Eindexamen Nederlands vwo 2025, tijdvak 1: vragen en antwoorden

Stel, je bereidt je bij het vak Nederlands voor op het schoolexamen schrijfvaardigheid, waarin je op basis van bronnen een beschouwing zult schrijven over een emotie: boosheid. Deze beschouwing heeft als hoofdvraag: `In hoeverre is boosheid een goede emotie?' Je docent Nederlands heeft aangegeven dat je je voor deze voorbereiding in eerste instantie moet baseren op bron 1. Je verdiept je daarom allereerst in bron 1: je neemt de gedachtegang ervan stapsgewijs door en controleert of je de inhoud ervan begrijpt.

Lees bron 1.

Bron 1: Woede als onmisbare morele motor

(1) Als kinderen wordt ons geleerd niet boos te zijn op dode vlinders, op onze kapotte knieën, op de hagel. We krijgen alternatieven aangeboden: verdriet, teleurstelling, pech. Als volwassenen wordt ons geleerd, door filosofen en andere ogenschijnlijk kalme personen, dat kwaad zijn irrationeel is. Als er al gronden zijn voor boosheid, zoals onrecht of wanbeleid, is boosheid contraproductief.

(2) Volgens de Amerikaanse filosoof Martha Nussbaum gaat boosheid hand in hand met wraak en is boosheid pas goed als deze iets anders wordt: hoop, vergeving, liefde, en andere zalige deugden voor bij het haardvuur.

(3) Ik las onlangs The Case for Rage1) van Myisha Cherry waarin ze gehakt maakt van woedesceptici. Woede is een onmisbare morele motor: woede laat zien dat iets ons echt aan het hart gaat, ze trekt ons uit oneindig gepolder en zet ons ertoe aan om eindelijk eens wat te doen. Woede is soms ook gewoon goed als zodanig.

(4) Moeten we in z'n algemeenheid boosheid meer toejuichen? Natuurlijk niet. Er is ook narcistische boosheid die ontstaat wanneer je ego gekrenkt wordt en je als reactie defensief als een kat begint te blazen. Maar niet alle boosheid is narcistisch, noch per definitie ondemocratisch, gewelddadig, irrationeel of contraproductief. We moeten niet alle woede over één kam scheren. Zonder woede geen vrouwenrechten, geen einde aan discriminatie en racisme.

(5) Omdat `boosheid is slecht' ons met de paplepel is ingegoten, hebben we geleerd om, wanneer we geconfronteerd worden met stemverheffingen en ongepolijst taalgebruik, gelijk terug te deinzen, ongeacht wat er gezegd wordt. Onze tweede reactie is doorgaans tone policing: enkel reageren op de scherpe manier waarop de ander communiceert. Dat is terecht wanneer je partner zich narcistisch boos maakt (`doe even rustig') maar onterecht wanneer iemand boos is over racisme, seksuele intimidatie, het (mondiale) klimaatbeleid of een miljard voor fieldlabs.2)

(6) Laten we eens beter ons best doen om, wanneer we geconfronteerd worden met activistische boosheid, ons ongemak even in te slikken (je gaat echt niet dood) en onze behoefte om de ander tot rust te manen te negeren, vooral als we ons bevinden aan gunstiger uiteindes van allerhande sociale assen van (on)gelijkheid.

(7) Ook mogen we ons vaker afvragen, als `contraproductief!' ons om de oren vliegt: wie maakt boosheid precies contraproductief? Wie maakt dat boosheid niet leidt tot verandering? Cui bono?3) Wie wil meer van hetzelfde? Wie schiet in de zelfverdediging? In plaats van geschrokken te kijken naar, ik noem eens een dwarsstraat, de boze zwarte vrouw, mogen we wat vaker kijken naar hoe (en of) de o zo kalme partij luistert.

(8) Niet alleen omdat we matig omgaan met activistische boosheid, maar ook omdat als we al boos mogen zijn, het een gericht object moet hebben. We mogen niet boos zijn op de hagel, dus zijn we het niet. Maar omdat we niet boos zijn op de hagel, worden we boos op politici. Het is gepast om boos te zijn op de bewindslieden in deze crisis. Maar laten we eerlijk zijn: we zijn ook gewoon boos op corona, kwaad over ons ingeperkte leven, over de situatie in de zorg, over pijn en rouw. Stop het niet weg, laat het er zijn in al zijn ongerichtheid.

