Examenvragen stijlfouten Nederlands vwo

54 vragen over stijlfouten uit 18 centrale examens van 2018 tot en met 2026.

Kort antwoord

Stijlfouten komt in 18 van de 18 examens Nederlands vwo voor, met 54 vragen (8% van alle examenvragen). Het meest in 2022, tijdvak 1 (7 vragen). Je oefent de vragen online en het AI-model kijkt ze na volgens het correctievoorschrift.

Alle examenvragen over stijlfouten

Per examen de vragen over stijlfouten, nieuwste eerst, met de tekst van de opgave erbij. Onder elke vraag klap je het antwoord uit het correctievoorschrift open.

Oefen de vragen over dit onderwerp online

2026, tijdvak 1: Deel 2 Taalpolitie spelen is niet pedant

Opgavetekst

Tekst 5 Taalpolitie spelen is niet pedant, maar een ode aan de rijkdom van de taal

(1) Een oude, allang besliste oorlog herleeft op de pagina’s van de Volkskrant. Hij sluimerde allereerst in de bespreking door Djuna Kramer van Taalpolitie, de podcast waarin Philip Freriks en ik taal behandelen als een wet die we dienen te handhaven met boetes en handboeien. Dat is het ene kamp van de strijd, de ‘prescriptieve’ school die taal ziet als een voorschrift. De andere opvatting wordt perfect door Kramer verdedigd: “Taal is altijd in beweging, dus observeer haar en laat je verwonderen, in plaats van politieagentje te spelen.” Dat is de positie van de ‘descriptivisten’.

(2) Die laatsten zijn de oorlog aan het winnen, constateerde Elma Drayer vervolgens in haar column. Ze citeert met verbijstering linguïsten die spelfouten bij scholieren willen toestaan, die vinden dat “iedereen moet schrijven zoals ze dat zelf wil”. Het zijn opvattingen die perfect aansluiten bij onze volksaard, allergisch voor elitaire voorschriften. En dus ligt de taalsnob in de touwen. Wie maakt zich nog druk om ‘beter als’? Mensen zeggen het, dus het is taal, dus het is goed. Logisch, toch?

(3) Toch? In zijn essay Authority and American Usage1) demonstreerde David Foster Wallace eens dat strikt descriptivisme bepaald niet zaligmakend is. Dat een taal ongeveer vastgelegd moet worden, is vanzelfsprekend. Je moet haar kunnen leren, en taal moet ondubbelzinnig kunnen zijn in juridische en organisatorische contexten. Geen probleem: descriptivisten noteren misschien geen taalregels, maar wel taalgebruik. Oké, zegt Wallace, maar wiens gebruik dan? Van iedereen? Onmogelijk.

(4) Een kilometer aan taaladministratie is nog onvoldoende om ook maar een fractie van alles uit een taalgebied bij te houden. Dus dan kom je hoe dan ook terecht bij een ongeveer representatieve doorsnede van de betreffende taalgroep, een werkbare consensus, kortom: een woordenboek en wat grammaticaregels. Terug bij af. Dat is eigenlijk ook meteen alles wat de prescriptivisten zeggen: dat het praktisch is om afspraken te maken – niet bijster radicaal in vergelijking met het salonfähige descriptief-fundamentalisme van de postmoderne linguïstiek.

(5) Maar is het ook nuttig om precies te zijn? Taalpolitie te spelen? Dat is immers het punt waarop de discussie zoveel woede oproept. Voor de descriptivist (de Nederlander) is de prescriptieve houding respectloos, en liefdeloos tegenover taal in de praktijk, échte taal. De descriptivist eert immers een levend wezen, de prescriptivist een mausoleum van kille regels.

(6) Maar is dat wel zo? Voor mij zijn taalplezier en -ergernis onvermijdelijk twee kanten van dezelfde medaille die we ‘taalgevoel’ noemen. Genieten van een mooi woord of een knap opgebouwde zin vereist immers hetzelfde oog dat dt-fouten een gat in de pagina ziet branden, hetzelfde oor dat pijn doet wanneer iemand ‘zich’ iets beseft.

(7) Voor mij is descriptivisme juist liefdeloos, een soort taalnihilisme. Daarin meen ik de statistieken aan mijn zijde te hebben. Een kwart van de vijftienjarigen dreigt functioneel analfabeet te worden, boven op de bijna drie miljoen laaggeletterden die we al hebben. De helft van hen ziet lezen als tijdverspilling. Wat het eerst kwam, maakt niet uit: feit is dat taalgevoel en -plezier hand in hand komen en gaan.

(8) ‘Taalzwakken’ doen ondertussen op allerlei manieren niet mee in de samenleving. De dominante taalcultuur is namelijk die waarin alles wordt geregeld, besproken, bedacht. Wie beweert dat die mensen geen probleem hebben (taal is immers een constructie!), is wérkelijk elitair. Descriptivistische taalwetenschappers zien zichzelf als inclusieve democraten, maar ze zijn als de miljonair die gelooft in de zelfredzaamheid van de mens: een linguïst houdt zich inderdaad wel staande in een regelarm Nederlands, maar een laaggeletterde die niet meekan in de arena van de consensustaal, heeft niets aan de leugen dat die niet bestaat.

(9) Want taal is moeilijk. De regels zijn oneindig en ingewikkeld, omdat we het hele scala aan menselijke belevingen, emoties en praktische kwesties erin kwijt moeten. We hebben met de taal een gigantische kathedraal aan nuances, geboden, verboden en uitzonderingen opgetrokken, allemaal om onszelf er maar volledig in te kunnen herkennen.

(10) Daarom doen fouten ertoe: het fijnmazige netwerk van betekenissen en betekenaars is kwetsbaar, en met een beeldenstorm als die van de descriptivisten gaat niet alleen taal, maar ook gelijk betekenis verloren. Daarmee verdwijnt een deel van onszelf, omdat we dit deel niet meer adequaat kunnen uitdrukken. Daarom is (met een knipoog) ‘taalpolitietje spelen’ geen simpele pedanterie maar spelplezier, en een ode aan de rijkdom van de taal.

Gijs van Engelen, de Volkskrant, 31 januari 2023. Gijs van Engelen is historicus, schrijver en podcastmaker.

Noot 1 vertaling: Autoriteit en Amerikaans gebruik.

In alinea 8 tot en met 10 wordt de betekenisrijkdom van taal een aantal malen benadrukt met figuurlijk taalgebruik.

Vraag 24 2 punten

Citeer uit deze alinea’s twee woordgroepen met dit figuurlijk taalgebruik.

Bekijk het antwoord

Twee van de volgende:

  • “(een gigantische) kathedraal (aan nuances, geboden, verboden en uitzonderingen)” (regels 123-125)
  • “(het) fijnmazige netwerk (van betekenissen en betekenaars)” (regels 129-131)
  • “(met een) beeldenstorm (als die van de descriptivisten)” (regels 132-133)

Per juist element 1.

Vraag 24 in het hele examen

Bekijk afbeelding 6.

Volgens tekst 5 hebben descriptivisten vaak negatieve opvattingen over prescriptivisten.

Vraag 26 1 punt

Welke negatieve opvatting over prescriptivisten uit tekst 5 kan met afbeelding 6 worden geïllustreerd?

Cartoon van Lectrr met de tekst ‘IEDERE LERAAR ’N TAALLERAAR...’: een leraar zegt ‘OU, OU, OU...’ en een leerling antwoordt ‘Nee, je bedoelt AU, AU, AU!’. Bekijk in Bijlage, pagina 9

Bekijk het antwoord

De kern van een goed antwoord is:

  • Prescriptivisten hebben alleen oog voor (kille) taalregels.
  • Prescriptivisten hebben geen oog voor taalgebruikers.
  • Prescriptivisten zijn kil/liefdeloos/respectloos.
  • Prescriptivisten willen altijd/overal taalpolitie(tje) spelen.

Beoordeel de spelling.

Vraag 26 in het hele examen

2026, tijdvak 2: Deel 1 Straattaal

Opgavetekst

Lees tekst 1.

Tekst 1 Straattaal en lidwoorden: grijs gebied

(1) Ook aan taalkundigen is het nederlands het lidwoord ‘het’ mee gebruik van het lidwoord niet onop- 45 moeten krijgen. De enige manier om gemerkt voorbijgegaan. Het is dat te weten te komen is door het te waarschijnlijk een van de meest leren, bijvoorbeeld door het vaak onderzochte aspecten van straattaal. genoeg te horen als kind. Maar er is Zo deed de taalkundige Leonie iets vreemds aan de hand met de Cornips al een tijd geleden onder- 50 laatste zin. Daar krijgt het verkleinzoek naar de verwerving van het woord ‘mannetje’ ook ‘die’ in plaats lidwoord bij kinderen. Zij vergeleek in van ‘dat’. Hoewel je de lidwoorden eerste instantie eentalige Nederland- altijd moet leren, geldt er één se kinderen met tweetalige kinderen. uitzondering in het Nederlands: Beide groepen hadden het ‘juiste’ 55 verkleinwoorden krijgen namelijk gebruik van het lidwoord pas laat altijd ‘het’.

onder de knie, rond hun achtste (4) Het lijkt me sterk dat de levensjaar. Het bleek echter dat Marokkaans-Nederlandse jongeren tweetaligen achterliepen, dus vaker die regel niet kennen. Ze zijn ‘de’ gebruikten voor een het-woord. 60 allemaal naar school geweest en

(2) Het leren van het juiste gebruik hebben vaak genoeg verkleinvan lidwoorden is een van de woorden gehoord. Als je ze ernaar moeilijkste aspecten van het vraagt, weten ze ongetwijfeld dat het Nederlands. Dat kunnen mensen die ‘dat mannetje’ is. Dat werpt de vraag op latere leeftijd Nederlands hebben 65 op waarom jongeren dat doen. geleerd beamen. Ze kunnen nog zo (5) Daarmee zijn we aangekomen bij vloeiend en accentloos Nederlands het tweede deel van Leonie Cornips’ spreken, toch zullen ze vaak erover onderzoek, namelijk dat het gebruik twijfelen of ze ‘de’ of ‘het’ moeten deels een identiteitskwestie is: gebruiken. 70 jongeren gebruiken opzettelijk het

(3) Ook Marokkaans-Nederlandse andere lidwoord om ‘straat’ te (en andere meertalige) jongeren die klinken. Zo praat je nu eenmaal in Nederland zijn geboren, gebruiken onderling. Onzijdige woorden zijn vaak ‘de’ voor een het-woord. In mijn veel te netjes in straattaal. eigen onderzoek is er een over- 75 (6) Een deel van de jongeren heeft vertegenwoordiging van de-woorden. dus moeite om de juiste lidwoorden Een aantal voorbeelden: toe te passen, terwijl dat, hoe je het

  • “Ja, om de jaar” ook wendt of keert, een belangrijk
  • “Bij de centrum, weet je waar” aspect is van het Nederlands. Een
  • “Deze land is niet alleen maar 80 werkgever zal een sollicitant er

voor Nederlanders” waarschijnlijk op beoordelen. Het

  • “Die mannetje, de eigenaar van onderwijs dient, het liefst op de

die ding” basisschool al, hier zijn pijlen op te ‘Jaar’, ‘centrum’, ‘land’ en ‘ding’ zijn richten. Het is echter niet het hele stuk voor stuk onzijdige woorden en 85 verhaal. Veel jongeren spelen ook zouden dus in het Standaard- met de lidwoorden en kunnen in verschillende contexten schakelen. Dan krijg je zinnen zoals ‘Het hond Ze weten het wel, maar gebruiken heeft het kaas opgegeten.’ En dat, opzettelijk het andere lidwoord. Soms waarde matties, klinkt zelfs op school gaat het zelfs de andere kant op en 95 te netjes.

gebruiken ze ‘het’ in plaats van ‘de’.

Bronnen

  • Cornips, L. (2008). Loosing grammatical gender in Dutch. The result of

bilingual acquisition and/or an act of identity. International Journal of Bilingualism, 12(1 & 2), 105-124.

  • Mourigh, K. (2014-2017). Gouda Corpus.

Khalid Mourigh, blog op khalidmourigh.nl, 5 januari 2023

Dr. Khalid Mourigh is onderzoeker linguïstiek en taalvariatie bij het Meertens Instituut, dat onderzoek doet naar de Nederlandse taal en cultuur. Mourigh houdt zich vooral bezig met jongerentaal en Berbertalen.

In alinea 1 tot en met 3 van tekst 1 worden onderzoeken besproken onder eentalige en tweetalige kinderen en onder Marokkaans-Nederlandse jongeren. Uit deze onderzoeken wordt een conclusie getrokken.

De woordgroep ‘grijs gebied’ in de titel van tekst 1 is beeldspraak.

Vraag 4 2 punten

Welke interpretatie van deze beeldspraak doet het meest recht aan de hoofdgedachte van tekst 1?

Het onjuist lidwoordgebruik in straattaal

  1. A is een schijnprobleem, doordat jongeren dit soort taalfouten bewust inzetten om hun identiteit en plaats in de groep vorm te geven.
  2. B is in het onderwijs jongeren moeilijk af te leren, doordat het samenhangt met identiteitsvorming en in veel taalsituaties niet optreedt.
  3. C laat zich niet eenduidig verklaren, omdat het deels ontstaat vanuit gebrekkige taalkennis en deels vanuit bewust afwijken van de norm.
  4. D moet verder worden onderzocht, omdat nog onduidelijk is in welke mate het samenhangt met taalproblemen van meertalige jongeren.
Bekijk het antwoord

Antwoord: C

C (2)

Vraag 4 in het hele examen

2026, tijdvak 2: Deel 2 Gedachten op de crosstrainer

Opgavetekst

Lees tekst 3.

Tekst 3 Gedachten op de crosstrainer

(1) Op mijn favoriete crosstrainer die van het apparaat als in een keek ik onlangs naar een realityshow 45 futuristische natte droom, maar mij over aquariumbouwers. Een vrouw doet zo’n exercitie eerder denken vroeg hun om een aquarium dat op aan de nachtmerrie van marcherende haar leek, een aquarium als zelf- bejaarden met lichtgewicht wandelportret. Wat ze daarbij in gedachte stokken: iets vliegt daarbij uit de had, was niet meteen duidelijk. Ze 50 bocht. Liever zie ik mezelf niet uit de was mollig en ging gehuld in een bocht vliegen, dus vermijd ik crosswijde bloemetjesjurk, maar een mollig trainers die voor een spiegelwand aquarium in een wijde bloemetjesjurk staan. Als het een beetje meezit, lukt zal ze niet bedoeld hebben. Ook kon het me dan mezelf al trappende en ik me niet voorstellen dat ze zichzelf 55 trekkende helemaal te vergeten. als een aquarium met kwallen of (3) In mijn fitness zijn de meeste piranha’s zag. Haar zelfportret moest apparaten voor een spiegel een ideaal zelfportret worden, een geplaatst: behalve crosstrainers ook aquarium zonder smet of sombere loopbanden en fietsen die nooit gedachten, een aquarium dat bruiste 60 vooruitkomen. Dat is ook gebruikelijk. van enthousiasme, vol vrolijke vissen Je ziet het bij elke fitness: apparaten en wuivend wier. Ze kon niet wachten en spiegel onderhouden een nauw tot de twee mannen klaar waren en verbond. Er is een grote behoefte haar in een aquarium hadden uit- jezelf te zien bewegen. In verstrengegedrukt, en eerlijk gezegd kon ook ik 65 ling met het apparaat werk je aan niet wachten. Ik was er bijna langer jezelf, zoals dat heet, en de spiegel voor gaan trainen. houdt je voor waarvoor je het alle-

(2) Ik keek om me heen en vroeg me maal doet: je probeert het tij van je af of het ieders wens zou zijn zich verval te keren en zoveel mogelijk te uitgedrukt te zien. Als je daarvoor 70 worden wie je zou willen zijn. zelfs aquaria aangrijpt, moet dat (4) Dat modelleren van jezelf mag verlangen wel diep zitten. Naast mij wel de obsessie van deze tijd zag ik ook anderen op crosstrainers genoemd worden, de collectieve trainen. Er zijn ongetwijfeld lezers die waan van de westerse wereld. niet weten wat een crosstrainer is, 75 Fitness, kleding, huisinrichting, dus wil ik voor de gelegenheid wel Facebook en smartphonehoesjes: even uitleggen welke handeling je alles wordt ingezet om jezelf vorm te met een crosstrainer kunt verrichten. geven en vervolgens aan de wereld Beurtelings rechts en links trap je te slijten als op een markt. Wat reuzenpedalen omlaag, met je armen 80 kunstenaars of schrijvers daaraan trek je tegelijk aan staande staven nog toe te voegen hebben in hun die gedwee meebewegen. Misschien onstuitbare scheppingsdrift, doet er dat die beweging in de ogen van eigenlijk nauwelijks meer toe. sommigen nog enige gratie heeft Specialisten met bijzondere gaven vanwege de op elkaar afgestemde 85 zijn niet meer nodig, het demoritmes van armen en benen, één met cratisch ideaal is gerealiseerd. Iedereen is met niets anders bezig een opgave waarvan ik liever vrijdan zichzelf te scheppen en te gesteld word, ik ben mezelf liever herscheppen, iedereen is een 130 kwijt dan rijk. Over mezelf nadenken kunstenaar geworden en heeft daar en mezelf vervolgens willen verbeook nog eens zijn handen vol aan. teren en vervolmaken, altijd maar Aandacht voor de scheppingen van weer, is een bezoeking, erger dan anderen schiet erbij in en zou je bij die van Sisyphus met zijn beruchte het boetseren van jezelf ook alleen 135 kei.¹⁾ Sisyphus kon bovendien de maar onzeker kunnen maken. Elke schuld nog bij die kei leggen, en via schepping van een ander is een zijn kei bij de goden, maar ik ben er, weerspreking van je eigen schepping net als mijn overbewuste lotgenoten – zeker als je die schepping zélf (iedereen tegenwoordig, bent – of het moet zijn dat je jezelf in 140 overbewustzijn is dé vloek van de het werk van anderen herkent en er moderniteit), zelf verantwoordelijk bevestiging in vindt. voor – mijn kei, dat ben ik zelf.

(5) Het mag geen toeval heten dat (7) Maar misschien vergis ik me en romans waarin de lezer zichzelf op ligt in dat dwangmatige beloeren en de een of andere manier weer- 145 herscheppen van jezelf niet alleen spiegeld ziet, de literatuur is die door een kwelling maar ook de mogelijkhet grote publiek het innigste aan de heid van een bevrijding besloten. Je borst wordt gedrukt. Mij hebben der- zou een ideale versie van jezelf tot gelijke romans echter altijd benauwd. stand kunnen brengen, iemand die Mezelf nog eens door de strot 150 jou met goed fatsoen kan vertegengeduwd krijgen terwijl ik mezelf door woordigen, je stralendste zelfportret, te lezen juist probeer te vergeten, is en die kun je het werk in de buitenals die nachtmerrie waar je bij het wereld laten opknappen. Zelf zou je opnieuw inslapen telkens in terugvalt. er vervolgens achter kunnen weg- Mijn lievelingsromans zijn die romans 155 duiken en je gang kunnen gaan, door waarin zich een ongekende wereld niemand gezien, door niemand lastigopent, een wereld die ook tijdens het gevallen, vooral niet door jezelf. In de lezen ongekend blijft en zich maar luwte van dat vooruitgeschoven zelfniet prijs wil geven. portret zou je dan, mag je hopen,

(6) Ongetwijfeld impliceert de verdub- 160 eindelijk je versmade vrijheid kunnen belende werking van ons bewustzijn terugvinden.

een spiegelpaleis – ergens in ons (8) Wat is er ook tegen een aquarium hoofd zien we onszelf continu in de als zelfportret? Je kunt het je gasten meest fantastische gestalten met trots tonen en er, zonder dat wie opduiken, afwisselend groot en klein, 165 dan ook er erg in heeft, tegelijk in dik en dun, weerzinwekkend en rondzwemmen en voor even in de glorieus, als in lachspiegels – maar illusie verkeren dat het geen mezelf beloeren en herscheppen is aquarium maar de zee is.

Edzard Mik, De Gids, 2016, nr. 6

Edzard Mik is schrijver en hoofdredacteur van De Gids, een literair en algemeen cultureel tijdschrift.

noot 1 Sisyphus is een figuur uit de Griekse mythologie. Als straf voor zijn opstand tegen de goden moest Sisyphus voor eeuwig een zware kei een steile berg opduwen, waarna de kei weer naar beneden rolde en hij opnieuw moest beginnen.

Deel 3 Het verschijnsel haat

De ik-figuur bekijkt in alinea 1 een realityshow waarin een vrouw vraagt om “een aquarium dat op haar leek” (regels 4-5).

Uit het taalgebruik in deze alinea blijkt een bepaalde houding van de ik-figuur tegenover deze realityshow.

In alinea 1 en 2 is herhaaldelijk sprake van een humoristische toon. Hieronder staan zes zinnen uit alinea 1 en 2.

Vraag 13 2 punten

Uit welke drie zinnen blijkt deze humoristische toon het meest? Noteer de nummers van de drie juiste antwoorden.

1 “Op mijn favoriete crosstrainer keek ik onlangs naar een realityshow over aquariumbouwers.” (regels 1-3)

2 “Ook kon ik me niet voorstellen dat ze zichzelf als een aquarium met kwallen of piranha’s zag.” (regels 11-14)

3 “Haar zelfportret moest een ideaal zelfportret worden, een aquarium zonder smet of sombere gedachten, een aquarium dat bruiste van enthousiasme, vol vrolijke vissen en wuivend wier.” (regels 14-19) 4 “Ik keek om me heen en vroeg me af of het ieders wens zou zijn zich uitgedrukt te zien.” (regels 25-27)

5 “mij doet zo’n exercitie eerder denken aan de nachtmerrie van marcherende bejaarden met lichtgewicht wandelstokken” (regels 45-49)

6 “Als het een beetje meezit, lukt het me dan mezelf al trappende en trekkende helemaal te vergeten.” (regels 53-55)

Bekijk het antwoord

2, 3, 5

indien drie elementen juist (2)

indien twee elementen juist (1)

indien minder dan twee elementen juist (0)

Vraag 13 in het hele examen

De ik-figuur gebruikt in alinea 6 de beeldspraak van een “spiegelpaleis” met “lachspiegels”.

Vraag 20 1 punt

Welke uitspraak geeft de betekenis van deze beeldspraak het best weer, gelet op alinea 6?

Ons bewustzijn

  1. A geeft nooit een juist beeld van onszelf, omdat een goede zelfreflectie principieel onmogelijk is.
  2. B is niet in staat onszelf realistisch waar te nemen, doordat de werkelijkheid steeds verandert.
  3. C vertekent onszelf, doordat we onszelf steeds te positief of te negatief waarnemen.
  4. D vervormt de beelden die we van onszelf maken, omdat we te weinig oordeelkundig vermogen hebben.
Bekijk het antwoord

Antwoord: C

C (1)

Vraag 20 in het hele examen

Het aquarium als zelfportret uit de inleiding komt in alinea 8 terug als beeldspraak. Elk onderdeel van deze beeldspraak kan worden uitgelegd met een citaat uit alinea 7.

Vraag 23 3 punten

Citeer per onderdeel een zinsgedeelte uit alinea 7 van maximaal 10 woorden dat de beeldspraak uitlegt, via onderstaande tabel. Neem de nummers uit de tabel over en zet daarachter je antwoord.

onderdeel beeldspraak alinea 8citaat uit alinea 7 dat als uitleg hierbij kan gelden
“een aquarium als zelfportret” (regels 162-163)1:
“Je kunt het je gasten met trots tonen” (regels 163-164)2:
“er, zonder dat wie dan ook er erg in heeft, tegelijk in rondzwemmen” (regels 164-166)3:
“voor even in de illusie verkeren dat het geen aquarium maar de zee is” (regels 166-168)4:
Bekijk het antwoord

1 “(een) ideale versie van jezelf” (regel 148)

2 “(iemand die jou) met goed fatsoen kan vertegenwoordigen” (regels 149-151) / “(die kun je) het werk in de buitenwereld laten opknappen” (regels 152-153)

3 “je gang kunnen gaan, door niemand gezien(, door niemand lastiggevallen)” (regels 155-157) / “(er vervolgens achter kunnen) wegduiken en je gang kunnen gaan” (regels 154-155) 4 “(dan, mag je hopen, eindelijk) je versmade vrijheid kunnen terugvinden” (regels 159-161)

indien vier elementen juist (3)

indien drie elementen juist (2)

indien twee elementen juist (1)

indien minder dan twee elementen juist (0)

Vraag 23 in het hele examen

2025, tijdvak 1: Onderzoek naar de waarde van boosheid

Opgavetekst

Stel, je bereidt je bij het vak Nederlands voor op het schoolexamen schrijfvaardigheid, waarin je op basis van bronnen een beschouwing zult schrijven over een emotie: boosheid. Deze beschouwing heeft als hoofdvraag: `In hoeverre is boosheid een goede emotie?' Je docent Nederlands heeft aangegeven dat je je voor deze voorbereiding in eerste instantie moet baseren op bron 1. Je verdiept je daarom allereerst in bron 1: je neemt de gedachtegang ervan stapsgewijs door en controleert of je de inhoud ervan begrijpt.

Lees bron 1.

Bron 1: Woede als onmisbare morele motor

(1) Als kinderen wordt ons geleerd niet boos te zijn op dode vlinders, op onze kapotte knieën, op de hagel. We krijgen alternatieven aangeboden: verdriet, teleurstelling, pech. Als volwassenen wordt ons geleerd, door filosofen en andere ogenschijnlijk kalme personen, dat kwaad zijn irrationeel is. Als er al gronden zijn voor boosheid, zoals onrecht of wanbeleid, is boosheid contraproductief.

(2) Volgens de Amerikaanse filosoof Martha Nussbaum gaat boosheid hand in hand met wraak en is boosheid pas goed als deze iets anders wordt: hoop, vergeving, liefde, en andere zalige deugden voor bij het haardvuur.

(3) Ik las onlangs The Case for Rage1) van Myisha Cherry waarin ze gehakt maakt van woedesceptici. Woede is een onmisbare morele motor: woede laat zien dat iets ons echt aan het hart gaat, ze trekt ons uit oneindig gepolder en zet ons ertoe aan om eindelijk eens wat te doen. Woede is soms ook gewoon goed als zodanig.

(4) Moeten we in z'n algemeenheid boosheid meer toejuichen? Natuurlijk niet. Er is ook narcistische boosheid die ontstaat wanneer je ego gekrenkt wordt en je als reactie defensief als een kat begint te blazen. Maar niet alle boosheid is narcistisch, noch per definitie ondemocratisch, gewelddadig, irrationeel of contraproductief. We moeten niet alle woede over één kam scheren. Zonder woede geen vrouwenrechten, geen einde aan discriminatie en racisme.

(5) Omdat `boosheid is slecht' ons met de paplepel is ingegoten, hebben we geleerd om, wanneer we geconfronteerd worden met stemverheffingen en ongepolijst taalgebruik, gelijk terug te deinzen, ongeacht wat er gezegd wordt. Onze tweede reactie is doorgaans tone policing: enkel reageren op de scherpe manier waarop de ander communiceert. Dat is terecht wanneer je partner zich narcistisch boos maakt (`doe even rustig') maar onterecht wanneer iemand boos is over racisme, seksuele intimidatie, het (mondiale) klimaatbeleid of een miljard voor fieldlabs.2)

(6) Laten we eens beter ons best doen om, wanneer we geconfronteerd worden met activistische boosheid, ons ongemak even in te slikken (je gaat echt niet dood) en onze behoefte om de ander tot rust te manen te negeren, vooral als we ons bevinden aan gunstiger uiteindes van allerhande sociale assen van (on)gelijkheid.

(7) Ook mogen we ons vaker afvragen, als `contraproductief!' ons om de oren vliegt: wie maakt boosheid precies contraproductief? Wie maakt dat boosheid niet leidt tot verandering? Cui bono?3) Wie wil meer van hetzelfde? Wie schiet in de zelfverdediging? In plaats van geschrokken te kijken naar, ik noem eens een dwarsstraat, de boze zwarte vrouw, mogen we wat vaker kijken naar hoe (en of) de o zo kalme partij luistert.

(8) Niet alleen omdat we matig omgaan met activistische boosheid, maar ook omdat als we al boos mogen zijn, het een gericht object moet hebben. We mogen niet boos zijn op de hagel, dus zijn we het niet. Maar omdat we niet boos zijn op de hagel, worden we boos op politici. Het is gepast om boos te zijn op de bewindslieden in deze crisis. Maar laten we eerlijk zijn: we zijn ook gewoon boos op corona, kwaad over ons ingeperkte leven, over de situatie in de zorg, over pijn en rouw. Stop het niet weg, laat het er zijn in al zijn ongerichtheid.

(9) Ik las onlangs: "Tegen betaling kunnen bezoekers in een veilige omgeving servies tegen de muur gooien." Ook in opmars: tegen de zee schreeuwen. Zij hebben het begrepen, die zeekrijsers. Ik ga dit weekend eens zeewaarts en ga vreselijk kwaad worden op alle dode vlinders.

Fleur Jongepier, NRC Handelsblad, 29 december 2021. Fleur Jongepier is filosoof en schrijver. Ze was tot 2022 werkzaam als universitair docent filosofie aan de Radboud Universiteit Nijmegen.

noot 1 vertaling: Een pleidooi voor woede. noot 2 In fieldlabs werd tijdens de covid-19-pandemie wetenschappelijk onderzocht hoe bezoekers zich bij grote evenementen gedroegen. Maatschappelijk was er discussie over de kosten van deze fieldlabs, die uit overheidsgelden werden betaald. noot 3 vertaling: Wie heeft er baat bij?

Bron 2: De kracht van boosheid

(1) Woede ziet eruit als het tegenovergestelde van sereen en wijs. Dus je zou zomaar kunnen denken dat ze in de ban moet, wil je ooit verlicht raken en gelukkig zijn. Het tegendeel is waar: boosheid is een van de vier basisemoties van de mens, die gevoeld en geuit moet worden. Ook ergernis, verontwaardiging, irritatie en frustratie vallen onder deze basisemotie. Boosheid is de drijvende kracht achter het bewaken van je grenzen, het beschermen van je integriteit en het onderscheid maken tussen wat juist en niet juist is. Oorspronkelijk heeft boosheid een beschermende functie tegen een mogelijke bedreiging; je lichaam reageert direct op een situatie die bedreigend of stressvol voelt. Het lichaam maakt adrenaline aan die het mogelijk maakt om te vechten, te vluchten of te verstijven. Boosheid voedt jou met een roodgloeiende energie die groter is dan je verlegenheid, angst en bescheidenheid bij elkaar en laat je met de vuist op tafel slaan en in verzet komen.

(2) De furie in je behartigt jouw belangen. Boosheid is een kracht, een grote sterke vriendin die naast je gaat staan en die jou doet voelen waar je grenzen liggen en jou helpt om die te bewaken. Boosheid is een soort vuur dat in je ontstoken wordt, dat jou van een vlammende energie voorziet om voor jezelf op te komen. Dat is soms nodig in het leven.

(3) De eerste feministen (suffragettes) waren woedend, de eerste vakbondsleiders waren ziedend, Martin Luther King1) was razend, de vrouwen achter de #MeToo-beweging2) waren furieus. Het vuur van boosheid geeft kracht en moed om dingen die scheef zitten, aan te kaarten en in beweging te krijgen.

Susan Smit, Happinez, 13 april 2022. Susan Smit is schrijver en columnist. Bovenstaand fragment komt uit een langer artikel over boosheid.

noot 1 Martin Luther King (1929-1968) was een Amerikaanse dominee en een van de meest prominente leden van de Afro-Amerikaanse burgerrechtenbeweging. noot 2 De #MeToo-beweging is een maatschappelijke beweging tegen seksueel grensoverschrijdend gedrag. Zij begon in oktober 2017 op sociale media met de hashtag MeToo.

Bron 3: Ga eens flink tekeer!

In onderstaand fragment uit een boek wordt onderzoek besproken naar effecten van boosheid.

(1) (...) Maar relevanter voor de beslissing of je nu wel of niet tekeer moet gaan: er is geen wetenschappelijk bewijs voor dat opgekropte woede die tijdens een louterende uitbarsting vrijkomt een nuttige strategie is voor geestelijk en lichamelijk welzijn. Het idee je geest van woede te ontdoen kan dan wel intuïtief zuiver klinken, maar het sturen van een woedende mail, tweet, Facebookpost of suggestief Insta-plaatje is geen goede manier om met stress om te gaan. Integendeel, meestal maakt het de zaak alleen maar erger.

(2) Dat weten we al vele jaren: neem deze studie uit 2002 met de titel Je woede uiten: stimuleert of dooft dat de vlam? Dit onderzoek, dat sindsdien nog vele malen is herhaald, ontdekte dat je woede luchten op vele manieren, zoals een boksbal te lijf gaan of luid op een toeter blazen in het oor van degene die de oorzaak van de woede was, niet hielp. De auteur, sociaal psycholoog Brad Bushman, concludeerde zelfs dat "helemaal niets doen meer effect had dan je woede uiten" en dat de resultaten "de catharsistheorie direct tegenspreken". Kortom, tekeergaan dooft de woede niet, dempt de stress niet en zorgt er niet voor dat de woedende persoon zich emotioneel stabieler voelt. Eigenlijk heeft het juist het tegenovergestelde effect. Mensen worden er juist nog agressiever van. In 2011 zei Bushman: "Lucht geven aan je woede is zoals benzine gebruiken om een vuurtje te doven. De vlammen laaien steeds meer op doordat de agressieve gedachten actief blijven in het geheugen en boze gevoelens blijven smeulen."

Timothy Caulfield, Relax! Feit en fictie achter al je dagelijkse beslissingen (2021). Timothy Caulfield is hoogleraar Recht en Gezondheid aan de Universiteit van Alberta in Canada en daarnaast presentator van televisiedocumentaires waarin pseudowetenschappelijke mythes worden ontkracht.

Bron 4: `Hoepel een eind op'

In onderstaand fragment uit een langer tijdschriftartikel worden de opvattingen van twee filosofische stromingen over boosheid in perspectief geplaatst.

(1) "Emoties zijn hoe we moraliteit doen", zo vatte de Hongaars-Amerikaanse filosoof Agnes Callard vorig jaar in een essay in The Boston Review het standpunt van de `sentimentalisten'1) onder haar collega's samen: onze woede is simpelweg hoe we elkaar moreel verantwoordelijk houden, hoe we een gemeenschappelijke moraal vormen. De denkers in een stoïcijnse2) traditie die ze daartegenover plaatst, zien woede uiteindelijk als inherent slecht. Ze proberen hooguit dat wat ze als waardevol zien te isoleren door het bijvoorbeeld morele verontwaardiging te noemen of, zoals Nussbaum,3) transition anger.4)

(2) Het leek Callard zinvol om woede te willen beteugelen, maar het is een fantasie dat je haar zou kunnen zuiveren. We kunnen wel woorden verzinnen om een gevoel te beschrijven dat we rechtvaardig woedend zijn zonder dat er een vleugje wraakzucht in schuilt, maar dat is volgens haar uiteindelijk een filosofische fictie. De duistere kant van woede is onlosmakelijk met de constructieve verbonden. Wrok is ook hoe we moraliteit doen. Wraak is ook hoe we elkaar moreel verantwoordelijk houden.

Jan Postma, de Groene Amsterdammer, 11 november 2021. Jan Postma is journalist, politicoloog en Amerika-deskundige.

noot 1 sentimentalisme: filosofische stroming die stelt dat emoties richting geven aan het leven van een mens. noot 2 stoïcisme: filosofische stroming die stelt dat een mens zich in het leven niet moet laten leiden door emoties. noot 3 Martha Nussbaum is een Amerikaanse filosoof. noot 4 transition anger: woede die nodig is om een maatschappelijk onrecht te kunnen veranderen.

Je besluit nu bron 2 en bron 3 inhoudelijk te vergelijken.

In alinea 3 van bron 2 enerzijds en in alinea 2 van bron 3 anderzijds worden twee tegengestelde eigenschappen van boosheid benadrukt door een vergelijking met vuur.

Vraag 14 2 punten

Leg per bron uit welke eigenschap van boosheid wordt benadrukt met deze vergelijking. Geef antwoord in een of meer volledige zinnen en gebruik voor je antwoord in totaal niet meer dan 20 woorden.

Bekijk het antwoord

De kern van een goed antwoord is:

(bron 2:) Boosheid geeft kracht/energie. / leidt tot positieve verandering.

(bron 3:) Boosheid versterkt problemen. / leidt (alleen maar) tot (meer) agressie. / blijft smeulen/actief. / leidt tot negatieve verandering.

Maximumlengte van het antwoord: 20 woorden. Beoordeel de spelling en grammatica.

Vraag 14 in het hele examen

2025, tijdvak 2: In jouw schoenen, in mijn hoofd

Opgavetekst

Tekst 1 In jouw schoenen, in mijn hoofd

Hoe verhouden literatuur en empathie zich tot elkaar?

