Examenvragen argumentatie Nederlands vwo
182 vragen over argumentatie uit 18 centrale examens van 2018 tot en met 2026.
Argumentatie komt in 18 van de 18 examens Nederlands vwo voor, met 182 vragen (26% van alle examenvragen). Het meest in 2026, tijdvak 1 (17 vragen). Je oefent de vragen online en het AI-model kijkt ze na volgens het correctievoorschrift.
Alle examenvragen over argumentatie
Per examen de vragen over argumentatie, nieuwste eerst, met de tekst van de opgave erbij. Onder elke vraag klap je het antwoord uit het correctievoorschrift open.
Oefen de vragen over dit onderwerp online
2026, tijdvak 1: Deel 1 Dierenrechten als oplossing voor dierenleed?
Opgavetekst
De laatste jaren wordt er gesproken over het toekennen van grondrechten aan dieren, onder meer om dierenleed en het uitsterven van diersoorten te voorkomen.
Stel, bij het vak Nederlands ga je deelnemen aan een meningvormende discussie over de volgende vraagstelling: ‘In hoeverre zijn grondrechten voor dieren dé oplossing voor het dierenleed?’
Je moet je ter voorbereiding in eerste instantie baseren op bron 1, waarin een voorstel voor dierenrechten van de filosoof Martha Nussbaum wordt besproken. Je neemt allereerst de gedachtegang van bron 1 stapsgewijs door en controleert of je de inhoud ervan begrijpt.
Bron 1: Het recht om niet verslonden te worden
(1) Ze maakte het zelf niet meer mee. Maar in april vorig jaar was wolaap Estrellita het eerste wilde dier ter wereld dat een rechtspersoon werd. Het aapje had achttien jaar als huisdier geleefd. De autoriteiten hadden het in een dierentuin geplaatst, omdat het in Ecuador verboden is wilde dieren als huisdier te houden. Maar in deze nieuwe, haar vreemde omgeving stierf Estrellita na korte tijd. De eigenaresse daagde de staat op grond van het habeas corpus-beginsel:1) Estrellita zou wederrechtelijk gevangen zijn gezet. De rechter gaf de eigenaresse gelijk en tekende aan dat de rechten van Estrellita niet één keer, maar twee keer waren geschonden: niet alleen door de opsluiting, maar ook al door het feit dat ze als baby uit de jungle was gehaald.
(2) Ook elders proberen natuurbeschermers via rechtszaken te komen tot het toekennen van rechten aan individuele dieren. Pas als dieren echt partij zijn in de conflicten tussen mens en natuur, zo is de gedachte, brengt de mens het op werkelijk rekening te houden met hun belangen.
(3) Geen moment te laat. Eerdere wetten en afspraken hebben niet voorkomen dat zo’n 41 procent van de amfibieën, 37 procent van de haaien en roggen, 27 procent van de zoogdieren en 13 procent van de vogels met uitsterven wordt bedreigd. Miljarden landbouw- en proefdieren leven ellendige, ultrakorte levens. Kan het toekennen van rechten aan dieren dit tij helpen keren? En dat in een wereld waarin wij de alles verstikkende soort zijn, een wereld waarin mensen standaard dieren en dierlijke producten eten en anderszins gebruiken, en een waarin dieren elkáár eten bovendien?
(4) De Amerikaanse filosofe Martha Nussbaum stelt in haar onlangs verschenen Gerechtigheid voor dieren dat het tot nu toe enkel ontbroken heeft aan een “krachtige theoretische strategie om onrechtvaardigheid te diagnosticeren en passende remedies uit te dragen”.
(5) Die strategie komt er kort gezegd op neer dat de rechten van onderdrukte en gemarginaliseerde groepen niet gewaarborgd zijn met enkel vrijwaring van pijn en het voorzien in de primaire levensbehoeften. Een vol en waardig leven is er pas dan als een mens ook zijn vaardigheden kan ontplooien en zijn verlangens na kan streven. Nussbaum noemt dit ook wel de ‘capabiliteitsbenadering’.
(6) Er is, betoogt Nussbaum, gezien de huidige stand van de wetenschap geen reden meer om dieren met een bewustzijn te ontzeggen wat ook voor mensen geldt. Immers: “We zijn allen dieren, samen in deze wereld geworpen, strevend naar dingen die we nodig hebben en vaak gedwarsboomd in die poging.” Teruggrijpend op het (Amerikaanse) verleden constateert ze dat we nu met onbegrip terugkijken op een wereld waarin zwarte mensen en vrouwen golden als bezit. Nu is het tijd voor dierenemancipatie.