(9) Ik las onlangs: "Tegen betaling kunnen bezoekers in een veilige omgeving servies tegen de muur gooien." Ook in opmars: tegen de zee schreeuwen. Zij hebben het begrepen, die zeekrijsers. Ik ga dit weekend eens zeewaarts en ga vreselijk kwaad worden op alle dode vlinders.

Fleur Jongepier, NRC Handelsblad, 29 december 2021. Fleur Jongepier is filosoof en schrijver. Ze was tot 2022 werkzaam als universitair docent filosofie aan de Radboud Universiteit Nijmegen.

noot 1 vertaling: Een pleidooi voor woede. noot 2 In fieldlabs werd tijdens de covid-19-pandemie wetenschappelijk onderzocht hoe bezoekers zich bij grote evenementen gedroegen. Maatschappelijk was er discussie over de kosten van deze fieldlabs, die uit overheidsgelden werden betaald. noot 3 vertaling: Wie heeft er baat bij?

Bron 2: De kracht van boosheid

(1) Woede ziet eruit als het tegenovergestelde van sereen en wijs. Dus je zou zomaar kunnen denken dat ze in de ban moet, wil je ooit verlicht raken en gelukkig zijn. Het tegendeel is waar: boosheid is een van de vier basisemoties van de mens, die gevoeld en geuit moet worden. Ook ergernis, verontwaardiging, irritatie en frustratie vallen onder deze basisemotie. Boosheid is de drijvende kracht achter het bewaken van je grenzen, het beschermen van je integriteit en het onderscheid maken tussen wat juist en niet juist is. Oorspronkelijk heeft boosheid een beschermende functie tegen een mogelijke bedreiging; je lichaam reageert direct op een situatie die bedreigend of stressvol voelt. Het lichaam maakt adrenaline aan die het mogelijk maakt om te vechten, te vluchten of te verstijven. Boosheid voedt jou met een roodgloeiende energie die groter is dan je verlegenheid, angst en bescheidenheid bij elkaar en laat je met de vuist op tafel slaan en in verzet komen.

(2) De furie in je behartigt jouw belangen. Boosheid is een kracht, een grote sterke vriendin die naast je gaat staan en die jou doet voelen waar je grenzen liggen en jou helpt om die te bewaken. Boosheid is een soort vuur dat in je ontstoken wordt, dat jou van een vlammende energie voorziet om voor jezelf op te komen. Dat is soms nodig in het leven.

(3) De eerste feministen (suffragettes) waren woedend, de eerste vakbondsleiders waren ziedend, Martin Luther King1) was razend, de vrouwen achter de #MeToo-beweging2) waren furieus. Het vuur van boosheid geeft kracht en moed om dingen die scheef zitten, aan te kaarten en in beweging te krijgen.

Susan Smit, Happinez, 13 april 2022. Susan Smit is schrijver en columnist. Bovenstaand fragment komt uit een langer artikel over boosheid.

noot 1 Martin Luther King (1929-1968) was een Amerikaanse dominee en een van de meest prominente leden van de Afro-Amerikaanse burgerrechtenbeweging. noot 2 De #MeToo-beweging is een maatschappelijke beweging tegen seksueel grensoverschrijdend gedrag. Zij begon in oktober 2017 op sociale media met de hashtag MeToo.

Bron 3: Ga eens flink tekeer!

In onderstaand fragment uit een boek wordt onderzoek besproken naar effecten van boosheid.

(1) (...) Maar relevanter voor de beslissing of je nu wel of niet tekeer moet gaan: er is geen wetenschappelijk bewijs voor dat opgekropte woede die tijdens een louterende uitbarsting vrijkomt een nuttige strategie is voor geestelijk en lichamelijk welzijn. Het idee je geest van woede te ontdoen kan dan wel intuïtief zuiver klinken, maar het sturen van een woedende mail, tweet, Facebookpost of suggestief Insta-plaatje is geen goede manier om met stress om te gaan. Integendeel, meestal maakt het de zaak alleen maar erger.