(1) Het Londense kunstinitiatief Empathy Museum zette enkele jaren geleden een project op met als titel A Mile in My Shoes,1) onder leiding van kunstenaar-curator Clare Patey. In een container, omgebouwd tot een schoenenwinkel of een soort van interactieve schoenendoos, konden bezoekers hun eigen schoenen inruilen voor die van een bekende of onbekende medemens. Dat kon schoeisel zijn van een kankerpatiënt, een chirurg, een dakloze, een imam, een vluchteling, of nog iemand anders. Daarna zetten ze een koptelefoon op en konden ze het verhaal van die persoon beluisteren en – dat was vooral de bedoeling – zich inleven. De mobiele schoenenwinkel ging de wereld rond en werd na Londen onder meer nog opgesteld in Riga, Melbourne, São Paulo, Porto, Montréal, Stockholm en Den Haag. Er werden steeds nieuwe verhalen opgenomen en aan de verzameling toegevoegd.

(2) De gedachte achter het project is niet nieuw: we leven in een gepolariseerde, conflictrijke en hyperindividualistische samenleving die nood heeft aan het weerwerk van humaniteit, solidariteit en empathie. A Mile in My Shoes illustreert het geloof dat zich inleven, waartoe de mens blijkbaar biologisch is uitgerust, gestimuleerd en getraind kan worden.

(3) Kunst – die sowieso inleving vraagt – kan daarbij helpen, en velen zien vooral literatuur als een geschikt experimenteerterrein daarvoor. De Amerikaanse filosoof Martha Nussbaum en psychologen als Steven Pinker en Martin Hoffman zijn bovendien van mening dat het menselijke vermogen om zich in de ander in te leven onze morele gevoeligheid en onze sociale vaardigheden tout court verhoogt.

(4) En wie erin slaagt om het perspectief van de ander in te nemen, is eveneens in staat om zijn eigen perspectief kritisch te bekijken en te herzien. Kortom, door boeken te lezen word je empathischer. Wie empathie kan opbrengen, wordt een beter mens.

(5) Dit veronderstelde effect van het lezen van boeken op het vermogen om empathie te tonen of, ruimer, om moreel te handelen, tref je aan in zowat elk recent rapport over leesbevordering: lezen als “onontbeerlijke oefening voor de geest”. Literatuur wordt gezien als een safe space2) voor emotionele exercities, omdat er geen reële actie van de lezer wordt verwacht of hoeft te worden gevreesd.

(6) Naast de loftuitingen over de effecten van empathie klinken er ook herhaaldelijk waarschuwingen tegen de ‘empathiegolf’ en de oproepen tot een ‘empathierevolutie’. Als ieder zich in de ander zou inleven en met hem of haar zou meevoelen, zou dit niet noodzakelijkerwijs uitmonden in een betere maatschappij.

(7) Dat een empathische ingesteldheid vooral gericht is op wie ons het naaste staat – familieleden, vrienden of al wie op ons gelijkt – maakt die juist bijzonder ongeschikt als kompas voor politiek beleid. Empathische gevoelens zijn bovendien beperkt in duur, ze komen intuïtief tot stand en kunnen snel in hun tegendeel omslaan: woede en wraak.

(8) Ook wanneer het over literatuur gaat, zijn er wel wat vraagtekens te plaatsen bij de positieve inschatting van de invloed die lezen zou hebben op ons empathische vermogen. In de eerste plaats is het bijzonder moeilijk om empirisch onderzoek uit te voeren naar het effect van lezen, laat staan naar het effect op de empathische reacties van lezers. Dergelijk onderzoek gebeurt doorgaans met vragenlijsten, waarbij de ondervraagden mogelijk meer gewenste dan reële antwoorden geven.

(9) Een vraag naar empathie voor een bepaald personage kan intiem overkomen. Hoe kun je controleren of het wel klopt wat een lezer beweert en of hij zijn eigen empathische gedrag wel goed inschat? En zou het niet net zo goed kunnen dat je niet door literatuur te lezen empathischer wordt, maar dat van nature empathische mensen intensiever en beter lezen?

(10) Wat in vele beschouwingen en onderzoeken ook zelden aandacht krijgt, is het literaire genre. Over welk soort van boeken gaat het eigenlijk? Wekken hoogstaande literaire boeken, canonwerken, gemakkelijker of minder gemakkelijk empathie op dan pageturners? Geldt dit evenzeer voor poëzie als voor proza? Moeten we niet vrezen voor negatieve effecten bij moreel verwerpelijke boeken? Is uiteindelijk de nadruk op het empathische effect van lezen misschien niet meer dan een truc om de vele projecten tot leesbevordering gefinancierd te krijgen, en simpelweg wishful thinking?

(11) Boeken doen het niet in hun eentje, schreef literatuurwetenschapper en empathieonderzoeker Suzanne Keen. De rol van leraren, ouders, vrienden of bibliothecarissen kan even belangrijk zijn als het boek zelf. Uit de explosie aan leesclubs in de Lage Landen kunnen we misschien ook afleiden dat een gedeelde leeservaring even belangrijk is als het gelezen boek.

(12) Ten slotte is er nog de ethische problematiek van het empathisch lezen, iets waar de Joods-Italiaanse auteur Primo Levi voor waarschuwde. Wie onderwijs over de Holocaust richt op empathisch engagement en identificatie, loopt het gevaar die gebeurtenissen en ervaringen te normaliseren en te trivialiseren.

(13) Dan stapt een lezer niet in de schoenen van iemand anders, maar stelt hij die iemand anders in zijn eigen schoenen, gaat hij uit van zijn eigen ervaringen. Hongerlijden in een kamp met de dood voor ogen is iets geheel anders dan rondlopen met een lege maag, een ervaring die iedereen weleens heeft gehad.

(14) Een dergelijke “empathiserende” lectuur vindt Levi immoreel. Misschien is literatuur wel het meest ethisch wanneer ze ons confronteert met de paradoxen en de complexiteit van het leven, en niet wanneer ze een beroep doet op onze empathie en compassie.

(15) Ook in de Nederlandstalige literatuurkritiek is er tegenwoordig veel aandacht voor empathie. Voor wie het graag in cijfers heeft: in de laatste tien jaar komen de woorden empathie of empathisch in Nederlandstalige recensies over literatuur gemiddeld zeven tot tien keer zo vaak voor als in de jaren daarvoor (gebaseerd op de databank LiteRom).

(16) Men zou dit terzijde kunnen schuiven als een modefenomeen, een nieuw woord voor een eeuwoude vanzelfsprekendheid. “Er zou waarschijnlijk geen fictie bestaan als we niet het vermogen hadden om ons in te beelden hoe het voelt om iemand anders te zijn of ons in andermans situatie te bevinden”, schreef de Duits-Amerikaanse literatuurwetenschapper Fritz Breithaupt.

(17) Uitspraken over empathie in recensies en interviews blijken verschillende ladingen te dekken. We gaan er gewoonlijk van uit dat empathie een fenomeen is dat zich voordoet bij de lezer die met een personage meevoelt. Maar empathie speelt evenzeer aan de auteurszijde.

(18) Schrijvers willen hun verhaal op zo’n manier presenteren dat de lezer erin meegaat. Omdat empathisch engagement aan de kant van de lezer altijd voor een deel subjectief is, bestaat er kans op “inaccurate empathie”. Laura Broekhuysen toont zich bewust van dit probleem in haar boek Flessenpost uit Reykjavik (2019): “het gaat er bij de depressie van mijn personage niet om of ik die voel, of zelfs maar navoel, het gaat erom dat ik haar in beeld kan brengen, dat ik een tekst maak waardoor de lezer zich kan inleven. Schrijven is niet zozeer je inleven in je personage als wel je inleven in je lezer. Het personage is degene in wie lezer en schrijver samenkomen, een en dezelfde zijn.”

(19) Interessanter nog dan de voorgaande opmerkingen zijn de romans die het fenomeen “moeilijke empathie” aan de orde stellen, waarbij ervaringen en opvattingen van personage en lezer ver uit elkaar liggen. Makkelijke empathie gaat uit naar situaties die ons vertrouwd zijn of naar wie in de algemene opinie onze empathie het meest verdient: vluchtelingen, kinderen, slachtoffers, al wie negatieve ervaringen heeft meegemaakt.

(20) In het geval van moeilijke empathie kan een verhaal de lezer over morele grenzen heen proberen te trekken, in verhalen die “meedogenloos en overrompelend (…) betoverend en afschuwwekkend” zijn, zoals de Librisjury het formuleerde in haar rapport over Mijn lieve gunsteling (2020) van Lucas Rijneveld. Rijnevelds verhaal over de negenenveertigjarige veearts die het hele boek lang als enige aan het woord komt met zijn obsessionele verlangen naar een veertienjarig meisje, roept tegelijk weerzin maar ook een zeker begrip op, al zullen weinig lezers echt “empathiseren” met dit personage. “Weerstand en walging mogen er zijn, maar niet alléén. De veearts is geen banale personificatie van het kwaad. Hij is juist heel menselijk. Je leert zijn wanen en angsten kennen”, aldus de auteur.

(21) Het doel van zulke boeken is niet zozeer om – zoals bij literatuur met makkelijke empathie – de lezer de gevoelens te laten delen, maar om een zeker begrip op te wekken of inzicht te bieden in stuitende handelswijzen. Vaak komt er in het leesproces een dubbel perspectief naar voren, zodat de lezer de dader niet alleen meer als dader, maar ook als slachtoffer gaat zien.

(22) Als we nu toch aannemen dat het lezen van literaire fictie op de een of andere manier het begrip voor de ander bevordert, dan nog blijft het onduidelijk welke aspecten daarvoor verantwoordelijk zijn en hoe dat precies in zijn werk gaat. Soms lees je dat vooral ik-verhalen of beschrijvingen van innerlijke gedachten of een realistische stijl voor empathie zouden zorgen, maar net zo vaak wordt ook het omgekeerde beweerd.

(23) Het onderzoek naar de empathische effecten van lezen staat nog in de kinderschoenen. De hypotheses waar onderzoekers van uitgaan, staan soms lijnrecht tegenover elkaar. Sommigen veronderstellen dat toegankelijke teksten in een realistische stijl het makkelijkst empathie opwekken. Anderen gaan uit van hypotheses die veel lezers contra-intuïtief in de oren zullen klinken. Zij menen dat elementen die het leestempo vertragen, zoals opvallende stilistische kenmerken en metaforen, bijdragen tot empathie.

(24) En zelfs wanneer een lezer zich slechts minimaal herkent in een personage zou die er toch empathisch op kunnen reageren. Literatuur functioneert immers door suggestiviteit, metaforen zijn “omwegen om te spreken waarover we niet kunnen spreken”, zoals Peter Verhelst in Voor het vergeten (2018) schreef. De lezer zou door deze “vertragingen” aangespoord worden om dieper in de tekst door te dringen en na te denken over complexe gevoelens en gedachten van verteller of personages.

(25) Men mag het er oneens over zijn of literatuur nu al dan niet onze spontane emotionele reacties traint, in elk geval confronteert literatuur ons met moreel complexe situaties die aanzetten tot reflectie.

noot 1 A mile in my shoes: Een mijl in mijn schoenen
noot 2 safe space: veilige ruimte

Lut Missinne, De lage landen, 16 november 2022. Lut Missinne is hoogleraar moderne Nederlandse literatuur aan de Westfälische Wilhelms-Universität in Münster (Duitsland). Deze tekst is een inkorting van het oorspronkelijke artikel, geaccordeerd door de auteur.

Vraag 14 2 punten

De metafoor is een van de stijlmiddelen in een verhaal die volgens alinea 24 en 25 mogelijk empathie opwekken. Welke twee van onderstaande kenmerken van de metafoor leiden mogelijk tot empathie, gelet op alinea 23 en 24? Noteer de nummers van de twee juiste kenmerken.

  1. A Een metafoor beschrijft de werkelijkheid complex en empathisch.
  2. B Een metafoor geeft het centrale probleem in een verhaal treffend vorm.
  3. C Een metafoor kan aan het onzegbare uitdrukking geven.
  4. D Een metafoor kan een persoonlijke visie treffend weergeven.
  5. E Een metafoor laat je reflecteren op gevoelens en ideeën in een verhaal.
Bekijk het antwoord

Antwoord: C en E

Vraag 14 in het hele examen

Vraag 16 2 punten

De titel van tekst 1, ‘In jouw schoenen, in mijn hoofd’, is een metafoor. Leg beide delen van deze metafoor uit, gelet op de inhoud van tekst 1. Geef antwoord in een of meer volledige zinnen en gebruik voor je antwoord in totaal niet meer dan 25 woorden.

Bekijk het antwoord
  • Noemt dat je je tijdens het lezen verplaatst in een ander of in een personage (‘in jouw schoenen’). (1p)
  • Noemt dat je daarmee een ander begrijpt, over een ander of over complexe gebeurtenissen nadenkt, of met een ander meevoelt (‘in mijn hoofd’). (1p)

Maximaal 25 woorden; beoordeel de spelling en grammatica.

Vraag 16 in het hele examen

2025, tijdvak 2: Goede smaak is authentieke smaak, maar hoe kun je nog authentiek zijn?

Opgavetekst

Tekst 2 Goede smaak is authentieke smaak, maar hoe kun je nog authentiek zijn?

(1) Deze week luisterde ik naar een lang gesprek over een van mijn favoriete gespreksonderwerpen: ‘goede smaak’. Goede smaak is tricky. Het is een eindeloze bron van bluf, schaamte en statusangst. Je wilt graag goede smaak hebben, maar alleen anderen kunnen beslissen of jij die hebt. Hoe speel je dat klaar?

(2) Precies daarover sprak The New York Times-columnist Ezra Klein met The New Yorker-journalist Kyle Chayka. Volgens Chayka, auteur van Filterworld, over smaak in de 21e eeuw, gaat smaak vooral over zelfkennis. Smaak is “kijken naar de wereld om je heen en daaruit kiezen wat er met jou resoneert, wat jou het gevoel geeft dat je bent wie je bent”. Goede, en dus authentieke smaak is volgens de mannen belangrijker dan ooit. Het internet zoals het nu bestaat, duwt ons met algoritmes naar wat we al kennen, of naar wat de meeste mensen mooi vinden. Zo vormt zich “een grote blob1) generieke cultuur”. En de doorsnee mens is de ideale consument in het kapitalisme, dus echt eigen smaak is niet minder dan een vorm van maatschappelijk verzet. We moeten leren zelf na te denken, aldus Chayka.

(3) Kan dat? Echt voor jezelf denken? Een autonome smaak ontwikkelen? Als ik over smaak praat, begin ik graag over mijn theorie van het ‘keukentrapje van de goede smaak’. Dat trapje heeft drie treden. Wie aan de slag wil met zijn smaak, begint op de eerste tree. Bijvoorbeeld met een componist als Mozart. Dit is mooi, denk je dan, ik luister naar Mozart, ik geniet ervan, dit is hoge kunst, ik heb goede smaak. Maar dan stap je een trede hoger. Daar waait een andere wind. Mozart, dat is eigenlijk maar commerciële, oppervlakkige, op effectbejag geschreven kitsch. Niet míjn smaak. Doe mij maar [insert ondoordringbaarder componist].

(4) Nu komen we ergens. Deze persoon heeft écht goede, eigen smaak. Tot je nog een stap zet, naar de derde trede. Wie daar staat, heeft het werkelijk door. Ik ken de kritiek op Mozart wel, zegt die. En ja, ik snap waarom jij denkt dat dit frivool is. Maar als je écht goed luistert, hoor je dat het allesbehalve oppervlakkig is. Juist Mozart is voor de kenner een hele grote. Schaakmat.

(5) In gesprekken over Russische klassiekers (in die prachtige dundrukuitgaven een robuuste markering van goede smaak) zie je dit vaak gebeuren met Dostojevski. De ‘goede-smaak’-beginneling weet: Fjodor Dostojevski, dat is een belangrijke Russische schrijver van dikke humorloze boeken, dus: goede smaak. Op de tweede trede staan de Dostojevski-haters. In navolging van Karel van het Reve zijn zij soeverein in hun oordeel, niet geïntimideerd door Dostojevski’s reputatie, en verklaren dat hij in feite alleen banale, schreeuwende personages opvoert in een matige, langdradige stijl. Bovenaan het keukentrapje lacht men hierom. Juist Dostojevski – die zo vaak verkeerd begrepen wordt – is het summum van Literatuur.

(6) Wie de drie treden kent, ziet ze vaker. Britney Spears staat ook vaak op het trapje. Prima muziek voor de naïeve pop-beginner, maar de semigevorderde vindt haar een oninteressant massaproduct. Tot je op de derde trede staat, waar je de onvermijdelijke man aantreft die, enthousiast over zijn eigen on-ironische oprechtheid hierover, uitlegt: maar Toxic, dat is echt een goed nummer.

(7) En het ís ook een goed nummer. Maar zo’n opmerking is ook een verklaring van de eigen superieure verhevenheid boven de snobistische luisteraars die zich blindstaren op Britneys populariteit bij de massa. De waardering voor Toxic is niet louter een uiting van een verfijnde afstemming met je diepste zelf.

(8) Ik beken dat ik er op mijn beurt van houd mensen op de tweede of derde trede te betrappen, en dat dat weer een manier is om te laten zien dat ik dit allemaal doorheb en dat mijn smaak boven alle twijfel verheven is.

(9) Uit het doolhof van de ‘goede smaak’ ontsnap je niet.

(10) Toen ik dit vertelde aan een wat belezener vriend, mijn theorie van het keukentrapje, wees hij me er liefdevol op dat dit allemaal niet echt oorspronkelijke gedachtes waren. “Je bent nu gewoon een boek van Bourdieu2) aan het navertellen. Lees La Distinction.” Hij had gelijk. En toch bevestigde hij alleen maar mijn punt. Zelfs mijn ideeën over smaak zijn niet geheel authentiek, en komen niet alleen maar uit mezelf.

noot 1 blob: een vormeloze, onduidelijke substantie
noot 2 Pierre Bourdieu (1930-2002) is een Franse socioloog.

Eva Peek, NRC, 19 januari 2024. Eva Peek is boekenrecensent en redacteur bij NRC.

Vraag 23 2 punten

In alinea 3 tot en met 8 wordt een spottende houding aangenomen tegenover kunstliefhebbers op de tweede en derde trede. In welke drie van onderstaande citaten is duidelijk geen sprake van deze spottende houding tegenover kunstliefhebbers, gelet op de inhoud van deze alinea’s? Noteer de nummers van de drie juiste citaten. 1 “Dat trapje heeft drie treden.” (regels 38-39). 2 “Doe mij maar [insert ondoordringbaarder componist].” (regels 50-51). 3 “Juist Mozart is voor de kenner een hele grote.” (regels 61-62). 4 “In gesprekken over Russische klassiekers (in die prachtige dundrukuitgaven een robuuste markering van goede smaak) zie je dit vaak gebeuren met Dostojevski.” (regels 63-67). 5 “Fjodor Dostojevski, dat is een belangrijke Russische schrijver van dikke humorloze boeken” (regels 69-71). 6 “Britney Spears staat ook vaak op het trapje.” (regels 85-86). 7 “Tot je op de derde trede staat, waar je de onvermijdelijke man aantreft die, enthousiast over zijn eigen on-ironische oprechtheid hierover, uitlegt (…)” (regels 89-94). 8 “En het ís ook een goed nummer.” (regel 96)

Bekijk het antwoord
  • Noemt drie van de citaten 1, 4, 6 en 8, waarin geen spottende houding te lezen is. (2p)

Drie elementen juist: 2 punten; twee juist: 1 punt; minder dan twee: 0 punten. De juiste citaten zijn 1, 4, 6 en 8: een antwoord moet drie van deze vier nummers bevatten. Een nummer buiten 1, 4, 6 en 8 telt niet als juist element.

Vraag 23 in het hele examen

Vraag 24 2 punten

“Uit het doolhof van de ‘goede smaak’ ontsnap je niet.” (regels 112-113) Leg de beeldspraak in dit citaat in haar geheel uit, gelet op de strekking van alinea 8 tot en met 10. Geef antwoord in een of meer volledige zinnen en gebruik voor je antwoord in totaal niet meer dan 40 woorden.

Bekijk het antwoord
  • Noemt dat goede smaak een doolhof is omdat het onmogelijk of erg moeilijk is goede smaak te typeren, of omdat typeren steeds mislukt. (1p)
  • Noemt dat je er niet aan ontsnapt omdat smaak nooit (helemaal) authentiek is, of omdat smaak altijd verbonden is met de smaak of ideeën van anderen. (1p)

Maximaal 40 woorden; beoordeel de spelling en grammatica.

Vraag 24 in het hele examen

2024, tijdvak 1: Tekst 1

Opgavetekst

Tekst 1 Fastfood voor jonge lezers: de schadelijke promotie van pulp in het onderwijs

(1) Wat hebben we nodig om ontlezing een halt toe te roepen? Mooie verhalen natuurlijk, maar ook ‘mooie lezers’. De term is van jeugdboekenauteur Benny Lindelauf. Hij bedoelt lezers die een verhaal betekenis kunnen geven, lezers die daar scholing in hebben gehad. Van zulke mooie lezers zijn er steeds minder.

(2) 44 procent van de Nederlandse jongeren zegt lezen niet leuk te vinden of er zelfs een hekel aan te hebben, zo blijkt uit onderzoek van Stichting Lezen. Dat zijn er meer dan in onze buurlanden, en niemand begrijpt waarom juist in Nederland de ontlezing zo hard stijgt. Helaas maakt de overheid ook geen geld vrij om daar serieus onderzoek naar te doen.

(3) In plaats daarvan investeert ze in leesbevorderingscampagnes. Waarom sorteren die nu niet het gewenste effect? Wie zich daarin verdiept, begrijpt al snel waarom de leesmotivatie laag is. De campagnes die gericht zijn op leesbevordering sturen op ‘leesplezier’, vanuit de gedachte dat op plezier vanzelf leesmotivatie volgt.

(4) Daarom is besloten dat in de Jonge Jury-campagne jongeren zelf kiezen welke boeken ze nomineren en bekronen. De Jonge Jury, die jaarlijks 180.000 leerlingen in de onderbouw bereikt, wordt betaald door Stichting Lezen, ondersteund door het Nederlands Letterenfonds en uitgevoerd door Passionate Bulkboek, een organisatie die zich ‘dé leesspecialist in voortgezet onderwijs’ noemt.

(5) Leerlingen van twaalf tot vijftien jaar kiezen de boeken voor de shortlist aan de hand van een groslijst van uitgevers, zonder instructie, richtlijn of een voorselectie door opvoeders of leraren. Het is verontrustend dat hun keuze vervolgens leidend wordt in een campagne die wordt betaald met overheidsgeld. Het is alsof je kinderen de supermarkt instuurt met de opdracht te kopen wat ze lekker vinden en datgene waarmee ze naar buiten komen, opdringt aan alle kinderen van het land, onder het mom van ‘gezond eten’. Nederland zou zijn eigen cultuuronderwijs serieuzer moeten nemen.

(6) Dit jaar brachten 10.000 kinderen een stem uit voor de Jonge Jury-prijs. De winnaar die woensdag 9 juni bekend wordt, zal met zekerheid een pulpboek zijn. Wat bedoelen we met pulp? Dat is niet hetzelfde als lectuur. Er zijn genoeg redenen om zwakke of onwillige lezers aan te moedigen door ze, pakweg, een spannende jeugdroman van Lydia Rood te laten lezen of de biografie van Wim Kieft.1)

(7) Maar wat de Jonge Jury propageert, is van een ander kaliber. Het zijn verhalen die seksistisch en racistisch denken bevestigen, de lezer alleen van kick naar kick jagen. Verhalen die stilistisch, inhoudelijk, cultureel en moreel armoedig en zelfs schadelijk zijn. We analyseerden de shortlist van dit jaar en alle winnende titels van de afgelopen tien jaar, waarvan er zeven werden geschreven door één auteur: Mel Wallis de Vries. Eenlettergrepige titels, dramatisch-realistische foto’s op de voorkant en kekke elastieken buikbandjes moeten de jonge lezer verleiden: Klem, Wreed, Vals of Shock heten haar boeken.

(8) Het stramien is steeds identiek: na een scène waarin steevast een vrouwelijk slachtoffer wordt gepijnigd, vernederd en vaak vermoord, gaan we terug in de tijd en komen er vier à vijf verschillende meisjes aan het woord – soms via vlogs, dagboekfragmenten, app- of e-mailberichten. Ze zijn typetjes en hebben steevast één ding gemeen: het zijn altijd witte meisjes met lang, los haar. De meisjes lijken geen enkele inhoud of substantie te hebben. De personages veroordelen elkaar op hoe ze eruitzien, en wat ze eten en drinken.

(9) Seks is vrijwel altijd ongewenst en gewelddadig in deze teksten, maar de lezer krijgt geen ruimte om dat kritisch te beschouwen, omdat die meekijkt met daders in lang uitgesponnen geweldsscènes. Verkrachting en moord worden als haast onvermijdelijk lot voor jonge vrouwen gepresenteerd: als ze in het donker door het park fietsen, maar soms ook als ze in hun eigen slaapkamer zijn. Het hyperrealisme met herkenbare school- en plaatsnamen maakt het nog angstaanjagender. De shortlist van dit jaar bestond uit drie jeugdthrillers die qua opbouw en verhaalinhoud sprekend op de boeken van Wallis de Vries lijken. Succes is blijkbaar besmettelijk.

(10) Met zulke lelijke teksten kweek je geen mooie lezers. Jonge lezers lezen vooral belevend en herkennend. Wat ze lezen, nemen ze letterlijk omdat hun literaire competenties nog niet zijn ontwikkeld. In het lesmateriaal van de Jonge Jury worden deze competenties ook niet aangesproken.

(11) Waarom wordt dit geld, afkomstig van Stichting Lezen en het Letterenfonds, niet besteed aan de promotie van echte jeugdliteratuur in de klas? Verhalen kunnen je leren hoe je betekenis kunt geven aan de wereld. Hoe je gevoelens, relaties, maar ook maatschappelijke verhoudingen kunt begrijpen en hoe je er taal voor kunt vinden. Ze bieden de sleutel tot een volwassen, ethische houding.

(12) Kwalitatieve jeugdliteratuur geeft de verbeelding van jonge mensen de ruimte om nieuwe en andere perspectieven en samenlevingsvormen te verkennen. Door identificatie met steeds nieuwe personages kunnen jonge lezers hun persoonlijkheid vormen, hun opvattingen toetsen. Literatuur draagt bij aan empathie en aan burgerschap.

(13) Dat in het Nederlandse onderwijs op de basisschool en in het voortgezet onderwijs het lezen van onze internationaal geprezen jeugdliteratuur, denk aan Anna Woltz, Simon van der Geest, Martha Heesen of Bart Moeyaert, niet verplicht is, en dat er geen eisen worden gesteld aan de kwaliteit van wat er op school wordt gelezen, is een vorm van ernstige en structurele verwaarlozing. Laten we in het op handen zijnde nieuwe curriculum voor het vak Nederlands2) het vrijblijvende begrip ‘fictie’ vervangen door ‘jeugdliteratuur’.

(14) Tot het zover is, kunnen de organisatoren van de Jonge Jury het alvast over een andere boeg gooien. Een shortlist die wordt opgesteld door specialisten lijkt ons de eenvoudigste oplossing. ‘Als ze maar lezen’ is geen excuus voor pulp.

noot 1 De biografie Kieft portretteert de voormalige Nederlandse profvoetballer Wim Kieft; veel aandacht gaat erin uit naar diens alcohol- en drugsverslaving. Kieft was in 2014 het bestverkochte boek in Nederland.
noot 2 Het Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschappen bereidde tijdens de publicatie van dit artikel een onderwijsherziening voor van (onder meer) het schoolvak Nederlands.

naar: Yra van Dijk en Marie-José Klaver
uit: de Volkskrant, 6 juni 2021
Yra van Dijk is gasthoogleraar bij instituut LUCAS van de Universiteit Leiden. Marie-José Klaver is vakdidacticus en docent Nederlands in het voortgezet onderwijs.

Vraag 5 2 punten

Zowel in de titel van tekst 1 als in de supermarktmetafoor in alinea 5 worden de boeken op de shortlist van de Jonge Jury vergeleken met voedsel.
Welke twee kenmerken van de boeken van de Jonge Jury worden benadrukt met deze voedselvergelijkingen?

Bekijk het antwoord
  • Noemt dat de boeken verleidelijk, goedkoop, gemakkelijk behapbaar of lekker leesbaar zijn, of dat ze kwaliteit of diepgang missen. (1p)
  • Noemt dat de boeken schadelijk, ongezond of slecht zijn. (1p)

Niet goed: ‘deze boeken zijn leuk of lekker’; ‘deze boeken zijn pulp’. Beoordeel de spelling.

Vraag 5 in het hele examen

2024, tijdvak 2: Roddelen is een goede zaak!

Opgavetekst

Bron 1 Schaam je niet: roddelen is gezond!

(1) Roddelen over een collega. Gemeen, vindt de een. Maar Rinus Feddes snapt het wel. De promovendus aan de Universiteit voor Humanistiek breekt een lans voor de roddelaar, die het soms gewoon nodig heeft om een ander iets in het oor te fluisteren.

(2) (…) Twaalf jaar heeft hij aan zijn proefschrift gewerkt. Aan de Hogeschool Rotterdam waar hij lesgeeft, ontwikkelde hij meerdere vakken over roddelen en informele communicatie. Door de jaren heen vroeg Feddes aan honderden studenten om hun beste roddelverhalen met hem te delen voor zijn proefschrift. De verhalen hielpen hem een heel eigen visie op roddelen te formuleren.

(3) “Als ik studenten vertel dat ik geloof in constructief roddelen, zijn ze meestal eerst verontwaardigd. Roddelen associëren ze met iets negatiefs. Maar ik maak een duidelijk onderscheid tussen roddelen en pesten. Pesten is gericht op het bewust kwaad doen van de ander, terwijl roddelen meer gericht is op het in vertrouwen uiten van je onderbuikgevoelens.”

(4) Emotioneel ontladen wordt dat in de roddelliteratuur genoemd. “Maar ook het aangaan van sociale binding is een belangrijke functie van roddelen. Ik vroeg de studenten hun roddels te clusteren: wie roddelt er over wie? Dan bleek altijd dat bepaalde groepen over andere groepen roddelen. De warme kant van een familie over de koude kant of de jongeren over de ouderen. Roddelen blijkt dus een bindmiddel.”

(5) Vocaal vlooien noemt Feddes het graag. “Apen besteden een kwart van hun tijd aan het vlooien van elkaar en echt niet alleen omdat ze zoveel jeuk hebben. Als twee apen elkaar vlooien, laten ze andere in de groep zien: wij hebben een bondje. Bij mensen gaat dat net zo. Als je een roddel aan iemand vertelt, kom je vaak dicht bij iemand, of je fluistert zelfs in zijn oor. Je deelt je verhaal alleen met diegene. Bij wie je wilt horen, bepaalt met wie je roddelt.”

(6) Zo ontstaan sociale betrekkingen tussen mensen, buiten de officiële verhoudingen om. Die informele verhoudingen zijn belangrijk, vindt Feddes, want je kunt nu eenmaal niet altijd alles recht in iemands gezicht zeggen. “Als jij vindt dat je baas zijn vrouw hufterig behandelt, zul je hem dat niet snel zeggen, omdat hij een machtspositie heeft. Dus dan vertel je het aan een collega, want je moet toch ergens heen met je gevoel.” (…)

(7) Kritiek geven en ontvangen zijn dingen die Feddes leerzaam vindt aan roddelen. “Door met je onderbuikgevoelens naar buiten te treden, kun je jouw mening toetsen aan die van de ander. Als je je vrouw vertelt dat je vindt dat de buurman zo’n harde stem heeft, zegt zij misschien wel dat je je aanstelt. Je kunt leren van die tegenspraak, het kan je helpen je eigen kaders te vormen en te bepalen wat jij belangrijk vindt, maar dan moet je wel het lef hebben ermee naar buiten te treden.”

naar: Anne Wijn, uit: Trouw, 8 mei 2018. Anne Wijn is journalist en schrijver.

Vraag 20 2 punten

Je docent Nederlands organiseert een debat over de stelling: ‘Roddelen is een goede zaak!’, waarin je voorstander van deze stelling bent. Omdat je je standpunt met overtuigende argumenten wilt verdedigen, heb je vier bronnen over roddelen geselecteerd.

Lees bron 1. Je signaleert dat in alinea 5 van bron 1 roddelen wordt vergeleken met het vlooien van apen.

Noem drie kenmerken van roddelen die in alinea 5 met deze vergelijking worden benadrukt.

Bekijk het antwoord
  • Noemt drie van de volgende kenmerken: door roddelen ontstaan relaties of bondjes (je laat zien bij wie je wilt horen); roddelen is informeel of vertrouwelijk; roddelen gebeurt vaak of kost veel tijd; door roddelen kom je (fysiek) dicht bij anderen (2p)

Drie juiste elementen: 2 punten; twee juiste: 1 punt; minder dan twee: 0 punten. Beoordeel de spelling.

Vraag 20 in het hele examen

2024, tijdvak 2: Tekst 2

Opgavetekst

Tekst 2 Het mag wel wat strenger

(1) Taalkundigen vinden alles maar goed. Ze keuren zelden iets af, en dragen zo bij aan het verval der zeden in het algemeen en de ondergang van het Nederlands in het bijzonder. Deze klacht hoor je vaak – soms tussen de regels door – in taaldiscussies. Taalgebruikers die streng in de leer zijn, raadplegen taalkundigen (of taalkundig geschoolde taaladviseurs), en die zeggen vervolgens dat je tolerant moet zijn tegenover vrijwel elke nieuwlichterij. Hij wilt? Was vroeger fout, maar de gemiddelde taalkundige zal meteen opmerken dat die vorm in de lijn der verwachtingen ligt omdat hij regelmatiger is. Groter als? Ja, beste taalgebruiker, dat komt al eeuwenlang voor en er is in principe niks op tegen. Een aantal leerlingen? Dat is inderdaad enkelvoud als je een groep leerlingen bedoelt of met een bepaald lidwoord of een bepaling (het aantal leerlingen, een groot aantal leerlingen), maar leerlingen is meervoud en dus mag het ook meervoud zijn, hoor.

(2) Taalkundigen zullen inderdaad aan de tolerante kant zijn, en moderne taaladviseurs lijken op korte afstand te volgen: taalnormen zijn niet in steen gebeiteld, en je kunt niet voor eeuwig vasthouden aan een norm die geen basis heeft in het werkelijke taalgebruik.

(3) Toch is er wel iets te zeggen voor de opvatting dat taalkundigen best iets strenger mogen zijn. Maar dan vooral in didactisch opzicht. Waar het op neerkomt, is dit: van tolerantie leer je niets.

(4) Hoe zit dat? Stel dat je een aanhanger bent van een strenge, maar verouderde norm. Je vindt bijvoorbeeld dat het betrekkelijk voornaamwoord altijd welk(e) moet zijn (De regels welke in acht moeten worden genomen, staan op schrift). En stel dat je dat gaat opzoeken op Taaladvies.net,1) en je vraagt of die zin correct is. Dan staat daar: “Ja, maar dit gebruik is alleen geschikt voor formele schrijftaal. In algemene teksten en in spreektaal is het gebruik van welke als betrekkelijk voornaamwoord af te raden.” Je zult niet gauw de radicale uitspraak vinden dat zo’n taalvorm echt niet meer kan.

(5) Taalkundigen zijn dus niet alleen tolerant ten opzichte van nieuwe ontwikkelingen, ze zijn ook meestal te voorzichtig met taalgebruikers die verouderde normen propageren of hanteren. Waarom leer je daar niets van? Omdat je op deze manier als leerling nooit echt met tegenstrijdige bronnen geconfronteerd wordt.

(6) We zagen het in een onderzoek van Astrid Wijnands naar reflectieve ontwikkeling in het grammaticaonderwijs: leerlingen die met een strikte opvatting de bronnen in gestuurd worden, vinden daar nooit echt een uitdaging in. Strenge normen worden nooit tegengesproken, alleen versoepeld. De leerling kan zich dan permitteren om te denken: “Laat ik toch maar bij de strenge norm blijven, dan zit ik altijd goed.”

(7) Zo komen ze dus nooit verder. Halfslachtige versoepelingen en het maar blijven goedkeuren van ouderwets taalgebruik zorgen niet voor de cognitieve frictie die nodig is om leerlingen aan het denken te zetten over de taalregels. We hebben taalkundigen en taaladviseurs nodig die de strenge norm echt afkeuren in plaats van hem alleen uit te breiden.

Welke als betrekkelijk voornaamwoord hoort niet tot het Standaardnederlands. Een aantal leerlingen als enkelvoud is bijna altijd ongrammaticaal. Het afkeuren van Hij wilt of groter als is onjuist. Alleen als je het zo scherp stelt, wordt de leerling uitgedaagd om naar argumenten te zoeken.

noot 1 Taaladvies.net is een website waarop ervaren taaladviseurs en andere deskundigen veelgestelde vragen over taal en spelling beantwoorden. De website is een samenwerking van de Nederlandse Taalunie en enkele andere taalorganisaties.

naar: Peter-Arno Coppen, uit: Levende Talen Magazine 2022 (109) nr. 6
Peter-Arno Coppen is hoogleraar Vakdidactiek aan de Letterenfaculteit van de Radboud Universiteit Nijmegen. Hij houdt zich onder andere bezig met grammaticaonderwijs.