(7) Ruwweg de helft van haar boek wijdt Nussbaum aan een academische kritiek op het westerse filosofische denken over dieren tot nu toe, waarbij zij steeds benadrukt dat haar benadering superieur is. Maar haar denkwijze is zeker geen breuk met de traditie. Zij wijst bijvoorbeeld de traditie af die mensen als de meest superieure dieren ziet, maar stelt wel dat wij mensen vanwege onze dominantie en geschiedenis van wreedheid een “ereschuld” hebben jegens dieren en verantwoordelijkheid dragen voor hun welzijn. Ze verwijt utilitaristen2) een te beperkte opvatting omdat zij dieren alleen willen vrijwaren van lijden en pijn, en geen oog hebben voor de andere manieren waarop dieren een vervuld leven willen doormaken. Maar aan dezelfde utilitaristen ontleent ze de grens voor dierenrechten, die zij wil leggen bij dieren die blijkgeven van een bewustzijn. Dat steeds duidelijker blijkt dat ook amfibieën en insecten verbluffende vermogens hebben waarmee die grens achterhaald raakt, negeert ze.
(8) Nussbaum brengt haar eigen benadering naar voren met een aplomb dat grenst aan zelfoverschatting. In het wetenschappelijk denken is immers al leidraad dat welzijn van dieren samenhangt met hun mogelijkheid natuurlijk gedrag te vertonen. Nussbaum levert nu de moraalfilosofische draperie om dit wetenschappelijk bouwwerk: niet-menselijke dieren staan veel dichter bij ons dan we eeuwen konden weten. Nu we dit weten, schept het ook verplichtingen. Jammer dat ze niet ingaat op het feit dat mensen de enige dieren zijn met een dubbele moraal.
(9) Dan de praktische uitwerking. Dieren zouden, net als kinderen en wilsonbekwamen, vertegenwoordigers moeten krijgen die namens hen procesrecht zouden hebben. Nussbaum erkent zelf dat het grootste probleem bij bestaande dierenbeschermingswetten handhaving is. Of die zou vereenvoudigen bij de juridische kluwens die zij aanbeveelt, is sterk de vraag. En van dierenplichten die tegenover rechten staan, kan evenmin veel sprake zijn, al schrijft Nussbaum schijnbaar bloedserieus dat honden, als zij eenmaal “actieve burgers” zijn, moeten afleren “overal te poepen” en “overlast te geven op luchthavens”.
(10) Aan het grootste pijnpunt ter wereld als het om dieren gaat, de veeteelt en de zuivel- en vleesconsumptie, maakt zij relatief weinig woorden vuil. De bio-industrie is onverenigbaar met de capabiliteitsbenadering en moet stoppen. In Nussbaums ogen is het probleem daarmee opgelost. Zij vestigt daarnaast haar hoop op vlees zonder dierenleed: kweekvlees zal het probleem van vlees eten uiteindelijk naar de geschiedenis verwijzen, verwacht zij. Hier is het niet de filosofie, maar de technologie die uitkomst kan bieden.
(11) En wat als het gaat om predatie (dieren die dieren eten), het ultieme dierenrechtendilemma? Welnu, globaal gesproken is Martha Nussbaum er niet voor dat dieren elkaar verscheuren, de capabiliteitsbenadering kent de gazelle immers net zo’n pijnloze dood na een lang leven toe als de leeuw. Het hóéft ook niet per se, schrijft ze. Katten kunnen hun jachtinstinct toch ook botvieren op een speeltje? Kunnen tijgers dan geen bal krijgen om op te jagen, met daarin “humaan gedood vlees”?
(12) (…) Het sterkst aan dit licht wereldvreemde en puur theoretische pleidooi is Nussbaums terugkerende verwoording van alles wat mensen met dieren delen. En waarin ze van hen verschillen. “Mensen zijn niet het sterkste of het snelste. Wel het kwaadaardigste. Geen enkel ander dier is zo verwaand over zijn eigen schoonheid. En tegelijk haat geen enkel ander dier zichzelf zo sterk en is het zozeer op de vlucht voor zichzelf.”
Maartje Somers, NRC, 2 maart 2023. Maartje Somers is recensent en journalist.
Noot 1 habeas corpus: een rechtsmiddel om de wettigheid van een gevangenneming te bepalen.