(2) Dat weten we al vele jaren: neem deze studie uit 2002 met de titel Je woede uiten: stimuleert of dooft dat de vlam? Dit onderzoek, dat sindsdien nog vele malen is herhaald, ontdekte dat je woede luchten op vele manieren, zoals een boksbal te lijf gaan of luid op een toeter blazen in het oor van degene die de oorzaak van de woede was, niet hielp. De auteur, sociaal psycholoog Brad Bushman, concludeerde zelfs dat "helemaal niets doen meer effect had dan je woede uiten" en dat de resultaten "de catharsistheorie direct tegenspreken". Kortom, tekeergaan dooft de woede niet, dempt de stress niet en zorgt er niet voor dat de woedende persoon zich emotioneel stabieler voelt. Eigenlijk heeft het juist het tegenovergestelde effect. Mensen worden er juist nog agressiever van. In 2011 zei Bushman: "Lucht geven aan je woede is zoals benzine gebruiken om een vuurtje te doven. De vlammen laaien steeds meer op doordat de agressieve gedachten actief blijven in het geheugen en boze gevoelens blijven smeulen."

Timothy Caulfield, Relax! Feit en fictie achter al je dagelijkse beslissingen (2021). Timothy Caulfield is hoogleraar Recht en Gezondheid aan de Universiteit van Alberta in Canada en daarnaast presentator van televisiedocumentaires waarin pseudowetenschappelijke mythes worden ontkracht.

Bron 4: `Hoepel een eind op'

In onderstaand fragment uit een langer tijdschriftartikel worden de opvattingen van twee filosofische stromingen over boosheid in perspectief geplaatst.

(1) "Emoties zijn hoe we moraliteit doen", zo vatte de Hongaars-Amerikaanse filosoof Agnes Callard vorig jaar in een essay in The Boston Review het standpunt van de `sentimentalisten'1) onder haar collega's samen: onze woede is simpelweg hoe we elkaar moreel verantwoordelijk houden, hoe we een gemeenschappelijke moraal vormen. De denkers in een stoïcijnse2) traditie die ze daartegenover plaatst, zien woede uiteindelijk als inherent slecht. Ze proberen hooguit dat wat ze als waardevol zien te isoleren door het bijvoorbeeld morele verontwaardiging te noemen of, zoals Nussbaum,3) transition anger.4)

(2) Het leek Callard zinvol om woede te willen beteugelen, maar het is een fantasie dat je haar zou kunnen zuiveren. We kunnen wel woorden verzinnen om een gevoel te beschrijven dat we rechtvaardig woedend zijn zonder dat er een vleugje wraakzucht in schuilt, maar dat is volgens haar uiteindelijk een filosofische fictie. De duistere kant van woede is onlosmakelijk met de constructieve verbonden. Wrok is ook hoe we moraliteit doen. Wraak is ook hoe we elkaar moreel verantwoordelijk houden.

Jan Postma, de Groene Amsterdammer, 11 november 2021. Jan Postma is journalist, politicoloog en Amerika-deskundige.

noot 1 sentimentalisme: filosofische stroming die stelt dat emoties richting geven aan het leven van een mens. noot 2 stoïcisme: filosofische stroming die stelt dat een mens zich in het leven niet moet laten leiden door emoties. noot 3 Martha Nussbaum is een Amerikaanse filosoof. noot 4 transition anger: woede die nodig is om een maatschappelijk onrecht te kunnen veranderen.

"Ik las onlangs The Case for Rage van Myisha Cherry waarin ze gehakt maakt van woedesceptici." (regels 20-23)

Bron 1 gaat niet alleen in op het nut van boosheid, maar ook op negatieve kenmerken ervan.

In bron 1 komen twee soorten boosheid aan de orde: narcistische en activistische boosheid. Je wilt voor jezelf helder krijgen wat deze twee soorten boosheid inhouden.

Hieronder staan zes situaties waarin boosheid een rol speelt.

Je brengt voor jezelf in kaart welke adviezen bron 1 bevat voor een goede omgang met de activistische boosheid van een ander.