Vraag 31 2 punten

In alinea 1 wordt de tolerante houding van taalkundigen “tegenover vrijwel elke nieuwlichterij” (regel 13) licht karikaturaal met voorbeelden getekend.

Citeer drie verschillende woordgroepen of woorden uit alinea 1 waaruit het karikaturale karakter van deze voorbeelden duidelijk blijkt.

Bekijk het antwoord
  • Citeert drie van de volgende: “(zal) meteen (opmerken)” (regels 15-16); “(Ja,) beste taalgebruiker” (regels 18-19); “(dat komt) al eeuwenlang (voor)” (regels 19-20); “(dus mag het ook meervoud zijn,) hoor” (regels 27-28) (2p)

Drie juiste: 2 punten; twee juiste: 1 punt; minder dan twee: 0 punten. Beoordeel de spelling.

Vraag 31 in het hele examen

2023, tijdvak 1: Tekst 4

Opgavetekst

Tekst 4 De selfie-rage getuigt van een grote honger om gezien te worden

(1) Ik had hem al gezien, de jongen met de mooiste kuif: een zwierige dot zwart haar, aan de wortels gebleekt tot een soort geel. Die zondag hing hij met zijn vrienden rond in de tuin van een mausoleum in New Delhi. Minutenlang was hij bezig om de kuif in model te krijgen. Toen stapte hij op me af. Selfie, madam? Tuurlijk. Wie ben ik om te weigeren? Ik loop hier verder toch maar in de weg. Dus zag ik mijn schaapachtige blik weerspiegeld in het scherm van zijn mobieltje. Klik. Thank you. Bye bye.1)

(2) Ik reis momenteel een paar weken door India, en ben dagelijks een exotisch stylingornament in de selfies van Indiërs. Het is een rare gewaarwording. Eigenlijk vooral omdat er nauwelijks contact is. De fotografen vragen niet naar mijn naam en kijken me nauwelijks aan. Klik, weg zijn ze. Zo’n selfie heeft geen verhaal. Er is geen inbedding in iets breders. Over dit plaatje valt straks niets te vertellen, er valt alleen maar naar te kijken. Dat zal dus wel de bedoeling zijn.

(3) Wij mensen zijn meesters in het maken van voorstellingen van hoe het was of zou kunnen zijn. Wat we heel moeilijk kunnen, is daadwerkelijk aanwezig zijn op een plek. Die geest van ons fladdert constant weg. Hup, daar vertrekken we alweer met de volgende halve gedachte. Ik denk dat dit gebrek aan aanwezigheid eigenlijk pijn doet. Voor mij zijn die selfies een soort schreeuw: ik ben hier! Toch? Ja, kijk, want ik zie mezelf. En als ik de selfie post, zien mijn vrienden me ook en besta ik extra. Die drang om eindeloos te documenteren waar je bent, getuigt voor mij van een onbeholpen maar groot verlangen naar aanwezigheid.

(4) Het lijkt veel Indiërs behoorlijk goed te gaan. Toch kun je hier nog steeds niet heen om de mensen die op straat leven, hurkend onder een zeiltje. Ze eten in het openbaar, poepen in het openbaar, hebben seks in het openbaar. Weerloos voor elke blik. Ook met hen heb ik geen contact. Waar de selfiemakers vooral hun eigen blik opvangen in het scherm van hun mobiel, weren deze mensen mijn blikken af. Dat is de enige privacy die ze hebben.

(5) In discussies over privacy hoor je vaak zeggen dat ‘men’ tegenwoordig van alles van je ziet. Ik denk dat deze angst misplaatst is. Zeker, ons gedrag wordt opgeslurpt en omgezet in data waar statistische bewerkingen op worden losgelaten. Met als gevolg dat je ‘gepersonaliseerde’ advertenties krijgt. Of dat het nieuwe verzekeringsaanbod op jouw risicoprofiel is toegesneden. Of dat de gemeente beleid loslaat op jouw categorie mens. Met kijken heeft dit alles echter bar weinig van doen. Er is niemand aan te pas gekomen die zijn oog op jou heeft laten vallen, en die jou persoonlijk liket of misschien disliket. Het zijn louter machines die jouw data verwerken en een ‘persoonlijk’ aanbod verzenden.

(6) “God is dood, maar de mensen weten het nog niet”, zei Nietzsche2) ooit. Voor mij gaat die uitspraak over de afwezigheid van de blik van boven, en over ons onvermogen om tot ons door te laten dringen wat het betekent dat er niet langer vanzelfsprekend iemand naar je kijkt. Er is geen god die jouw zieltje doorgrondt en de boekhouding van jouw leven bijhoudt. Ook het grote boek van Sinterklaas is dichtgeklapt. Wie ervan huivert dat zijn privacy wordt bedreigd omdat hij bekeken wordt door de regering of door grote bedrijven, leunt op die oude fantasie over de blik van bovenaf – die fantasie die Nietzsche achterhaald acht. Persoonlijke aandacht van machtigen krijg je helaas alleen maar als zij jou een gevaar achten.

(7) In de wereld na Nietzsche is de vanzelfsprekendheid en alomtegenwoordigheid van een op jou gerichte blik verdwenen. Hoeveel surveillancecamera’s er ook hangen in de openbare ruimte, hoeveel data over klikgedrag de Googles van de wereld ook bijeenschrapen, de moderne angst is dat je er in spiritueel opzicht aan toe bent zoals de daklozen in India: niemand kijkt werkelijk naar je. Je bent onopgemerkt gebleven. In zo’n situatie is privacy niet aan de orde.

(8) Voor mij getuigt de selfie-rage van een grote honger om gezien te worden. Als mens snak je ernaar een blik op jezelf te voelen. Desnoods die van jezelf.

Marjan Slob is essayist en filosoof.

noot 1 Thank you. Bye bye: Dank u wel. Tot ziens.
noot 2 Friedrich Nietzsche (1844-1900) was een invloedrijke Duitse filosoof.

naar: Marjan Slob uit: de Volkskrant, 16 december 2018

Vraag 36 2 punten

“Persoonlijke aandacht van machtigen krijg je helaas alleen maar als zij jou een gevaar achten.” (regels 102-104)
Verklaar het gebruik van de woorden ‘helaas’ en ‘alleen maar’ in bovenstaand citaat.
Geef antwoord in een of meer volledige zinnen en gebruik voor je antwoord niet meer dan 40 woorden.

Bekijk het antwoord
  • Noemt een van deze combinaties: (a) het gebruik van deze woorden geeft aan: mensen willen graag de aandacht (van machtigen), en mensen krijgen deze aandacht (echter) doorgaans niet / krijgen deze aandacht (echter) alleen als ze een gevaar vormen; of (b) het gebruik van de woorden ‘alleen maar’ geeft aan: mensen krijgen doorgaans geen aandacht (van machtigen) (behalve als ze een gevaar vormen), en het gebruik van het woord ‘helaas’ geeft aan: mensen vinden dat jammer. (2p)

Maximumlengte: 40 woorden.

Vraag 36 in het hele examen

2023, tijdvak 2: Tekst 1

Opgavetekst

Tekst 1 Leven in een filterbubbel. Wil je dat?

(1) De geschiedenis van het internet bestaat uit enkele duidelijk van elkaar te onderscheiden periodes. Als we de militaire en universitaire begindagen van het internet even overslaan, was de eerste fase eind jaren negentig, toen het internet voor iedereen toegankelijk werd. Voortaan kon eenieder vanaf zijn computerscherm een oneindige hoeveelheid websites bezoeken. The age of access, het tijdperk van toegang, begon.

(2) Halverwege het volgende decennium verschenen er nieuwe functies die de ontwikkeling van sociale netwerken mogelijk maakten en gebruikers in staat stelden om eigen content te creëren. Dat was het begin van web 2.0.

(3) Vervolgens waren we, tussen 2010 en nu, getuige van de bloeitijd van de data- en platformeconomie, die kunstmatige intelligentie gebruikt om gedrag te interpreteren en automatisch producten en diensten aan te bevelen die waarschijnlijk bij een individu passen. Dit zou je het tijdperk van algoritmische hyperpersonalisering van het aanbod kunnen noemen.

(4) Onlangs kondigde Mark Zuckerberg1) zijn Meta-project aan, met als doel het internet een vierde fase in te sturen, of beter gezegd: een vierde dimensie. Het idee is een informatie-universum te bouwen dat de gebruiker onderdompelt (met behulp van virtualrealityhelmen) in een werkelijkheid die louter uit pixels bestaat, een virtueel universum: het metaverse. Daarmee wordt het principe van een ‘sociaal netwerk’ via tal van diensten uitgebreid naar alle gebieden van ons leven: we kunnen rondlopen in winkelcentra, virtueel huizen bekijken die te koop staan, naar culturele en sportieve evenementen gaan, en we kunnen elkaar virtueel, in de vorm van avatars, ontmoeten.

(5) De wil om deze ambitie te realiseren komt niet uit de lucht vallen. Want het gaat er niet alleen om de aandacht van Facebook af te leiden, nu het ene na het andere schandaal het imago van het medium beschadigt;2) het doel is vooral om via een strategie van constante innovaties de consument te blijven verbluffen en de concurrentie een stap voor te blijven. Het project maakt gebruik van de gevolgen van de coronacrisis, nu vanwege de lockdowns opeens tal van activiteiten online gebeuren – dingen waarvan we soms niet eens wisten dat je ze online kón doen.

(6) Zo bezien heeft de pandemie geleid tot een breuk in de geschiedenis. We hebben nieuwe gewoonten ontwikkeld die onze relatie tot ons werk, tot het onderwijs, de zorg, commercie en cultuur diepgravend hebben veranderd. En waarvan we tot nu toe alleen nog maar de eerste gevolgen zien. Zoals de dalende bezoekersaantallen in de bioscopen, theaters en musea, waarvan we moeten vrezen dat die niet meer zullen stijgen. Dat is een goede voedingsbodem voor de ontwikkeling van technologie die speciaal is ontworpen om ons naar andere, digitale omgevingen te lokken. De uitdaging voor Facebook en andere techreuzen is om zich zo snel mogelijk naar de voorposten van dit geheel nieuwe tijdperk van de digitale economie te begeven, een tijdperk waarin die alle aspecten van ons leven zal gaan beheersen. Maar welke gigantische repercussies zal dit nieuwe tijdperk hebben voor de maatschappij, het milieu en het menselijk bestaan?

(7) Allereerst zal e-commerce (online winkelen) definitief de boventoon gaan voeren. Dat zal leiden tot overconsumptie, met desastreuze gevolgen voor het milieu. Het zal onzichtbare hordes van onderbetaalde werknemers in distributiecentra opleveren, die slaaf zijn van helse werkritmes, gedicteerd door algoritmen.

(8) De metaverses zullen energie vreten. Ze vereisen permanente connectivity, computersystemen die continu met elkaar verbonden zijn, en steeds meer servers om al die data op te slaan. Bandbreedtes zullen steeds vaker verstopt zijn. Maar daar zeggen de techreuzen niets over, behalve in vage communiqués die reppen van CO2-vrije internetinfrastructuren.

(9) Tot slot, en daarmee komen we bij het belangrijkste antropologische feit: onze levens zullen onlosmakelijk, als via een navelstreng, verbonden zijn met een technoliberalisme3) dat ons overal en altijd de weg wil wijzen. Voortaan zal onze zintuiglijke ervaring bestaan uit optische en zintuiglijke simulaties (aanrakingen, geluid, zelfs geuren), waarbij onze relatie tot de werkelijkheid voor elk individu door algoritmes op maat gemaakt wordt en zich zal aanpassen aan onze behoeften en wensen. Een werkelijkheid dus waar we ons niet meer aan kunnen ‘stoten’. Bovendien zullen deze technieken gedetailleerde kennis opleveren over ons gedrag, via alles wat we doen, waar we naar kijken, onze biometrische gegevens (hartslag, transpiratie) en onze sociale interactie.

(10) Hoe zal zo’n subjectieve werkelijkheid, die voortdurend gestuurd wordt door systemen, eruitzien? We zullen niet meer geconfronteerd worden met welke beperking dan ook (behalve wellicht die van onze financiële middelen), we zullen telkens moeten reageren op nieuwe gebeurtenissen (zoals in videogames) en geen tijd meer hebben om na te denken en een goed oordeel te vellen.

(11) Zo krijg je menselijke relaties die van elk toeval gespeend zijn, omdat ze gebaseerd zijn op veronderstelde conformiteit. Filterbubbels zullen niet langer beperkt zijn tot opinies, maar worden uitgebreid naar alle gebieden van het leven. Daarbij ontstaat een vorm van samenleven die het resultaat is van louter berekeningen en die dus van elke levenskracht ontdaan is.

(12) In de afgelopen twee decennia heeft de tech-industrie de samenleving grondig weten te veranderen, uitsluitend om de eigen belangen te dienen. Daarbij heeft ze ons een fantasiebeeld voorgespiegeld van een wereld zonder gebreken. Al die tijd hebben wij ons daarbij veel te passief opgesteld en daarvoor hebben we in veel sectoren een hoge prijs betaald.

(13) De ontwikkeling van het metaverse staat nog in de kinderschoenen, maar er staan enorme investeringen op stapel en de tech-industrie is er al volop mee bezig. Blijven we, met dat vooruitzicht, opnieuw apathisch? We beleven een sleutelmoment nu het einde van de coronacrisis nadert. Een crisis waarin we hebben gezien dat onze relaties met anderen massaal via pixels verliepen, waarbij iedereen achter zijn computerscherm zijn eigen ding deed, waardoor ons ‘collectieve isolement’ steeds groter werd.

(14) Daarom moeten we aan de slag met de invoering van levenswijzen van een totaal andere orde. Geconfronteerd met de huidige problemen vraagt dit moment om het laten ontluiken van gemeenschappen waar de ontwikkeling van rechtvaardige en gevoelige relaties tussen mensen prioriteit heeft en wordt gestimuleerd, met respect voor het milieu.

(15) Als we nu niet onverwijld gaan bouwen aan heilzame tegenmodellen geven we de vrije hand aan de datagiganten die ons die metawereld in willen zuigen, dat lichaamloze en ijzige hiernamaals; een parallel universum van waaruit, als we niet oppassen, geen weg terug meer mogelijk is.

noot 1 Mark Zuckerberg is oprichter en eigenaar van het online sociaal netwerk Facebook.

noot 2 In 2021 kwam Facebook enkele malen negatief in het nieuws, omdat er onzorgvuldig met de privacy van gebruikers zou zijn omgegaan.

noot 3 Technoliberalisme is een filosofie die vooral benadrukt dat technologische hulpmiddelen voor iedereen vrij beschikbaar moeten zijn, met minimale overheidscontrole.

naar: Éric Sadin (vertaling: Friederike de Raat)
uit: NRC Handelsblad, 27 november 2021

Éric Sadin is een Franse schrijver en filosoof. Deze tekst is een bewerking van een artikel uit de Franse krant Libération.

Vraag 5 2 punten

In tekst 1 is een duidelijk verschil in stijl waarneembaar tussen alinea 1 tot en met 5 enerzijds en alinea 7 tot en met 15 anderzijds.
Typeer de stijl van elk van deze twee tekstdelen. Gebruik voor elk tekstdeel een van de volgende typeringen: alarmerend, beeldend, juichend, neerbuigend, neutraal, spottend, welwillend.

Bekijk het antwoord
  • Alinea 1 tot en met 5: neutraal (1p)
  • Alinea 7 tot en met 15: alarmerend (1p)

Vraag 5 in het hele examen

2023, tijdvak 2: Tekst 3

Opgavetekst

Tekst 3 ‘Vrouwelijkheid’ in taal zegt niet zoveel

(1) Geëmancipeerde tijden vragen om geëmancipeerde woorden. Dat is althans de strekking van menig debat over deze kwestie. Zo betoogt Sarah Meuleman in haar stuk ‘Hij is de standaard. Waarom?’ dat de Nederlandse taal is blijven hangen in een tijd waarin vooral mannen geletterd waren. Daarom zou ‘schrijver’ een mannelijk woord zijn, waarnaar we verwijzen met hij. Laten we voortaan ook naar ‘schrijver’ verwijzen met zij, zegt Meuleman, want vrouwen schrijven ook.

(2) Maar waarom verwijst Meuleman dan naar zichzelf als ‘schrijver’ (v), naar vrouwen die haar stuk lezen als ‘lezer’ en ongetwijfeld naar iemand als Emily Dickinson als ‘dichter’ terwijl er toch vrouwelijke equivalenten voor zijn: ‘schrijfster’, ‘lezeres’, ‘dichteres’? Het gebruikelijke antwoord op deze tegenwerping luidt dat een specifiek vrouwelijke aanduiding van vrouwen een aparte en minder waardevolle categorie zou maken. Daarom zeggen we ook ‘directeur’ en geen ‘directrice’. Deze tendens komt uit Amerika, waar men inmiddels ook geen ‘actress’ meer zegt maar ‘female actor’.

(3) Tegen deze redenering valt wel iets in te brengen. Ten eerste is het denkbeeld dat verwijzen naar Emily Dickinson als dichteres een onderschikking aan haar mannelijke collegae impliceert gewoon een misvatting. ‘Dickinson is een groot dichteres’ plaatst haar in de categorie van Rilke en Yeats, niet in de categorie van de hobbyende dames. Ten tweede getuigt het idee dat het gebruik van specifiek vrouwelijke woorden als ‘schrijfster’ of ‘actrice’ op de een of andere manier discriminerend zou zijn van een typisch Nederlands-Angelsaksisch provincialisme. In Frankrijk en Duitsland pleiten progressieve stemmen juist voor wat in dat eerste land écriture inclusive wordt genoemd en in Duitsland inklusive Schreibweise.1) Deze tendens kent fanatieke voorstanders van beide geslachten alsook tegenstanders, eveneens van beiderlei kunne.

(4) Zowel Amerikanen en hun Nederlandse epigonen als Duitsers en Fransen hebben emancipatoire doelen met hun taalhervormingen. Blijkbaar werkt emancipatie in het Duits en het Frans heel anders dan in het Engels en het Nederlands. Of misschien maakt het eigenlijk niet uit.

(5) Er zijn aanwijzingen voor dat laatste. Er zijn talen die geen grammaticaal geslacht hebben. Je zou verwachten dat culturen met dergelijke talen ware paradijzen van gelijkwaardigheid zijn. Soms is dat inderdaad het geval. Finland is een zeer geëmancipeerd land en de Finse taal kent helemaal geen woordgeslacht. Maar soms ook niet: het Turks kent evenmin een woordgeslacht, maar de Turkse cultuur is niet bij uitstek emancipatoir. Het ligt derhalve voor de hand dat het gebruik van woordgeslacht weinig met emancipatie te maken heeft. Dat kunnen we trouwens ook concluderen op basis van talen die de meesten van ons beter kennen. Zo zijn het Franse personne en het Italiaanse persona vrouwelijke woorden,2) ook als ze naar een man verwijzen. Ook majesté en het Nederlandse ‘majesteit’ zijn vrouwelijke woorden, al zal niemand naar Willem-Alexander verwijzen met zij, hoe jammer dat wellicht vanuit emancipatoir perspectief ook is.

(6) Wie meer vrouwelijkheid in de taal wil, hoeft zich niet in gendertheoretische3) bochten te wringen. De waarheid is dat hij of zij zich alleen maar hoeft te verdiepen in de rijkdom die onze taal al in zich draagt. ‘Waarheid’ is trouwens vrouwelijk.

noot 1 Zowel écriture inclusive als inklusive Schreibweise betekent ‘inclusieve schrijfwijze’. Bij een inclusieve schrijfwijze worden in een tekst bij voorkeur genderneutrale persoonsaanduidingen gehanteerd; als er geen genderneutrale aanduiding mogelijk is, worden zowel mannelijke als vrouwelijke woorden weergegeven in één algemene aanduiding (zoals ‘leerling*e’).

noot 2 Zowel personne als persona betekent ‘persoon’.

noot 3 De gendertheorie maakt een verschil tussen sociaal-culturele en identiteitsaspecten van sekse (gender), en de lichamelijke en biologische aspecten van sekse (geslacht).

naar: Sjoerd van Hoorn
uit: NRC Handelsblad, 21 december 2021

Sjoerd van Hoorn studeerde filosofie aan de Katholieke Universiteit Nijmegen. Hij schrijft voor diverse tijdschriften en digitale podia.

Vraag 27 1 punt

Welke twee van onderstaande zinnen en zinsgedeelten uit alinea 5 en 6 zijn door de auteur hoogstwaarschijnlijk humoristisch bedoeld? Noteer de nummers van de juiste antwoorden.

  • 1. “Er zijn aanwijzingen voor dat laatste.” (regels 66-67)
  • 2. “Soms is dat inderdaad het geval.” (regels 71-72)
  • 3. “het Turks kent evenmin een woordgeslacht” (regels 76-77)
  • 4. “hoe jammer dat wellicht vanuit emancipatoir perspectief ook is” (regels 93-94)
  • 5. “de rijkdom die onze taal al in zich draagt” (regels 100-101)
  • 6. “‘Waarheid’ is trouwens vrouwelijk.” (regels 101-102)
Bekijk het antwoord
  • Noemt de nummers 4 en 6, en geen andere nummers (1p)

Het juiste antwoord bestaat uit precies de nummers 4 en 6. Elk ander antwoord levert 0 punten op.

Vraag 27 in het hele examen

2023, tijdvak 2: Tekst 4

Opgavetekst

Tekst 4 Mensen willen graag kiezen, maar zijn er helemaal niet zo goed in

(1) Onlangs besloot ik dat ik oud genoeg was voor een chique reiskoffer, en begon te googelen. Drie uur later overzag ik ontmoedigd het slagveld op mijn scherm: dertig open tabbladen met half gelezen testrapporten en klantrecensies, die de angst om de verkeerde keuze te maken allemaal niet konden sussen. In mijn hoofd zeurde een vermanend stemmetje: die tijd had je best beter kunnen besteden.

(2) O nee, kreunde ik dus, toen webwinkel Amazon vorige week een Nederlandse site aankondigde. ’s Lands retaildeskundigen, opgetrommeld om de aanstaande oorlog tussen winkelstraat en webwinkel te duiden, spiegelden de consument immers nóg meer keuzevrijheid voor, betere service, en lagere prijzen.

(3) Of je met webwinkelen echt goedkoper uit bent, vraag ik me trouwens af. Ja, aan de kassa. Maar het geld dat je daar betaalt, stroomt naar anonieme aandeelhouders, in plaats van naar de winkel om de hoek die er eerder toe geneigd zal zijn daarmee uw voetbalvereniging te sponsoren of uw buurmeisje als zaterdaghulp in te huren. Maar het gaat mij nu om die keuzevrijheid. Want dat is toch een van de redenen dat we bij Bol of Amazon uitkomen, ondanks onze sympathie voor de buurtwinkel. Zo is er in onze straat een handelaar in koffers en lederwaren. Alleen kon het beperkte assortiment mij daar niet meer bekoren, nu ik wist wat er online te krijgen was.

(4) Mensen willen nu eenmaal kiezen, volgens psycholoog en keuze-expert Simona Bott. Het tragische is: dat willen ze zelfs als ze er niet beter van worden. Zo deed ze een experiment met een wiskundetoets, waarbij de helft van de deelnemers mocht kiezen welke vragen ze beantwoordden, en de andere helft vragen kreeg toegewezen. Je zou verwachten dat de ‘kiezers’ hoger scoorden, omdat ze makkelijke opgaven konden selecteren. Maar ze raakten in tijdnood, en scoorden daardoor slechter. Kennelijk onderschatten we de tijd die het ons kost om keuzes te maken.

(5) Uit een ander experiment bleek dat mensen die uit vier smaken niet-zo-lekkere yoghurt mochten kiezen, minder tevreden waren dan mensen die een schaaltje kregen toegewezen. Kennelijk geven we onszelf de schuld van een verkeerde keuze.

(6) Ik werd voor die compulsieve keuzevrijheid behoed, toen ik me realiseerde dat onze kofferwinkel het hoofd boven water houdt als ophaalpunt voor pakketjes. Daar een online bestelde koffer ophalen, kon ik niet over mijn hart verkrijgen. Dus toog ik naar die winkel voor een koffer die ik eigenlijk niet uitgekozen zou hebben.

(7) Toen gebeurde iets onverwachts: de winkelier klaarde helemaal op omdat ik nu eens niet voor een pakketje kwam maar voor een koffer. Hij leek wel de heen- en weerwolf uit Pluk van de Petteflet,1) die eindelijk een passagier krijgt, en zijn enthousiasme voor een van zijn modellen sloeg zowaar een beetje op mij over. Verliefd ben ik er nog altijd niet op, maar ik moet wel steevast glimlachen als ik die koffer nu tevoorschijn haal.

(8) Dit alles is geen pleidooi voor sovjetstaatskoffers2) in één smaak. En er moet ook maar net een kofferwinkel om de hoek zitten. Maar als die er zit, kan afzien van je keuzevrijheid een bevrijding zijn.

noot 1 Pluk van de Petteflet (1971) is een jeugdboek van Annie M.G. Schmidt.

noot 2 ‘sovjetstaat-’: verwijzing naar de communistische staat de Sovjet-Unie (1922-1991), waarin de inwoners vanwege de centraal geleide economie doorgaans weinig te kiezen hadden bij het kopen van goederen

naar: Seije Slager
uit: Trouw, 26 januari 2020

Seije Slager is politicoloog en redacteur van Trouw.

Vraag 35 2 punten

“Want dat is toch een van de redenen dat we bij Bol of Amazon uitkomen, ondanks onze sympathie voor de buurtwinkel.” (regels 34-37)
Citeer uit alinea 6 en 7 drie woordgroepen waaruit deze sympathie duidelijk blijkt.

Bekijk het antwoord
  • Citeert drie van de volgende woordgroepen: “(kon ik) niet over mijn hart verkrijgen” (regels 74-75); “(voor een koffer) die ik eigenlijk niet uitgekozen zou hebben” (regels 76-78); “Hij leek wel de heen- en weerwolf (uit Pluk … passagier krijgt)” (regels 83-85); “(en) zijn enthousiasme voor een van zijn modellen sloeg zowaar een beetje op mij over” (regels 85-88); “(maar ik moet wel) steevast glimlachen (als ik die koffer nu tevoorschijn haal)” (regels 89-91) (2p)

Drie juiste woordgroepen levert 2 punten op, twee juiste 1 punt, minder dan twee 0 punten. Beoordeel de spelling.

Vraag 35 in het hele examen

2022, tijdvak 1: Tekst 1

Opgavetekst

Tekst 1 Alles is gemaakt om kapot te gaan

(1) De megalomane tentoonstelling Treasures from the Wreck of the Unbelievable1) van Damien Hirst, die van april tot begin deze maand te zien was in Venetië, was, zoals alle waarlijk grote kunst, in alles extreem. Zij was verspreid over twee complete musea en bestond uit honderden sculpturen van goden, helden, mythologische figuren en demonen van vaak gigantische omvang, die waren vervaardigd uit de kostbaarste materialen: brons, goud, zilver, jade en marmer uit Carrara.

(2) Het was een tentoonstelling met een verhaal. De beelden waren zogenaamd de schatten van het Romeinse schip ‘de Ongelooflijke’ dat in de eerste eeuw na Christus was vergaan voor de kust van Oost-Afrika en dat in 2008 bij toeval was teruggevonden. Er werd een video vertoond van de moeizame bergingswerkzaamheden door duikers van de kolossale beelden van de zeebodem. In de tentoonstellingszalen hingen kleurenfoto’s van de bergingsoperatie. Er was een replica van het schip opgesteld met een interactieve reconstructie van de manier waarop de beelden in het ruim geborgen moesten zijn. Net als in een echt archeologisch museum was er ook voorzien in zalen met vitrines vol troep waar je snel aan voorbijloopt: gebruiksartikelen, potten en pannen, pollepels en muntjes die nu eenmaal ook waren gevonden.

(3) De vergankelijkheid, dan wel de onvergankelijkheid van kunst werd gethematiseerd. Veel beelden waren beschadigd. De meeste vertoonden zichtbare sporen van een eeuwenlang verblijf op de zeebodem. Ze waren overdekt met veelkleurige wieren, schelpen, koralen, algen en zeesponzen. Maar dat was dus ook allemaal nauwkeurig in brons gegoten of in marmer uitgehakt. Als je daar goed over nadenkt, is dat ironisch. Echte oudheidkundige kunstschatten die van de zeebodem zijn opgediept, zouden worden schoongemaakt voordat ze in een museum worden tentoongesteld. Bij Hirst maakten het verval en de tekenen van vervlogen eeuwen een onvervreemdbaar deel uit van het kunstwerk.

(4) De tentoonstelling ging over echt en nep. In de fictieve context van een verzonnen verhaal over een gezonken schip en een berging werden uiterst tastbare, technisch volmaakte en duurzame beelden getoond die een verzonnen en een werkelijk verleden evoceerden. Het zichtbare verval was fictie, want die beelden waren gisteren gemaakt. Maar uiteindelijk was die aftakeling verre van fictief, want ze refereerde aan de vergankelijkheid en het bederf die ons in de werkelijkheid omringen.

(5) De tentoonstelling ging over kunst en kitsch en over de relatie tussen ambachtelijkheid en kunst. De technische perfectie van de sculpturen stond in schril contrast met wat doorgaans voor hedendaagse kunst moet doorgaan. Ik heb ook de Biënnale bezocht in Venetië, waar een staalkaart wordt getoond van de moderne avant-garde. Grote gekleurde bollen van papier-maché. Schoenen aan een touwtje. Honderden gekleurde cassettebandjes op een stuk karton gelijmd. Treasures from the Wreck of the Unbelievable was een kolossale opgestoken middelvinger naar die dilettanten met hun ideetjes en knutselwerkjes en stelde tegelijkertijd de vraag wat dan wel de moeite waard is om in een museum tentoon te stellen. Staat de combinatie van technische perfectie met de kostbaarste materialen garant voor waardevolle kunst? Eeuwenlang is dat wel zo geweest. Hirst stelde het hedendaagse dedain voor ambachtelijkheid aan de kaak. En moet iets per se eeuwenoud zijn om waarde te hebben? Als de sculpturen van Hirst werkelijk tweeduizend jaar oud waren, zouden ze tot de belangrijkste kunstschatten van de mensheid behoren. Dat waren ze niet. Ze waren gisteren gemaakt. Maar ze waren net zo volmaakt als de beste kunst van tweeduizend jaar geleden. Vinden we ze desalniettemin minder waardevol, wellicht omdat ze te nieuw zijn en te veel glimmen? Dan levert Hirst er het verval en de sporen van de tand des tijds bij.

(6) De tentoonstelling ging over mythevorming en de behoefte aan verhalen. De beelden imponeerden niet alleen door hun omvang en kwaliteit, maar ook door hun gezamenlijke evocatieve kracht van een stoerdere en glorieuzere tijd vol helden, avonturen en mysterie. Zij lieten zien wat wij hebben verloren in deze tijd waarin wij alles denken te weten over alles en geen helden of goden meer nodig menen te hebben.

(7) Een constante in het hele oeuvre van Damien Hirst is het ultieme memento mori2). Dood en vergankelijkheid woekeren in zijn werk. Treasures from the Wreck of the Unbelievable tilde die thematiek naar een hoger niveau en stelde de vergankelijkheid van onze beschaving ter discussie. Want als je de zogenaamde overblijfselen ziet van een cultuur die verloren is gegaan, kan de vraag in je opkomen wat er over twintig eeuwen van onze beschaving zal zijn overgebleven. Dat is een ongemakkelijke vraag. Wat zullen ze in de toekomst van ons in een museum zetten?

(8) Alles wat we maken, is gemaakt om kapot te gaan, zodat we blijven consumeren. En die papier-maché-bollen en schoenen aan touwtjes gaan het ook niet redden, denk ik. Het grootste bouwwerk dat we maken, is het world wide web. Dat is het monument van onze generatie. Maar het web is zo vluchtig als het immaterieel is. Ik kan nu mijn leuke digitale vakantiefoto’s al niet terugvinden die ik ooit heb gebackupt op een server die niet meer bestaat. Het is goed dat mijn gedichten die ik in Word 4.0 heb geschreven zijn gepubliceerd met inkt op papier, want mijn huidige tekstverwerker kan die bestanden niet meer openen. Een kleine stroomstoring volstaat om ons hele wereldwijde web weg te vagen. Ons gehele geheugen is zo vergankelijk als een stroompje elektronen in een microchip. Geheugen bestaat niet zonder materie. Dat laat Hirst zien. Daarom heeft hij voor de edelste en onvergankelijkste materialen gekozen. De kans dat uitgerekend zijn met opzet beschadigde beelden in de toekomst de enige relicten zullen blijken uit onze tijd, is niet denkbeeldig.

(9) We hebben niet eens verhalen om over te leveren aan de toekomst. We hebben geen mythen meer. Ja, Mickey Mouse misschien. Of Pluto. Hirst heeft hen laten zien. Ze zijn beide zogenaamd teruggevonden in het wrak op de zeebodem in de vorm van levensgrote bronzen sculpturen. Ze zaten onder de schelpen, koraal en zeesponzen. In de artikelen en recensies die ik over de tentoonstelling heb gelezen, werd dit geïnterpreteerd als postmoderne ironie of humor. Maar als Mickey Mouse en Pluto de enige universele referentiepunten zijn van onze cultuur, en dat zijn ze, valt er weinig te lachen. Het contrast met al die goden en helden uit glorieuzere epochen wordt dan wel erg groot. En dan nog iets. Onze Mickey Mouse en Pluto zijn niet van brons. Ze bestaan uitsluitend op celluloid en goedkoop papier.

(10) Ik liep de zalen van Treasures from the Wreck of the Unbelievable binnen alsof ik een jongensboek opensloeg en ik werd daadwerkelijk meegesleept door het avontuur. Maar geleidelijk aan drong het besef tot mij door dat ik oog in oog stond met de dood van onze cultuur en het einde van onze beschaving. Alles van waarde ligt met het patina van eeuwen overtrokken in het verleden. Hirst drukt ons met de neus op de feiten door ons een verzonnen verleden voor te schotelen. Als iets maar oud is, zetten we het in een museum. Maar we begrijpen niet dat we zelf in een museum leven en dat we niets produceren wat zal glimmen in de pronkzalen van de musea van de toekomst. In het breekbare, zuchtende, zinkende Venetië was Treasures from the Wreck of the Unbelievable de zwanenzang van het Avondland3). Een extreme, groteske, fantasievolle evocatie van ons werkelijke en gedroomde verleden, dat was het laatste, onherhaalbare grote gebaar.

Ilja Leonard Pfeijffer (1968) is een bekende schrijver. Hij heeft dichtbundels en romans gepubliceerd en won meerdere literaire prijzen.

noot 1 De vertaling van de naam van deze tentoonstelling is: “Schatten uit het wrak van de Ongelooflijke”.
noot 2 Memento mori: gedenk te sterven
noot 3 het Avondland: de Europese beschaving

naar: Ilja Leonard Pfeijffer, uit: NRC Handelsblad, 20 december 2017

Vraag 3 2 punten

“Als je daar goed over nadenkt, is dat ironisch.” (regels 49-51)

Leg uit waarom de term ‘ironisch’ volgens alinea 3 van tekst 1 van toepassing is op de tentoonstelling van Hirst.

Geef antwoord in een of meer volledige zinnen en gebruik voor je antwoord niet meer dan 25 woorden.

Bekijk het antwoord
  • Noemt dat Hirsts nieuwe beelden zichtbare tekenen van verval of beschadiging vertonen. (1p)
  • Noemt dat dit verval of deze schade onderdeel van de beelden is (gemaakt door de kunstenaar) en dat het normaal gesproken in musea wordt uitgewist; of dat het verval onderdeel van de kunst was en normaal gesproken in musea wordt uitgewist. (1p)

Maximumlengte 25 woorden. Beoordeel de spelling en grammatica.

Vraag 3 in het hele examen

Vraag 7 2 punten

“In de artikelen en recensies die ik over de tentoonstelling heb gelezen, werd dit geïnterpreteerd als postmoderne ironie of humor.” (regels 183-187)

Leg uit welke tegenstelling ten grondslag ligt aan deze ironie.

Geef antwoord in een of meer volledige zinnen en gebruik voor je antwoord niet meer dan 30 woorden.

Bekijk het antwoord
  • Noemt dat Mickey Mouse en Pluto gewone of populaire figuren zijn (tekenfilmfiguren, cartoonpersonages). (1p)
  • Noemt dat die figuren worden weergegeven als antieke goden of helden, als mythologische figuren of als (levensgrote) bronzen sculpturen. (1p)

Maximumlengte 30 woorden. Beoordeel de spelling en grammatica.