Noot 2 utilitaristen: aanhangers van een ethische stroming die de morele waarde van een handeling afmeet aan de bijdrage die deze handeling levert aan het welzijn en geluk van alle mensen.
Bron 2: Vlees centrale component in humaan dieet
(1) Vlees is al vele eeuwen dé centrale component in de voedselvoorziening van de mensheid. Toch zijn er voedselautoriteiten die (ten onrechte) het verhaal de wereld in blijven helpen dat vlees vooral een basis zou zijn voor gezondheidsproblemen en dat vlees er voedingstechnisch verder niet veel meer toe zou doen.
(2) Dat schrijft de Vlaamse hoogleraar Leroy in een recente rapportage van het wetenschappelijke tijdschrift Critical Reviews in Food Science and Nutrition. (…) Vlees heeft een eeuwenlange (bewezen) betekenis in het dieet van de mens. De gedachte, zo concludeert Leroy, dat die hoogwaardige rol zomaar overgenomen zou kunnen worden door groenten, fruit en supplementen, is louter speculatief en zelfs onverantwoord als risico’s daarvan (ideologisch) worden genegeerd.
Redactie Vlees.nl, 9 september 2019. Vlees.nl is het communicatieplatform van de stichting Vlees.nl en is een initiatief van de Nederlandse vleessector.
Bron 3: Waarom dierenrechten en veganisme volgens deze filosoof onzin zijn
(1) Dierenrechten vindt de Britse filosoof Roger Scruton onzin, veganisten noemt hij “ecopuriteinen” en de mens is in zijn ogen de meest verheven soort. (…)
(2) Veel dierethici vinden dat er niet zoiets bestaat als ‘humaan doden’ en dat dieren het recht moeten hebben om niet gedood te worden. Maar Scruton vindt dierenrechten onzin. Wie rechten heeft, heeft ook verplichtingen, stelt hij. En daar moet je voor kunnen instaan. Een kat zou dan altijd een massamoordenaar zijn, dus het slaat nergens op om dieren rechten te geven, vindt hij.
(3) (…) Onze liefde voor honden en katten belast de natuurlijke orde, stelt Scruton, en de velddieren zijn daar de dupe van. “Al hebben deze wezens geen rechten, dat betekent niet dat wij geen verantwoordelijkheden jegens hen hebben. Maar wij nemen hun leefgebied in zonder enig gewetensbezwaar.” Scruton vindt het landschap ook waardevol omdat het voor veel dieren hun huis is. Dat de diversiteit in diersoorten behouden wordt, is heel belangrijk voor hem.
Alexandra van Ditmars, Trouw, 1 november 2019. Alexandra van Ditmars is journalist en filosoof.
Bron 4: We zijn verplicht om ons bewust te zijn van het lijden van dieren
Onderstaand fragment komt uit een interview met de Canadese filosoof Will Kymlicka.
(1) Het is even wennen aan de denkwereld over dierenrechten die Will Kymlicka en zijn vaste coauteur en echtgenote Sue Donaldson vijf jaar geleden in hun boek Zoopolis ontvouwden. Het paar schetst een wonderlijk Utopia, waarin we dieren die in het wild leven beschouwen als inwoners van een ander, maar soeverein land, terwijl we de tamme, gedomesticeerde dieren tot volwaardig burger hebben gemaakt. (…)
(2) Kymlicka: “We hebben de gedomesticeerde dieren uit het wild gehaald en ze eeuwen, soms duizenden jaren gefokt om met ons en naast ons te leven en te werken. Onze maatschappij is hun maatschappij. Hun wereld is ónze wereld. We moeten erover nadenken wat dat betekent.”
(3) Als politiek filosoof denk ik dan aan lidmaatschapsrechten. In menselijke samenlevingen bepaalt de vraag van welke gemeenschap je lid bent welke rechten je hebt, en in hoeverre je toegang hebt tot zaken als gezondheidszorg, publieke goederen of de arbeidsmarkt. En in de politieke filosofie is ‘burgerschap’ de categorie waarmee je aangeeft: dit individu is lid van de maatschappij. Net als gedomesticeerde dieren dus.” (…)
(4) Bij burgerschap horen rechten, maar ook plichten. Moeten die dieren straks belasting betalen of zoiets? “Bij burgerplichten denken mensen inderdaad meteen aan belasting betalen of in het leger gaan bij een oorlog. Maar ik wil het breder zien: wat maakt een goede samenleving mogelijk? Daarvoor moeten burgers leren hun impulsen te beheersen, sociaal zijn en niet agressief zijn tegen elkaar.