De opvatting `boosheid is slecht' is ons "met de paplepel ingegoten" (regels 44-46).

Dit heeft negatieve gevolgen voor onze omgang met boosheid.

De slotzin van bron 1 luidt: "Ik ga dit weekend eens zeewaarts en ga vreselijk kwaad worden op alle dode vlinders." (regels 112-115)

Op basis van bron 1 besluit je het onderscheid tussen narcistische en activistische boosheid in je onderzoek mee te nemen. Je kiest hierbij wel voor neutralere bewoordingen: `boosheid vanuit individuele motieven' en `boosheid vanuit maatschappelijke motieven'.

Je stelt drie deelvragen op:

• 1) Waarom wordt boosheid vaak in haar geheel afgewezen?
• 2) In hoeverre is boosheid vanuit individuele motieven een goede emotie?
• 3) In hoeverre is boosheid vanuit maatschappelijke motieven een goede emotie?

Je selecteert twee extra bronnen waarmee je boosheid verder onderzoekt: bron 2 en 3. Je neemt deze bronnen elk afzonderlijk door en vergelijkt de gedachtegangen ervan met die van bron 1. Ook beoordeel je de betrouwbaarheid en bruikbaarheid van de drie bronnen.

Lees bron 2.

In bron 1 en bron 2 wordt een vrijwel identieke reden gegeven als antwoord op deelvraag 1: `Waarom wordt boosheid vaak in haar geheel afgewezen?'

Je wilt deelvraag 2 en 3 beantwoorden aan de hand van bron 2. Je merkt op dat bron 2 anders kijkt naar het onderscheid tussen boosheid vanuit individuele motieven en boosheid vanuit maatschappelijke motieven dan bron 1.

Je stelt vast dat bron 1 als informatiebron voor je beschouwing over het algemeen wat betrouwbaarder lijkt dan bron 2.

Lees bron 3.

In bron 3 wordt één onderzoek uitgebreid besproken: dat van Bushman uit 2002. Dit onderzoek heeft een brede wetenschappelijke waarde, gelet op alinea 2 van bron 3.

Je besluit nu bron 2 en bron 3 inhoudelijk te vergelijken.

In alinea 3 van bron 2 enerzijds en in alinea 2 van bron 3 anderzijds worden twee tegengestelde eigenschappen van boosheid benadrukt door een vergelijking met vuur.

Het valt je op dat bron 2 en bron 3 elk een ander antwoord geven op deelvraag 2: `In hoeverre is boosheid vanuit individuele motieven een goede emotie?'

Je wilt de gedachtegang van de eerdere bronnen in een breder filosofisch perspectief plaatsen. Je brengt daarom bron 4 inhoudelijk in kaart en vergelijkt daarna de gedachtegang ervan met die van de andere bronnen.

Lees bron 4.

De opvattingen over boosheid van Callard geven je een nieuw antwoord op de hoofdvraag: `In hoeverre is boosheid een goede emotie?'

In onderstaande vier uitspraken wordt Callards waardering van boosheid in bron 4 vergeleken met de waardering van boosheid in bron 1, 2 en 3.

Je besluit de hoofdvraag zo genuanceerd mogelijk te beantwoorden. Daarbij wil je zoveel mogelijk recht doen aan de inhoudelijke overeenstemming tussen je vier bronnen, waarbij je de meer filosofische benadering vanuit bron 4 nadrukkelijk meeneemt.

Lees tekst 1.

Tekst 1: Taal is een brug in het denken

(1) Bestaan er stoornissen die specifiek de taal betreffen? Twee voorbeelden worden regelmatig genoemd. De eerste is afasie, een stoornis (of eigenlijk een pakket stoornissen) die zich kan voordoen als mensen bijvoorbeeld een herseninfarct krijgen en daarna niet goed meer kunnen praten. De tweede heet taalontwikkelingsstoornis en lijkt een aangeboren component te hebben.