Vraag 7 in het hele examen

2022, tijdvak 1: Tekst 2

Opgavetekst

Tekst 2 Damien Hirsts schitterende scheepswrak

(1) Damien Hirst toont in Venetië een van de mooiste tentoonstellingen die je je kunt voorstellen. Een beeldenpandemonium is het, vol fantasie en kleur en technische virtuositeit en ambitie – en die schoonheid blijkt een ongelofelijke hoeveelheid agressie op te roepen. Zo vond de Engelse krant The Telegraph de tentoonstelling een spectacular failure1) waarmee Hirsts carrière ongetwijfeld schipbreuk zou lijden. (“Ugh.”) The Times vond dat de hele expositie maar in zee moest worden gedonderd. En ook op Facebook regende het boosheid. De term ‘populisme’ viel, niet één keer, maar vaak, en dat is binnen het huidige politieke klimaat het ergste verwijt dat een kunstenaar kan treffen.

(2) De tentoonstelling Treasures from the Wreck of the Unbelievable toont in twee Venetiaanse musea 189 nieuwe beelden en tekeningen die Damien Hirst en zijn studio de afgelopen tien jaar hebben gemaakt. Die werken worden verbonden door een verhaal. Meteen bij de ingang van de expositie staat te lezen dat in 2008, in de Indische Oceaan voor de kust van de oude handelsstad Azania, het wrak werd gevonden van een schip, de Apistos, dat ergens in de eerste eeuw was vergaan. Het Apistos-verhaal is natuurlijk kolder. Maar toch heeft Hirst zich veel moeite getroost om het geloofwaardig te maken. Het opmerkelijkste, in dit opzicht, zijn de vele films en foto’s (in lichtbakken) die laten zien hoe een groot aantal van de werken in de tentoonstelling daadwerkelijk vanaf de zeebodem omhoog wordt getakeld – ze hebben daar dus ooit, even echt gelegen.

(3) Dat betekent dus dat Hirst bereid is geweest om louter voor een conceptueel meta-idee tientallen bronzen beelden op de zeebodem af te zinken en ze vervolgens (meteen?) weer omhoog te takelen. Ook in de teksten bij de afzonderlijke werken trekt Hirst een enorm blik met mythische en historische figuren open die op allerlei manieren met de beelden te maken hebben. Opnieuw is het vast voor een groot deel verzonnen, maar de uitwerking is voor hedendaagse kunst zo verregaand, ongekend en idioot dat je onwillekeurig respect krijgt voor Hirsts perfectionisme – en dat is precies de bedoeling.

(4) Met Treasures probeert Hirst een fantastische schijnwereld maximale geloofwaardigheid te geven – je zou aan Ovidius’ Metamorfosen2) kunnen denken, maar evengoed aan Disneyland of aan de Efteling. Een wereld vol verwondering en vermaak, gemaakt om ons af te leiden van de harde werkelijkheid, onder te dompelen in fantasie en kleur en bekende emoties, een bijna kleverige vorm van schoonheid. Wat we normaal kitsch noemen.

(5) Maar is dat het ook? Laat ik maar eerlijk toegeven: ik twijfel. Dat komt allereerst door de pavlovreactie3) die Hirst bij veel kunstliefhebbers oproept (en waar hij overigens zelf van harte aan meewerkt): Hirst is de proleet van de hedendaagse kunst, die een schedel beplakt met diamanten (verkoopwaarde 50 miljoen pond) en in 2008 in één keer 244 werken direct uit zijn atelier liet veilen om zo 111 miljoen pond op te strijken.

(6) Maar wie Hirst louter als een patser wegzet, vergeet dat hij door die enorme bedragen ook een kwestie aansnijdt die in de kunst steeds belangrijker wordt: op welke manier vertegenwoordigt kunst een waarde? Wie bepaalt dat? Het zou zomaar kunnen dat Hirst daar in Treasures (let op die titel) een interessant antwoord op formuleert, alleen moeten we daarvoor iets doen wat in de hedendaagse kunstwereld vrij ongebruikelijk is: hem inhoudelijk serieus nemen. Ja, dat is even slikken.

(7) Toch zijn daar wel redenen voor. Door het verhaal van het scheepswrak geeft Hirst zichzelf de mogelijkheid op de tentoonstelling verschillende soorten esthetiek voorbij te laten komen. Bijna perfect nagemaakte klassieke beelden zitten ertussen, maar ook soortgelijke beelden overwoekerd door ‘koraal’ en klassiek uitziende beelden die opvallend veel lijken op Kate Moss4) of Hirst zelf – waarmee Hirst je nadrukkelijk de vraag voorlegt waarom de ene stijl eigenlijk mooier of beter zou zijn dan de andere.

(8) Of neem een gekoesterd begrip als authenticiteit. Waarom accepteren we al eeuwen dat kunstenaars uit de renaissance de stijlmiddelen van de Grieken en Romeinen ongegeneerd kopieerden, maar mag je datzelfde mechanisme als hedendaagse kunstenaar niet gebruiken? Hirst voert zulke vragen wellustig, tot in het absurde, door: kijk, daar staat Quetzalcoatl, de Azteekse slangengod, helemaal in goud, of is het een Transformer5)? (Let op die naam.) En kijk, Goofy, in brons, helemaal bedekt met ‘koraal’. En hoe zien we eigenlijk dat die perfect verweerde potten en ringen en zwaarden in die vitrine niet ‘echt’ zijn? Welke tijd, welke cultuur, oosters of westers, jong of oud, is hier eigenlijk dominant? Waar baseren we onze voorkeur eigenlijk op? Op smaak? Op geschiedenis? Of op geld?

(9) Daar raakt Hirst een gevoelige snaar. Sinds enkele jaren is de hedendaagse westerse kunstwereld in de ban geraakt van het besef dat ‘we’ wel heel lang op onszelf gericht zijn geweest. Of beter: dat we kunst te lang, te stug hebben beoordeeld vanuit de eigen westerse traditie. Dat moet veranderen, vinden veel mensen, er moet meer oog komen voor kunst uit andere culturen. Alleen: daarbij dringt maar heel langzaam het besef door dat onze conceptuele traditie6) een tweekoppig monster is.

(10) Allereerst beseffen ‘we’ nauwelijks dat de conceptuele traditie in de wereld zoveel invloed heeft verworven omdat ze werd gesteund door een macht die ook economisch en politiek mondiaal de dienst uitmaakte. En tegelijk heeft die conceptuele traditie onze smaak zo vernauwd dat ‘we’ nauwelijks meer beseffen dat ze er in niet-westerse landen vaak een heel andere smaak op nahouden – sterker nog: dat in de hele wereld, behalve het vooruitstrevende Westen, begrippen als ambacht, schoonheid en traditie in de kunst nog heel belangrijk zijn. Die landen worden nu rijker, en machtiger. Hun esthetiek wordt invloedrijker.

(11) Hoe confronterend het ook lijkt: deze Treasures, met hun complexe kluts van schoonheden, sluit perfect aan op die mondiale smaakverandering. Hirst geeft de aandacht voor traditie, voor schoonheid, voor ambacht een nieuwe lading – en is het dan niet ironisch dat juist de westerse, progressieve kunstliefhebber die vindt dat we open moeten staan voor andere culturen deze tentoonstelling verschrikkelijk zal vinden? Sterker nog: hoe langer je hier rondloopt, hoe dwingender het besef wordt dat iedereen Hirsts werk mooi vindt, op een kleine elitaire westerse groep progressieve kunstliefhebbers na.

(12) Hirst laat zien dat het conceptuele westerse schoonheidsideaal nog maar heel kort meegaat en een beperkte reikwijdte heeft. Ik ben ervan overtuigd dat hij zijn gelijk niet alleen gaat beweren, hij gaat het ook bewijzen: je kunt er vergif op innemen dat een groot deel van deze werken de komende jaren gaat opduiken in al die nieuwe musea die worden gebouwd in Qatar, Dubai, India, Rusland. Zo bekeken is Hirsts Treasures zomaar een artistiek statement van jewelste: een groot, verleidelijk, gecompliceerd statement over een veranderend schoonheidsideaal in een veranderende wereld.

(13) Natuurlijk, het valt niet mee om Damien Hirst ineens te beschouwen als een serieuze cultuurcriticus. Het aura van poenerigheid en patserigheid is hardnekkig. Maar zijn Treasures zouden heel goed een harde les kunnen zijn over de westerse culturele dominantie: wie echt wil openstaan voor andere culturen, zal steeds vaker iets moeten slikken wat hij niet lekker vindt. Wen er maar aan. Dat veel westerse kunstliefhebbers Hirsts beelden kitsch vinden, daar is niks mis mee, maar het kan geen kwaad als we óók beseffen dat dit oordeel mondiaal vermoedelijk niet breed gedragen zal worden. En misschien wel nooit breed is gedeeld.

Hans den Hartog Jager (1968) studeerde Nederlands en kunstgeschiedenis en werkt vanaf 1991 als journalist.

noot 1 spectacular failure: een spectaculaire mislukking
noot 2 Metamorfosen is een boek van Ovidius over de schepping van de wereld. Niets blijft en niets vergaat, zo is de grondgedachte van Metamorfosen.
noot 3 pavlovreactie: een reactie die, eenmaal aangeleerd, automatisch optreedt
noot 4 Kate Moss is een bekend fotomodel.
noot 5 Transformer: een robot uit een televisie- en filmserie die kan transformeren in een voertuig of een dier
noot 6 conceptuele traditie: vanaf de jaren zeventig van de twintigste eeuw stond in veel westerse kunst de opvatting centraal dat het idee achter een kunstwerk minstens even belangrijk is als het kunstwerk zelf

naar: Hans den Hartog Jager, uit: NRC Handelsblad, 12 april 2017

Vraag 13 3 punten

Een woordspeling is een woordcombinatie waarmee een schrijver een komisch of retorisch effect nastreeft. In alinea 1 van tekst 2 kunnen twee zinnen als een woordspeling worden opgevat.

Citeer de twee zinnen die als woordspeling kunnen worden opgevat en leg uit waarom deze zinnen als woordspeling kunnen worden opgevat.
Maak voor je antwoord gebruik van informatie uit alinea 1 en 2.

Bekijk het antwoord
  • Citeert de zin: “Zo vond de Engelse krant The Telegraph de tentoonstelling een spectacular failure waarmee Hirsts carrière ongetwijfeld schipbreuk zou lijden. (“Ugh.”)” (regels 8-12) (1p)
  • Citeert de zin: “The Times vond dat de hele expositie maar in zee moest worden gedonderd.” (regels 12-15) (1p)
  • Legt uit dat beide uitspraken dubbelzinnig zijn, omdat het in de tentoonstelling draait om een (fictief) scheepswrak of een (fictieve) schipbreuk. (1p)

Indien de uitleg bij één citaat of bij beide citaten juist is, één scorepunt toekennen voor de uitleg. Beoordeel de spelling.

Vraag 13 in het hele examen

Vraag 18 2 punten

In regel 155 van tekst 2 is er sprake van een “tweekoppig monster”.

Waaruit bestaan die twee koppen van dit monster?

Geef antwoord in een of meer volledige zinnen en gebruik voor je antwoord niet meer dan 30 woorden.

Bekijk het antwoord
  • Noemt de eerste kop: de grote invloed die onze smaak of kunstopvatting in de wereld heeft, door steun van economische en politieke macht. (1p)
  • Noemt de tweede kop: een vernauwde smaak of kunstopvatting, of het gebrek aan besef dat andere, niet-westerse landen een afwijkende smaak hebben, of dat begrippen als ambacht, schoonheid en traditie daar nog heel belangrijk zijn. (1p)

Maximumlengte 30 woorden. Beoordeel de spelling en grammatica.

Vraag 18 in het hele examen

Vraag 20 2 punten

In alinea 11 van tekst 2 wordt het ironisch genoemd dat de westerse, progressieve kunstliefhebber de tentoonstelling van Hirst verschrikkelijk zal vinden.

Leg uit waarom deze reactie ironisch wordt genoemd.

Geef antwoord in een of meer volledige zinnen en gebruik voor je antwoord niet meer dan 60 woorden.

Bekijk het antwoord
  • Noemt dat je zou verwachten dat de westerse (progressieve) kunstliefhebbers openstaan voor andere culturen, of voor verandering in de heersende opvattingen over kunst. (1p)
  • Noemt dat dezelfde groep kunstliefhebbers blijkt geen waardering te hebben voor de kunst van Hirst, de kunst die vragen stelt bij de heersende opvattingen over kunst, of de westerse dominantie inzake kunst. (1p)

Maximumlengte 60 woorden. Beoordeel de spelling en grammatica.

Vraag 20 in het hele examen

2022, tijdvak 1: Tekst 4

Opgavetekst

Tekst 4 Lekker leerlingen lastigvallen

(1) Ik weet het niet met die Facebookdiscussies. Het overkomt mij regelmatig dat ik inhaak op een grammaticale vraag die een docent Nederlands stelt en dat ik terechtkom in een discussie die mij op een gegeven moment een ongemakkelijk gevoel geeft.

(2) Er is altijd een heleboel animo voor zo’n grammaticale discussie. Ook al gaat het soms maar om een woordsoort- of zinsdeelbenoeming, of om de vraag of de ene of de andere zin goed of fout is, het is een feit dat er meestal meerdere docenten enthousiast deelnemen aan de gedachtewisseling.

(3) Natuurlijk wordt het snel onoverzichtelijk, waardoor niet iedereen eerst alles leest. Daardoor zie je soms na drie dagen discussiëren iemand een antwoord toevoegen dat al eergisteren verworpen was. De discussies zijn vaker getrouwe kopieën van iets wat al enkele jaren (of maanden) eerder besproken is, waardoor mensen met een iets minder optimistische levensopvatting dan ik al snel het gevoel zouden kunnen krijgen dat alle moeite vergeefs is. Maar dat vind ik allemaal nog tot daaraan toe.

(4) Moeilijker heb ik het met mensen die op een gegeven moment aanhaken met de opmerking “Als we het zelf al niet weten!” De gevolgtrekking daaruit moeten we meestal zelf bedenken, maar deze wordt soms verwoord met de retorische vraag “Moeten we onze leerlingen daarmee lastigvallen?” Blijkbaar is het zo dat je leerlingen ‘lastigvalt’ als je iets bespreekt wat je zelf niet weet. Dat moet je dus vooral niet doen. En dus zijn er ook altijd docenten die opmerken: “Schrappen dat voorbeeld!” Vooral niet gebruiken in een toets, en bij voorkeur ook niet bespreken in de klas, want dat schept alleen maar verwarring.

(5) Eigenlijk is hier sprake van een soort framing1). Het frame is dat onzekerheid in het onderwijs een vorm van kindermishandeling is. Dat klinkt misschien een beetje cru, maar de vooronderstelling achter die retorische vraag is wel degelijk dat het lastigvallen van leerlingen niet in de haak is. Nee, natuurlijk moeten we leerlingen niet lastigvallen.

(6) Volgens het frame zouden leraren alleen vaten met zekere kennis mogen uitstorten over de leerlingen. Daarmee doen ze de leerlingen een plezier, omdat deze niet lastiggevallen wensen te worden. Ik geloof niet dat het zo werkt. Leren is je grenzen verleggen, en als je dat wilt doen, dan helpt het niet veel om in het veilige midden, zo ver mogelijk van die grenzen te blijven. De onzekerheid van grensgevallen is juist wat je nodig hebt om verder te komen.

(7) Het is tijd voor reframing2): leerlingen moeten zo veel mogelijk lastiggevallen worden. Ze moeten geprikkeld, gepord, uitgedaagd en een beetje uit het lood geslagen worden. Zekerheden, daar hebben ze weinig aan (en die vinden ze diep in hun hart ook oninteressant), ze moeten juist kunnen omgaan met de onzekerheden van het leven. Toetsen moeten vooral vragen en opdrachten bevatten waarvan de docenten de uitkomsten niet weten, zodat de leerlingen optimaal de gelegenheid krijgen om te laten zien hoe ze hierover denken of redeneren, en of ze in staat zijn om bewuste keuzes te maken.

Peter-Arno Coppen (1958) is hoogleraar Vakdidactiek aan de Letterenfaculteit van de Radboud Universiteit Nijmegen. Hij houdt zich onder andere bezig met grammaticaonderwijs.

noot 1 Bij framing worden woorden en beelden doelbewust gekozen, zodat bepaalde aspecten van een onderwerp worden benadrukt en andere onderbelicht blijven.
noot 2 reframing: herframing, waarbij andere aspecten van een onderwerp worden benadrukt dan bij een eerdere framing

naar: Peter-Arno Coppen, uit: Levende Talen Magazine 2017 (104) nr. 1

Vraag 33 1 punt

Voor welke manier is in alinea 1 van tekst 4 het duidelijkst gekozen?

In alinea 1 van tekst 4 wordt vooral de aandacht getrokken door

  1. A aan te sluiten bij de actualiteit.
  2. B af te wijken van een algemene bevinding.
  3. C een afwijkend standpunt in te nemen.
  4. D een persoonlijke ervaring mee te delen.
  5. E een schokkend gegeven te presenteren.
Bekijk het antwoord

Antwoord: D

Vraag 33 in het hele examen

Vraag 39 2 punten

De titel van tekst 4 luidt: ‘Lekker leerlingen lastigvallen’. Gezien de rest van de tekst kan deze titel worden opgevat als een paradox.

Leg het paradoxale van deze titel uit.

Geef antwoord in een of meer volledige zinnen en gebruik voor je antwoord niet meer dan 25 woorden.

Bekijk het antwoord
  • Noemt dat ‘lastigvallen’ doorgaans negatief is, of dat ‘lekker lastigvallen’ gemeen klinkt. (1p)
  • Noemt dat in de tekst juist een positieve betekenis wordt toegekend aan lastigvallen. (1p)

Maximumlengte 25 woorden. Beoordeel de spelling en grammatica.

Vraag 39 in het hele examen

2022, tijdvak 2: Tekst 1

Opgavetekst

Tekst 1 Hier word je het gelukkigst

(1) In Alice in Wonderland neemt de Rode Koningin de heldin Alice op een bepaald moment bij de hand. Ze beginnen te rennen, terwijl de koningin roept: “Sneller! Sneller!” Als Alice helemaal buiten adem is, komen ze tot stilstand en blazen ze even uit. Maar tot Alice’ verbazing bevinden ze zich nog steeds op dezelfde plek. Natuurlijk, zegt de Rode Koningin, wat had je verwacht? Dus legt Alice uit dat, waar zij vandaan komt, je elders belandt als je hard blijft lopen in dezelfde richting. “Dat is nogal een traag land!”, zei de Koningin. “Want hier moet je zo hard lopen als je kunt, gewoon om op dezelfde plaats te blijven.”

(2) De laatste twee eeuwen heeft de mensheid een enorme vooruitgangsspurt meegemaakt. Nog nooit leefden we zo veilig, welvarend en gezond als vandaag. Maar zijn we ook ergens aanbeland, of bleven we maar ter plaatse trappelen? Levert al die luxe en welvaart ons iets op? Het is de vraag die op de lippen van elke cultuurpessimist bestorven ligt.

(3) De econoom Richard Easterlin publiceerde in 1974 een berucht artikel dat de kniesoren gelijk leek te geven. Hij vroeg aan mensen in verschillende landen en uit verschillende lagen van de bevolking hoe gelukkig ze zich precies voelden. Wat bleek? Mensen uit rijke landen zijn niet gelukkiger dan mensen in arme landen. Binnen een bepaald land zijn rijkelui weliswaar gelukkiger dan armen, maar tussen landen verdwijnt dat verband tussen welvaart en geluk. Die bevinding heet sindsdien de Easterlin-paradox.

(4) De cultuurpessimisten hebben een verklaring voor die stilstand, die je de relativiteitstheorie van geluk kunnen noemen. Geluk is het verschil tussen je verwachtingen en je werkelijke toestand. En hoe meer je hebt, hoe meer je begint te verwachten. Dus uiteindelijk blijft je gelukspeil min of meer constant. Dat staat bekend als de ‘hedonistische tredmolen’ (hēdonē: genot, geluk). Meer geld en spullen krikken ons gelukspeil op, maar het effect is slechts tijdelijk. Bovendien worden onze verwachtingen ook bepaald door wat we rondom ons zien.

(5) Hoe gelukkig je je voelt, hangt af van je status binnen je groep. Als dat klopt, dan moet het geluk in een samenleving altijd ongeveer constant blijven. Als iedereen er tegelijk op vooruitgaat, dan blijven we allemaal even gelukkig.

(6) De vloed tilt alle schepen omhoog, zoals J.F. Kennedy2) ooit zei. Maar aan boord is daar weinig van te merken. Mensen kunnen van positie wisselen in de sociale rangorde, maar dan gaat het geluk van de een ten koste van het ongeluk van de ander. Economen noemen zo’n situatie een nulsomspel. En zo wordt de vaart der volkeren helemaal tenietgedaan.

(7) Er is wel één probleem. De Easterlin-paradox bestaat niet. Aan Easterlins studie mankeerde nogal wat. Niet alleen waren zijn data beperkt tot Japan en de VS, maar de vraag die hij aan mensen voorlegde, was niet altijd dezelfde, waardoor hij appelen met peren vergeleek. Maar wetenschap gaat vooruit. Inmiddels is er een bloeiende discipline, geluksstudies, die al verfijndere meetmethodes voor geluksbevragingen heeft ontwikkeld. Daardoor beschikken we nu over meer betrouwbare en uitgebreide data, verzameld over een grotere tijdsspanne.

(8) En die data laten weinig ruimte voor twijfel: Easterlin zat ernaast. Er is wél een verband tussen materiële welvaart en geluk, zowel binnen als tussen landen. Dat effect zie je ook door de tijd heen. De World Values Survey3), die de evolutie van geluksmetingen in honderd landen in kaart brengt, toont aan dat mensen in de meeste onderzochte landen gelukkiger zijn geworden. En jawel, die stijging houdt verband met economische groei. Hoe je het ook wendt of keert, geld maakt wél gelukkig.

(9) Weg dus met de relativiteitstheorie van geluk? Niet helemaal. Ze klopt ten dele, maar vertelt slechts een deel van het verhaal. Niet alles in het leven draait om verwachtingen en sociale vergelijkingen. De mens is nog steeds een biologisch organisme met bepaalde lichamelijke en fysieke behoeften. Als die behoeften bevredigd zijn, voelen we ons goed, en anders niet. De hedonistische tredmolen bestaat, zeker als het om materiële weelde gaat, maar hij doet slechts een deel van de vooruitgang teniet.

(10) Wat wel klopt, is dat vermeerderde welvaart op den duur niet meer voor vermeerderd geluk zorgt. Economen noemen dat de wet van de dalende meeropbrengst. Geld maakt gelukkig, maar dan vooral als je er nog niet veel van had. Een armoedzaaier die een briefje van 100 euro op straat vindt, zal dolgelukkig zijn. Een miljonair haalt er de schouders bij op. Boven een bepaalde drempel levert rijkdom nauwelijks nog gelukswinst op. Elon Musk4) kan maar in één auto tegelijk rijden. En als hij zijn kapitaal ziet verdubbelen, wordt hij (uiteraard) niet plots dubbel zo gelukkig.

(11) En hoe zit dat met sociale vergelijkingen? Sommige zaken die ons gelukkig maken, lenen zich beter tot vergelijkingen dan andere, en worden dus ook sterker beïnvloed door wat we rondom ons zien. Precies daarom is rijkdom bij uitstek een domein voor afgunst, naijver en sociale competitie. De dikte van portefeuilles kun je meten, en het merk van je auto is zichtbaar voor iedereen. Maar geluk draait niet alleen om materiële rijkdom, en niet alles draait om sociale vergelijkingen. Iemand die alleen op een onbewoond eiland leeft, kan nog altijd ziek zijn, pijn lijden of honger hebben. En ook als je omringd bent door anderen, kun je niet alles zomaar vergelijken. Ik heb geen idee of mijn buurman betere seks heeft dan ik, of welk verborgen leed hij torst. En zou het me echt uitmaken?

(12) De sociale dimensie van geluk wordt vaak zwaar overdreven. Tolstoj schreef in Anna Karenina5): “Er zijn geen omstandigheden in het leven waaraan een mens niet gewend kan raken, in het bijzonder als hij ziet dat iedereen rondom hem ze aanvaardt.” Als dat klopt, zou Tolstoj het niet erg vinden om gefolterd te worden, zolang zijn buurman ook op de pijnbank ligt en dat niet erg lijkt te vinden. Tolstoj vergeet dat we biologische wezens zijn.

(13) Geld maakt gelukkig, maar het is natuurlijk lang niet het enige wat gelukkig maakt. De Nederlandse ‘geluksprofessor’ socioloog Ruut Veenhoven, oprichter van de World Database of Happiness6), onderzocht welke eigenschappen van een samenleving haar burgers gelukkig maken. Behalve de materiële levensstandaard zijn er volgens Veenhoven twee belangrijke pijlers: democratische instellingen, en een cultuur van vertrouwen en tolerantie. Die drie ‘gelukmakers’ samen, aldus de berekeningen van Veenhoven, verklaren 75 procent van de verschillen in geluk tussen verschillende landen.

(14) In die lijn betoogt de politicoloog Ronald Inglehart dat een gevoel van vrijheid sterk samenhangt met ons gelukspeil. Als mensen het gevoel hebben dat ze vrij zijn om zichzelf te ontplooien en hun leven in te vullen zoals ze dat zelf wensen, dan voelen ze zich gelukkiger. Het laatste World Happiness Report7) somt de cruciale gelukmakers op om het verschil in gelukspeil tussen landen te verklaren: inkomen, gezonde levensverwachting, vrijheid, vertrouwen en goede sociale relaties (een toeverlaat hebben als je het moeilijk hebt).

(15) Ook wat die gelukmakers betreft, hebben we veel vooruitgang geboekt. Geen wonder dat de top tien in het World Happiness Report er al enkele jaren ongeveer hetzelfde uitziet, met Scandinavië en West-Europese landen bovenaan. In 2018 waren dat Finland, Noorwegen, Denemarken, IJsland en Zwitserland; Nederland stond op de zesde plaats, België op 16. De hekkensluiters waren Tanzania, Zuid-Soedan, de Centraal-Afrikaanse Republiek en Burundi.

(16) Pessimisten gebruiken de Rode Koningin soms als metafoor voor de futiliteit van vooruitgang. We draven maar door, maar uiteindelijk staan we lopend stil. Maar wie het verhaal van Lewis Carroll verder leest, merkt dat de Rode Koningin op het einde van haar preek nog iets toevoegt over haar gekke land: “Als je ergens elders wilt komen, dan moet je minstens twee keer zo hard lopen!” Dat maakt wel een wereld van verschil.

(17) Zo vergaat het ook de menselijke vooruitgang. Inderdaad, een deel van de vooruitgang van de afgelopen twee eeuwen werd tenietgedaan doordat we gewend raken aan onze moderne luxe, en omdat we de neiging ertoe hebben ons met onze naaste te vergelijken. Toch mag die hardnekkige Easterlin-paradox bij het grof huisvuil. De belangrijkste gelukmakers van de menselijke soort zijn niet relatief, maar absoluut, en we hebben er veel meer van vroeger: vrijheid, vertrouwen, sociale relaties en (natuurlijk) gezondheid.

(18) Dankzij geluksonderzoek kunnen we de superioriteit van onze samenlevingsvorm dus op wetenschappelijke gronden aantonen. Een liberale democratie zoals de onze, met een sterk uitgebouwde sociale zekerheid, is het best in staat om in onze behoeften te voorzien, en om menselijk geluk te bevorderen. Daar mogen we best trots op zijn.

(19) Natuurlijk wonen er zelfs in Finland nog altijd mensen die diep ongelukkig zijn, en natuurlijk blijven de cijfers voor depressie en zelfmoord in onze contreien veel te hoog. Maar daaruit afleiden dat vooruitgang een maat voor niets is geweest, of dat de westerse mens zich nog “nooit zo slecht heeft gevoeld” (zoals de Belgische hoogleraar klinische psychologie Paul Verhaeghe beweerde), is aantoonbaar onjuist.

(20) Onze samenlevingsvorm is superieur aan alle andere ter wereld. De verworven vrijheden in onze liberale rechtstaat beschouwen velen vandaag als vanzelfsprekend, maar dat zijn ze helemaal niet: in de hele wereldgeschiedenis zijn ze uniek, recent, exotisch, en ongezien. Wij mogen ons wel degelijk gelukkig prijzen dat we nu en hier leven.

Maarten Boudry (1984) is filosoof. Hij schrijft met enige regelmaat voor het weekendkatern Letter & Geest van dagblad Trouw.

Noten
noot 1 Alice in Wonderland is een jeugdboek uit 1865 van Lewis Carroll (1832-1898). Het verhaal wordt gezien als een modern sprookje.
noot 2 J.F. Kennedy (1917-1963) was tussen 1961 en 1963 president van de Verenigde Staten van Amerika.
noot 3 De World Values Survey is een wereldwijde vragenlijst over waarden.
noot 4 Elon Musk (1971) is een rijke zakenman die onder meer betrokken is bij Tesla, een Amerikaans bedrijf dat elektrische auto’s produceert.
noot 5 Anna Karenina is een beroemde roman uit 1877 van Lev Tolstoj (1828-1910), een Russisch schrijver.
noot 6 De World Database of Happiness is een database waarin sinds 1984 alle wetenschappelijke onderzoeksresultaten op het gebied van geluk zijn bijgehouden.
noot 7 Het World Happiness Report is een jaarlijks door de Verenigde Naties samengestelde lijst die voor een groot aantal landen aangeeft hoe gelukkig de gemiddelde inwoner van die landen is.

naar: Maarten Boudry, uit: Trouw, 7 april 2018

Vraag 12 1 punt

Hoe is de toonzetting van tekst 1 het best te karakteriseren?

  1. A als activerend en soms polemisch
  2. B als amuserend en voortdurend optimistisch
  3. C als beschouwend en licht moralistisch
  4. D als betweterig en hier en daar instructief
Bekijk het antwoord

Antwoord: C

Vraag 12 in het hele examen

2022, tijdvak 2: Tekst 2

Opgavetekst

Tekst 2 Geld maakt gelukkig

(1) Niemand behalve een paar treurige patsers zal het volmondig toegeven, maar in tijden van economische crisis, als iedereen moet inleveren, lijkt het er sterk op dat een goed gevulde portemonnee ons wel degelijk gelukkig maakt. Of maakte.

(2) Waarom is dat zo’n taboe? Waarom geven we niet toe dat al die dingen waar we in crisistijd op bezuinigen, bijdragen aan ons geluk: theaterbezoek, de aanschaf van een degelijke fiets, het fêteren van vrienden, een mooie, warme winterjas, uitzicht op een inspirerende vakantie? We kunnen ook moeilijk ontkennen dat rood staan vaak leidt tot gekibbel aan de keukentafel, en tot ouders die nóg minder thuis zijn omdat ze harder moeten werken – want de huur moet toch betaald en de sportclub ook.

(3) Zeker is in elk geval dat noch de rijken, noch de armen graag toegeven dat geld gelukkig maakt. Wat de rijken betreft, laat de schroom zich verklaren: openlijk genieten van je geld wekt afgunst, en dat kan leiden tot inbraak en diefstal – of zelfs tot nivellering. De sympathiekste rijken zullen zich een beetje schamen voor hun rijkdom, zoals je in het gezelschap van eenzame mensen niet opzichtig gelukkig gaat zitten zijn met je geliefde of je gezin. Maar ook de minst kapitaalkrachtigen bekennen niet graag dat ze bijvoorbeeld dolgraag een groter huis zouden willen in een betere wijk. Want zo’n hartenkreet heeft iets vernederends, vooral als je gelooft dat armoede ook een beetje aan jezelf ligt. Dan maar doen alsof het je niks kan schelen, alsof het onderaan de ladder gezelliger is dan daarboven – waar nooit veel bewijs voor geleverd is.

(4) Natuurlijk: geld kan verslavend werken, en van een verslaving word je niet gelukkig. Daar werd tweeduizend jaar geleden al voor gewaarschuwd door Seneca1): “Geld maakt niemand rijk, integendeel, bij iedereen wekt het de begeerte naar nog meer geld.” Inderdaad: mensen die voortdurend bang zijn geld kwijt te raken of hun best doen er meer van te vergaren, behoren tot de verveelendste op aarde. Maar het nare van een crisis – van te weinig geld – is juist dat we allemaal een beetje zo worden: vrekkig, bezig met rekenen. Aan alles hangt opeens een prijskaartje: uit eten gaan, een ritje met de trein, een boek kopen. We worden vervelende zeuren. Toen we nog geld hadden, waren we aardiger, royaler, gelukkiger.

(5) U zult tegenwerpen dat de grote drama’s van het leven rijken en armen even hard treffen: ziekte, ruzie, dood, scheiding. Maar zelfs dat is maar ten dele waar. In een krap huis is het moeilijker de vrede te bewaren. Wie wil scheiden, heeft geld nodig. En wie ziek of stervende is, wil niet ook nog hoeven piekeren over geld. Het omgekeerde gaat juist niet op: wat ons zelfs volgens steile moralisten gelukkig maakt – zinvol werk, warme relaties, gezondheid – verliest niet aan waarde als we bemiddeld zijn. Wie geld heeft, kan het leven minstens zo goed als zinvol ervaren.

(6) En toch blijven we een beetje schutterig doen over geld. Alsof het vies is. Alsof het niet fijn is er genoeg van te hebben, alsof geld niets te maken heeft met geluk. Vreemd hoor.

Noot
noot 1 Seneca (54 voor Chr. - circa 39 na Chr.) was een Romeins schrijver en redenaar.

naar: Leonie Breebaart, uit: Trouw, 26 januari 2013

Vraag 21 1 punt

“Zeker is in elk geval dat noch de rijken, noch de armen graag toegeven dat geld gelukkig maakt.” (regels 23-25)
Alinea 3 beschrijft een reden die zowel armen als rijken hiervoor hebben.
Met welk woord is die reden het best te typeren?

  1. A hoogmoed
  2. B onverschilligheid
  3. C schaamte
  4. D wanhoop
Bekijk het antwoord

Antwoord: C

Vraag 21 in het hele examen

2022, tijdvak 2: Tekst 3

Opgavetekst

Tekst 3 Niet waar de robots bij zijn

(1) Onlangs heb ik besloten mijn oude, wormstekige zelf af te leggen en een fatsoenlijk mens te worden. Dat schijnt trouwens in de mode te zijn. Het is goedheid en humanisme alom. Maar in mijn geval komt er eigenbelang bij kijken. Ik wil fatsoenlijker worden omdat ik vrees dat kunstmatig intelligente machines straks op mij gaan lijken – en dat we dan last van ze krijgen.

(2) Het idee borrelde op door een gesprekje met een expert op het gebied van kunstmatige intelligentie. Zo’n zorgelijk gesprekje tijdens een zorgelijke bijeenkomst. Buitenstaanders vinden al gauw alles leuk zodra het over kunstmatige intelligentie gaat, maar kenners staan steevast in een kringetje naar hun schoenen te staren en dan zuchten ze allemaal diep. “Het is overigens wel grappig”, zei deze expert, “te zien hoe kwaadaardig die kunstmatig intelligente systemen worden als ze hun gedrag afkijken van mensen.”

(3) Thuis ging ik op zoek en ik vond het voorbeeld van Tay: zelflerende software die is ontwikkeld door het Amerikaanse technologiebedrijf Microsoft om automatisch op Twitterberichten1) te reageren. Tay raakte onder invloed van mensen inderdaad op het slechte pad. De software werd een jaar geleden door Microsoft voorzien van de woordenschat en de persoonlijkheid van een typisch negentienjarig Amerikaans meisje en online losgelaten. Ze was vrolijk, oppervlakkig en brutaal. In gesprekken met twitteraars moest ze zich maar verder ontplooien. Maar al na zestien uur werd ze door Microsoft teruggehaald, vanwege nazisme, seksisme, racisme en andere gruwelijkheden die ze online had geleerd. Ze was een monster geworden.

(4) Er kwamen excuses, natuurlijk. En daarna heeft Microsoft beloofd Tay pas weer op vrije voeten te stellen als ze inziet welk gedrag past bij de principes en waarden van het bedrijf. Een hele geruststelling, dat zeker, maar toch blijven er een paar zorgen hangen. Want als bedrijven hun machines opvoeden met principes en waarden – morality by design2) – moet je er maar op vertrouwen dat de ontwerpers een stuk liever zijn dan de racisten en seksisten op Twitter. En dat ze de machines dus niet zelf alvast volstoppen met bedenkelijke software. Ook niet uit leuke, corporale jongensachtigheid voor de grap.