(5) Ik denk dat gedomesticeerde dieren dat allemaal doen. Ik zit hier met uitzicht op een park: allemaal mensen en honden die met elkaar omgaan. Er is bewijs dat gezelschapsdieren buurten veiliger maken, mensen aangenamer maken. Dieren gaan geen belasting betalen, maar ze dragen bij op een andere manier. Ik denk dat ze goede burgers kunnen zijn.”
(6) Tot ze hun medeburgers opeten. Ik denk aan de katten. “Het geval van de katten is inderdaad lastig. Een complicatie is dat het roofdieren zijn. Ze willen jagen. En in ons verhaal hebben burgers de opdracht om elkaar niet te doden. Dus daar ligt een uitdaging. Mogen we de vrijheid van katten inperken om hun impulsen in te tomen? Daarover is veel discussie in de dierenrechtenbeweging. We hebben er gewoon nog geen perfect antwoord op.”
Maarten Keulemans, de Volkskrant, 18 november 2016. Maarten Keulemans is wetenschapsredacteur bij de Volkskrant.
Lees bron 1.
Volgens bron 1 ligt er een duidelijke basisaanname achter het toekennen van grondrechten aan dieren om dierenleed te stoppen.
Vraag 1 1 punt
Citeer uit alinea 1 tot en met 3 de zin die deze basisaanname het best weergeeft.
Bekijk het antwoord
“Pas als dieren echt partij zijn in de conflicten tussen mens en natuur, zo is de gedachte, brengt de mens het op werkelijk rekening te houden met hun belangen.” (regels 27-32)
Volgens alinea 7 zit er een tegenstrijdigheid in Nussbaums uitspraken over de superioriteit van mensen.
Vraag 3 2 punten
Leg deze tegenstrijdigheid uit.
Geef antwoord in een of meer volledige zinnen en gebruik voor je antwoord in totaal niet meer dan 30 woorden.
Bekijk het antwoord
De kern van een goed antwoord is:
- Mensen worden (enerzijds) niet gezien als superieure/dominante dieren. 1
- Vanwege hun verantwoordelijkheid voor (het welzijn van) dieren moeten mensen (anderzijds) een superieure/dominante positie innemen. 1
Niet goed: Vanwege hun dominantie hebben mensen een verantwoordelijkheid voor (het welzijn van) dieren.
Opmerking: in beide antwoordelementen moet de superieure of dominante positie van mensen expliciet worden genoemd. Er kan bij bol 2 dus geen scorepunt worden toegekend aan antwoorden die dit impliciet laten, zoals ‘Mensen zijn verantwoordelijk voor het welzijn van dieren’.
Opmerking: bij langere antwoorden dient het deel na het 30e woord noch inhoudelijk, noch qua taalgebruik te worden beoordeeld.
Beoordeel de spelling en grammatica.
In alinea 9 tot en met 11 staan drie kritiekpunten centraal bij de “praktische uitwerking” (regel 134) van dierenrechten door Nussbaum.
Vraag 4 3 punten
Vat per alinea het kritiekpunt op de praktische uitwerking samen.
Geef antwoord in een of meer volledige zinnen en gebruik voor je antwoord in totaal niet meer dan 40 woorden.
Bekijk het antwoord
De kern van een goed antwoord is:
- (alinea 9) De handhaving (van dierenrechten) is een (groot praktisch) probleem. / Het punt van dierenplichten is praktisch niet uitvoerbaar. / De handhaving levert juridische kluwens/problemen op. 1
- (alinea 10) Nussbaum vestigt te veel hoop op technologische oplossingen/kweekvlees. / Ze onderschat het probleem van de bio-industrie. / Er wordt (te) weinig aandacht besteed aan de veeteelt en zuivel- en vleesconsumptie. / Ze stelt alleen dat de bio-industrie moet stoppen, zonder daar een (realistisch) alternatief voor te bieden. 1
- (alinea 11) Nussbaums oplossing voor predatie / voor dieren die dieren eten, is niet realistisch. / Je kunt predatie niet stoppen. 1
Opmerking: antwoorden dienen de kritiek inhoudelijk samen te vatten. Er kunnen geen scorepunten worden toegekend aan antwoorden die slechts het thema van de kritiek noemen zoals ‘Een eerste kritiekpunt is de handhaving van dierenrechten’.