(2) Maar de vraag is of deze stoornissen nu inderdaad alleen taal betreffen, zeggen Wolfram Hinzen en Martina Wiltschko in een nieuw artikel – het inspirerendste artikel dat ik dit jaar tot nu toe las. Zo'n denkwijze is gebaseerd op de aanname dat je taal en denken van elkaar kunt scheiden: je hebt eerst een gedachte en die moet je daarna uitdrukken in taal. De gedachte zelf heeft dus een andere vorm, ergens in onze geest. De meeste hedendaagse taalkundige scholen gaan impliciet of expliciet uit van dit idee.

(3) Maar het is eigenlijk maar de vraag of dit klopt. Er zijn allerlei aanwijzingen dat mensen specifieke soorten gedachten hebben die ze eigenlijk alleen in taal kunnen hebben: een gedachte als "ik kom hier morgen nog op terug" bijvoorbeeld, waarin het gaat over iets wat nog niet bestaat, namelijk `morgen', over een handeling die behoorlijk ingewikkeld is als je erover nadenkt (`ergens op terugkomen') en ook over een entiteit waarvan het niet duidelijk is dat dieren of mensen zonder taal die hebben: een `ik'. (Over dit idee van Hinzen schreef ik vorig jaar.)

(4) Bovendien hebben zinnen als je ze goed bekijkt de vermoedelijke structuur van gedachten. Er zitten allerlei lagen in een willekeurige zin zoals "Helaas eet Nene alle koekjes op". Er is een, laten we zeggen, letterlijke betekenis waarin de relatie tussen Nene en de koekjes wordt beschreven, maar daarbovenop zit een niveau waarin deze zin in een bepaalde context moet worden geplaatst – de zin betekent normaliter niet dat Nene alle koekjes van de wereld eet, maar alle koekjes in bijvoorbeeld ons huishouden. Dan is er nog het `helaas' dat uitdrukt hoe de spreker van de zin zich tot deze informatie verhoudt. En helemaal tot slot heeft iedere zin, ook deze, als hij reëel wordt uitgesproken, vaak ook nog een sociale implicatie. Hij kan bijvoorbeeld betekenen dat ik vind dat iemand Nene berispend toe moet spreken, of hij kan een aansporing zijn om naar de winkel te gaan, of hij kan alleen een uitnodiging zijn om mij te troosten in mijn leed.

(5) Al dit soort betekenissen zitten niet alleen vast aan woorden, ze kunnen door talen ook met grammaticale middelen of intonatie worden uitgedrukt. Niet alles kan zo worden uitgedrukt: hoe de koekjes ruiken, kan ik wel proberen in taal te formuleren ("met de geur van de gordel van smaragd"1)), maar een taal heeft nooit een speciale woordvolgorde, of een achtervoegsel, of een stembuiging hiervoor beschikbaar. Zinnen hebben de vorm van bepaalde typen gedachten, en die gedachten kun je alleen met taal uitdrukken, en niet met muziek of een schilderij of het kwispelen van je staart. En dus kun je ze waarschijnlijk ook alleen hebben als je taal hebt.

(6) Volgens Hinzen en Wiltschko zijn er twee lagen in taal die we delen met andere diersoorten: de binnenste en de buitenste. De binnenste is het zogeheten `categoriseren'. We delen de wereld op in discrete voorwerpen: iets is een koekje of geen koekje. Natuurkundig is het zo simpel niet, de grenzen van iets wat we een koekje noemen, zijn eigenlijk vaag, maar zo vaag kunnen we niet eens denken. Het klinkt een beetje onzinnig of zweverig-filosofisch als ik zeg dat het helemaal niet zo duidelijk is wat een koekje is. Terwijl de werkelijkheid, voor zover we weten, wel zo zweverig-filosofisch is. Het is onze geest die alles in hokjes wil stoppen. Die neiging hebben we gemeen met heel veel andere diersoorten (iets is een boom om in te klimmen of niet), maar ze ligt ook ten grondslag aan onze neiging om dingen te benoemen met woorden. Zonder hokjes geen woorden.