(5) Verder, en hier komt mijn eigen goede gedrag om de hoek kijken, leren intelligente machines door rond te neuzen in de wereld. Ze worden dus niet alleen opgevoed door hun ontwerpers, maar door ons allemaal: it takes a village to raise a robot3). Daarom ook is het hele dorp verantwoordelijk voor de indrukken die intelligente machines en systemen tijdens hun leerproces opdoen. Moest je vroeger vooral op je gedrag letten in het bijzijn van kinderen – “pas devant les enfants!”4) – tegenwoordig moet je opletten in de aanwezigheid van sensoren, algoritmes, cookies, meters en zoekmachines. Pas devant les robots!5)

(6) Dit is een serieuze kwestie. De experts staren niet voor niets zo zorgelijk naar hun schoenen. De laatste tijd lees ik bij bijdehante types nogal eens de dooddoener dat ‘er een knop zit op je computer, hoor’, dat je de digitale deur dus gewoon dicht kunt gooien, dat je kortom niet zo moet zeuren over de komst van kunstmatige actoren. Maar nee, helaas, bijdehante types, die knop is er echt niet meer: de omgeving wordt bevolkt en binnenkort ook bestuurd door kunstmatig intelligente systemen. We moeten leren met ze samen te leven.

(7) Dat vraagt van ons niet alleen om op individueel vlak het goede voorbeeld te geven. We moeten ook het goede voorbeeld geven op veel abstracter vlak. Onze wereldvisie en ons landsbestuur zijn bepalend voor de marsrichting van de kunstmatige intelligentie. Neem het actuele voorbeeld van de Nederlandse Voedsel- en Warenautoriteit. Die NVWA schiet gruwelijk tekort in haar toezicht op slachthuizen en dat valt vooral te verklaren uit de veranderde taakopvatting van overheidsinspecties. Die richten zich allang niet meer inhoudelijk op zorg, onderwijs, veiligheid en welzijn, maar puur op de handhaving van regels.

(8) Dit regelfetisjisme – waarbij je niet kijkt naar het gevoel van de geit die wordt geslacht met een bot mes, maar naar het protocol daaromtrent – wil je nu juist niet meegeven aan kunstmatig intelligente systemen. Stel je voor dat Microsoft dezelfde taakopvatting had gehad als de NVWA! Dan zaaide die domme Tay nog steeds dood en verderf op Twitter. Nee, je wilt niet dat robots alleen volgens protocollen over ons beslissen. Je wilt dat ze straks, als ze eenmaal autonoom denken, zich met sympathie en inlevingsvermogen over de wereld buigen.

(9) Het is jammer, maar er zit niets anders op. We zullen allemaal goede mensen moeten worden. Want machines kijken gedrag van ons af en puur uit eigenbelang moeten we dan maar zorgen dat dat onberispelijk is.

naar: Maxim Februari
uit: NRC Handelsblad, 27 juni 2017

Noten
noot 1 Twitter is een sociaalnetwerksite waar mensen berichten kunnen plaatsen, op elkaar kunnen reageren en elkaar kunnen volgen.
noot 2 morality by design: morele waarden, ingegeven tijdens het ontwerp en de productie.
noot 3 it takes a village to raise a robot: je hebt een heel dorp nodig om een robot op te voeden. Het oorspronkelijke gezegde luidt: “It takes a village to raise a child”, waarmee bedoeld wordt dat de hele gemeenschap invloed heeft op de ontwikkeling van een kind.
noot 4 “pas devant les enfants!”: “Niet waar de kinderen bij zijn!” Dit werd in het Frans gezegd, zodat de kinderen het niet konden verstaan.
noot 5 Pas devant les robots!: Niet waar de robots bij zijn!

naar: Maxim Februari, uit: NRC Handelsblad, 27 juni 2017

Vraag 33 1 punt

“Het is overigens wel grappig”, zei deze expert, “te zien hoe kwaadaardig die kunstmatig intelligente systemen worden als ze hun gedrag afkijken van mensen.” (regels 22-26)
Welk commentaar kan een kritisch lezer hebben op het gebruik van het woord ‘grappig’ door deze expert en waarom?
Geef antwoord in een of meer volledige zinnen.

Bekijk het antwoord
  • Noemt dat het woord ‘grappig’ niet past, omdat er een zorgelijke situatie wordt besproken. (1p)

Beoordeel de spelling en grammatica.

Vraag 33 in het hele examen

Vraag 39 3 punten

Hieronder staan zeven citaten uit alinea 6 tot en met 9 van tekst 3.
Zijn dit feitelijke of waarderende uitspraken? Neem de nummers van de citaten over op je antwoordblad en zet achter elk nummer feitelijk of waarderend.
1 (…) de omgeving wordt bevolkt en binnenkort ook bestuurd door kunstmatig intelligente systemen. (regels 95-97)
2 Onze wereldvisie en ons landsbestuur zijn bepalend voor de marsrichting van de kunstmatige intelligentie. (regels 103-106)
3 Die richten zich allang niet meer inhoudelijk op zorg, onderwijs, veiligheid en welzijn, maar puur op de handhaving van regels. (regels 113-116)
4 Dit regelfetisjisme – waarbij je niet kijkt naar het gevoel van de geit die wordt geslacht met een bot mes, maar naar het protocol daaromtrent – wil je nu juist niet meegeven aan kunstmatige intelligente systemen. (regels 117-122)
5 Je wilt dat ze straks, als ze eenmaal autonoom denken, zich met sympathie en inlevingsvermogen over de wereld buigen. (regels 129-132)
6 Het is jammer (…) (regel 133)
7 (…) maar er zit niets anders op. (regels 133-134)

Bekijk het antwoord
  • Zet bij de zeven citaten het juiste oordeel: 1 feitelijk, 2 feitelijk, 3 feitelijk, 4 waarderend, 5 waarderend, 6 waarderend, 7 feitelijk. (3p)

Zeven juist benoemd: 3 punten. Zes juist benoemd: 2 punten. Vijf juist benoemd: 1 punt. Minder dan vijf juist benoemd: 0 punten. Beoordeel de spelling.

Vraag 39 in het hele examen

2022, tijdvak 3: Tekst 1

Opgavetekst

Tekst 1 Juist door ver te reizen help je de wereld

(1) Er stond onlangs een opvallende reclame in de Volkskrant. Een reisbureau voor verre reizen begon zijn advertentie met: ‘Natuurlijk, gewoon thuisblijven is het beste voor de planeet.’ Dat zelfs reclame-uitingen met een verontschuldiging beginnen, geeft wel aan hoezeer de schaamte om te vliegen zich in korte tijd in ons hoofd heeft genesteld. In 2018 was de term ‘vliegschaamte’ zelfs genomineerd voor ‘woord van het jaar’ en in Zweden, waar dat woord voor het eerst opdook, daalt het aantal vluchten al daadwerkelijk.

(2) Het is ontegenzeggelijk waar dat vliegen vervuilt: het is op dit moment verantwoordelijk voor ongeveer 3 procent van de jaarlijkse uitstoot van broeikasgassen, maar projecties van klimaatpanel IPCC gaan uit van tussen de 5 en 15 procent bij ongewijzigd beleid.

(3) De stijging komt voor een belangrijk deel op het conto van inwoners van ontwikkelingslanden, voor wie vliegen eindelijk betaalbaar wordt. In 2017 hing een schamele 3 procent van de wereldbevolking in de lucht, de overige 97 procent kan niet wachten om te volgen. Vooral het aantal vakantievluchten neemt toe: nog maar een kwart van de vliegbewegingen is voor zaken. En dus roepen politici, wetenschappers en activisten ertoe op minder te vliegen en vaker te kiezen voor een vakantie dicht bij huis.

(4) Het is maar zeer de vraag of dat een goed idee is. Verre reizen maken de wereld namelijk een betere plek, met name omdat ze de empathie voor andere mensen en culturen vergroten. In Enlightenment Now1) (2018) wijst de psycholoog Steven Pinker drie oorzaken aan voor wat hij de ‘lange vrede’ is gaan noemen, de ongeëvenaarde daling van het aantal oorlogen, moorden en geweldsincidenten in de afgelopen zeventig jaar: geletterdheid, globalisering en reizen.

(5) Voor deze drie oorzaken is een vracht aan psychologisch bewijs beschikbaar: de toegang tot boeken, kranten en internet creëert bewustzijn over mensen in andere landen en hun problemen, met empathie tot gevolg. Hetzelfde effect heeft globalisering, dat van de wereld een klein dorp heeft gemaakt, en ons zo bewustzijn bijbracht van het lijden van de gehele wereld.

(6) De derde en laatste oorzaak, het daadwerkelijk in aanraking komen met andere culturen tijdens reizen, werkt omdat het ons in andermans schoenen laat staan. Toen ik afgelopen zomer in Burkina Faso de destructieve effecten van malaria en een gebrekkige voedselvoorziening van dichtbij zag, begreep ik de keuze van economische vluchtelingen om hun toekomst in Europa te zoeken opeens een stuk beter. De empathie die op deze manier wordt gewekt, is zeer effectief. Het begrip dat je krijgt door de omgang met iemand uit een andere cultuur, breidt zich uit naar de hele groep waartoe die persoon behoort.

(7) Pinker staat met zijn schrijven op de schouders van de filosoof Peter Singer, die in 1981 de ‘uitdijende cirkel’ van empathie beschrijft in zijn gelijknamige boek. Vroeger konden alleen leden van de eigen familie en stam op empathische gevoelens rekenen. Naarmate de wereld groter werd, kwamen daar het dorp, het land en uiteindelijk de wereld bij. Het feit dat wij ons druk maken om bootvluchtelingen op de Middellandse Zee is een gevolg van de uitdijende cirkel.

(8) De psycholoog Adam Galinsky ontdekte dat reizen ook het onderlinge vertrouwen versterkt. Zodra mensen erachter komen dat ze in andere culturen dezelfde waarden nastreven, zoals een fijn gezinsleven en liefde voor elkaar, stijgt hun vertrouwen in de mensheid in zijn geheel, stelt Galinsky. Bovendien: al op jonge leeftijd ervaar je de voordelen van reizen. Kinderen die reizen, leren andere socio-economische omstandigheden kennen en ondervinden dat hun kijk op de wereld niet de enige is.

(9) Dit alles maakt reizen een beproefd medicijn tegen nationalisme en etnocentrisme, want in weerwil van het dagelijkse nieuws wordt de wereld wel degelijk een betere, tolerantere plek. Uit de World Values Survey, een onderzoeksproject waarbij sinds 1981 de normen en waarden van burgers uit de hele wereld worden onderzocht, blijkt dat in vrijwel alle landen progressieve waarden aan de winnende hand zijn.

(10) In Amerika bijvoorbeeld daalde het aantal mensen dat niet naast iemand van een ander ras wil wonen van 50 procent in 1960 naar 6 procent nu. Interraciale stellen droegen in 1985 nog maar de goedkeuring weg van 55 procent van de bevolking, in 2012 was dat 90 procent. In Azië, het Midden-Oosten en Zuid-Amerika is hetzelfde zichtbaar: de wereld wordt langzaam maar zeker minder racistisch, minder misogyn en minder homofoob.

(11) Het feit dat alle klassen sinds een decennium of twee goedkoop ver kunnen reizen, moet daarom worden gevierd. Voor korte afstanden binnen Europa zijn treinen wellicht afdoende, maar juist op intercontinentale vakanties is de grootste empathiewinst te behalen. Een Thai staat cultureel nu eenmaal verder van ons af dan een Italiaan. Het tegenargument dat lager opgeleiden toch vooral op all-inclusive-vakanties aan de Turkse kust gaan, gaat deels op. Maar toch: ook dan is er regelmatig contact met de lokale bevolking, al dan niet via georganiseerde uitjes.

(12) Er zit bovendien een naar, elitair luchtje aan het fenomeen vliegschaamte. Dat de term juist nu aansluit bij de stedelijke bovenklasse, net nu ook ‘het volk’ massaal het vliegtuig pakt, is geen toeval. Hoe oprecht de zorgen voor het milieu ook zijn, we zien deze reflex wel vaker: als iets wat voorheen voor een kleine elite was plots beschikbaar wordt voor iedereen, gaat de bovenklasse zich ertegen afzetten. Op zo’n moment wordt het een statussymbool om het te laten, omdat dat de uitzondering is boven de norm. En dus kijken de hogeropgeleiden neer op budgetmaatschappijen en goedkope reizen, waarvan mensen met een minder dikke portemonnee zo profiteren.

(13) Behalve bij vliegen is dat ook zichtbaar bij het bezitten en aanschaffen van spullen in het algemeen – en plastic spullen in het bijzonder. De marxistische vooruitgangsdenker Leigh Phillips beschrijft in zijn boek Austerity Ecology and the Collapse-Porn Addicts2) (2015) dat kritiek op consumeren zich nooit richt op het drinken van wijn of eten in luxe restaurants, maar altijd op net die dingen die het leven van armere mensen makkelijker maken. Plastic heeft bijvoorbeeld het assortiment betaalbaar speelgoed aanzienlijk vergroot, in tijden van Sinterklaas biedt het ook voor minderbedeelden de mogelijkheid flink uit te pakken en hun kinderen te verwennen.

(14) Waarom, schrijft Phillips, is duurder houten speelgoed het toonbeeld van duurzaamheid en verfijndheid, terwijl het net zo goed consumentisme is? Een belangrijke reden hiervoor is snobisme, want het duurzaamheidsargument gaat maar deels op en dient vooral als schaamlapje om het dedain tegenover andere klassen te verbloemen. Het probleem van plastic is namelijk niet per se consumptie. Meer dan 90 procent van het plastic in de befaamde soep3) is afkomstig van tien rivieren, waarvan er niet één door Europa of de Verenigde Staten stroomt. Negen liggen in Azië, één (de Nijl) in Afrika.

(15) Plastic is een probleem van opkomende economieën, van landen als China, Indonesië en Egypte, waar de afvalverwerking nog te wensen overlaat. Wanneer plasticinzameling, -recyling en -verbranding op orde zijn, zoals in Nederland, komt er weinig in het milieu terecht. Het is dan zelfs vaak duurzamer in gebruik dan alternatieve materialen als hout, omdat producten daarvan minder lang meegaan en meer land nodig is om het te produceren.

(16) Met goede afvalverwerking brengen katoenen boodschappentassen meer schade toe aan het milieu dan plastic tasjes, zo bleek vorig jaar uit onderzoek van het Deense RIVM4). Als duurzaamheid echt belangrijk is, dan moet de focus niet liggen op consumptie, maar op verwerking.

(17) Terug naar de vliegschaamte. ‘Goede’ vervoersmiddelen behoeven meer tijd, geld en kennis. Een treinreis naar Italië betekent de weg kunnen vinden op buitenlandse sites, meerdere keren overstappen op onbekende plekken en dat alles tegen een soms drie keer zo hoge prijs.

(18) Het derde argument tegen vliegschaamte is dat het hele idee van iets minder vliegen het klimaatprobleem niet gaat oplossen. Willen we klimaatverandering binnen de perken houden, dan is er maar één oplossing: zo snel mogelijk naar een nul-emissie voor de volledige economie. Wat vliegen betreft, betekent dat óf alle vliegtuigen aan de grond houden – onhaalbaar en onwenselijk – óf vol inzetten op ‘ontkoling’ van de luchtvaartsector. Een beetje minder vliegen zal nooit genoeg zijn; het moet volledig klimaatneutraal worden.

(19) Dat is zeker mogelijk. Op lange termijn ligt elektrisch vliegen voor de hand, want nu al zijn er elektrische toestellen beschikbaar met een beperkt aantal zitplekken (de rest van de ruimte wordt in beslag genomen door de enorme accu). Maar omdat de goedkeuring van vliegtuigen voor de burgerluchtvaart vanwege de hoge veiligheidseisen notoir lang duurt – en daarvoor de tijd ontbreekt – ligt voorlopig het gebruik van biokerosine meer voor de hand. Het gebruik van biomassa als brandstof is omstreden vanwege het hoge landgebruik en de impact op de bossen. Ook gaat het gepaard met grote hoeveelheden fijnstof. Maar voor sectoren die moeilijk te elektrificeren zijn vanwege de lange afstanden, zoals de lucht- en scheepvaart, is biobrandstof het beste dat nu beschikbaar is. Het gebruik van biobrandstof is in ieder geval aanzienlijk duurzamer dan de kerosine uit fossiele bronnen die nu wordt gebruikt.

(20) Ondertussen zal er flink moeten worden geïnvesteerd in innovatie om nog duurzamere manieren van vliegen te vinden, dat is een taak voor de overheid en luchtvaartindustrie. De focus op individuele acties als oplossing voor milieuproblemen, zoals minder vliegen, werkt averechts. Het haalt de aandacht weg bij wie die grootschalige verduurzaming echt kunnen doorvoeren. Bovendien zet je zo mensen tegen elkaar op: vliegschaamte richt zich op individuele schuld als oorzaak van de klimaatcrisis, terwijl niet iedereen in staat is duurzame keuzen te maken. Als mensen moralistisch worden toegesproken, keren ze zich af van de oplossing.

(21) ‘Vliegschaamte’ won de verkiezing van woord van het jaar uiteindelijk niet. Het is zaak dat de term uiteindelijk helemaal verdwijnt en dat iedereen weer trots mag zijn op verre reizen: duurzaam en goed voor een vreedzame wereld.

noot 1 Enlightenment now: Verlichting nu
noot 2 Austerity Ecology and the Collapse-Porn Addicts: De soberheidsecologie en de verslaafden aan de ineenstortingsporno
noot 3 De plasticsoep is de verzameling van grote hoeveelheden plastic afval in de oceanen en zeeën.
noot 4 Het RIVM (Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu) is een Nederlands kennis- en onderzoeksinstituut.

naar: Hidde Boersma, uit: de Volkskrant, 2 november 2019. Hidde Boersma is wetenschapsjournalist en documentairemaker.

Vraag 1 1 punt

De geciteerde zin kan worden opgevat als een verontschuldiging. Op welke manier kan dit begin van deze reclame-uiting nog meer opgevat worden?
“‘Natuurlijk, gewoon thuisblijven is het beste voor de planeet.’” (regels 4-6)

  1. A als een nuancering bij een reclame voor vliegreizen
  2. B als een relativering van het vervuilen door vliegreizen
  3. C als een tegenwerping tegen de milieuoverlast van vliegreizen
  4. D als een toegeving van de schadelijke effecten van vliegreizen
  5. E als een voorbehoud bij het onophoudelijk maken van vliegreizen
Bekijk het antwoord

Antwoord: D

Vraag 1 in het hele examen

Vraag 10 1 punt

De titel van tekst 1 luidt: ‘Juist door ver te reizen help je de wereld’. Op welk woord zou iemand die deze titel voorleest de nadruk moeten leggen, gelet op de strekking van de tekst?

  1. A Juist
  2. B ver
  3. C reizen
  4. D wereld
Bekijk het antwoord

Antwoord: B

Vraag 10 in het hele examen

Vraag 12 3 punten

Hieronder staan vier uitspraken uit tekst 1.
Geef bij elk van de uitspraken aan of die feitelijk of waarderend van aard is. Neem de nummers voor de uitspraken over op je antwoordblad en zet achter elk nummer feitelijk of waarderend.
1 Er zit bovendien een naar, elitair luchtje aan het fenomeen vliegschaamte. (regels 150-152)
2 (…) het duurzaamheidsargument dient (…) vooral als schaamlapje om het dedain tegenover andere klassen te verbloemen. (regels 194-198)
3 Als mensen moralistisch worden toegesproken, keren ze zich af van de oplossing. (regels 294-297)
4 Het is zaak dat de term uiteindelijk helemaal verdwijnt en dat iedereen weer trots mag zijn op verre reizen: duurzaam en goed voor een vreedzame wereld. (regels 300-304)

Bekijk het antwoord
  • Geeft bij de vier uitspraken het juiste oordeel: 1 waarderend, 2 waarderend, 3 feitelijk, 4 waarderend. (3p)

Indien vier elementen juist benoemd: 3 punten; drie juist: 2 punten; twee juist: 1 punt; minder dan twee juist: 0 punten. Het juiste oordeel is: 1 waarderend, 2 waarderend, 3 feitelijk, 4 waarderend.

Vraag 12 in het hele examen

2022, tijdvak 3: Tekst 2

Opgavetekst

Tekst 2 Wij zijn niet ons brein, maar wel onze boekenkast

(1) Het is natuurlijk Kinderboekenweek, maar voor oudere ouders kan dit ook zomaar de tijd zijn dat hun studerende kind het huis verlaat en dus ook diens spullen dient op te ruimen. Wat gaat er mee, wat blijft, en wat mag definitief weg? Naar de kringloopwinkel bijvoorbeeld? Nou, de boeken dus, die mogen allemaal weg, vindt de nieuwe generatie twintigers. Althans, dat begreep ik van een collega. Zij had haar zoon gevraagd op te ruimen en voor ze het wist, lag er op de gang een stapeltje boeken te wachten op … ja, waarop eigenlijk? Op een moeder die ze nog wel zou redden?

(2) Zelf ben ik zeker zo’n moeder, op het pathologische af, want ik bewaar niet alleen de kinderboeken van mijn zoons (De grijze jager), maar ook die van mezelf (Kruistocht in spijkerbroek) en zelfs die van mijn moeder (De bikkel, Ursula, Schoolidyllen). Mijn collega is waarschijnlijk een minder ernstig geval, want zij constateerde droogjes dat het digitale tijdperk met haar zoons duidelijk was ingetreden. Niet dat haar zoons geen boeken lezen of bestellen. Maar boeken bewaren, waarom zou je dat nou doen? Waarschijnlijk lees je ze nooit terug. En áls je dat wilt, dan heb je ze online toch zo gevonden?

(3) Dat idee leeft trouwens niet alleen bij twintigers. Je ziet tegenwoordig amper nog huizen met een goed gevulde boekenkast. Als ik de nieuwe opruimwoede probeer te begrijpen, wat ik moeilijk vind, kan ik beter een omweg nemen naar een informatiedrager die me iets minder na aan het hart ligt, namelijk de cd. Die lades met cd’s moesten we toch écht eens opruimen, denk ik nu al zeker vijf jaar. Als je muziek wilt horen, dan doe je dat toch gewoon via Spotify2)?

(4) Maar toen ik deze week die la met cd’s weer eens opentrok, begreep ik ineens waarom het enthousiasme over een digitale bibliotheek waarin je ‘alles terug kunt vinden’ me zo begint te irriteren. Dat is niet alléén omdat Spotify je na vijf zelfgekozen tracks altijd weer onaangenaam verrast met een nummer waar je níet voor hebt gekozen, als een overijverige ober die een intiem gesprek onderbreekt om te vragen of ‘alles naar wens is’. Donder op!

(5) Zo’n bemoeial is erg, maar erger vind ik het idee dat Spotify als vervanger kan dienen van de muziek waarmee ik een strikt persoonlijke relatie heb opgebouwd. In die la met cd’s zag ik mijn halve leven voorbijkomen: oude liefdes, oude vakanties, oude feesten. Die muziek liet me zien wie ik ben geweest en dus ook ben. Dat lijkt me in tijden van globalisering nou net dat beetje identiteitsherstel dat we kunnen gebruiken. Want rondzwerven op een oeverloze oceaan is prachtig, maar alleen als je terug kunt naar een stuk land dat herinnert aan jouw geschiedenis, jouw huis, jouw dierbare spullen.

(6) Zo werkt dat ook met de boekenkast. Die laat zien wat ík heb gelezen en overdacht, wat me aan het lachen heeft gemaakt en heeft ontroerd. “Erg hè? Dat Jet van Marle3) dan doodgaat! Net op haar zeventiende verjaardag!” Zonder die ruggetjes vergeet je zoiets. Wij zijn niet ons brein, wij zijn onze muziekverzameling – en onze boekenkast.

noot 1 De titel is een toespeling op het boek Wij zijn ons brein van hersenonderzoeker Dick Swaab, waarin staat dat onze identiteit wordt bepaald door ons brein.
noot 2 Spotify is een populaire muziekdienst op internet.
noot 3 Jet van Marle is de hoofdpersoon van het boek School-idyllen van Top Naeff (1878-1953).

naar: Leonie Breebaart, uit: Trouw, 5 oktober 2019.

Vraag 22 2 punten

Alinea 4 van tekst 2 bevat een beeldspraak. Benoem deze beeldspraak en leg haar uit.
Geef antwoord in een of meer volledige zinnen en gebruik voor je antwoord niet meer dan 25 woorden.

Bekijk het antwoord
  • Spotify wordt vergeleken met een ober. (1p)
  • Zowel Spotify als de ober onderbreekt ongevraagd een (zelfgekozen) bezigheid / is bemoeizuchtig / is overijverig. (1p)

Maximumlengte van het antwoord: 25 woorden. Beoordeel de spelling en grammatica.

Vraag 22 in het hele examen

Vraag 23 2 punten

“Want rondzwerven op een oeverloze oceaan is prachtig, maar alleen als je terug kunt naar een stuk land dat herinnert aan jouw geschiedenis, jouw huis, jouw dierbare spullen.” (regels 72-77)
Wat wordt er bedoeld met de beeldspraak ‘een oeverloze oceaan’ en met de beeldspraak ‘een stuk land’? Citeer per beeldspraak een woordgroep uit alinea 4 tot en met 6 die de betekenis van die beeldspraak duidelijk maakt.

Bekijk het antwoord
  • Een oeverloze oceaan: een digitale bibliotheek (waarin je ‘alles kunt terugvinden’) / Spotify. (1p)
  • Een stuk land: onze muziekverzameling / de boekenkast / onze boekenkast / de muziek waarmee ik een strikt persoonlijke relatie heb opgebouwd / die la (met cd’s) / cd’s. (1p)

Beoordeel de spelling.

Vraag 23 in het hele examen

2022, tijdvak 3: Tekst 3

Opgavetekst

Tekst 3 Breindrijverij

(1) Is economie een harde wetenschap of deel van de humaniora1)? In dat voortdurende debat lijkt een nieuwe ronde aangebroken. In de macro-economische modellen zijn mensen rationele, individualistische egotrippers – noodzakelijke veronderstellingen voor de wiskundige optimalisatietechnieken die de modellen hun wetenschappelijke status geven. Een mooi staaltje van physics envy2).

(2) Het alternatief voor de homo economicus3) is een gedragsmodel dat de mens- en geesteswetenschappen wel serieus neemt. Volgens dat model worden beslissingen genomen op basis van groepsnormen, autoriteit en sociaal bepaalde beeldvorming. Wie een woekerpolis4) kocht, deed dat omdat de experts zeiden dat het goed was en omdat iedereen het deed. Dat (bijna) niemand dat nu meer doet, komt door een maatschappelijk debat dat onze groepsnormen bijstelde. Individueel rekenwerk of ratio heeft daar bar weinig mee van doen.

(3) Onder invloed van de financiële crisis lijkt de homo economicus eindelijk op zijn retour. Maar het alternatief dat opdoemt in de vakliteratuur is een ander dan gehoopt. Het is de mens als grijze kwab. In de American Economic Review kun je nu breinscans tegenkomen. Wij zijn ons brein, niet als prikkelende boektitel, maar als wetenschappelijk werkmodel. Economen proberen zo opnieuw aan te haken bij de harde wetenschap.

(4) De neurowetenschappen maken inderdaad adembenemende vooruitgang, maar de toepassingen daarbuiten zijn veelal reductionisme van een soort dat we vaker gezien hebben in de menswetenschappen – op z’n minst drie keer in de afgelopen eeuw. Marxisten, freudianen en neodarwinisten brachten de mens respectievelijk terug tot zijn arbeid en kapitaal, tot seks en vadermoord en tot zijn zelfzuchtige genen. De populariteit van deze modellen bleef niet zonder gevolgen voor ons zelfbeeld. We gingen ons gedrag in de jaren zestig bespreken in termen van klassenbewustzijn – en als dat niet evident was, dan maar vals klassenbewustzijn: zo kunnen reductionistische modellen alles verklaren. Op dezelfde manier kun je nog steeds termen als trauma, verdringing en neuroses bij de kapper horen, en geloven velen dat wat ze doen eigenlijk door de verspreidingsdrift van hun genen gedicteerd wordt. De nieuwste loot aan de reductionistische boom lijkt nu de breindrijverij.

(5) De breindrijvers bedoelen met mijn brein ‘ik’. Maar dat mag je niet meer zeggen als je wetenschappelijk wilt praten. Het zelf, leren ons de breindrijvers, is immers een constructie van ons brein, een illusie. Dat is echter geen conclusie uit de wetenschap, maar een drogreden waar ook de marxisten, freudianen en de neodarwinisten dol op zijn. Allemaal grijpen ze een inzicht in ons gedrag aan om te beweren dat daarmee ook alles is gezegd – niet alleen over ons gedrag, maar over onszelf. Ons zelf bestaat dan niet meer. Het moet vervangen worden door klasse, seks, gen of breinkwab.

(6) Dit is alleen hierom al slechte wetenschap, omdat er heel veel waarnemingen, data dus, simpelweg genegeerd worden, zoals romanschrijfster en essayiste Marilynne Robinson opmerkte. Een enorme hoeveelheid alledaagse ervaring en literatuur suggereert dat mensen een innerlijk en een zelf hebben waarnaar ze handelen. Het lijkt dus logisch dat de sociale, historische aard van het menselijk zelf aan de basis van de wetenschappelijke verklaring van gedrag ligt, ook van economisch gedrag. Wel grappig dat Robinson, gigant van de humaniora, dit aan de adepten van harde wetenschap moest uitleggen. Grappig, en ook veelzeggend: de menswetenschappen ontsporen in reductionisme zonder de inzichten uit de geesteswetenschappen.

(7) Ontdekken dat gevoelens van angst en geluk samenhangen met activiteit in bepaalde delen van het brein is indrukwekkende wetenschap. Ontkennen dat mensen wezens zijn die op dat geluk en die frustratie reflecteren, en dat die zelfreflectie op een zelf duidt, en dat die interpretatie ons gedrag beïnvloedt – dat is slechte wetenschap. Het ontkennen van de realiteit is dat altijd. Het maakt economie bovendien irrelevant voor de meeste economische vraagstukken. Het is onwaarschijnlijk dat breinkennis een wezenlijke bijdrage (dus geen freudiaanse cirkelredeneringen) gaat leveren aan ons begrip van de opkomst van protectionisme, de groei van private schulden, of de gevolgen van nieuwe bedrijven als Uber en Airbnb.

(8) Waarom komt de nieuwste hype in de economie toch weer uit de natuurwetenschappen en niet uit de geesteswetenschappen? De economische wetenschap gaat nu van physics envy naar neuro envy5). De invloedrijke Britse econoom Keynes karakteriseerde de goede econoom als iemand die de wiskundige, historicus, politicus en filosoof in één persoon verenigt (twee van de vier zijn geesteswetenschappers). Hij ging daarbij in tegen een voorstelling van de economie als de dismal science6), die ons steevast als overgedetermineerde vrekken voorstelt. Laten we hopen dat de ene versimpeling nu niet door de andere vervangen wordt.

noot 1 De humaniora, of menswetenschappen, zijn de wetenschappen die menselijk gedrag bestuderen, zoals sociologie, psychologie, rechten en criminologie. De menswetenschappen nemen een middenpositie in tussen de geesteswetenschappen (de alfa- en cultuurwetenschappen, zoals taal- en cultuurstudies, filosofie en geschiedenis) en de bètawetenschappen (zoals de natuurwetenschappen, medische wetenschappen en wiskunde).
noot 2 physics envy: jaloezie vanuit andere wetenschappen op de exacte methoden en werkwijzen van de bètawetenschappen
noot 3 ‘homo economicus’: een mensbeeld waarin de mens vooral gericht is op de bevrediging van zijn behoeften op efficiënte, rationele of logische wijze
noot 4 Een woekerpolis is een beleggingsverzekering met verborgen hoge kosten voor de consument.
noot 5 neuro envy: jaloezie vanuit andere wetenschappen op de methoden en werkwijzen van de neurowetenschappen
noot 6 De term dismal science verwijst naar een typering van economie als een sombere, akelige wetenschap door de Schotse filosoof, schrijver en geschiedkundige Thomas Carlyle (1795-1881).

naar: Dirk Bezemer, uit: www.groene.nl, 30 augustus 2017.

Vraag 30 2 punten

“Op dezelfde manier kun je nog steeds termen als trauma, verdringing en neuroses bij de kapper horen, en geloven velen dat wat ze doen eigenlijk door de verspreidingsdrift van hun genen gedicteerd wordt.” (regels 60-66).
Leg uit waarom hier sprake is van het bespelen van het publiek en op welke manier dit in de tekst gestalte krijgt.
Geef antwoord in een of meer volledige zinnen en gebruik voor je antwoord niet meer dan 30 woorden.

Bekijk het antwoord
  • Er wordt denigrerend gesproken over wetenschappelijke ideeën of modellen. (1p)
  • Dat gebeurt door die ideeën of modellen op het niveau te brengen van een gesprek bij de kapper. (1p)

Maximumlengte van het antwoord: 30 woorden. Beoordeel de spelling en grammatica.

Vraag 30 in het hele examen

Vraag 32 1 punt

“Grappig, en ook veelzeggend: de menswetenschappen ontsporen in reductionisme zonder de inzichten uit de geesteswetenschappen.” (regels 103-107)
Waarom wordt deze constatering als ‘grappig’ getypeerd?

  1. A De geesteswetenschappen zijn geen harde wetenschap, maar bewijzen toch waarde te hebben.
  2. B De geesteswetenschappen zijn zachte wetenschappen, maar leveren belangrijkere inzichten op dan harde wetenschappen.
  3. C De menswetenschappen worden gecorrigeerd vanuit een discipline die niet voor vol wordt aangezien.
  4. D De menswetenschappen worden vergeleken met de geesteswetenschappen zoals een mens wordt vergeleken met zijn geest.
Bekijk het antwoord

Antwoord: C

Vraag 32 in het hele examen

2021, tijdvak 1: Tekst 1

Opgavetekst

Tekst 1 We leren (n)iets van de geschiedenis

(1) In brede kring leeft het idee dat kennis van de geschiedenis een nuttige zaak is. We zouden kunnen leren van historische ervaringen. Als we een analyse hebben gemaakt van de oorzaken van historische mislukkingen en rampen, kunnen we daaruit conclusies trekken over het te voeren beleid in heden en toekomst. Kortom, wie het verleden kent, hoeft het niet te herhalen.

(2) Historici moeten dan wel opmerkelijk verstandige lieden zijn en zodoende veelgevraagde beleidsdeskundigen. Wie even nadenkt over deze gedachten, zal zich realiseren dat die grotendeels onjuist moeten zijn. Anders zouden we ondertussen toch wereldwijd in vrijwel perfecte samenlevingen moeten leven?

(3) Je hebt niet veel aan historische kennis. In Nederland hebben we de afgelopen jaren te maken gehad met de uitzonderlijke situatie dat twee opeenvolgende minister-presidenten geschiedenis hadden gestudeerd. Zij hebben echter nimmer de indruk gewekt dat hun beleid aan kwaliteit heeft gewonnen door hun historische kennis.

(4) Ik heb vrijwel mijn hele werkzame leven doorgebracht onder historici. Mij is echter nooit opgevallen dat historici betere analisten van hun eigen tijd waren dan niet-historici. Zij waren onveranderlijk even verrast door de gebeurtenissen in hun eigen tijd als niet-historici. Zagen zij het einde van de Koude Oorlog1) aankomen, en wat daarvan de betekenis en consequenties zouden zijn? Helemaal niet. Met de kredietcrisis ging het al niet anders. Historici onderscheidden zich in niets van hun verwarde tijdgenoten.

(5) Een helder inzicht in de eigen tijd heeft te maken met gezond verstand en een goed gevoel voor maatschappelijke verhoudingen. In het algemeen geldt dat we stekeblind de toekomst in struikelen. De meeste academische historici die ik heb gekend, zullen overigens direct toegeven dat historische kennis geen enkele garantie is voor een betere kijk op heden en toekomst.

(6) Het menselijk leervermogen is beperkt als het gaat om historische kennis en de emoties van de waan van de dag zijn dominant. Als er al een periode is uit ons nationale verleden die velen beschouwen als een leerzaam en bruikbaar verleden, dan is het wel de Duitse bezetting.

(7) Nu al zeven decennia wordt ons elk jaar door tientallen, zo niet honderden sprekers op 4 en 5 mei voorgehouden dat wat in die vijf jaren is gebeurd, nooit meer mag gebeuren. Dat er uit de gebeurtenissen van die jaren en de periode daarvoor belangrijke lessen moeten worden geleerd. Discriminatie en uitsluiting mogen nooit worden getolereerd. Ons land moet gastvrij zijn als het gaat om de opvang van vluchtelingen die in eigen land met de dood worden bedreigd. Onze steden staan vol met monumenten die ons aan die essentiële, uniek leerzame periode uit ons verleden herinneren.

(8) We hebben mooie internationale verdragen ondertekend waarin we beloven vluchtelingen op te nemen. Van dit leerzame verleden, dit volstrekte dieptepunt in onze nationale geschiedenis, heeft een groot deel van de huidige Nederlandse bevolking niets geleerd. Zodra de gelegenheid zich voordeed, bleken vele Nederlanders direct bereid tot discriminatie en uitsluiting.

(9) Nu het ernaar uitziet dat Nederland enkele tienduizenden vluchtelingen uit het Midden-Oosten zal opnemen, zijn we getuige van een beschamende vreemdelingenhaat. Alle klassieke verdachtmakingen van ‘De Ander’ worden onmiddellijk van stal gehaald, zonder enig steekhoudend bewijs. We hadden op 4 en 5 mei beter gratis poffertjes kunnen uitdelen; dat had evenveel geholpen als al die prachtige toespraken van de afgelopen zeventig jaar.