Opmerking: bij langere antwoorden dient het deel na het 40e woord noch inhoudelijk, noch qua taalgebruik te worden beoordeeld.
Beoordeel de spelling en grammatica.
In alinea 8 en alinea 12 plaatst de auteur een principiële kanttekening bij de acceptatie van dierenrechten door mensen.
Vraag 6 1 punt
Welke bewering geeft deze kanttekening het best weer?
Bekijk het antwoord
Antwoord: A
A
Op basis van bron 1 besluit je de hoofdvraag voor je voorbereiding uit te werken in drie deelvragen:
- 1) In hoeverre zijn dierenrechten wenselijk?
- 2) In hoeverre zijn dierenrechten haalbaar?
- 3) In hoeverre zijn er aanvullingen op het dierenrechtenvoorstel van Nussbaum of alternatieve voorstellen die beter werken?
Je stelt vast dat je deelvraag 1 kunt beantwoorden met bron 1. Voor de beantwoording van deelvraag 2 selecteer je twee aanvullende bronnen: bron 2 en bron 3. Je neemt deze bronnen eerst afzonderlijk door en vergelijkt de gedachtegang ervan met die van bron 1.
Lees bron 2.
In alinea 10 van bron 1 staat een standpunt bij de vraag wat er moet gebeuren met de bio-industrie, “het grootste pijnpunt” bij de haalbaarheid van dierenrechten. Uit bron 2 kan een tegengesteld standpunt worden afgeleid.
Vraag 8 3 punten
Geef per bron het standpunt weer, met het bijbehorende hoofdargument, via onderstaande tabel.
Neem de nummers uit de tabel over en zet daarachter je antwoord.
Bekijk het antwoord
De kern van een goed antwoord is:
- 1a: De bio-industrie/veeteelt moet stoppen. / is overbodig.
- 1b: De bio-industrie/veeteelt/Deze is (immers) onverenigbaar met de capabiliteitsbenadering. / met de gedachte dat dieren hun vaardigheden moeten kunnen ontplooien. / dat dieren hun verlangens moeten kunnen nastreven.
- 2a: De bio-industrie/veeteelt moet worden gehandhaafd. / is noodzakelijk.
- 2b: Vlees is (immers) de centrale component in het menselijk dieet. / Afschaffen van vleesconsumptie is onverantwoord. / heeft (mogelijk) (gezondheids)risico’s. / Er zijn geen goede alternatieven voor vlees.
Niet goed:
- 1a: Bio-industrie/Veeteelt is slecht.
- 2a: Bio-industrie/Veeteelt is goed. / Vlees is noodzakelijk.
Indien vier elementen juist 3. Indien drie elementen juist 2. Indien twee elementen juist 1. Indien minder dan twee elementen juist 0.
Beoordeel de spelling.
Je twijfelt eraan of bron 2 wel een betrouwbare informatiebron is.
Vraag 10 1 punt
Typeer de betrouwbaarheid van bron 2 door onderstaande zinnen telkens aan te vullen met één woord.
Bron 2 is enerzijds betrouwbaar, omdat het standpunt wordt onderbouwd met …(1)…. . Anderzijds is bron 2 minder betrouwbaar, omdat bron 2 mogelijk …(2)… is.
Bekijk het antwoord
De kern van een goed antwoord is:
- 1: onderzoek / wetenschap / feiten / gezag(sargumentatie)
- 2: partijdig / eenzijdig / bevooroordeeld
Niet goed:
- 1: argumenten / bronnen
- 2: subjectief
Indien twee elementen juist 1. Indien minder dan twee elementen juist 0.
Opmerking: bij antwoordelementen langer dan één woord dient het deel na het 1e woord noch inhoudelijk, noch qua taalgebruik te worden beoordeeld.
Beoordeel de spelling.
Lees bron 3.
In bron 3 wordt Scruton gepresenteerd als een tegenstander van dierenrechten.
Vraag 11 2 punten
Welke twee argumenten voert Scruton aan tegen dierenrechten, volgens bron 3?
Geef antwoord in een of meer volledige zinnen en gebruik voor je antwoord in totaal niet meer dan 20 woorden.
Bekijk het antwoord
De kern van een goed antwoord is: twee van de volgende:
- De mens is superieur. / is de meest verheven soort. / Er bestaat een natuurlijke orde.
- Dieren zullen elkaar altijd doden.
- Dieren kunnen zich niet aan plichten houden. / Dieren kunnen niet instaan voor hun verplichtingen.