(7) Aan de andere kant van het spectrum ligt het sociale gebruik dat we maken van taal: de hele tijd bewegen we elkaar tot allerlei daden, en moeiteloos pikken we dat op. Ik denk dat je geen enkel probleem had om je situaties voor te stellen waarin de koekjeszin inderdaad de luisteraar beweegt tot strafmaatregelen, winkelbezoek of luid gejammer. Zulk sociaal gedrag vinden we onder allerlei andere diersoorten, met name natuurlijk dieren die in groepen leven. Ook hier kun je weer zeggen dat taal en denken eigenlijk niet zouden kunnen bestaan zonder die sociale laag. De mens is een dier dat sociaal denkt, dat z'n gedachten voortdurend deelt met anderen, dat middels taal andermans hoofd leent om verder te kunnen denken. Zinnen bestaan niet in isolatie – ik kan wel op een papiertje schrijven "Nene heeft helaas alle koekjes opgegeten", maar iemand die dat papiertje vindt, kan die zin alleen begrijpen als ze er zelf een situatie bij verzint.

(8) Mensen delen dus zowel het categoriseren als de sociale communicatie met (sommige) andere diersoorten, maar wij hebben iets extra's: een brug die deze twee met elkaar verbindt. Die brug heet taal. Hij voegt bovendien een aantal betekenisdimensies toe die, voor zover bekend, in het denken van dieren niet voorkomen, zoals het verschil tussen een voltooide handeling en een niet-voltooide ("Nene heeft alle koekjes opgegeten" tegenover "Nene at alle koekjes op") of dat tussen een handeling waaraan een einde zit (de koekjes opeten) tegenover een handeling die in theorie eindeloos door kan gaan (van de koekjes eten).

(9) Er moet dus in de menselijke hersenen iets zijn gebeurd waardoor we verschillende vormen van denken met elkaar konden verbinden en deze bovendien ook nog eens in een vorm konden gieten: de zin. Een vorm waardoor we over onze eigen gedachten kunnen nadenken ("wat heb ik voor obsessie met die koekjes?") maar waardoor we deze ook met anderen kunnen delen zodat zij hem kunnen nuanceren ("nou ja, alle koekjes?") of kunnen verbinden met nieuwe informatie ("de suikerpot is ook leeg") om aldus tot een nieuwe conclusie te komen ("Nene is goed bezig").

(10) Het bestaan van taal is een van de raadselachtigste zaken op deze wereld. Met het werk van Hinzen en Wiltschko zijn we volgens mij iets dichterbij gekomen.

(11) Full disclosure.2) Ik ken beide auteurs, en Wiltschko zelfs al minstens dertig jaar, zij het beiden oppervlakkig. Hun artikel is gepubliceerd in Journal of Linguistics, waarvan ik redacteur ben, al heb ik dit artikel niet behandeld.

Marc van Oostendorp, Neerlandistiek, 29 april 2022. Marc van Oostendorp is hoogleraar Nederlands en Academische Communicatie aan de Radboud Universiteit Nijmegen. Neerlandistiek is een elektronisch tijdschrift voor de Nederlandse taalkunde, letterkunde en taalbeheersing.

noot 1 gordel van smaragd: aanduiding voor Indonesië, ontleend aan de roman Max Havelaar (1860) van Multatuli. noot 2 vertaling: volledige openheid

Tekstfragment 1: Over de grenzen van taal ...

(1) Taal is een cruciaal onderdeel van samenwerken tussen mensen binnen organisaties en tussen organisaties. Taal verbindt, maakt van `ik' een `wij', maar begrenst als je elkaar niet verstaat. Dan wordt het snel `wij' versus `zij'.

(2) "De grenzen van mijn taal zijn de grenzen van mijn wereld", is een bekende uitspraak van Ludwig Wittgenstein, de Oostenrijks-Britse taalfilosoof (1889-1951) die ons denken over de relatie tussen taal en de wereld voorgoed heeft veranderd en wiens late werk vaak in verband wordt gebracht met het (sociaal) constructionisme. Deze stroming in de filosofie gaat uit van een werkelijkheid die wij als mensen zelf vormgeven door betekenis te geven aan onze omgeving: dé waarheid bestaat niet, maar is het product van ons handelen. Leren is hier dan ook vooral een sociaal proces waarbij kennis en ontwikkeling tot stand komen door onze interactie met anderen: mensen geven woorden aan gevoelens en ervaringen, maken hun eigen verhalen en onderhandelen over betekenissen. Daarmee heeft taal een belangrijke rol in het nadenken over onszelf en hoe we ons onderscheiden van anderen.