(10) Terwijl academische historici niet veel moeten hebben van een bruikbaar verleden, zijn ‘de media’ er dol op. Die veronderstelde bruikbaarheid blijkt meestal het gevolg van simpele en misleidende analogieën. De bekendste en meestgebruikte analogie betreft de teloorgang van de Weimar Republiek en de opkomst van het nationaalsocialisme, in combinatie met het fenomeen Hitler. Vrijwel iedere nieuwe dictator wordt vroeg of laat vergeleken met Hitler, waarbij dan de veronderstelling is dat de nieuwe dictator vergelijkbare gevaren voor de wereld zou kunnen veroorzaken. Daarbij wordt bijna altijd vergeten dat Duitsland in de jaren dertig de tweede industriële mogendheid ter wereld was.

(11) Zoals bekend is, hebben de andere grote mogendheden in de jaren dertig aanvankelijk gedacht dat zij Hitler met concessies wel tevreden konden stellen, zodat hij ingepast kon worden in het bestaande Europese statensysteem. Omdat daar in het geval van nazi-Duitsland niets van terecht is gekomen, hebben velen daaruit de historische les gedestilleerd dat er met dictaturen nooit te praten valt. Zo is er in het begin van de Koude Oorlog vaak geargumenteerd dat er met de Sovjet-Unie nu eenmaal niet te overleggen viel. Hitler en Stalin waren echter totaal verschillende schurken en de Sovjet-Unie was nazi-Duitsland niet.

(12) Ter gelegenheid van het feit dat in 2014 het begin van de Eerste Wereldoorlog een eeuw geleden was, verschenen er pretentieuze artikelen in de krant waarin de suggestie werd gewekt dat de strategische situatie in Europa in 2014, met de Russische leider als hoofdrolspeler, sterk deed denken aan de rampzalige gebeurtenissen van een eeuw eerder. Het zou zomaar helemaal mis kunnen gaan. Dat de alliantiestructuur van 2014 fundamenteel anders was dan in 1914, dat het bestaan van nucleaire wapens een grote oorlog in Europa uiterst onwaarschijnlijk heeft gemaakt en dat de machtsbasis van Poetin in vergelijking met die van het westers bondgenootschap (NAVO2 plus EU) niets voorstelt, werd niet duidelijk gemaakt. Paniekzaaierij is immers een van de belangrijkste activiteiten van ‘de media’.

(13) Een andere vaak gebruikte analogie is de ondergang van het (West-)Romeinse Rijk3). Het relatieve machtsverval van de VS is volgens conservatieve stemmingmakers goed te vergelijken met de verzwakking van het Romeinse Rijk in zijn nadagen. Dat werd overspoeld door barbaarse immigranten en was door politieke disfunctie niet in staat zich te verdedigen. En geldt dat eigenlijk ook niet voor de EU?

(14) Daarbij wordt licht vergeten dat het Romeinse imperium een straatarme, pre-industriële natie was met een infrastructuur die tekortschoot. Zowel de VS als de EU vertonen gebreken, maar dat neemt niet weg dat hun organisatievermogen en infrastructuur van een andere orde zijn dan die van het Romeinse Rijk. Bovendien hebben de immigrantenstromen geen militaire capaciteit, zoals de barbaarse stammen.

(15) In 1988 verscheen Thinking in Time van de historicus Ernest R. May en de politicoloog Richard Neustadt. De ondertitel van dat boek luidt The Uses of History for Decision-Makers. Kortom, geschiedenis waar je wat aan hebt. Het boek levert concrete, zij het teleurstellend beperkte resultaten voor beleidsmakers. De auteurs zijn zich bewust van het feit dat ze bezig zijn met een academische exercitie en dat hun boek, hoe nuttig ook, ongetwijfeld niet gelezen zal worden door de politici die de beslissingen nemen die later vaak zeldzaam stompzinnig blijken te zijn – bijvoorbeeld de Amerikaanse invasie van Irak in 2003.

(16) De gebruikte geschiedenis bestaat in het boek uit analyses van historische gebeurtenissen die vooral de Amerikaanse buitenlandse politiek betreffen. De auteurs komen na een uitputtende analyse van hun historisch materiaal met drie aanbevelingen voor degenen die belangrijke beslissingen moeten nemen.

(17) In de eerste plaats is het zaak geen overhaaste besluiten te nemen. Rust is van eminent belang. Vooral over de doelstellingen van het beleid dient helderheid te bestaan. Ten tweede zijn alle historische analogieën uit den boze. Die leiden eigenlijk altijd tot ongewenste resultaten. In de derde plaats is het van wezenlijk belang om de wordingsgeschiedenis van de crisis, waarin beslissingen moeten worden genomen, zo nauwkeurig mogelijk te beschrijven en te analyseren. Na een dik boek met gevalsbeschrijvingen is dit een nogal mager resultaat. Iedereen met gezond verstand had dit zelf kunnen bedenken. Historicus hoef je er niet voor te zijn.

(18) Toch is dit ook een pleidooi voor historische kennis. De historicus kan uitleggen waarom een analogie niet deugt als basis voor besluitvorming. Historische situaties lijken misschien soms op elkaar, maar dat wil niet zeggen dat ze identiek zijn en dezelfde dynamiek vertonen. Historici kunnen vanzelfsprekend de wordingsgeschiedenis van een conflict of beleidsmatig probleem beschrijven, al zal vaak blijken dat zij het onderling niet eens zijn over die geschiedenis.

(19) Maar historici, hoe bekwaam ook, kunnen weinig verstandigs over de toekomst zeggen. Wat we zeker weten over de toekomst, is banaal en kan iedereen bedenken. Anders dan veel leken denken, herhaalt de geschiedenis zich niet. Zeker, er zijn patronen die steeds weer opnieuw voorkomen, maar die patronen wijken op subtiele wijze van elkaar af.

(20) Het valt enigszins te vergelijken met de vier seizoenen die elk jaar terugkeren. Dat op de herfst de winter zal volgen, staat vast. Maar hoe streng die winter zal worden, is onvoorspelbaar. Het historisch proces zorgt steeds weer voor verrassende wendingen en geheel onverwachte gebeurtenissen. Veel van de huidige technologie is al tientallen jaren geleden aangekondigd, maar wellicht de belangrijkste technische noviteit van de afgelopen jaren, de smartphone, was een onvoorziene ontwikkeling.

noot 1 De Koude Oorlog (1945-1991) was een periode van gewapende vrede tussen de Verenigde Staten en de Sovjet-Unie, en hun verschillende bondgenoten.
noot 2 De Noord-Atlantische Verdrags Organisatie (NAVO) werd in 1949 opgericht met als doel door onderlinge samenwerking de veiligheid van niet-communistische landen van Europa tegen eventuele agressie van de Sovjet-Unie te waarborgen.
noot 3 In 476 werd de laatste West-Romeinse keizer afgezet en hield het West-Romeinse Rijk op te bestaan.

naar: Maarten van Rossem
uit: Maarten! vrijdag 27 november 2015

Vraag 9 1 punt

Van welk stijlmiddel wordt in de geciteerde zin gebruikgemaakt?

“We hadden op 4 en 5 mei beter gratis poffertjes kunnen uitdelen; dat had evenveel geholpen als al die prachtige toespraken van de afgelopen zeventig jaar.” (regels 101-105)

Bekijk het antwoord
  • Noemt een van de volgende stijlmiddelen: spot, ironie, sarcasme, hyperbool of overdrijving (1p)

Beoordeel de spelling.

Vraag 9 in het hele examen

2021, tijdvak 1: Tekst 2

Opgavetekst

Tekst 2 De fata morgana van een basisinkomen

(1) Er is weer volop aandacht voor het idee van een basisinkomen. Een linkse partij bracht een manifest uit met een pleidooi voor een (lokaal) basisinkomen en de gemeenten Nijmegen, Wageningen en Tilburg willen hiermee gaan experimenteren.

(2) Voor de media is Rutger Bregman hét gezicht van dit nieuwe pleidooi. Bregman pleit voor een basisinkomen van circa 1.000 euro per maand, de zogenoemde armoedegrens, voor iedere Nederlander. Dit kost bijna 195 miljard euro per jaar – ruim 30 procent van het bbp1). Onzinnig is zijn argument ‘dat dit veel geld kost, maar dat de overheid nu al 50 procent bbp voor haar rekening neemt’. Bregman vergeet te vermelden dat dit inclusief uitgaven voor zorg, onderwijs en veiligheid is. Als we hierbij alle uitkeringen, toeslagen en de meeste heffingskortingen optellen, ontstaat al snel een tekort van 70 miljard euro. Als we rekening houden met arbeidsmarkteffecten, is het tekort nog veel groter. Zijn claim dat bijstandsgerechtigden2) gelukkiger worden van een basisinkomen klinkt als een fata morgana als we beseffen dat de andere Nederlanders worden geconfronteerd met een belastingverhoging van ten minste 25 procent.

(3) Er circuleren ook voorstellen waarbij iedere volwassene een basisinkomen krijgt gelijk aan de helft van de AOW3) voor een echtpaar (circa 750 euro). Maar ook dan blijft er een gat over van 30 miljard euro. Bovendien zal een dergelijk basisinkomen niet volstaan. Immers, anderhalf miljoen (alleenstaande) AOW’ers zullen dan worden geconfronteerd met een verlaging van ruim 300 euro per maand. Uiteraard is het niet acceptabel dat een grote groep ouderen door de bodem van het bestaan zakt. Een aanvullende uitkering zal noodzakelijk zijn. Ook andere groepen zullen gecompenseerd moeten worden. Dit alles zal leiden tot nieuwe regelingen en bureaucratie.

(4) In de plannen voor de invoering van een basisinkomen krijgt de betaalbaarheidsdiscussie een plek onder de noemer dat er nog een aloude en allerminst opgeloste discussie over de dekking van een basisinkomen is. Daarom wil men het basisinkomen vooralsnog beperken tot de bijstand en wordt voorgesteld alle (sollicitatie)verplichtingen en regels voor bijverdiensten te schrappen. Omdat controle niet meer nodig is, kan fors bespaard worden op ambtenaren. Om te voorkomen dat het aantal bijstandsgerechtigden ‘aanzienlijk’ groeit, beperkt men wel het bijverdienen tot het minimumloon.

(5) Er zal echter een enorme prikkel ontstaan om zwart meer te verdienen dan het minimumloon, terwijl er niemand is om dit te controleren. Uiteindelijk zal ook dit voorstel leiden tot nieuwe controles en bureaucratie.

(6) Er zijn ook principiële bezwaren tegen een basisinkomen. Talenten blijven onbenut en het staat haaks op het uitgangspunt van een activerende sociale zekerheid. In het verleden zijn verschillende delen van de verzorgingsstaat activerend gemaakt. Gemeenten namen hun verantwoordelijkheid voor een gebudgetteerde bijstandswet, waardoor de instroom zichtbaar afnam. Er kwam een arbeidsongeschiktheidsregeling die het principe ‘van wat mensen niet kunnen’ omdraaide naar ‘wat mensen wel kunnen’. In de nieuwe WIA4) worden mensen die participeren dan ook extra beloond. Inmiddels is dit principe ook bij de jonggehandicapten in de nieuwe participatiewet het uitgangspunt geworden en worden op lokaal niveau afspraken gemaakt met werkgevers.

(7) Het voorstel tot een basisinkomen gaat bovendien voorbij aan het principe van wederkerigheid in solidariteit. Echte solidariteit is niet zomaar een uitkering, maar is: iedereen doet mee, opdat wie echt niet kan, verzorgd wordt.

(8) Eveneens onvermijdelijk is een verdere verstatelijking5). Zo worden de werknemersverzekeringen WW6) en WIA afgeschaft en ondergebracht in het basisinkomen. Zou dit niet gebeuren, dan blijft immers een lappendeken aan regelingen bestaan. Dan moet echter ook afscheid worden genomen van loongerelateerde uitkeringen en het principe dat iemand die tijdelijk buiten zijn schuld werkloos is een hogere uitkering verdient dan het sociale minimum. Dit maakt de rol van de overheid onnodig groot en gaat ook voorbij aan het principe van goed werkgeverschap.

(9) Zo zit in de huidige WIA nadrukkelijk het principe dat goede werkgevers worden beloond. Wie ervoor zorgt dat zijn mensen niet arbeidsongeschikt worden, wie met andere woorden een goede werkgever is, wordt daarvoor beloond. Met een (lokaal) basisinkomen worden de verschillende verantwoordelijkheden van overheid, markt en samenleving verstoord, iets wat het ook zeer onwenselijk maakt.

noot 1 bbp: bruto binnenlands product. De totale geldwaarde van alle in een land geproduceerde goederen en diensten gedurende een jaar
noot 2 bijstandsgerechtigden: mensen die op geen enkele manier eigen inkomsten kunnen verkrijgen en niet in aanmerking komen voor een andere uitkering, kunnen een beroep doen op de Bijstandswet en zijn in die situatie bijstandsgerechtigd
noot 3 AOW: de Algemene Ouderdomswet (AOW) waarmee in Nederland het verplichte, collectieve ouderdomspensioen is geregeld. Ook de uitkering die volgens deze wet wordt gedaan, duidt men aan met de term AOW.
noot 4 WIA: de uitkering die iemand kan aanvragen als deze door ziekte niet of minder kan werken. De afkorting staat voor Wet werk en inkomen naar arbeidsvermogen
noot 5 verstatelijking: het vergroten van de bemoeienis van de overheid met de maatschappij
noot 6 WW: de uitkering die iemand kan aanvragen als deze werkloos wordt, zodat deze toch een tijdelijk inkomen heeft. De afkorting staat voor Werkloosheidswet.

naar: Raymond Gradus
uit: de Volkskrant, 19 mei 2015
Raymond Gradus is hoogleraar Bestuur en economie publieke sector aan de Vrije Universiteit te Amsterdam.

Vraag 25 1 punt

Een schrijver kan in de inleiding van een tekst op verschillende manieren de aandacht van de lezer trekken. Welke manier is in alinea 1 van tekst 2 met name gebruikt?

  1. A aansluiten bij actuele ontwikkelingen en initiatieven om een basisinkomen in te voeren
  2. B een opmerkelijk grote toename in geestdrift voor een basisinkomen onder de aandacht brengen
  3. C het indirecte belang van de lezer bij het al dan niet lokaal invoeren van een basisinkomen benadrukken
  4. D op ironische wijze de hernieuwde aandacht van bepaalde partijen voor het basisinkomen aan de orde stellen
Bekijk het antwoord

Antwoord: A

Vraag 25 in het hele examen

2021, tijdvak 1: Tekst 3

Opgavetekst

Tekst 3 Stiekem ben ik een docent

(1) Soms vraag ik me af waarom ik in de krant schrijf. Uit ijdelheid? Natuurlijk, dat ook. Mensen herkennen mij en complimenteren mij met mijn columns, dat is leuk. Maar vaak gaat dat zo: ‘Uw laatste column vond ik weer uitstekend. Waar ging die ook alweer over? Eh – dat ben ik even kwijt, maar ik vond hem wel goed.’ Ik vind dat niet erg. Mensen lezen de krant niet om er onmisbare informatie uit te halen. De dingen die u echt moet weten, hoort u van uw naasten (‘het dak lekt’), van uw collega’s (‘Jansen gaat failliet’) of van internet (‘Schiphol is dicht’). Kranten, radio en televisie leveren vooral entertainment, nice to know1), maar zelden need to know.2)

(2) Bij stukjes over voeding zou je denken dat de lezers eruit willen leren hoe ze gezonder kunnen eten. Maar daar zitten mensen niet op te wachten; ze hebben al vaak genoeg gehoord wat gezond is. Wat ze van de media willen, is verstrooiing. Ze willen schokkend nieuws (‘Brood is slecht’), ze willen bevestiging (‘Wijn is goed’) en ze willen schuldigen zien (‘ADHD komt door E-nummers3)‘). Journalisten moeten daaraan tegemoetkomen, anders worden ze werkloos. Maar journalisten willen meer zijn dan entertainer: ze willen bedrog ontmaskeren en laten zien hoe het echt zit. Dat is een spagaat, maar nogal wat journalisten weten die spagaat om te zetten in een mooi ballet waarin ze datgene wat ze willen zeggen toch weten over te brengen.

(3) Mijn kijk op journalisten is door drie fases gegaan. De eerste was de naïeve, waarin ik vond dat de media mensen moesten onderwijzen. De tweede was een cynische fase: de media leveren alleen maar vermaak en geven niet om de feiten. De derde fase is er een van respect.

(4) Niet dat er geen slechte journalisten zijn; die zijn er, net als slechte loodgieters, chirurgen en bankiers. Sommige journalisten zijn bevooroordeeld of lui, ze schrijven maar wat op en ze leggen mensen woorden in de mond. Ik ben in prestigieuze televisieprogramma’s geweest waarvan de redactie vond dat ze zelf wel wisten wat gezond was. Ze hadden de teksten al uitgeschreven en zochten alleen nog een professor zoals ik om die uit te spreken.

(5) Kranten moeten telkens weer met nieuws komen. Ze publiceren zonder grondige controle persberichten over de nieuwste ontdekkingen bij muizen, nieuwe geneeswijzen voor vetzucht, en ander twijfelachtig wetenschapsnieuws. Veel journalisten willen echt weten hoe het zit; ze zoeken dat uit en schrijven het op in een pakkend verhaal met een tiende van het aantal woorden van de gemiddelde wetenschappelijke publicatie. Ook sommige radio-interviewers hebben die gave. Midden in een live-uitzending schuiven ze er een schijnbaar onnozel vraagje tussen waarmee ze de zaak op scherp zetten en ik gedwongen word te kiezen: is het ‘ja’ of ‘nee’?

(6) Goede journalisten zijn beter in staat om de essentie eruit te pikken en die duidelijk op te schrijven dan de meeste wetenschappers. De allerbeste wetenschappers schrijven levendig, helder en eenduidig, maar 99% van de wetenschappelijke publicaties bestaat uit een stroom van vage, lange woorden met heel veel slagen om de arm. ‘Het zou zus kunnen zijn, maar eventueel kan het ook zo zijn, meer onderzoek is nodig’. Die vaagheid en die woordenbrij dienen soms om te verhullen dat de auteurs niets opmerkelijks gevonden hebben. Maar ook als ze wel iets hebben gevonden, staan ze vaak onvoldoende boven de stof om conclusies te durven trekken en moeilijke keuzes te maken. Ze volgen dus het voorbeeld van al die andere collega’s die in tienduizend moeilijke woorden niets zeggen.

(7) Dat het allemaal in het Engels moet, maakt het ook niet gemakkelijker. Vandaar dat ik bij proefschriften eerst de populaire Nederlandse samenvatting voor leken lees. Vaak blijkt pas wat de auteur zelf vindt van haar onderzoeksresultaten als ze zich niet meer kan verbergen achter jargon, maar gewone mensenwoorden moet gebruiken.

(8) Goede journalisten volgen zonder het te weten de aan Einstein toegeschreven uitspraak: Everything should be made as simple as possible, but not simpler.4) Dat is de kern van de wetenschap: niet-essentiële verschillen weglaten zodat de essentiële overeenkomsten overblijven en in natuurwetten kunnen worden vastgelegd. Voor die opgave sta ik in mijn wetenschappelijke werk, maar nog meer in interviews en columns. Dan word ik echt gedwongen te beslissen wat er weg kan en wat niet. Leg maar eens in twintig seconden uit of olijfolie gezond is en waarom. Uitputtend, maar als ik de formulering heb gevonden, is mijn eigen begrip verdiept.

(9) Mijn columns moeten leuk zijn om te lezen, maar net als een goede journalist wil ik meer dan u vermaken. Ik wil u iets laten zien, iets uitleggen, iets leren. En tijdens die moeizame pogingen om dat voor u op te schrijven, groeit mijn eigen inzicht. Zo leer ik zelf nog het meest van mijn stukjes. Ik schrijf dus in de krant om mezelf te dwingen een onderwerp te doordenken, als sport dus en een beetje uit ijdelheid. Maar stiekem hoop ik toch dat u er iets van leert.

noot 1 nice to know: leuk om te weten
noot 2 need to know: noodzakelijk om te weten
noot 3 E-nummers: door de Europese Unie goedgekeurde hulpstoffen om de eigenschappen van levensmiddelen, zoals kleur, geur of smaak, te veranderen
noot 4 Everything should be made as simple as possible, but not simpler. Vertaling: Alles moet zo eenvoudig mogelijk worden gemaakt, maar niet eenvoudiger.

naar: Martijn B. Katan
uit: NRC Handelsblad, 21 februari 2015

Vraag 33 3 punten

In alinea 2 van tekst 3 is sprake van een spagaat waarin de journalist zit. Leg de essentie van deze figuurlijke spagaat uit.

“(…) maar nogal wat journalisten weten die spagaat om te zetten in een mooi ballet” (regels 36-38)

Geef antwoord in een of meer volledige zinnen en gebruik voor je antwoord niet meer dan 30 woorden.

Bekijk het antwoord
  • Noemt dat de lezer amusement / verstrooiing wil (1p)
  • Noemt dat de journalist kennis wil overdragen (1p)
  • Noemt dat de journalist die twee (lastig verenigbare) zaken met elkaar moet combineren (1p)

Het antwoord moet duidelijk maken dat de journalist de kennisoverdracht en het amusement tegelijkertijd moet realiseren. Maximumlengte van het antwoord: 30 woorden. Beoordeel de spelling en grammatica.

Vraag 33 in het hele examen

2021, tijdvak 2: Tekst 1

Opgavetekst

Tekst 1 We kunnen echt niet om kernenergie heen

(1) In het regeerakkoord stelt Nederland de uitstoot van broeikasgassen met 49 procent te willen verminderen in 2030, ten opzichte van 1990. Dat is een ambitieuzer doel dan de verplichting die Nederland heeft aan de EU, die de lidstaten een vermindering van 40 procent oplegt.

(2) Dit is zeer lovenswaardig. Echter, is het haalbaar zonder dat het grote en onherstelbare schade doet aan de economie? Een moderne gemeenschap kan niet bestaan zonder een betrouwbare en betaalbare bron van energie. Die vormt immers de basis van de economie.

(3) Volgens het regeerakkoord zullen de kolencentrales worden gesloten en zal het gasverbruik sterk worden verminderd. Wat zal dan als energiebron dienen? Denkt men werkelijk dat windturbines en zonnepanelen voldoende zullen zijn om de Nederlandse economie gaande te houden? De elektriciteitsproductie van windturbines en zonnepanelen varieert sterk, niet alleen per uur, maar ook dagelijks, per seizoen en jaarlijks. Wat te doen om deze grote schommelingen te ondervangen? Net als bij landbouw hebben windturbines en zonnepanelen goede jaren en schrale jaren. Maar in tegenstelling tot landbouw, kan men de ‘oogst’ van windturbines en zonnepanelen niet opslaan op economisch haalbare wijze, tenzij er bergmeren met waterkrachtcentrales in de buurt zijn. Het feit dat de wisselvalligheid van wind en zon altijd een dubbele investering zal vergen, heeft tot gevolg dat dit een optie is die nooit economisch rendabel zal zijn.

(4) De oplossing voor Nederland is kernenergiecentrales te bouwen die geen broeikasgas uitstoten en ook geen luchtvervuiling veroorzaken. Een enkele kerncentrale, met een levensduur van meer dan zestig jaar, kan duizenden windturbines en zonnepanelen, met een levensduur van ongeveer vijftien jaar, vervangen. En een kerncentrale zal dat doen met grote betrouwbaarheid, ongestoord door de wisselvalligheid van het weer.

(5) In Frankrijk is, als gevolg van kerncentrales, de uitstoot van CO2 per kilowattuur ongeveer tien maal kleiner dan die in Duitsland en is de prijs per kilowattuur ongeveer de helft.

(6) In een aantal landen, waaronder Nederland, bestaat weerstand tegen kernenergie. Dit is hoofdzakelijk gebaseerd op twee misverstanden, namelijk het gevaar dat kerncentrales zouden vormen voor hun omgeving en het ‘probleem’ van het radioactieve afval.

(7) Wat het gevaar betreft, sinds het begin van stroomopwekking in kerncentrales in de jaren vijftig zijn er slechts drie grote ongelukken gebeurd (Harrisburg-TMI, Tsjernobyl en Fukushima). Het is van belang erop te wijzen dat Tsjernobyl een reactortype is dat niet voldoet aan westerse en internationale criteria en standaarden.

(8) Ook over het radioactieve afval van kerncentrales bestaan helaas veel misverstanden. De heersende opvatting is dat radioactief afval heel gevaarlijk is, het grote hoeveelheden betreft, het honderdduizenden jaren radioactief blijft en dat niemand weet wat ermee gedaan moet worden. Dit alles is ver bezijden de waarheid. Radioactief afval kan alleen gevaarlijk zijn wanneer er minstens vier barrières tegelijkertijd verbroken worden. Dat is zeer onwaarschijnlijk.

(9) De hoeveelheid radioactief afval afkomstig van kerncentrales is zeer klein in vergelijking met het afval van bijvoorbeeld kolencentrales. De moderne behandelingstechnieken (waaronder ‘pyro-processing’) zijn in staat de tijdsduur van de radioactiviteit van de splijtingsproducten sterk te verkleinen.

(10) Over hoeveel radioactief afval hebben we het? Een rekenvoorbeeld. Een kerncentrale met een elektrische productiecapaciteit van duizend megawatt en met een thermisch rendement van 30 procent, zal per jaar 1,2 ton radioactief afval opleveren, bij moderne verwerking van de gebruikte splijtstofelementen.

(11) Daarentegen zal een kolencentrale met een capaciteit van duizend megawatt elektrische energie en met een thermisch rendement van 40 procent, ongeveer twee miljoen ton steenkolen per jaar verbranden. Dat levert 600.000 ton giftig en radioactief afval op. Daarnaast komt ongeveer vijf miljoen ton CO2 in de atmosfeer. Een kolencentrale produceert dus een hoeveelheid giftig gas die 500.000 maal groter is dan de hoeveelheid radioactieve splijtingsproducten afkomstig van een vergelijkbare kerncentrale.

(12) De stad Toronto in Canada is een voorbeeld van hoe het in werkelijkheid gedaan kan worden. Zij wordt grotendeels door kerncentrales voorzien van betrouwbare, veilige, betaalbare en milieuvriendelijke elektrische energie. Canada ontwikkelde daarvoor een speciaal reactortype (CANDU) dat veel aantrekkelijke eigenschappen heeft, waaronder een hoog veiligheidsniveau: smelten van de kern (‘core-melt’) is niet mogelijk wegens de grote warmtecapaciteit van de relatief koude moderator, waardoor verspreiding van splijtingsproducten uitgesloten is. Zijn Canadezen dom omdat ze kernenergie gebruiken? Zou Nederland misschien van Canada kunnen leren? Andere landen met CANDU-kerncentrales zijn Argentinië, China, India, Roemenië en Zuid-Korea.

(13) Nederland staat nu op een tweesprong: het land kan kiezen voor een realistisch energiebeleid waarbij meer kerncentrales gebouwd worden. Of het land kan voortgaan met het sprookje van de ‘duurzame’ windturbines en zonnepanelen. Kiezen we voor dat laatste, dan blijven we voor de helft afhankelijk van energie opgewekt uit fossiele brandstoffen om de stroomvoorziening zeker te stellen. Bovendien zal deze weg nooit economisch rendabel kunnen worden.

(14) De eerste keuze zal leiden tot een opbloei van de economie, terwijl de tweede keuze tot gevolg zal hebben: een verlies van industrieën, werkloosheid en armoede.

noot 1 ‘Broeikasgas’ is de aanduiding van gassen in de atmosfeer van de aarde, zoals waterdamp, CO2 en ozon, die ervoor zorgen dat de warmte bij de aardbol blijft hangen. Een teveel aan broeikasgassen leidt tot een versterkt broeikaseffect en daardoor tot opwarming van de aarde.

naar: Jan van Erp
uit: Trouw, 24 januari 2018
Jan van Erp is ingenieur, consultant energietechnologie en lid van de American Nuclear Society.

Vraag 5 2 punten

Door specifieke woorden te gebruiken kan een standpunt versterkt tot uitdrukking worden gebracht.
Citeer uit alinea 13 van tekst 1 drie woorden die het ingenomen standpunt versterken.

Bekijk het antwoord
  • Citeert drie van de volgende woorden uit alinea 13: realistisch, sprookje, ‘duurzame’ (of duurzame) (2p)

Drie elementen goed: 2 punten. Twee elementen goed: 1 punt. Een of geen element goed: 0 punten. Beoordeel de spelling.

Vraag 5 in het hele examen

2021, tijdvak 2: Tekst 2

Opgavetekst

Tekst 2 Kernenergie? Dat is wensdenken

(1) We moeten inzetten op kernenergie, beweerde Jan van Erp onlangs in deze krant, met het argument dat we anders de klimaatdoelstellingen niet halen. Hij probeert lezers ervan te overtuigen dat de weerzin tegen kernenergie geheel en al berust op misverstanden.

(2) Het is onmogelijk om al zijn geponeerde stellingen in detail te ontleden, maar dit is een klassiek geval van wensdenken van een gelovige. Kernenergie is – ondanks 60 jaar ervaring en honderden miljarden overheidssteun – wereldwijd de enige energiedrager met een negatieve financiële leercurve. Elke kilowattuur stroom uit een nieuwe kerncentrale kost meer dan een uit de vorige, zelfs als de nieuwe centrale van hetzelfde type is. Waar alle duurzame energiedragers een, vaak scherpe, positieve leercurve laten zien, is dit voor kernenergie kennelijk niet mogelijk.

(3) De industrie verwijt het de milieubeweging dat de kosten oplopen. Wij eisen immers dat er niks mis moet kunnen gaan. Ik hoop toch dat Van Erp ons dat niet kwalijk neemt. De reactoren van generatie 3+, waarvan er nu wereldwijd een paar in aanbouw zijn, kunnen nog steeds niet garanderen dat het nooit misgaat. Ja, ze zijn waarschijnlijk veiliger dan de honderden centrales van de eerste, tweede en derde generatie die wereldwijd nog in bedrijf zijn. Maar ondanks de waanzinnig hoge kosten van die nieuwste generatie reactoren is inherente veiligheid niet gegarandeerd.

(4) Wereldwijd hebben zich vijf grote rampen voorgedaan in kerncentrales. Dat is, ook statistisch, een significant aantal. Risico is kans maal gevolg. De kans erop blijkt vele malen groter dan ons wordt voorgespiegeld en de gevolgen zijn enorm; niet alleen als je kijkt naar het menselijk leed, maar ook als je het in geld uitdrukt. De ongelukken in Fukushima en Tsjernobyl hebben al meer dan 1000 miljard euro gekost. En de teller loopt nog. Dat bedrag is opgehoest door de belastingbetaler, niet door de bedrijven die kerncentrales bouwen en exploiteren.

(5) Waaraan is dat besteed? De eerste crisismaatregelen, kortlopende compensatie voor de tienduizenden mensen die verdreven zijn, het tijdelijk opruimen van kernafval en de gezondheidsgevolgen op korte termijn. Welke rekening komt nog? De kosten voor vervangende elektriciteitsproductie (in Japan gelukkig veel zon en wind), de kosten van het verlies, voor decennia, van duizenden vierkante kilometers (landbouw)grond, de nog onbekende kosten voor definitieve berging van het verspreide radioactieve materiaal.

(6) Een dag voordat Van Erp in Trouw beweert dat het probleem van kernafval eigenlijk is opgelost, zette in Zweden de rechter uiteindelijk een dikke streep door de plannen voor eindberging van het kernafval. Na twintig jaar intensieve discussies en eindeloos veel onderzoek concludeerde de rechter dat onvoldoende is aangetoond dat een van de materialen waarin het kernafval verpakt wordt voor het voor tienduizenden jaren onder de grond gaat, veilig is. In de termen van Van Erp: een van de vier barrières is nu al verbroken. Wereldwijd heeft nog niemand een oplossing voor hoogactief kernafval. En ja, dat moet voor 240.000 jaar hermetisch van mens en milieu afgesloten worden. In volume gemeten gaat het om weinig afval. Helaas is dat niet zo relevant. Het gaat om de toxiciteit en de stralingsintensiteit. Of je nu 100 of 10.000 kilo moet opbergen voor tienduizenden jaren, het probleem blijft even groot.

(7) Het energievraagstuk is ingewikkeld. Laten we, nu Nederland eindelijk op stoom begint te komen met wind, zon, besparing en het beprijzen van vervuiling, niet opnieuw in de nucleaire valkuil trappen. Laat de industrie zich eerst maar eens echt verantwoordelijk gaan voelen voor haar stralende erfenis.

naar: Peer de Rijk
uit: Trouw, 29 januari 2018
Peer de Rijk is directeur van het World Information Service on Energy (WISE), een in 1978 opgerichte non-profitorganisatie, geworteld in de anti-kernenergiebeweging, die fungeert als informatiecentrum over energiekwesties.

Vraag 14 2 punten

Door bepaalde woorden en formuleringen te kiezen kan een schrijver een standpunt versterkt tot uitdrukking brengen.
In welke twee van onderstaande uitspraken zijn woorden en formuleringen aanwijsbaar die onmiskenbaar bedoeld zijn om het standpunt van de schrijver versterkt tot uitdrukking te brengen? Noteer de nummers.
1 “De industrie verwijt het de milieubeweging dat de kosten oplopen.” (regels 25-26)
2 “Maar ondanks de waanzinnig hoge kosten van die nieuwste generatie reactoren is inherente veiligheid niet gegarandeerd.” (regels 38-41)
3 “De ongelukken in Fukushima en Tsjernobyl hebben al meer dan 1000 miljard euro gekost.” (regels 50-53)
4 “Waaraan is dat besteed?” (regel 58)
5 “In volume gemeten gaat het om weinig afval.” (regels 92-93)
6 “Laten we, nu Nederland eindelijk op stoom begint te komen met wind, zon, besparing en het beprijzen van vervuiling, niet opnieuw in de nucleaire valkuil trappen.” (regels 100-104)

Bekijk het antwoord
  • Noemt nummer 2 (‘Maar ondanks de waanzinnig hoge kosten …’) (1p)
  • Noemt nummer 6 (‘Laten we, nu Nederland eindelijk op stoom begint te komen …’) (1p)

Vraag 14 in het hele examen

2021, tijdvak 2: Tekst 4

Opgavetekst

Tekst 4 Misschien eerst eens begrijpen wat ons overkomen is

(1) In amper twintig jaar zijn we wereldwijd verslaafd geraakt aan dingen met een beeldscherm. Het kost ons moeite deze dingen een paar uur uit te zetten. We zijn bang dat we iets zullen missen. We willen toch snel nog even iets opzoeken. We voelen lichte paniek als we ergens geen bereik hebben. Onlineneurose wordt dat ook wel genoemd, of ‘digibesitas’.

(2) Horen we hier veel debatten over? Is Den Haag in rep en roer? Niet echt. De digitale technologie wordt om economische redenen kritiekloos omarmd of zelfs gepromoot, zoals door Sander Dekker die er in 2016 als staatssecretaris van Onderwijs voor pleitte het hele onderwijs “in rap tempo te digitaliseren”. Technobedrijven die het onderwijs zelfs willen ‘gamificeren’, omdat leerlingen anders niet meer tot leren te verleiden zijn, krijgen ruim baan.

(3) Maar wie zou nu – amper twee jaar verder – dat beleid nog omarmen? Wie heeft er inmiddels geen kennis genomen van de vele onderzoeken over de negatieve invloed van digitalisering op de cognitieve en sociale vermogens? Om over de nek- en rugpijnen, de slapeloosheid en aandachtsstoornissen nog maar te zwijgen.

(4) Misschien moeten we eerst eens proberen te begrijpen wat ons precies overkomen is. Computers, iPads en smartphones onderscheiden zich van de oude dingen hierin dat zij geen besloten ding op zich zijn, maar een medium dat verwijst naar iets buiten het ding: het worldwide web met zijn oneindige informatiestromen, onbegrensde werelden en dus ook onbegrensde mogelijkheden. Het is dit onbegrensde karakter dat ons parten begint te spelen.

(5) We kunnen immers altijd nog verder zoeken, nog meer informatie inwinnen, nog meer berichten plaatsen, nog meer Facebook-vrienden krijgen, nog meer artikelen raadplegen of nog meer vakantiehuisjes opzoeken. De postbode komt niet één keer, maar honderden keren per dag. Onze aandacht wordt voortdurend onderbroken door zoemende, trillende of piepende beeldschermen of telefoons. Omdat de nieuwe dingen geen einde kennen, valt er niets af te ronden of te voltooien en wordt onze informatiehonger maar niet gestild.