Per juist element 1.
Opmerking: bij langere antwoorden dient het deel na het 20e woord noch inhoudelijk, noch qua taalgebruik te worden beoordeeld.
Beoordeel de spelling en grammatica.
Voor de beantwoording van deelvraag 3 (‘In hoeverre zijn er aanvullingen op het dierenrechtenvoorstel van Nussbaum of alternatieve voorstellen die beter werken?’) selecteer je nog een laatste aanvullende bron: bron 4.
Je neemt deze bron eerst afzonderlijk door en vergelijkt vervolgens de gedachtegang ervan met die van bron 1 en bron 3.
Lees bron 4.
In alinea 2 van bron 4 staat een constatering over ‘gedomesticeerde dieren’ centraal. Daaraan wordt in alinea 3 tot en met 5 een voorstel over dierenrechten verbonden, met een hoofdargument daarbij.
Vraag 13 3 punten
Vat deze redenering samen via onderstaande tabel. Neem de nummers uit de tabel over en zet daarachter je antwoord.
Geef antwoord in volledige zinnen en gebruik voor je antwoord in totaal niet meer dan 40 woorden.
Bekijk het antwoord
De kern van een goed antwoord is:
- 1: (constatering) Gedomesticeerde dieren/Ze zijn onderdeel van de (menselijke) maatschappij. / Ze leven en werken al duizenden jaren met mensen. / Onze maatschappij is (ook) hun maatschappij. 1
- 2: (voorstel) Ze moeten burgerschap/burgerrechten/lidmaatschapsrechten krijgen. / Ze moeten burger kunnen worden. 1
- 3: (hoofdargument) Ze dragen (net als mensen) bij aan een (betere/veiligere) maatschappij. / Ze gedragen zich (vaak al) als burgers. / Met burgerschap/burgerrechten geef je aan dat individuen/dieren lid zijn van de maatschappij. 1
Niet goed: 3: Ze maken buurten veiliger. / maken mensen aangenamer.
Opmerking: bij langere antwoorden dient het deel na het 40e woord noch inhoudelijk, noch qua taalgebruik te worden beoordeeld.
Beoordeel de spelling en grammatica.
Het voorstel voor dierenrechten uit bron 4 kan het predatieprobleem uit bron 1 gedeeltelijk oplossen.
Vraag 14 2 punten
Leg dit uit door onderstaande zinnen aan te vullen. Neem de nummers uit de zinnen over en zet daarachter je antwoord. Gebruik voor je aanvullingen in totaal niet meer dan 20 woorden.
Het predatieprobleem wordt door het voorstel deels wel opgelost want wilde dieren …(1)… .
Het predatieprobleem wordt door het voorstel deels niet opgelost want gedomesticeerde dieren …(2)… .
Bekijk het antwoord
- 1: (want wilde dieren) hoeven hun gewelddadige gedrag niet meer te veranderen / kunnen elkaar (blijven) eten / (zijn geen burgers en) hoeven zich (dus) niet te houden aan (de) rechten en plichten (van onze maatschappij) 1
- 2: (want gedomesticeerde dieren) moeten hun gewelddadige gedrag wel aanpassen / kunnen hun instinct/gewelddadige gedrag niet (allemaal) aanpassen / blijven hun impulsen (tot jagen) houden / blijven (veelal) roofdieren 1
Opmerking: bij langere antwoorden dient het deel na het 20e woord noch inhoudelijk, noch qua taalgebruik te worden beoordeeld.
Beoordeel de spelling.
2026, tijdvak 1: Deel 2 Taalpolitie spelen is niet pedant
Opgavetekst
Tekst 5 Taalpolitie spelen is niet pedant, maar een ode aan de rijkdom van de taal
(1) Een oude, allang besliste oorlog herleeft op de pagina’s van de Volkskrant. Hij sluimerde allereerst in de bespreking door Djuna Kramer van Taalpolitie, de podcast waarin Philip Freriks en ik taal behandelen als een wet die we dienen te handhaven met boetes en handboeien. Dat is het ene kamp van de strijd, de ‘prescriptieve’ school die taal ziet als een voorschrift. De andere opvatting wordt perfect door Kramer verdedigd: “Taal is altijd in beweging, dus observeer haar en laat je verwonderen, in plaats van politieagentje te spelen.” Dat is de positie van de ‘descriptivisten’.