Marlieke van Grinsven en Olivia Kramers, TvOO (Tijdschrift voor Ontwikkeling in Organisaties), september 2020.

Lees tekst 1.

In alinea 1 tot en met 3 van tekst 1 wordt zowel een algemeen aanvaarde theorie als een nieuwe theorie over de samenhang tussen taal en denken besproken.

In alinea 6 en 7 wordt mensentaal vergeleken met de communicatie van dieren.

"wij hebben (...) een brug die deze twee met elkaar verbindt. Die brug heet taal." (regels 151-153)

Hieronder volgen zeven uitspraken over de auteur van tekst 1.

Hieronder volgen zes uitspraken over tekst 1.

Lees tekstfragment 1.

De vraag in hoeverre mensen via taal de werkelijkheid kunnen kennen, kan vanuit tekstfragment 1 en vanuit alinea 6 van tekst 1 verschillend worden beantwoord.

In tekstfragment 1 wordt het constructionisme getypeerd.

Lees tekst 2.

Tekst 2: We leven achter een hek. En de rest vindt dat best

(1) Soms lees je een boek waardoor je even als een kind door de wereld wandelt, met een boel domme kindervragen in je hoofd. Waarom moet ik belasting betalen? Waarom zijn er grenzen? Waarom is er een regering? Waarom heb ik een baas? Waarom moet ik op tijd komen, `vrij' vragen, gehoorzamen?

(2) Het boek dat mijn hoop opfriste, was Het begin van alles. Een nieuwe geschiedenis van de mensheid. Het is geschreven door archeoloog David Wengrow en wijlen antropoloog David Graeber. Graeber stelde zijn leven lang vervelende kindervragen over de sociale organisatie en verhoudingen in onze wereld. Neem zijn boek Bullshit Jobs:1) het idee dat de meeste mensen zich het schompes werken in verzonnen banen waarin ze voornamelijk bezig zijn andere mensen met verzonnen banen druk te houden. Graeber is als een kind aan de ontbijttafel dat vraagt: "Mama, waarom moet je naar je werk?"

(3) Weet u het antwoord altijd?

(4) Kindervragen zijn nuttig. Wie omgeven door rood afzetlint opgroeit, merkt als volwassene dat afzetlint niet meer op. Wanneer je opgroeit in een dierentuin, achter een hek, vergeet je op een dag dat je achter een hek leeft. En wanneer je het wel ziet en je vraagt aan je kooigenoot "waarom leven wij eigenlijk achter een hek?", dan haalt hij waarschijnlijk zijn schouders op of lepelt hij, rustig kauwend op zijn voer, het standaardverhaal op. Dat het gewoon niet anders kon. Dat onze soort ooit vrij rondliep, maar besloot wilde granen te temmen en deze op aangeharkte akkertjes te laten groeien, overgoten met dierenpoep. En dat landbouw onvermijdelijk leidde tot ons leven van vandaag. Het was een valstrik. Landbouw betekende grondbezit en bevolkingsgroei, overschotten in graanschuren, handel en kapitaal, een taakverdeling, bureaucratie, soevereine staten. Oftewel: complexiteit leidt tot hiërarchie.

(5) En als je dat allemaal niet leuk vindt, zo zegt jouw kooigenoot, moet je er toch mee leren leven. Dit hek is een logisch gevolg van de geschiedenis. Onvermijdelijk zelfs. En laten we eerlijk zijn, jij bent de enige die klaagt. De rest vindt het best.

(6) Ik las dit verhaal, oorspronkelijk opgetekend door Rousseau in de achttiende eeuw, ook in boeken van Diamond, Harari, Fukuyama en Pinker.2) Het werd weliswaar telkens opgediend in een andere variant, maar toch. De mens is een religieus, verhalen vertellend gewoontedier. Schouders ophalen zit diep in ons DNA. Je kunt het hek lager maken en nog blijft iedereen netjes in zijn verblijf, want we geloven dat dit zo hoort, dat het niet anders kan.