(6) Diverse auteurs, van Nicholas Carr tot Sherry Turkle en Hans Schnitzler, hebben de afgelopen jaren de onderzoeken over de invloed van de digitalisering op een rijtje gezet. We kunnen weliswaar steeds sneller informatie vinden, maar we zijn steeds slechter in staat om deze aandachtig te lezen en er een weloverwogen mening over te vormen. De nieuwe technologie lijkt op een gestage en sluipende manier onze kritische vermogens aan te tasten. We consumeren informatie in plaats van erover na te denken. “Vroeger kon ik me moeiteloos verdiepen in een boek of een lang artikel,” schrijft Carr. “Nu laat mijn concentratie na een bladzijde of twee al te wensen over. Ooit was ik een diepzeeduiker in een zee van woorden. Nu glijd ik over de oppervlakte als een jetskiër.”

(7) De nieuwe dingen vragen om een intensieve vorm van mentaal multitasken. Ze laten ons werkgeheugen volstromen met informatie en dwingen ons brein te jongleren met wat hersenwetenschappers ‘omschakelkosten’ noemen. Van de ene naar de andere informatiebron zappen onderbreekt onze aandacht, waardoor onze hersenen zich steeds moeten heroriënteren, wat veel energie kost. Ons brein heeft tijd en rust nodig om de vele informatie goed te kunnen verwerken, maar die gunnen we onszelf niet. Gevolg is een overspanning van het brein, met als eerste symptomen concentratieproblemen en slapeloosheid, en vervolgens ernstigere klachten als chronische stress, ADHD, hoofdpijnen, burn-out en depressieve stoornissen. Twee derde van de zieke werknemers zit thuis vanwege deze klachten, meldde het Centraal Bureau voor de Statistiek.

(8) Het is ook een mythe dat we door de digitalisering daadwerkelijk met anderen verbonden zijn. Hoewel de communicatiefrequentie via Facebook, e-mail, Twitter en sms vertienvoudigd is, blijkt uit onderzoek van onder anderen de Britse neuroloog Susan Greenfield dat we minder in staat zijn subtiele, typisch menselijke vormen van empathie en compassie voor anderen te voelen. Dat komt niet alleen doordat een like op Facebook of een kort sms-bericht qua betekenisvolle inhoud nu eenmaal niet te vergelijken is met een gesprek. Greenfield constateert een sterke afname van sociale vaardigheden als we hoofdzakelijk nog via beeldschermen communiceren. Lichaamstaal, oogcontact en stemgeluid trainen namelijk voor een aanzienlijk deel onze sociale vaardigheden. Voor een beeldscherm verleert het brein de technieken die ons in staat stellen de ander te peilen en te begrijpen.

(9) Wie het onderwijs “in rap tempo” wil digitaliseren, gaat voorbij aan deze inzichten en onderzoeken. Daarom brak ik in mijn boek Kairos een lans voor de vertellende docent, die niet alleen de sociale vaardigheden van de leerlingen traint, maar ook hun cognitieve en talige vermogens scherpt, zoals het onderscheiden van hoofd- en bijzaken, het interpreteren van een verhaal, het herkennen van een mening en het verzinnen en formuleren van tegenargumenten. “Reclaiming Conversation”¹, vat Sherry Turkle, de auteur van Alone Together, dit treffend samen.

(10) De tijd dat beeldschermen slechts voor snelle informatie of onschuldig vertier zorgden, ligt achter ons. Het zijn ook onruststokers, aandachtvreters en privacyschenders, die weliswaar de zakken van multinationals vullen, maar het onderscheid tussen mens en machine doen vervagen. We zullen een politiek debat moeten beginnen over de juiste maat van digitalisering, zowel op school, als op het werk en thuis.

noot 1 Letterlijk vertaald: “Het terugeisen van conversatie”.

naar: Joke Hermsen
uit: NRC, 9 november 2018
Joke Hermsen (1961) is filosoof en schrijver van meerdere romans en essaybundels.

Vraag 32 3 punten

In alinea 6 van tekst 4 wordt gebruikgemaakt van de metaforen ‘diepzeeduiken in een zee van woorden’ en ‘glijden over de oppervlakte als een jetskiër’. Deze metaforen vormen een samenvatting van uitspraken die eerder in alinea 6 zijn gedaan.
Citeer uit alinea 6 de zinnen of zinsgedeelten waarvan de betekenis in deze metaforen is samengevat. Neem daartoe onderstaand schema over en vul het in. Citeer niet meer dan nodig is. Zorg ervoor dat tussen de antwoorden in het linker en het rechter gedeelte eenzelfde verband is als tussen beide metaforen.

‘diepzeeduiken in een zee van woorden’‘glijden over de oppervlakte als een jetskiër’
1a.1b.
2a.2b.
3a.3b.
Bekijk het antwoord
  • Paar 1: 1a ‘(we zijn steeds slechter in staat om) deze informatie aandachtig te lezen’ of ‘er een weloverwogen mening over te vormen’ en 1b ‘We kunnen weliswaar steeds sneller informatie vinden’ (1p)
  • Paar 2: 2a ‘er een weloverwogen mening over te vormen’ en 2b ‘We consumeren informatie (in plaats van) erover na te denken’ (1p)
  • Paar 3: 3a ‘(Vroeger) kon ik me moeiteloos verdiepen (in een boek of een lang artikel)’ en 3b ‘(Nu) laat mijn concentratie (na een bladzijde of twee al) te wensen over’ (1p)

Per juist geciteerd paar zinnen of zinsgedeelten 1 punt. Beoordeel de spelling.

Vraag 32 in het hele examen

Vraag 38 1 punt

Met welke van de onderstaande beschrijvingen is de toonzetting van tekst 4 het best te typeren?
De toonzetting van de tekst is vooral

  1. A analyserend en bezorgd.
  2. B constructief en genuanceerd.
  3. C moraliserend en ironisch.
  4. D zakelijk en vilein.
Bekijk het antwoord

Antwoord: A

Vraag 38 in het hele examen

2021, tijdvak 3: Tekst 1

Opgavetekst

Tekst 1 Mag het een tikje minder spontaan, alstublieft?

(1) Het wemelt van de spontane mensen: op datingsites, bij de kapper, in de horeca, op scholen, in talkshows en spelletjesshows en ook in de politiek. Een politicus kan allang niet meer volstaan met gedrevenheid en vakbekwaamheid alleen. Als hij niet leuk kan omgaan met de mensen op straat of in het voetbalstadion, stelt hij zich bloot aan het verwijt dat hij arrogant is of een bewoner van die vermaledijde ivoren toren. En dat verwijt is dodelijk in het land waar de spontane mens heerser is.

(2) De (zelf)kwalificatie ‘spontaan’ wordt zo intensief gebezigd, dat niemand zich lijkt af te vragen wat ermee wordt bedoeld. Iets positiefs, zoveel is duidelijk. De spontane mens is niet gekunsteld, niet verlegen, oprecht, eerlijk, onbevangen, openhartig en behept met zelfvertrouwen. En wie van nature niet spontaan is, kan op allerhande sites lezen hoe hij dat alsnog kan worden – waarbij steeds de disclaimer wordt geplaatst dat je spontaniteit niet kunt simuleren.

(3) Maar dat je niet spontaan zou *willen* zijn? Bij de makers van de zelfhulpsites gaat dat er niet in. “Accepteer uzelf en werk aan de rem die u tegenhoudt om spontaan te zijn”, moedigen de makers van *InfoNu.nl* de sociaal minderbedeelde bezoekers aan. Een gemis aan spontaniteit is niet een vorm van bedachtzaamheid, maar komt voort uit angst voor afwijzing door anderen. “Deze angst ontwikkeld (sic!) zich vaak al in de jeugd bijvoorbeeld door ouders die een druk leggen op presteren of doordat men gepest is.”

(4) Voor coach Hans Klaasse is spontaniteit een absolute vereiste voor succesvol ondernemerschap. “Keep calm and focus on spontaneity”1), houdt hij ondernemers voor op zijn site. “Spontaniteit komt tot uiting in daadkracht, zoals het oppakken van nieuwe initiatieven en het in gang zetten van verfrissende acties. (...) Bij spontaniteit staat de mens als inspiratiebron centraal. (...) Een spontane en geïnspireerde ondernemer staat bol van authenticiteit en uniciteit. (...) Tegenovergesteld gedrag werpt zijn schaduw vooruit! Dwang, ongenoegen, angst, ongemotiveerd gedrag en fakegedrag.” Een beetje ondernemer heeft, met andere woorden, geen andere keuze dan spontaan te zijn.

(5) Spontaniteit – afgeleid van het Latijnse *mea sponte*: uit eigen beweging, op eigen kracht – mag zich dan in de gunst van de tijdgeest verheugen, als tegenhanger van knellende conventies en drukkende gedachten heeft ze een lange voorgeschiedenis. In *Briefen über die ästhetische Erziehung des Menschen*2) (1795) van de Duitse filosoof en dichter Friedrich Schiller (1759-1805) is de spontane mens het equivalent van de spelende mens, die “alleen kan spelen wanneer hij in de volle betekenis van het woord mens is, en alleen dan mens is als hij speelt”.

(6) Jacob Moreno (1889-1974), grondlegger van de groepspsychotherapie, stelde zich ten doel “spontaniteit en creativiteit van mensen vrij te maken”. “Ik leer mensen hoe ze God kunnen spelen”, zou hij ooit tegen zijn collega-psychoanaliticus Sigmund Freud (1856-1939) hebben gezegd. Fantasie, onbevangenheid en – inderdaad – spontaniteit zouden de mens daartoe in staat stellen. Hijzelf had als jongetje van vierenhalf voor God gespeeld door plaats te nemen op een hoge constructie van tafels en stoelen. “Plotseling hoorde ik een kind mij vragen: ‘Waarom vlieg je niet?’ Toen sloeg ik mijn armen uit om het te proberen. Een seconde later viel ik op de vloer en brak ik mijn rechterarm.”

(7) In Moreno’s tijd – het beschreven voorval moet zich in 1893 hebben voorgedaan – moest spontaniteit nog worden bevochten op dragers van de victoriaanse moraal, die destijds overal op het Europese continent heerste. Die moraal, gekenmerkt door huiver voor emoties, lichamelijkheid en intimiteit, vormde weer het voorlopig eindpunt van het ‘civilisatieproces’ dat socioloog Norbert Elias later heeft beschreven. Uit de – overwegend Britse – etiquetteboeken die Elias had gelezen, maakte hij op hoe ingrijpend de opvattingen over de omgangsvormen in de voorgaande eeuwen waren veranderd.

(8) De middeleeuwer gaf nog ongeremd uiting aan zijn emoties en ‘gewelddadige spontaniteit’. Daarna raakten gaandeweg deugden als zelfbeheersing en ingetogenheid in zwang, zeker in landen die naar het protestantisme waren overgegaan. Niet alleen de maatschappelijke elite maakte zich deze beschavingsnormen eigen, ook de ‘lagere klassen’ – die hoopten daarmee respectabiliteit te verwerven. Het civilisatieproces ging dus twee kanten op: het schreed voort in de tijd en het maakte zich breed – van de elite naar de klassen die op de elite wilden lijken.

(9) Het heeft er alle schijn van dat het civilisatieproces volgens de definitie van Elias tot staan is gebracht. De maatschappelijke elite heeft opgehouden te bestaan als cultuurdrager. De levenshouding van de oude elite is allang niet meer maatgevend. Het tegendeel is eerder het geval: ze probeert zich naar buiten toe niet van de rest van de samenleving te onderscheiden. Bovendien heeft de ‘nieuwe elite’ van ondernemers, mediasterren en topvoetballers niet de behoefte ‘het goede voorbeeld’ te geven. Zo reageerde Katja Schuurman jaren geleden enigszins getergd op het verwijt dat ze met haar rijgedrag – onder invloed achter het stuur – haar voorbeeldfunctie had verzaakt: “Ik kan het toch ook niet helpen dat ik BN’er ben.”

(10) Dat het civilisatieproces is onderbroken, zou ook kunnen worden opgemaakt uit de herwaardering van spontaniteit als noemer van ongeremdheid, onbevangenheid en afkeer van conventies. Voor die deugden hadden de dragers van de oude culturele norm beslist geen waardering.

(11) Hoe zij aankeken tegen mensen die nu ‘spontaan’ zouden worden genoemd, blijkt uit de passage van de in juli verschenen biografie van George Maduro (1916-1945) – de oorlogsheld van sefardisch-joodse3) huize naar wie Madurodam is vernoemd – waarin Maduro senior zijn (enige) zoon op het hart bindt om te breken met zijn vriendin Hedda, die hij als “een minderwaardig meisje” diskwalificeert. “Minderwaardig niet alleen wegens haar gebrekkige opvoeding, haar laag intellect en burgerlijke manieren en voorkomen, maar ook wegens haar veelbesproken impulsieve en losbandige gedrag.” De gevreesde ‘mesalliance’4) kwam overigens niet tot stand. Niet vanwege de ouderlijke interventie, maar omdat George in 1941 tijdens een verblijf in het Oranjehotel, de Scheveningse strafgevangenis, zonder plichtplegingen door Hedda werd gedumpt.

(12) Het eerherstel van de spontane mens is een begrijpelijke reactie op de starheid en het decorum waarin de oude elite vaak haar toevlucht zocht. Er is geen enkele reden om deze ontwikkeling te betreuren. Wel kun je je afvragen of spontaniteit zich niet ontwikkelt tot een even dwingende levenshouding als de etiquette van weleer.

(13) Spontaniteit is de sociale norm, zoals het even diffuse begrip ‘wellevendheid’ dat in de victoriaanse tijd was. En ook van deze norm gaat iets intimiderends uit op mensen die zich er niet behaaglijk bij voelen. Spontaniteit heeft niet alleen positieve uitingsvormen, ze kan ook worden opgevoerd als legitimatie voor botheid, ongemanierdheid en wangedrag. De spontane mensen eisen de openbare ruimte voor zichzelf op, zeker op zomerse dagen. Ze voelen zich gerechtigd iedereen deelgenoot te maken van hun particuliere genoegens. In hun bijzijn voelen schuchtere, verlegen en bedachtzame mensen zich klein en ongezien. Erger: waar een luidruchtige spontaniteit de norm is, zijn terughoudendheid en ingetogenheid enigszins suspect. Formeel gedrag geldt als een sociale zonde.

(14) Spontaniteit laat geen ruimte voor aftasten en voor verkennende bewegingen. De spontane mens slaat meteen aan het zoenen. Hij gaat op je tenen staan terwijl je misschien nog even wat afstand zou willen houden. Hij suggereert een intimiteit of vriendschappelijkheid die er (nog) niet is. Hij stelt vragen die je liever nog niet beantwoordt. Op zelfhulpsites wordt spontaniteit opgevoerd als voorwaarde voor intieme en minder intieme relaties.

(15) Maar spontaniteit kan een rijpingsproces ook nodeloos belasten. Wie meteen, op z’n Ikea’s, begint te tutoyeren, slaat de ‘u’-fase over. En dat is jammer. In Duitstalige landen wordt je het ‘du’ nog plechtig aangeboden, als een ridderslag van iemand die je vriendschap werkelijk op prijs stelt. Op die manier is het ‘du’ een gekoesterde verworvenheid en geen loze aanspreekvorm.

(16) In Nederland zou zo’n sociaal ritueel inmiddels een hopeloos gekunstelde indruk maken. Het zij zo. Toch is het te hopen dat de spontane mens iets aan spontaniteit inboet en dat ‘jij’ – net als ‘you’ in het Engelse taalgebied – ooit zo kan worden uitgesproken dat het niet per definitie ‘jij’ betekent.

noot 1 Keep calm and focus on spontaneity: “Blijf rustig en richt je op spontaniteit.”
noot 2 Briefen über die ästhetische Erziehung des Menschen: Brieven over de esthetische ontplooiing van de mens
noot 3 Sefardische joden zijn joden wier voorouders in Spanje en Portugal woonden.
noot 4 mesalliance: een huwelijk beneden iemands stand of sociale positie

naar: Sander van Walsum
uit: de Volkskrant, 3 september 2016

Sander van Walsum is journalist en heeft meerdere boeken gepubliceerd.

Vraag 1 2 punten

In de inleiding van een tekst probeert een auteur vaak de aandacht van de lezer te trekken. Enkele manieren om dat te doen, zijn:
1 een aanleiding schetsen
2 een anekdote vertellen
3 een of meer observaties weergeven
4 een shockerende opmerking maken
5 een stelling poneren
6 een tegenstelling schetsen
7 een vergelijking maken

Welke twee van bovenstaande manieren worden in alinea 1 van tekst 1 toegepast? Noteer de nummers.

Bekijk het antwoord
  • Noemt nummer 3 (een of meer observaties weergeven) (1p)
  • Noemt nummer 5 (een stelling poneren) (1p)

Vraag 1 in het hele examen

Vraag 6 3 punten

Noem uit alinea 3 van tekst 1 drie voorbeelden waaraan je kunt zien dat de auteur de voorstanders van spontaniteit in diskrediet wil brengen.

Bekijk het antwoord
  • Noemt drie van de volgende voorbeelden (1 punt per juist benoemd element, maximaal 3): het cursiveren of benadrukken van ‘wíllen’ (regel 29); het citeren van een spelfout of het benadrukken van een spelfout met het woord ‘sic’ (regel 39); het gebruik van de uitdrukking ‘gaat dat er niet in’ (regel 30); het citeren van een zin die slecht of krom geformuleerd is, of van een zin waarin het woord ‘druk’ verkeerd gebruikt is (regels 38-42) (3p)

Per juist benoemd element 1 punt, tot maximaal 3. Beoordeel de spelling en grammatica.

Vraag 6 in het hele examen

2021, tijdvak 3: Tekst 4

Opgavetekst

Tekst 4 Lezenslust

(1) ‘Ik heb mijn leven weggelezen.’ Aldus Maarten ’t Hart. Waar en wanneer hij het precies zei, weet ik niet meer; het is al enige tijd geleden, het was in een praatprogramma op televisie. Hij vertelde dat hij elke dag een boek uit de bibliotheek haalde en dat las. Zeven boeken las hij per week, als het er niet meer waren. In plaats van naar buiten te gaan, met mensen te praten, te lachen, te flirten, te ruiken en te proeven. Kortom, het leven te plukken.

(2) Zijn uitspraak maakte diepe indruk op me. Ik was een jaar of twintig en had al jaren dezelfde tijdverslindende hobby: lezen. Ik las over alles wat er in een mensenleven kon gebeuren: allesverzengende liefde, wereldreizen, oorlog en vrede, goed en kwaad. ’t Hart maakte een donker onderscheid tussen lezen en leven. Wie leest, leeft niet. Hij beleeft heus wel wat – allemaal tweedehands avonturen.

(3) Ik begon me af te vragen of het leven al lezend aan mij voorbijgleed. Maarten ’t Hart kwam in elk geval schijndood op mij over.

(4) Roman Krznaric vraagt zich hetzelfde af in zijn boek *Carpe diem*1). Hij wil weten wat het leven zin geeft, en of hij de dag wel genoeg plukt. Daar schreef hij een boek over. Dat leidt tot een wonderlijke paradox.

(5) En toch. Als ik straks op mijn sterfbed lig en mezelf de vraag stel waar ik spijt van heb, zal ik dan zeggen: ‘Ik wou dat ik dit boek nog had gelezen’? Nee, natuurlijk niet. Wat gaf dan het leven zin? Mijn antwoorden zullen, vermoed ik, groot zijn (een kind maken, de reizen die ik maakte, de liefde, familie) en klein: het alledaagse, acceptatie van het gemodder dat leven heet.

(6) Onlangs ontmoette ik een pragmaticus, die een nuchter antwoord gaf op de vraag of lezen en leven elkaar uitsluiten. Lezen is goed en zinvol. Maar het leven is te kort om slechte boeken te lezen. Sla die over. *Carpe diem* van Roman Krznaric behoort niet tot die boeken. Het is wezenlijk, omdat het gaat over de grootste vraag van het leven: hoe kan ik mijn leven zo inrichten dat ik, als ik straks terugkijk, geen spijt heb? Soms, in je zoektocht naar dat antwoord, is lezen het meest levenslustige wat je kunt doen.

noot 1 carpe diem: pluk de dag. Daarmee wordt bedoeld dat je van het leven moet genieten.

naar: Stine Jensen
uit: Filosofie juni-juli 2017

Stine Jensen is filosoof en maakt programma’s over filosofie voor omroep HUMAN.

Vraag 35 2 punten

In alinea 4 wordt een “wonderlijke paradox” beschreven.
Leg de twee schijnbaar tegengestelde delen van deze paradox uit.
Geef antwoord in een of meer volledige zinnen en gebruik voor je antwoord niet meer dan 40 woorden.

Bekijk het antwoord
  • Noemt dat in het boek Carpe diem wordt bepleit om van het leven te genieten (1p)
  • Noemt dat de auteur van het boek dat zelf lange tijd niet heeft gedaan, doordat hij zich opsloot om te lezen en te schrijven (1p)

Maximaal 40 woorden. Beoordeel de spelling en grammatica.

Vraag 35 in het hele examen

Vraag 38 1 punt

Hoe is de toonzetting van tekst 4 het best te typeren?
De toonzetting is beurtelings

  1. A belerend en onderzoekend.
  2. B sceptisch en bewonderend.
  3. C serieus en luchtig.
  4. D zakelijk en humoristisch.
Bekijk het antwoord

Antwoord: C

Vraag 38 in het hele examen

2019, tijdvak 1: Het opdringerige heden

Opgavetekst

Tekst 1 Het opdringerige heden

(1) De eerste keer dat ik met een echte journalist te maken kreeg, was ik zestien. Het was 1980 en ons schoolkoor zou zingen bij de inhuldiging van koningin Beatrix in de Nieuwe Kerk. Terwijl wij ijverig Mozarts Krönungsmesse instudeerden, maakte de Amsterdamse kraakbeweging1) zich op voor een heel ander soort viering. De kraakbeweging kondigde, onder de leus ‘Geen woning, geen kroning’, nieuwe rellen aan bij de inhuldiging van koningin Beatrix der Nederlanden en de linkse media, in die tijd nooit te beroerd om een tegencultureel vuurtje verder op te stoken, schreven de maanden voor de plechtigheid het ene na het andere met de krakers sympathiserende stuk.

(2) Zo kwam er bij ons op school een journaliste van Vrij Nederland langs. Ik werd, samen met een klasgenoot, door de leraren naar voren geschoven om met haar te praten. Wat wij van het aangekondigde kroningsoproer vonden, vroeg zij. Mijn klasgenoot zei ronduit dat de krakers tuig waren en dat ze wat hem betreft tegen de muur gezet mochten worden. Ik sputterde tegen en zei dat ik wel begrip kon opbrengen voor de woede van de krakers, maar niet voor hun methoden. Toen de week daarop de nieuwe Vrij Nederland verscheen, las ik hoe mijn klasgenoot pontificaal werd geciteerd. Zijn uitspraak dat de krakers tegen de muur moesten, was er uitgelicht. Ik kwam in het hele stuk niet voor.

(3) Nieuws is van oudsher een markt en journalisten weten al heel lang dat je klanten lokt met emoties. Aandacht voor misdaad en mirakels, boeven en baby’s bestaat al sinds jaar en dag. De emotionalisering van de media is de afgelopen decennia echter flink toegenomen. Niet de leugen maar de emotie regeert. Sla nu een krant open en je ziet, zeker in het weekend, hoe op allerlei manieren onze emoties worden aangesproken. In grote reportages komen volop ‘gewone’ mensen aan het woord, vaak bewogen slachtoffers of gedupeerden. Er zijn de interviews met Bekende Nederlanders, die ontboezemingen doen over al het menselijke leed dat je maar kunt bedenken. In de weekendbijlagen vind je de ik-stukken waarin journalisten uitweiden over persoonlijke zielenkwellingen.

(4) Op die manier wordt niet alleen het hoofd, maar ook het hart en de buik van de lezer bediend, een ambitie die inmiddels door alle kranten wordt gekoesterd. Maar kranten besteden niet alleen steeds meer ruimte aan zogenaamd ‘zacht’ nieuws, ook het ‘harde’ nieuws is vaak emotioneel gekleurd. De maatschappelijke thema’s worden gepresenteerd via protagonisten uit één stuk: de tegenstander van een asielzoekerscentrum is massief tegen en alleen boos, de voorstander is louter voor en heet elke vluchteling welkom. De polarisatie in de samenleving wordt zo weerspiegeld en ook versterkt in verhalen die juist de uitersten belichten.

(5) Die emotionalisering van het harde nieuws zie je terug in tendensen die alleen maar sterker worden: de nadruk op het conflict en de onthulling van schandalen; de sensationalisering, als het om grote rampen gaat; de subjectivering, bijvoorbeeld in de ik-stukken waarin journalisten uiteenzetten wat ingrijpend nieuws met hen doet; de individualisering of personalisering van problemen. Hoe complexer de kwestie, hoe groter de behoefte haar op te hangen aan aanwijsbare, liefst bekende publieke figuren. Het maakt allemaal dat, hoe pijnlijk en belangwekkend de inhoud ook kan zijn, de grens tussen nieuws en entertainment vervaagt.

(6) De manier waarop media omgaan met emoties doet mij denken aan de film Inside Out. In deze veelgeprezen animatiefilm verhuist het elfjarige meisje Riley met haar ouders van een lommerrijke buitenwijk naar de grote stad San Francisco. Het is een triviaal verhaal over verlies; het echte drama vindt dan ook in Rileys hoofd plaats. In de film wordt dat verbeeld door een controlekamer waarin elk poppetje een aparte emotie voorstelt: Vreugde, Boosheid, Afkeer, Angst en Verdriet. Elk van die poppen probeert ieder voor zich op de knoppen te drukken. In het hoofd van Riley zie je een oorlog der instincten. Er is geen regisseur. Het nieuws lijkt maar al te vaak op Rileys controlekamer: de basisinstincten strijden om voorrang, de rede speelt een ondergeschikte rol. Wat ook opvalt: de emoties zijn enkelvoudig en staan lijnrecht tegenover elkaar. Onversneden woede strijdt tegen onbeperkt mededogen, argwaan tegen goedgelovigheid. Dat gevoelens meestal veel gemengder zijn, lijkt naar de achtergrond te verdwijnen.

(7) De media brengen ook de nuance, maar vaak wel pas nadat eerst het schrille beeld is neergezet. Graag wordt de mantra herhaald dat ‘de’ media niet bestaan, dat er een levensgroot verschil is tussen de kwaliteitskrant en de onderbuik die je in sommige online media en op de sociale media aantreft. Dat is helemaal waar – en toch ook niet, want zeker als het om breaking news gaat, is de algehele mediastorm die opsteekt zo heftig, de aandacht zo massaal dat er geen ontkomen aan is en de enkelvoudige gevoelens de overhand krijgen.

(8) Misschien zijn onze reacties op pijnlijk nieuws hoe dan ook beangstigend. Ingrijpende gebeurtenissen roepen vanzelfsprekend emoties op, de journalistieke storm is de megafoon die de emoties versterkt. Bij de snelheid van het live zijn is het ook geen wonder dat de primaire gevoelens – angst, woede, verbijstering – in de verslaggeving overheersen. Er is nog niet de mogelijkheid afstand te nemen, te reflecteren en de dingen in perspectief te plaatsen. Maar ook bij gevoelige maatschappelijke thema’s die niet breaking zijn, zie je dezelfde overdaad aan media-aandacht en de dominantie van de enkelvoudige emoties.

(9) Maar zitten aan die emotionalisering in de media geen haken en ogen? In de eerste plaats lijkt de gretigheid waarmee media op gepolariseerde onderwerpen springen – immigratie, integratie, islam – de polarisatie te versterken. In de tweede plaats werkt de nadruk op het conflict en schandalen, zeker als het om politiek en bestuur gaat, cynisme in de hand. In de derde plaats is het de vraag hoeveel aan hevige emotie gepaard nieuws wij kunnen verdragen.

(10) In zijn recente boek Tijd. Hoe tijd en mens elkaar beïnvloeden stelt de Duitse filosoof Rüdiger Safranski dat onze tijd gekenmerkt wordt door ‘presentisme’. Doordat de media ons in real time vertellen wat er over de hele wereld gebeurt, leven we in een permanent gelijktijdig heden waarin we geen afstand van gebeurtenissen kunnen nemen. Hij geeft het mooie voorbeeld van de dichter Schiller die ten tijde van de Franse Revolutie hoort dat de koning ter dood is veroordeeld. Hij wil naar Parijs vertrekken, de revolutionairen op een ander idee brengen. Maar het is al te laat: op het moment dat het bericht hem bereikt, is de koning al dagen geleden onthoofd. Hoe anders is het nu. De media zijn verlengstukken van onze zintuigen geworden en we worden voortdurend gevoed met nieuwe prikkels.

(11) Volgens Safranski zijn we inmiddels verslaafd aan sensaties en verlangen we een steeds hogere dosis opwinding. We worden daarbij met zo veel emotionele prikkels geconfronteerd dat we ze niet meer kunnen omzetten in handelingen. Maar we moeten toch iets met al die prikkels. “Men wordt gevoelloos, stompt af”, schrijft Safranski. “En toch zal de voortdurende opwinding wel sporen nalaten, ze slaat ergens in ons neer en vormt een haard van onrust met vrijbeweeglijke opwindingsbereidheid, slechts losjes met de betreffende objecten verbonden. (…) Zo ontstaat het opdringerige heden van een geglobaliseerde realiteit als opwindingstheater.”

(12) Voor de film Inside Out werd gebruikgemaakt van de recente inzichten in de psychologie en neurobiologie. In de geschiedenis van het westerse denken worden emoties als vijanden van de rede gezien, vertelden de betrokken psychologen in The New York Times, maar het is omgekeerd: emoties organiseren het rationele denken eerder dan dat ze het ontwrichten. Ze gaven wel toe dat ze liever méér emoties een rol hadden laten spelen in Rileys hoofd, maar meer dan vijf overzichtelijke karakters, dat bleek te veel voor goed drama. Inside Out is toch een subtiele film doordat, met dank aan de psychologen, duidelijk wordt dat emoties niet op zichzelf staan, geen rivalen zijn. Uiteindelijk leert Riley vrede te hebben met de verhuizing, als vreugde, verdriet en boosheid samenwerken. Enkelvoudige emoties zijn zo in een complexe emotie veranderd.

(13) De emotionalisering laat zich niet meer terugdringen, dat zou zelfs niet wenselijk zijn. In de hedendaagse filosofie, psychologie en neurowetenschappen is er het besef dat emoties aanzetten tot maatschappelijke betrokkenheid. Media kunnen laten zien wat er in de hoofden van mensen omgaat en daarmee aanzetten tot empathie.

(14) Voor het artikel Journalism and the Power of Emotions, gepubliceerd in Columbia Journalism Review, hielden de auteurs meer dan zestig psychologische en neurowetenschappelijke studies tegen het licht. Wat blijkt? Ons brein is van nature tot empathie geneigd, maar ons inlevingsvermogen groeit aanzienlijk als we meer informatie over anderen krijgen. Daar hebben we tijd voor nodig. Geen wonder dat het artikel uitmondt in een pleidooi voor journalistieke verhalen waarvoor de tijd en de ruimte is genomen.

(15) Journalistiek heeft dus baat bij vertraging, want waarom zouden alle media zich in de ratrace moeten storten om de snelste te zijn? Maar vooral zouden journalisten de enkelvoudige emoties, het simpele verhaal met eendimensionale protagonisten, moeten wantrouwen. Dat bestaat alleen in fictie. En dan is het nog slechte fictie ook.

noot 1 Kraken is het in gebruik nemen van een op dat moment leegstaand gebouw zonder dat daarvoor toestemming is gegeven.

naar: Xandra Schutte
uit: De Groene Amsterdammer, 4 mei 2016
Xandra Schutte (1963) is journalist. Sinds 1 juni 2008 is zij hoofdredacteur van het opinieweekblad De Groene Amsterdammer.

Vraag 5 1 punt

Tekst 1 heeft als titel ‘Het opdringerige heden’.
Wat blijkt deze titel, na lezing van de tekst, aan te geven over presentisme (regel 182)?
Deze titel geeft aan dat het presentisme ervoor zorgt dat in de media

  1. A aan feiten minder belang wordt gehecht.
  2. B de ruimte voor reflectie verloren gaat.
  3. C snelheid het wint van zorgvuldigheid.
Bekijk het antwoord

Antwoord: B

Vraag 5 in het hele examen

2019, tijdvak 2: Tekst 1

Opgavetekst

Tekst 1 De evolutie leert ons geen moraal

(1) Tussen ons en de andere dieren loopt een scherpe grens. Sterker nog: de evolutie van de menselijke geest is zo anders verlopen, dat er tussen ons en onze evolutionaire verwanten een cognitieve kloof gaapt. Als enige diersoort hebben we taal, een verworvenheid waaraan we onze heerschappij in het dierenrijk te danken hebben, en moreel besef.

(2) Darwin heeft ons geleerd dat de eigenschappen van levende wezens in de loop van de geschiedenis zijn ontstaan, evoluerend door natuurlijke selectie. Als dat klopt, dan zouden wij een gewijzigde versie zijn van onze verre voorouders en meer lijken op onze nauwste verwanten, de chimpansees, dan op 'lagere' dieren. Taal en moraal zouden dan een lange geschiedenis hebben.

(3) Dit is een populaire visie die ten grondslag ligt aan de evolutionaire psychologie. De manier waarop wij denken, is bepaald door de struggle for life1) van onze verre voorouders uit de steentijd, zo'n miljoen jaar geleden. Daardoor zouden man en vrouw op verschillende manieren jaloers zijn. Zij heeft er meer moeite mee als hij een emotionele verhouding heeft met een ander dan wanneer hij vreemdgaat. Bij hem is het net andersom: een verliefdheid ziet hij door de vingers, maar hij kan er niet tegen als ze het met een ander doet.

(4) Dit past bij een dogma van de gedragsbiologie, over promiscue mannetjes die zoveel mogelijk vrouwtjes willen bevruchten, terwijl vrouwtjes hun partner juist aan zich willen binden om samen voor de jongen te zorgen. Dat bepaalde ook het seksuele gedrag van onze jager-verzamelaar-voorouders, en aan die strategie zijn we nog altijd onderworpen.

(5) Maar wat blijkt? Uit interviews met onder anderen Duitsers en Amerikanen komt naar voren dat de verschillen tussen hen veel groter zijn dan die tussen mannen en vrouwen. Het dogma van de overspelige mannetjes en trouwe vrouwtjes gaat bij veel menselijke culturen helemaal niet op, evenmin als bij alle diersoorten. Sekseverschillen in menselijk gedrag zijn dus vooral cultureel bepaald en hebben misschien heel weinig te maken met onze biologische evolutie.

(6) Hetzelfde geldt voor het idee dat onze zelfzuchtige genen maken dat we meer investeren in bloedverwanten dan in anderen. De keerzijde ervan is het 'assepoester-syndroom': stiefouders maken zich veel vaker schuldig aan kindermishandeling dan biologische ouders.

(7) De Amerikaanse filosoof David Buller heeft dat nare sprookje ontkracht. Hij ontdekte dat kindermishandeling door stiefouders vaker wordt geregistreerd doordat er een cultureel vooroordeel heerst bij de autoriteiten. Opnieuw blijkt dat culturele factoren veel belangrijker zijn dan de invloed van genetische evolutie.

(8) De bekende apenonderzoeker Frans de Waal gaat nog veel verder terug in de geschiedenis en betoogt dat bepaalde menselijke eigenschappen, zoals moreel besef, ook te vinden zijn bij onze nauwste verwanten, de mensapen. De Waal noemt het de "aap in ons": niet zomaar een vernisje op onze dierlijke natuur, maar een oeroude eigenschap, die bij ons alleen wat beter ontwikkeld is dan bij apen.

(9) De achterliggende gedachte is duidelijk: evolutie verloopt zeer langzaam, dus menselijke eigenschappen moeten ook bij andere dieren (en vooral bij onze nauwste verwanten) aanwezig zijn, hoe primitief ook. De Waal zegt bewijs te hebben gevonden voor een besef van fairness (eerlijkheid) in apen. Het filmpje van de aap die geërgerd ophoudt met een spelletje waarin hij beloond wordt met een stukje komkommer als hij ziet dat zijn buurman voor hetzelfde gedrag wordt beloond met een druif, is beroemd geworden in De Wereld Draait Door. Maar wat er niet bij verteld werd, is dat de apen op precies dezelfde manier reageerden als er een druif in de lege kooi naast hen lag, zonder een soortgenoot om jaloers op te zijn. Ja, ook een aap kan zich ergeren, maar waarom zou dit iets met eerlijkheid te maken hebben?

(10) Volgens De Waal, die Een tijd voor empathie schreef, kunnen we een voorbeeld nemen aan de empathie van apen, die zich met elkaar verzoenen na conflicten en bij wie buitenstaanders de vechtersbazen troosten. Wat de natuur leert over een betere samenleving, luidt de ondertitel.

(11) Maar is niet ook hier de wens de vader van de gedachte? Er zijn sterke aanwijzingen dat apen zich niet empathisch gedragen, maar zichzelf indekken tegen mogelijke agressie. Zowel de winnaar als de verliezer van een gevecht wordt 'getroost', wat de kans op een gewelddadige confrontatie verkleint.