(2) Die laatsten zijn de oorlog aan het winnen, constateerde Elma Drayer vervolgens in haar column. Ze citeert met verbijstering linguïsten die spelfouten bij scholieren willen toestaan, die vinden dat “iedereen moet schrijven zoals ze dat zelf wil”. Het zijn opvattingen die perfect aansluiten bij onze volksaard, allergisch voor elitaire voorschriften. En dus ligt de taalsnob in de touwen. Wie maakt zich nog druk om ‘beter als’? Mensen zeggen het, dus het is taal, dus het is goed. Logisch, toch?
(3) Toch? In zijn essay Authority and American Usage1) demonstreerde David Foster Wallace eens dat strikt descriptivisme bepaald niet zaligmakend is. Dat een taal ongeveer vastgelegd moet worden, is vanzelfsprekend. Je moet haar kunnen leren, en taal moet ondubbelzinnig kunnen zijn in juridische en organisatorische contexten. Geen probleem: descriptivisten noteren misschien geen taalregels, maar wel taalgebruik. Oké, zegt Wallace, maar wiens gebruik dan? Van iedereen? Onmogelijk.
(4) Een kilometer aan taaladministratie is nog onvoldoende om ook maar een fractie van alles uit een taalgebied bij te houden. Dus dan kom je hoe dan ook terecht bij een ongeveer representatieve doorsnede van de betreffende taalgroep, een werkbare consensus, kortom: een woordenboek en wat grammaticaregels. Terug bij af. Dat is eigenlijk ook meteen alles wat de prescriptivisten zeggen: dat het praktisch is om afspraken te maken – niet bijster radicaal in vergelijking met het salonfähige descriptief-fundamentalisme van de postmoderne linguïstiek.
(5) Maar is het ook nuttig om precies te zijn? Taalpolitie te spelen? Dat is immers het punt waarop de discussie zoveel woede oproept. Voor de descriptivist (de Nederlander) is de prescriptieve houding respectloos, en liefdeloos tegenover taal in de praktijk, échte taal. De descriptivist eert immers een levend wezen, de prescriptivist een mausoleum van kille regels.
(6) Maar is dat wel zo? Voor mij zijn taalplezier en -ergernis onvermijdelijk twee kanten van dezelfde medaille die we ‘taalgevoel’ noemen. Genieten van een mooi woord of een knap opgebouwde zin vereist immers hetzelfde oog dat dt-fouten een gat in de pagina ziet branden, hetzelfde oor dat pijn doet wanneer iemand ‘zich’ iets beseft.
(7) Voor mij is descriptivisme juist liefdeloos, een soort taalnihilisme. Daarin meen ik de statistieken aan mijn zijde te hebben. Een kwart van de vijftienjarigen dreigt functioneel analfabeet te worden, boven op de bijna drie miljoen laaggeletterden die we al hebben. De helft van hen ziet lezen als tijdverspilling. Wat het eerst kwam, maakt niet uit: feit is dat taalgevoel en -plezier hand in hand komen en gaan.
(8) ‘Taalzwakken’ doen ondertussen op allerlei manieren niet mee in de samenleving. De dominante taalcultuur is namelijk die waarin alles wordt geregeld, besproken, bedacht. Wie beweert dat die mensen geen probleem hebben (taal is immers een constructie!), is wérkelijk elitair. Descriptivistische taalwetenschappers zien zichzelf als inclusieve democraten, maar ze zijn als de miljonair die gelooft in de zelfredzaamheid van de mens: een linguïst houdt zich inderdaad wel staande in een regelarm Nederlands, maar een laaggeletterde die niet meekan in de arena van de consensustaal, heeft niets aan de leugen dat die niet bestaat.
(9) Want taal is moeilijk. De regels zijn oneindig en ingewikkeld, omdat we het hele scala aan menselijke belevingen, emoties en praktische kwesties erin kwijt moeten. We hebben met de taal een gigantische kathedraal aan nuances, geboden, verboden en uitzonderingen opgetrokken, allemaal om onszelf er maar volledig in te kunnen herkennen.
(10) Daarom doen fouten ertoe: het fijnmazige netwerk van betekenissen en betekenaars is kwetsbaar, en met een beeldenstorm als die van de descriptivisten gaat niet alleen taal, maar ook gelijk betekenis verloren. Daarmee verdwijnt een deel van onszelf, omdat we dit deel niet meer adequaat kunnen uitdrukken. Daarom is (met een knipoog) ‘taalpolitietje spelen’ geen simpele pedanterie maar spelplezier, en een ode aan de rijkdom van de taal.