(7) Kan het anders? Of wandelt de homo sapiens in een parallelle samenleving ook in de `landbouwval', met de natiestaat, hypotheken, parkeerboetes en Sander en de kloof 3) tot gevolg? In hoofdstuk 1 presenteren de auteurs een ontmoeting met die parallelle homosapienswereld, namelijk de achttiende-eeuwse Amerikaanse indianenvolken.4) En wat blijkt? Sociale ongelijkheid was bepaald niet onontkoombaar aan de andere kant van de oceaan, landbouw was geen valstrik, grote bevolkingen waren niet per se hiërarchisch. Bij een eerste kennismaking reageerde de Irokees-Wendat5)-staatsman Kandiaronk met afschuw over de rangen, standen en de obsessie met geld en bezit in de Europese samenleving.

(8) Goed, wij zouden misschien ook met afschuw reageren op het achttiende-eeuwse Frankrijk. En het leven bij een inheems volk ging ook niet over rozen. Als lezer kreeg ik de indruk dat de twee Davids wel erg graag het eigen perspectief in het schaarse bewijs over prehistorische `egalitaire' samenlevingen zien. Ook zij vertellen een verhaal.

(9) Maar het is een noodzakelijk verhaal, een tegenverhaal. Zeker in een tijd waarin de hoeveelheid rood afzetlint alleen maar toeneemt, waarin persoonlijke vrijheden steeds vaker worden ingeperkt door een beroep op veiligheid en gezondheid als laatste waarden die er überhaupt toe doen.

(10) Graeber overleed vorig jaar plotseling na het afronden van de eerste versie van het manuscript. Maar vanaf iedere bladzij in dit boek fluistert hij ons toe dat er helemaal niets onvermijdelijk is in ons bestaan, dat duizend-en-een volkeren die anders leefden ons voorgingen. Zonder hek.

Rosanne Hertzberger, NRC, 2 april 2022. Rosanne Hertzberger is politica, microbioloog en schrijver.

noot 1 vertaling: Onzinbanen. noot 2 Jared Diamond, Yuval Noah Harari, Francis Fukuyama en Steven Pinker hebben allen invloedrijke boeken geschreven over de geschiedenis en toekomst van de mensheid. noot 3 Sander en de kloof is een televisieprogramma van Sander Schimmelpenninck uit 2022 waarin de vermogens- en kansenongelijkheid in Nederland centraal stond. noot 4 Met `indianenvolken' worden hier de oorspronkelijke bewoners van Noord-Amerika bedoeld. noot 5 Irokees-Wendat: een van de oorspronkelijke volkeren van Noord-Amerika.

Tekstfragment 2: Ordeloze oudheid

Hij werkte als historicus en was in de archieven dus op zoek naar de patronen:

Een routekaart of rode draad van ooit naar wat nog komen gaat om ons de weg te tonen

Ach, de ontzetting toen hij las dat richting een verzinsel was uit fantasieverhalen...

Er is geen doel, geen plan, geen pad, slechts een chaotisch doolhof dat ons steeds zal doen verdwalen

Marlies ter Voorde, NRC, 30 april 2022.

Lees tekst 2.

In de inleiding van een tekst kan op verschillende manieren de aandacht van de lezer worden getrokken.

"Kindervragen zijn nuttig." (regel 30)

Volgens alinea 6 en 7 hebben Wengrow en Graeber een nadrukkelijk ander perspectief op de loop van de geschiedenis dan eerdere schrijvers zoals Rousseau, Diamond, Harari, Fukuyama en Pinker.

"Maar het is een noodzakelijk verhaal, een tegenverhaal." (regels 112-113)

Hieronder staan vier positieve typeringen die in meer of mindere mate recht doen aan de beoordeling van het boek Het begin van alles in de tekst.

In de tekst worden impliciet adviezen gegeven over hoe we de werkelijkheid anders kunnen leren zien dan we gewend zijn.

Lees tekstfragment 2.

Wat hun visies op de geschiedenis betreft, kennen tekst 2 en tekstfragment 2 een duidelijke overeenkomst én een duidelijk verschil.

Bekijk afbeelding 1.

Stel, een vormgever overweegt afbeelding 1 als illustratie te gebruiken bij tekst 2.