(12) Het dierenrijk biedt dus weinig aanknopingspunten voor moraal. Dat is ook niet erg. De Schotse filosoof David Hume waarschuwde in de achttiende eeuw al tegen de notie dat uit de manier waarop de wereld in elkaar zit, is af te leiden dat ze zo zou moeten zijn. Oftewel, je kunt geen morele oordelen uit de natuur halen, al beweert Frans de Waal nog zo stellig dat de natuur ons wat leert. Maar je kunt wel onderzoeken hoe de mens tot een moreel wezen is geëvolueerd.

(13) De Amerikaanse paleontoloog Stephen Jay Gould heeft een alternatief bedacht voor de langzame evolutie door natuurlijke selectie: het punctuated equilibrium2). Soms, zegt Gould, kan evolutie heel snel verlopen, met grote sprongen. Daarnaast kunnen eigenschappen ontstaan als bijproduct van selectie op een andere eigenschap. Dat bijproduct kan bij een plotselinge verandering in de omgeving ineens van pas komen en een selectief voordeel hebben. Gould noemt het vermogen tot lezen en schrijven. Het is niet plausibel dat dat zich over miljoenen jaren heeft ontwikkeld, het is waarschijnlijk 'meegelift' met een ander cognitief vermogen.

(14) Volgens de Amerikaanse taalkundige en filosoof Noam Chomsky is menselijke taal vrij recent (zo'n honderdduizend jaar geleden) ontstaan, wellicht dankzij een mutatie die geleid heeft tot een gewijzigde 'bedrading' van het menselijk brein. Chomsky betoogt dat je feitelijk heel weinig kunt zeggen over de evolutie van het denken, maar dat het waarschijnlijk is dat onze prehistorische voorouders geen taal hadden zoals wij. Archeologen hebben dramatische veranderingen geconstateerd die ongeveer 80.000 tot 100.000 jaar geleden hebben plaatsgevonden. Gevonden fossielen duiden op het gebruik van symbolen, bijvoorbeeld in de grotschilderingen die in Frankrijk en Spanje zijn ontdekt. Maar ook verbeteringen van werktuigen, die op zich al van veel eerder bekend zijn, ontwikkelen zich dan opeens veel sneller. Deze explosie van creativiteit heeft waarschijnlijk iets te maken met de ontwikkeling van taal. Het taalvermogen is tot nu toe bij geen enkele andere diersoort aangetroffen, hetgeen ook wijst op een uniek menselijke evolutie.

(15) Chomsky meent dat taal een eenvoudig systeem is dat ons grenzeloze gebruiksmogelijkheden biedt. De grote kampioen van de langzame evolutie, Richard Dawkins, was het daar eerst mee oneens, bijvoorbeeld in zijn populaire boek De zelfzuchtige genen. Maar in zijn onlangs verschenen autobiografie blijken zijn inzichten geëvolueerd te zijn en omarmt hij Chomsky's ideeën over taal: hij spreekt van een "macromutatie". Kortom, drie toonaangevende wetenschappers zijn het erover eens dat evolutie ook heel snel kan verlopen, en zij zijn niet de enigen.

(16) Populair-wetenschappelijke boeken over de evolutionaire oorsprong van de menselijke natuur zijn bestsellers: Madame Bovary's Ovaries door David en Nanelle Barash, Jaloezie, de gevaarlijke passie van David Buss, Oerdriften op de werkvloer van evolutionair psycholoog Bram Buunk, en het jongste voorbeeld: Mismatch van Ronald Giphart en Mark van Vugt.

(17) Nu kun je het lezen van zulke boeken zien als een onschuldig en ook wel vermakelijk tijdverdrijf, maar wij vinden de inhoud ervan zorgelijk. Het wetenschappelijk onderzoek naar de evolutie en werking van de menselijke geest wordt niet bepaald bevorderd door pseudowetenschappelijke verzinsels. De meeste wetenschappers negeren evolutionaire psychologie. Het is de taak van wetenschappers om pseudowetenschap te ontmaskeren en om hun bevindingen zo goed mogelijk uit te leggen aan een breed publiek.

(18) Het wordt griezelig als zulke pseudowetenschappelijke inzichten onze moraal gaan verklaren en zo een bepaalde visie op het samenleven rechtvaardigen. Daaraan maken niet alleen de genoemde bestsellerauteurs zich schuldig, maar ook Frans de Waal met zijn empathische aap – ze praten de lezer een vaste, op de evolutie gebaseerde moraal aan.

(19) Achterhaalde morele opvattingen gekoppeld aan ongefundeerde speculaties leiden dan tot bevestiging van bestaande stereotypen, bijvoorbeeld over de rol van mannen en vrouwen in onze moderne maatschappij – vrouwen zijn trouw en 'verzorgend' terwijl mannen doen wat ze willen, want boys will be boys3). Het zit in onze 'zelfzuchtige' genen en we kunnen er niets aan doen.

(20) We kunnen beter nagaan waar wij onze bijzondere vermogens aan danken. Hoe zijn wezens ontstaan die taal tot hun beschikking hadden, waardoor ze met beperkte middelen oneindig konden combineren? Hoe konden ze creatief worden, zich door kunst uiten, het vermogen ontwikkelen om zich in de gedachtewereld van anderen te verplaatsen en zich af te vragen: hoe ga ik met een ander om?

(21) Als we dat doorgronden, snappen we alléén waarom wij überhaupt de vraag kunnen stellen wat wij zouden kunnen, willen en moeten doen – maar we weten dan nog vrijwel niets over wat de juiste moraal is. Een evolutionaire verklaring van het ontstaan van morele vermogens dwingt ons op geen enkele manier om bepaalde morele opvattingen te omarmen. Wij zijn niet de gevangenen van onze geschiedenis, maar moeten onze creatieve geest benutten om de maatschappij in te richten naar ons goeddunken. Wat een goede maatschappij is, dat vertelt de evolutie ons niet. Dat zullen we zelf moeten bedenken.

noot 1 struggle for life: de strijd om het bestaan. De term werd bekend door Darwin die erop wees dat alleen de sterksten van de soort, degenen die kunnen overleven, blijven bestaan.

noot 2 punctuated equilibrium: onderbroken evenwicht

noot 3 boys will be boys: een Engelse uitdrukking die wordt gebruikt om te benadrukken dat mensen niet verrast moeten zijn als jongens of mannen op een ruwe of lawaaierige manier handelen, omdat dit deel uitmaakt van de mannelijke aard

naar: Johan Bolhuis en Marcus Düwell
uit: Trouw, zaterdag 23 april 2016

Vraag 11 2 punten

Een kritisch lezer zou van mening kunnen zijn dat in alinea 17 het publiek wordt bespeeld, doordat daar met enige geringschatting geschreven wordt over evolutionaire psychologie. Citeer twee woorden of woordgroepen uit alinea 17 waaruit deze geringschatting blijkt.

Bekijk het antwoord
  • Citeert twee van de volgende woorden of woordgroepen uit alinea 17: ‘vermakelijk tijdverdrijf’, ‘pseudowetenschappelijke’ of ‘pseudowetenschap’, ‘verzinsels’, ‘ontmaskeren’ (2p)

Per juist element 1 punt, voor maximaal twee elementen. Goede antwoorden: ‘vermakelijk tijdverdrijf’; ‘pseudowetenschappelijke’ of ‘pseudowetenschap’; ‘verzinsels’; ‘ontmaskeren’. Beoordeel de spelling.

Vraag 11 in het hele examen

2019, tijdvak 2: Tekst 3

Opgavetekst

Tekst 3 Kunnen we normaler doen over eten?

(1) Eten is politiek. Of het nu gaat om de technologie achter ons eten (E-nummers, klonen, genetische modificatie van gewassen), de gezondheidsrisico’s bij de productie van ons eten (de dioxinecrisis, de EHEC-epidemie, de gekkekoeienziekte, Q-koorts) of de voorlichting over ons eten (wanneer mogen bedrijven voedsel aanprijzen als gezond?).

(2) Eten gaat ons allemaal aan en daarmee is het dus ook een politieke kwestie. Zoals vaker wordt de vooruitgang diep gewantrouwd. Er is heimwee naar de kleine boer, naar ‘eerlijk eten’ waar niet mee gerommeld is. Dat die kleine boer toch een stuk minder monden kon voeden dan de huidige industrie, wordt gemakshalve vergeten.

(3) Boeren hebben van oudsher een innige relatie met de overheid. Er zijn weinig sectoren die wereldwijd zoveel subsidie toegestopt krijgen als de agrarische. Een superenthousiaste geldschieter is Europa. Als je de Europese Unie definieert aan de hand van haar uitgaven, dan is Brussel een immense subsidieverstrekker aan de agrarische sector: ruim 50 miljard euro.

(4) Wantrouwen van consumenten en een krachtige lobby van boeren maken voedsel een markt die zucht onder de overbemoeienis van de overheid. Regels, betutteling, beleid dat zwalkt, het hoort er allemaal bij. Geen wonder, als zowel consumenten als producenten politici platwalsen met verzoeknummers.

(5) Als een overheid eenmaal begint met geld uitdelen, dan schreeuwen de ontvangers voortdurend om meer hulp. Toen Rusland onze komkommers niet meer bliefde in 2011, toen Rusland nog veel meer van onze oogsten niet bliefde in 2014, telkens klonk het: overheid, spring bij!

(6) Onlangs vroegen de Europese boeren weer om geld, in Brussel. Varkensboeren hebben het zwaar en willen steun. En melkboeren zijn bij nader inzien toch niet zo blij met het afschaffen van het melkquotum1). De Nederlandse boeren juichten afschaffen toe; konden ze eindelijk ook eens de wereldmarkt veroveren. Maar nu is er natuurlijk te veel melk, stort de melkprijs in, werken boeren onder hun kostprijs en willen ze hulp van de overheid. Tja, zo ken ik er ook nog wel een paar.

(7) “De wereldeconomie is een ongeleid projectiel. Belangrijke sectoren, als voedsel, hebben regulering nodig”, zei de voorman van de melkveehouders in de NRC. Maar, beste meneer, dat geldt voor alle bedrijven. Dan kunnen belastingbetalers élk bedrijf gaan compenseren, wanneer de wereldeconomie even de verkeerde kant op gaat.

(8) Op- en neergang hoort echt bij de economie en dus bij ondernemen. En de financiële neergangen zal je echt zelf moeten opvangen, ook als boer (hoge uitzonderingen daargelaten). Neem bijvoorbeeld een fabrikant van chipmachines: die is niet anders gewend. Daar is het ook hollen of stilstaan: óf het bedrijf kan niet genoeg machines maken om de vraag bij te benen, óf het zit met veel te veel machines die niemand wil hebben. Normale tijden kent het nauwelijks. Op grillige markten hebben boeren geen monopolie.

(9) Er is nog een argument tegen al die hulp: je beloont slecht gedrag en straft de verstandige ondernemer. Elke keer dat de overheid zielige boeren redt die geen buffer aanlegden voor slechte tijden, staat de ondernemer die wel een buffer aanlegde, voor gek. Die kijkt de volgende keer wel uit: hij kan net zo goed meer risico nemen, want “de overheid redt je toch wel”. Met elke ronde hulp zullen er dus minder boeren zijn die voor zichzelf kunnen zorgen. Van mij mag de markt voor voedsel dus een stuk normaler worden, of moet ik zeggen: gezonder?

noot 1 In de Europese Unie was tussen 1984 en 2015 met behulp van melkquota beregeld hoeveel koemelk per boerderij mocht worden geproduceerd.

naar Marieke Stellinga
bron: NRC, 15 september 2015

Vraag 28 3 punten

Uit het taalgebruik van tekst 3 spreekt regelmatig een spottende houding tegenover het gedrag van overheid, consumenten en boeren. Citeer uit het tekstgedeelte van de alinea’s 3 tot en met 5 vijf woorden of woordgroepen waarin die spottende houding tot uiting komt.

Bekijk het antwoord
  • Citeert vijf van de volgende woorden of woordgroepen: ‘innige relatie’, ‘toegestopt’, ‘superenthousiaste (geldschieter)’, ‘immense subsidieverstrekker’, ‘betutteling’, ‘(beleid dat) zwalkt’, ‘platwalsen’, ‘verzoeknummers’, ‘geld uitdelen’, ‘schreeuwen (om meer hulp)’, ‘bliefde’ (3p)

Puntentabel: indien vijf goed 3; indien vier goed 2; indien drie goed 1; indien twee of minder goed 0. Beoordeel de spelling.

Vraag 28 in het hele examen

2018, tijdvak 1: Tekst 3 Filosoof, ga naar Delft!

Opgavetekst

Tekst 3 Filosoof, ga naar Delft!

(1) Ophef in alfaland: de faculteit geesteswetenschappen van de Universiteit van Amsterdam gaat reorganiseren en de faculteit filosofie van de Erasmus Universiteit moet sluiten. Let wel, dat betekent niet dat er geen filosofie kan worden gestudeerd in Rotterdam. De studie filosofie wordt naar alle waarschijnlijkheid bij een andere faculteit gevoegd. En dat is heus niet zo vreemd. Binnen een straal van honderd kilometer rond Rotterdam vind je zeven (!) andere opleidingen filosofie. Niet één daarvan houdt een hele faculteit draaiende voor dat ene curriculum wijsbegeerte.
(2) Maar goed, er hoeft niet veel te gebeuren om opiniemakend Nederland de kenniseconomie weer eens dood te laten verklaren. Rob Wijnberg beweert dat “denken te duur is geworden”. Bas Heijne schrijft dat de zogenoemde kenniseconomie op de grote vragen van onze tijd geen antwoord heeft. Ook Floor Rusman ziet dat als een probleem: vooral de opkomst van de robots plaatst ons voor grote vraagstukken, die uiteraard niet kunnen worden opgelost door ingenieurs. Die zouden daar niet de juiste sociale en creatieve vaardigheden voor hebben. Daar hebben we geesteswetenschappers voor nodig!
(3) En die geesteswetenschappen, die gaan ten onder als je de columnisten van dit land mag geloven. Heijne schrijft: “De huidige regering lijkt volkomen in de ban van de idee van technologie als motor van de economie. Alles wat niet instrumenteel gebruikt kan worden, geldt als onnuttig, als overbodige luxe.” Nu wil ik natuurlijk niet de vervelende bèta gaan uithangen en allerlei materiële zaken erbij gaan halen, maar in ons resultaatgerichte, koelbloedige, materiële onderwijssysteem studeren er nog altijd vier keer zoveel studenten geschiedenis als natuurkunde. Filosofie heeft nog altijd meer studenten dan wiskunde. Voor elke chemicus staan er nog altijd tien geschiedkundigen en twee filosofen in de rij om alle nieuwe technologie in de juiste context te plaatsen. De geesteswetenschappers zijn niet bepaald op aan het raken. Dat kleine groepje studenten dat nog scheikunde studeert in dit land is ook precies de reden dat de Vrije Universiteit, de Universiteit van Amsterdam, Universiteit Delft en Universiteit Leiden het besluit namen om de opleiding samen te organiseren. Niemand die ‘de ondergang van de kenniseconomie’ voorspelde toen dat gebeurde.
(4) Het ergste intussen is dat het erop lijkt dat de meeste opiniemakers toch echt in academische hokjes denken, waarin alle opleidingen en alle onderwijsgroepen binnen de lijntjes van hun eigen vakje kleuren. Neem het voorbeeld van zowel Rusman als Heijne over de geesteswetenschappers die ‘Grote Vragen’ dienen te stellen over de opkomst van robots in de arbeidsmarkt. Ze gaan in hun columns uit van een wereld waarin de contactgestoorde ingenieur een technologie bedenkt, de bedrijfskundige die naar de markt brengt, de geschiedkundige daarover dan een aantal oude koeien uit de sloot trekt, en de filosoof aan de zijlijn over het hele gebeuren een aantal ‘Grote Vragen’ stelt. En vergeet ook vooral niet dat die ingenieur dus aan al die mensen moet uitleggen wat precies de mogelijkheden, de toekomst, de gevaren en de alternatieven van de technologie zijn, op een manier die begrijpelijk is voor iemand die zijn gehele studie heeft doorgebracht op het eenzame eilandje wijsbegeerte. Om die communicatie te begeleiden heb je een leger van communicatiewetenschappers nodig. Gelukkig zijn er voor elke wiskundige vier communicatiewetenschappers beschikbaar, dus dat moet goed komen.
(5) Maar de wereld werkt zo niet. Ingenieurs, heel vreemd, denken zelf ook na. Scheikundigen beginnen zelf bedrijfjes. Wiskundigen starten zelf YouTube-kanalen, biochemici nemen zelf regelmatig beslissingen of iets ethisch verantwoord is of niet. En natuurkundigen bedenken zelf wat hun bevindingen over de relativiteit van energie, tijd en materie betekenen voor de fundamentele vragen over het bestaan. En die robot? Terwijl de filosofen op hun eiland in Rotterdam gedachte-experimenten uitvoeren over de mogelijkheid dat robots ooit autonoom kunnen functioneren, sleutelen ingenieurs vijftien kilometer verderop daadwerkelijk zo’n revolutionaire robot in elkaar. Als je, zoals Rusman en Heijne, wilt dat geesteswetenschappers en wijsgeren iets betekenen voor de maatschappij, dan had je die faculteit filosofie niet gisteren maar al tien jaar geleden moeten opheffen. Dan moet je de bezuinigingen bij geesteswetenschappen toejuichen, omdat de grenzen tussen studies erdoor vervagen en er in Amsterdam misschien zelfs een brede bachelor ontstaat. Maar eigenlijk moet je verder gaan dan dat. Gek voorstel, maar misschien moet je eens aan de geesteswetenschappers vragen om in de trein te stappen richting Delft, Twente, Eindhoven. Daar vinden boeiende dingen plaats.

naar: Rosanne Hertzberger, uit: NRC Handelsblad, 20 & 21 december 2014. Rosanne Hertzberger is microbioloog en publiceert met regelmaat opiniërende artikelen in landelijke dagbladen.

Vraag 15 1 punt

Een schrijver kan in de inleiding van een tekst op verschillende manieren de aandacht van de lezers proberen te trekken.

Welke van de onderstaande middelen wordt in alinea 1 van tekst 3 vooral gebruikt?

  1. A bij de actualiteit aansluiten
  2. B een onverwachte vergelijking maken
  3. C een relevante anekdote vertellen
  4. D het belang van het onderwerp benadrukken
Bekijk het antwoord

Antwoord: A

Vraag 15 in het hele examen

Vraag 19 4 punten

Uit tekst 3 blijkt een mening die tegengesteld is aan die van opiniemakers en columnisten. Dit verschil van mening blijkt ook uit het ironische taalgebruik in tekst 3.

Noem zeven woorden of woordgroepen uit alinea 4 die als ironisch op te vatten zijn.

Bekijk het antwoord
  • Noemt zeven van de volgende woorden of woordgroepen uit alinea 4 die als ironisch op te vatten zijn: • binnen de lijntjes van hun eigen vakje kleuren (regels 74-75) • ‘Grote Vragen’ (regel 78) • contactgestoorde (ingenieur) (regels 82-83) • (een aantal) oude koeien uit de sloot (trekt) (regels 86-87) • (de filosoof) aan de zijlijn (regels 87-88) • (vergeet ook) vooral (niet) (regel 90) • het eenzame eilandje (wijsbegeerte) (regel 98) • een leger (van communicatiewetenschappers) (regels 100-101) • Gelukkig (zijn er) (regels 101-102) • dus dat moet goed komen (regel 104) (4p)

Puntentabel: zeven juist 4 punten; zes juist 3 punten; vijf juist 2 punten; vier juist 1 punt; drie of minder juist 0 punten. Bij het tweede liggende streepje zijn aanhalingstekens niet verplicht, hoofdletters wel. Beoordeel de spelling.

Vraag 19 in het hele examen

2018, tijdvak 1: Tekst 4 Wat is slim?

Opgavetekst

Tekst 4 Wat is slim?

(1) Bij mijn overburen werd een steiger gebouwd door een stel sterke mannen. Ze riepen elkaar toe in een mengsel van Nederlands en Pools. Ik stelde me voor dat ik een van hen zou zijn. Zo’n beroep zou volgens mijn vader mijn lot zijn als ik niet wilde leren, als ik mijn talenten niet zou gebruiken. De vraag die me altijd is blijven prikkelen, is wat dan de rol van talent of capaciteiten is en wat die van gerichte training en opleiding is in iemands carrière?
(2) Willem-Alexander kreeg de boodschap mee dat hij onze koning moest worden. Ik ken de gemeten intellectuele capaciteiten van Willem-Alexander op jonge leeftijd niet, maar vanuit een ander milieu was hij misschien een prima steigerbouwer geworden. Hij heeft een stevig lijf, is vlot in de omgang en zou zich dus vast wel staande kunnen houden in een ruige omgeving. Ooit dachten we dat het IQ een tamelijk vast gegeven was en dat vooral talent bepaalde hoe hoog je zou eindigen. We weten inmiddels dat gerichte oefening de intellectuele, fysieke of artistieke prestaties (en het gemeten IQ) flink doet toenemen. Training maakt brains.
(3) In het onderwijs hebben docenten een cruciale rol. Zoals de godin Aphrodite het standbeeld dat Pygmalion had gemaakt, tot leven bracht, zo kunnen docenten bepalend zijn voor de carrière van hun leerlingen. Onderzoek van de gerenommeerde Amerikaanse psychologe Carol Dweck leert ons, dat veel docenten denken dat de prestaties van leerlingen vooral voortkomen uit de aangeboren intellectuele vermogens. Deze opvatting, meer of minder bewust aanwezig, zit in het taalgebruik van docenten en beïnvloedt de werkhouding van leerlingen. Als een docent, al is het onbewust, laat merken dat de capaciteiten van een leerling niet toereikend zijn, dan zal die leerling deze boodschap vertalen in een geringere inspanning. De leerling denkt al snel dat hij het niet kan of er geen aanleg voor heeft met als gevolg dat hij zich niet inspant.
(4) We weten uit hersenonderzoek dat IQ ontwikkelbaar is. De hersenen werken als een soort spier. Ze worden sterker door gerichte inspanning. Dweck toont in haar onderzoek aan dat docenten die hiervan overtuigd zijn en deze overtuiging ook tegenover leerlingen uiten, deze leerlingen veel sterker motiveren tot inspanning dan docenten die ervan uitgaan dat talent bepalend is. De verschillen in prestaties van leerlingen als gevolg van deze andere overtuiging van een docent lopen op tot ruim 40 procent. Leerlingen moeten inzien dat gerichte oefening leidt tot prestatie en dat teleurstellingen op dat pad erbij horen. Einstein, Michael Jordan en Oprah Winfrey waren nooit zover gekomen als ze dat niet hadden geleerd.
(5) Hadden sommige steigerbouwers dan jurist, bankier of leraar kunnen worden? Veel kinderen krijgen nog steeds van hun omgeving de impliciete boodschap dat hun vermogens beperkt zijn of dat leerstoornissen hen belemmeren. Kinderen met een hoog IQ hebben last van het label dat ze slim zijn (of zelfs hoogbegaafd). Doordat ze complimenten krijgen over hun slimheid gaan ze situaties uit de weg waarin ze kunnen falen. Ze vermijden uitdagingen, spelen op safe en doen ook geen ervaring op met teleurstellingen. Harde werkers met minder talent winnen het daarom van talentrijke jongeren die faalangstig opereren. Docenten (en ouders) die deze opvatting onbewust overdragen, staan die excellentie meer in de weg dan ze zich bewust zijn. In die zin is het maar goed dat Willem-Alexander er hard voor heeft moeten werken om het beroep uit te oefenen dat hij niet zelf mocht kiezen.
(6) Ons ministerie van Onderwijs wil excellentie stimuleren. Dan heeft het nog wel wat te doen. Veel excellente leerlingen lopen het risico vast te lopen als ze blijven denken dat intelligentie een aangeboren gegeven is. Docenten (en ouders) die deze opvatting onbewust overdragen, staan die excellentie meer in de weg dan ze zich bewust zijn. In die zin is het maar goed dat Willem-Alexander er hard voor heeft moeten werken om het beroep uit te oefenen dat hij niet zelf mocht kiezen.

naar: Hans van Dijck, uit: de Volkskrant, 24 oktober 2014. Hans van Dijck is eigenaar van een managementbureau.

Vraag 31 2 punten

In alinea 3 van tekst 4 wordt een vergelijking gemaakt met godin Aphrodite en het standbeeld dat Pygmalion had gemaakt.

Leg deze vergelijking uit.
Geef antwoord in een of meer volledige zinnen en gebruik voor je antwoord niet meer dan 30 woorden.

Bekijk het antwoord
  • Legt de vergelijking uit. Een van beide uitleggen is volledig goed: (a) Zoals Aphrodite het standbeeld van Pygmalion tot leven riep / zo moeten docenten het talent dat verscholen zit in leerlingen ontwikkelen/tot leven roepen; of (b) De docent wordt vergeleken met Aphrodite (die een beeld tot leven riep) / (want) de docent kan het talent van de leerlingen tot leven roepen. (2p)

Maximumlengte van het antwoord: 30 woorden. Beoordeel de spelling en grammatica.

Vraag 31 in het hele examen

2018, tijdvak 2: Tekst 1: Leren is niet ‘dat zoeken we op’

Opgavetekst

Tekst 1 Leren is niet ‘dat zoeken we op’

(1) Afgelopen week presenteerde het Platform Onderwijs 2032 zijn eerste adviesnota, zo lees ik in deze krant. Als je het lijstje aanbevelingen doorleest, krijg je een ontmoedigend déjà-vugevoel. Opnieuw ‘meer aandacht voor persoonlijke en sociale ontwikkeling’. Minder feitenkennis (‘stampen’), maar meer gewiekstheid in het vinden van informatie. En het verplichte nummertje Engels vanaf de eerste klas. De waarde van dat laatste werd veelzeggend toegelicht door een tiener die werd geïnterviewd. “Op internet is alles in het Engels.” Dat dat apekool is, zal deze leerling waarschijnlijk nooit ontdekken. “Ik lees zelf ook nog alleen maar in het Engels”, dus het hale je de koekoek dat ze dan niets anders meer ziet – en van de weeromstuit gelooft dat er ook niets anders meer is. Ofwel: hoe de kennis van één wereldtaal geen blikverbreding, maar juist provincialisering betekent.

(2) Zo kun je nog een tijdje doorgaan met foeteren op de aanbevelingen van het Platform, maar één springt er opvallend uit. Nog levendig herinner ik mij hoe ik als student meewerkte aan een informatiseringsprogramma op een lagere school. Met een thematische catalogus op de schoolbibliotheek zouden de leerlingen de informatie die zij voor hun werkstukken nodig hadden, gemakkelijker kunnen achterhalen. “Uit het hoofd leren is niet meer van deze tijd”, zo legde de meester mij uit. “Nu gaat het erom de informatie te kunnen vinden die er al is.”

(3) Dat was zo’n veertig jaar geleden – en nu komt het Platform triomfantelijk tot dezelfde conclusie. Zeker, iPads en zelfs computers waren er toen nog niet, maar verder is er weinig veranderd. Dat zal door sommigen ongetwijfeld worden geweten aan het onverbeterlijke conservatisme van het onderwijs. Anderen zullen er wel op wijzen dat klachten over de teloorgang van parate kennis zo oud zijn als de wereld; zelfs Plato bezondigde zich er al aan.

(4) Maar dat is al net zo’n makkelijk weerwoord als de achteloze manier waarop de voorzitter van het Platform zich afmaakte van de tegenwerping dat computers op school helemaal niet zo succesvol zijn. ‘Technologische ontwikkelingen gaan zo snel ...’ – een cliché dat de gemeenplaatsen in het rapport naar de kroon steekt. Misschien is het daarom juist aan hén te wijten dat dergelijke verzuchtingen almaar weer opklinken, terwijl intussen de wal van de realiteit het schip keert van de onderwijskundige droom – al heeft die de afgelopen decennia toch nog heel wat schade weten te veroorzaken.

(5) Neem het voorbeeld dat de voorzitter aanvoert om parate kennis in het hoekje te zetten: “Schud jij de termijn van koning Willem III zo uit je mouw?” Nee, dat deed de interviewer niet – en ook ik zou het even moeten opzoeken. Maar de voorzitter weet ongetwijfeld zelf ook wel dat dat een flauwe truc is. Wat ik wél weet, is dat die regeringsperiode (‘termijn’) in de late negentiende eeuw lag. En dus niet in de middeleeuwen of ten tijde van Julius Caesar.

(6) Wie denkt dat iedereen deze globale kennis zomaar heeft, moet ik teleurstellen. Ik vrees dat menige scholier inmiddels een fikse gok zou moeten wagen bij de vraag of Karel V voor of na de Franse Revolutie leefde. Is dat belangrijk? Ja, dat is het. Wanneer hedendaagse filosofen vaststellen dat onze persoonlijke identiteit voornamelijk ligt in het (levens)verhaal dat wij over onszelf vertellen, geldt dat ook voor de collectieven waar we deel van uitmaken. Nederland, Europa of wat dan ook ís onze geschiedenis.

(7) De ‘thematische benadering’ van geschiedenis en aardrijkskunde die het Platform voorstelt, is in het onderwijs nu al in belangrijke mate verantwoordelijk voor de historische mist waarin leerlingen vaak ronddwalen. Wie alles wil weten van katoenhandel, vrouwenemancipatie of slavernij (op dat soort onderwerpen komen die thema’s vaak neer), weet niet wát hij weet wanneer hij de negentiende eeuw nauwelijks van de zestiende kan onderscheiden en zijn tablet moet trekken om erachter te komen wanneer de Tachtigjarige Oorlog ook weer was.

(8) Naslagwerken, elektronisch of niet, zijn heel nuttig om informatie te vinden waarvan je ontdekt dat je die niet hebt, maar ze zijn nutteloos om iets te ontdekken waarvan je niet op het idee komt dát het te ontdekken valt. En precies in dat laatste bestaat denkcreativiteit – niet alleen in de wetenschap, maar ook in de praktijk. Wie van Amsterdam naar Brussel rijdt, geen idee heeft van aardrijkskunde en zijn TomTom1) het navigatiewerk laat doen, zal nooit op het idee komen dat Antwerpen een leuke plek is om even een kop koffie te gaan drinken.

(9) Creativiteit en inventiviteit komen nooit op gang wanneer feitenkennis wordt teruggebracht tot de reflex ‘dat zoeken we op’. Dan blijft de wereld net zo klein als wanneer je denkt dat je met Engels het hele internet (dus de wereld) tot je beschikking hebt. Echt denkwerk kan het niet stellen zonder heel veel feitenkennis die – meestal – eerst met moeite moet worden verworven. En ja, dat vereist veel tijd en soms hard werken. Niemand heeft gezegd dat leren altijd fun moet zijn.

(10) ‘Stampen’ dus, soms zit er eenvoudigweg niets anders op. Dat die vermaledijde discipline in een bepaalde fase van de groei ook nog andere deugden heeft, daar hebben we het later nog wel eens over.

Ger Groot (1954) is bijzonder hoogleraar ‘Filosofie en literatuur’ aan de Radboud Universiteit Nijmegen. Groot is columnist en publiceert regelmatig in filosofische en literaire tijdschriften.

noot 1 TomTom is een navigatiesysteem.

naar: Ger Groot
uit: Trouw, 3 oktober 2015

Vraag 8 2 punten

Welke drie van onderstaande citaten zouden als ironisch kunnen worden opgevat? Noteer de nummers.

1 Als je het lijstje aanbevelingen doorleest, krijg je een ontmoedigend déjà-vugevoel. (regels 4-6)
2 En het verplichte nummertje Engels vanaf de eerste klas. (regels 10-12)
3 De waarde van dat laatste werd veelzeggend toegelicht door een tiener die werd geïnterviewd. (regels 12-15)
4 Met een thematische catalogus op de schoolbibliotheek zouden de leerlingen de informatie die zij voor hun werkstukken nodig hadden, gemakkelijker kunnen achterhalen. (regels 32-37)
5 Dat was zo’n veertig jaar geleden – en nu komt het Platform triomfantelijk tot dezelfde conclusie. (regels 42-44)
6 Maar dat is al net zo’n makkelijk weerwoord als de achteloze manier waarop de voorzitter van het Platform zich afmaakte van de tegenwerping dat computers op school helemaal niet zo succesvol zijn. (regels 55-60)
7 ‘Technologische ontwikkelingen gaan zo snel ...’ – een cliché dat de gemeenplaatsen in het rapport naar de kroon steekt. (regels 60-63)

Bekijk het antwoord
  • Noemt de drie citaten die ironisch kunnen worden opgevat: 2, 3 en 5. (2p)

Puntentabel uit het correctievoorschrift: drie juiste nummers 2 punten; twee juiste nummers 1 punt; een of geen juist nummer 0 punten. De juiste nummers zijn 2, 3 en 5.

Vraag 8 in het hele examen

Hoe vaak stijlfouten in het examen komt

Vragen over stijlfouten per centraal examen Nederlands vwo. Elke vraag is eenmalig door een AI-model bij een onderwerp ingedeeld; per vraag kan dat afwijken.
ExamenVragenAantalAandeel
2026, tijdvak 124, 2626%
2026, tijdvak 24, 13, 20, 23410%
2025, tijdvak 11413%
2025, tijdvak 214, 16, 23-24411%
2024, tijdvak 1513%
2024, tijdvak 220, 3125%
2023, tijdvak 13613%
2023, tijdvak 25, 27, 3538%
2022, tijdvak 13, 7, 13, 18, 20, 33, 39717%
2022, tijdvak 212, 21, 33, 39410%
2022, tijdvak 31, 10, 12, 22-23, 30, 32717%
2021, tijdvak 19, 25, 3338%
2021, tijdvak 25, 14, 32, 38410%
2021, tijdvak 31, 6, 35, 38410%
2019, tijdvak 1513%
2019, tijdvak 211, 2825%
2018, tijdvak 115, 19, 3139%
2018, tijdvak 2812%

In 18 van de 18 ingedeelde examens Nederlands vwo staat een vraag over stijlfouten, samen 54 vragen (8% van alle examenvragen). De meeste stonden in 2022, tijdvak 1: 7 vragen. In de examens van 2024 tot en met 2026 ging 6% van de vragen over stijlfouten, daarvoor 9%. Dat aandeel is dus stabiel.

Oefenen met stijlfouten

Maak de 15 nieuwste examenvragen over stijlfouten online, zonder account, of kies de vragen uit één jaar (2025, 2024, 2023, 2022, 2021, 2019 en 2018). Het AI-model kijkt ze na volgens het correctievoorschrift, je docent keurt het resultaat goed en je krijgt per vraag je punten en feedback in je mail.

Oefen de vragen over stijlfouten

Andere onderwerpen Nederlands vwo

Stijlfouten op andere niveaus

Nakijken als docent

  1. Kies het examen in de vragenbank

    In de vragenbank van ToetsChecker staat elk examen Nederlands vwo onder Eindexamens. Je neemt de examenvragen over in een eigen toets, alles of een selectie, of je leest het examen met het correctievoorschrift in als correctiemodel.

  2. Laat de klas het examen maken

    Op papier, zoals het echte examen: je scant de stapel in één keer of mailt de scan naar je scanadres. Of online, als digitale toetsafname met toezicht; de opgavetekst staat dan als bron bij elke vraag. Afbeeldingen uit het examen gaan niet mee, die staan in de PDF van de opgaven.

  3. Geef de resultaten vrij

    Het AI-model kijkt elk examen na volgens het correctievoorschrift en schrijft feedback per vraag. Bij een oefenexamen geef je alles in één keer vrij; bij een toets die meetelt loop je het voorstel eerst na. De leerling ziet het resultaat pas na jouw vrijgave.

ToetsChecker is geen examensite: je kijkt er ook je eigen SO's, proefwerken, praktische opdrachten en verslagen mee na, handgeschreven of digitaal, met jouw correctiemodel en feedback per vraag. Een gratis account heeft alle functies en 200 credits per maand, genoeg om ongeveer 100 toetsen te laten nakijken. Maak een gratis account of lees eerst hoe het nakijken werkt.

Hoe ToetsChecker Nederlands per vraagtype nakijkt, lees je op Nederlands toetsen nakijken met AI.

Alle oefentoetsen en eindexamens van dit vak staan op Nederlands oefenen. Wat je op je centraal examen nodig hebt om te slagen, reken je uit met de slaag-zakcalculator.

Veelgestelde vragen

Hoe vaak komt stijlfouten voor in het eindexamen Nederlands vwo?

In de 18 ingedeelde examens van 2018 tot en met 2026 gaan 54 vragen over stijlfouten, 8% van alle examenvragen. Het onderwerp staat in 18 van die examens.

In welk examen Nederlands vwo stonden de meeste vragen over stijlfouten?

In het examen van 2022, tijdvak 1, met 7 vragen: 3, 7, 13, 18, 20, 33, 39.

Hoe oefen ik examenvragen over stijlfouten?

Op deze pagina staan alle vragen over stijlfouten met het antwoord. Je maakt ook de 15 nieuwste vragen online, of die van één jaar, zonder account: het AI-model kijkt ze na, je docent keurt het resultaat goed en je krijgt per vraag feedback.