gramatica ende geometrie, aristmatica ende alkenie’ betekent: de zeven vrije kunsten: retorica, muziek, logica, grammatica en meetkunde, rekenkunde en alchemie. noot 4 tacit knowledge: kennis die alleen dankzij ervaring kan ontstaan en vaak intuïtief wordt toegepast.

Wat is daar nou erg aan? (1) Van een filosoof zou je het mis- eind te blijven. In het interview vertelt schien niet verwachten, maar in het de filosoof harder en zakelijker te zijn laatste nummer van Filosofie geworden nu hij begrijpt hoe de Magazine zegt Bas Haring het vol- markt werkt.

5 gende: “Praten over wat waarde 35 (4) Daarmee wordt waarde wel heel heeft, is vrijblijvend. Gedrag, zoals gemakkelijk gelijkgesteld aan wat de geld betalen, laat zien wat we werke- consument daar voor wil uitgeven. lijk van waarde vinden.” Hoe weet Haring zo zeker dat de (2) Dat is op zijn minst een verfris- koffieboer op een achterhaalde ma-

10 send geluid. Je zou het kunnen op- 40 nier produceert? Is het gedrag van vatten als eerbetoon aan de macht de consument daarvoor het enige van het winkelend publiek als het om bewijs? Vinden consumenten ethische kwesties gaat. Een consu- ‘zuivere koffie’ echt een waardeloos ment die kiest voor scharrel- of product, of zijn er andere redenen

15 rondeeleieren

• een markt die met de 45 dat ze kiezen voor het huismerk? jaren is gegroeid
• vindt het lot van Misschien zijn er zo veel keurmerken de kip kennelijk belangrijker dan zijn dat ze door de bomen het bos niet of haar portemonnee. meer zien. Of misschien horen ze (3) Tegelijk gelooft Haring dat morali- nooit meer iets over die boeren uit

20 seren over mensen- of dierenwelzijn 50 Zuid-Amerika. de gezonde werking van de markt in (5) Wat we van waarde achten, hangt gevaar brengt. In zijn boek Waarom af van de informatie die we binnen- cola duurder is dan melk bekent hij krijgen. Kranten, scholen en kritische op zeker moment afgestapt te zijn burgers spelen daarin een rol, maar 1)

25 van Fairtrade-koffie . “Als ik van die 55 bij het ‘in de markt zetten’ van pro- dure Fairtrade-koffie koop, ben ik de ducten zijn grote supermarktketens koffieboer er dan niet feitelijk voor nogal in het voordeel, zeker vergele- aan het belonen dat hij een achter- ken met arme koffieboertjes

• of met haalde keuze heeft gemaakt?” Wat hun West-Europese collega’s. Grote

30 niet rendeert, verdient het niet over- 60 supermarkten kunnen overal vrolijke

affiches ophangen die wel het voor- gezet. Eerder dit jaar, meldde het delige fruit in beeld brengen, maar artikel, wist een supermarkt leveran- niet de boer die wordt uitgeknepen. ciers van groenten via een boycot te (6) Onlangs meldde Trouw dat de dwingen hun prijzen te verlagen. Je

65 fusie tussen een Nederlandse en 80 vraagt je af: produceren deze boeren een Belgische supermarktketen de volgens een achterhaalde methode, nieuwe gigant inspireert tot een omdát de consument goedkope bezuiniging van 500 miljoen. groenten wil? Of is het achterhaald Gevreesd wordt dat boeren en tuin- dat de supermarkt ons spullen aan-

70 ders daarvoor moeten bloeden met 85 smeert zonder erbij te vertellen hoe een nóg lagere vergoeding voor hun die prijs tot stand is gekomen

• en waar. Alsof een kilo peren in Neder- dus zonder dat de vraag wat een land nog niet goedkoop genoeg is. eerlijke prijs ons waard is überhaupt (7) Het zou niet voor het eerst zijn bij het winkelend publiek kan

75 dat de boeren onder druk worden 90 opkomen?

naar: Leonie Breebaart uit: Trouw, 3 september 2016

Leonie Breebaart is redacteur filosofie bij dagblad Trouw en is columniste.

noot 1 Fairtrade is een organisatie die koffieboeren in armere landen een goede prijs voor hun koffie biedt.

De teksten die voor dit examen gebruikt zijn, zijn bewerkt om ze geschikt te maken voor het examen. Dit is gebeurd met respect voor de opvattingen van de auteur(s). Wie kennis wil nemen van de oorspronkelijke tekst(en), raadplege de vermelde bronnen. Het College voor Toetsen en Examens is verantwoordelijk voor vorm en inhoud van dit examen.

►►► ν