Gijs van Engelen, de Volkskrant, 31 januari 2023. Gijs van Engelen is historicus, schrijver en podcastmaker.
Noot 1 vertaling: Autoriteit en Amerikaans gebruik.
“Voor mij is descriptivisme juist liefdeloos, een soort taalnihilisme. Daarin meen ik de statistieken aan mijn zijde te hebben.” (regels 87-90)
Een kritische lezer zou kunnen twijfelen aan de aanvaardbaarheid van de relatie tussen de argumentatie in dit citaat en de vervolgargumentatie erbij in alinea 7.
Vraag 22 1 punt
Welke drogreden kan een kritische lezer hierin vooral aanwijzen?
Bekijk het antwoord
Antwoord: B
B
“Daarmee verdwijnt een deel van onszelf, omdat we dit deel niet meer adequaat kunnen uitdrukken.” (regels 135-138)
Vraag 23 2 punten
Vat uit alinea 9 en 10 de argumentatie bij dit standpunt samen, door onderstaande zinnen aan te vullen. Neem de nummers uit de zinnen over en zet daarachter je antwoord.
Taal is genuanceerd en ingewikkeld, zodat we met taal …(1)… . We moeten daarom …(2)… . Zo niet, dan verdwijnt een deel van onszelf, omdat we dit deel niet meer adequaat kunnen uitdrukken.
Bekijk het antwoord
De kern van een goed antwoord is:
- 1: (zodat we met taal) alles kunnen uitdrukken / onszelf volledig kunnen uitdrukken / alle menselijke belevingen, emoties en praktische kwesties kunnen uitdrukken 1
- 2: (We moeten daarom) (taal)regels blijven hanteren / blijven letten op (taal)fouten / streng zijn op taal / taalpolitie(tje) blijven spelen 1
Niet goed:
- 1: (zodat we met taal) onszelf kunnen uitdrukken/herkennen
- 2: (We moeten daarom) fouten blijven maken
Beoordeel de spelling.
2026, tijdvak 1: Deel 3 De economie doen krimpen om het klimaat te redden?
Opgavetekst
Tekst 7 De economie doen krimpen om het klimaat te redden? ‘Kaboutersocialisme’, vindt CPB-directeur Pieter Hasekamp
(1) Alleen drastisch bezuinigen op ons consumptiepatroon kan een klimaatcatastrofe voorkomen. Dat is de boodschap van schrijverscollectief Postgroei, een groep dertigers uit twaalf politieke partijen. Een van hen, de Amersfoortse econoom Paul Schenderling, zei vorig jaar tegen de Volkskrant dat het “nonsens” is om te denken dat we als consumenten op de oude voet verder kunnen, alleen dan met windmolens, zonnepanelen en stekkerauto’s.
(2) Pieter Hasekamp gelooft niet dat het minder moet. In de zesde EW Economie-lezing, georganiseerd door opinieweekblad EW, besprak de baas van het Centraal Planbureau (CPB) maandag de zogeheten degrowth-beweging. “Volgens hen moet het huidige economische systeem, dat is gericht op de groei van consumptie en productie, plaatsmaken voor een wereld waarin de nadruk ligt op duurzaamheid, niet-materiële waarden en een eerlijke verdeling van welvaart.”
(3) Dat klinkt “lekker huiselijk en sympathiek”, aldus Hasekamp, “maar het is een slecht idee, omdat het ingaat tegen de fundamentele behoefte van de mens om het eigen bestaan te verbeteren en zelf keuzes te maken. Van boven opgelegde krimp leidt algauw tot een soort kaboutersocialisme, waarin een autoritaire overheid gaat voorschrijven welke auto je wel en welke je niet mag rijden.”
(4) De Kabouterbeweging was een anticulturele beweging die eind jaren zestig protesteerde tegen het consumentisme en de aantasting van het milieu, en streefde naar een eenvoudige levensstijl. Oprichter Roel van Duijn zag de kabouter als “symbool van het bondgenootschap van mens en natuur in hun strijd tegen de verwoestende technologie”.
(5) Volgens Hasekamp moet de oplossing komen van de overstap naar nieuwe technologie. “Nederland kan als welvarende en innoverende economie helpen om daar het verschil te maken.”
(6) Er zijn volgens hem al heldere doelstellingen op het vlak van klimaatbeleid. “Wat vooral nodig is, is een overheid die daarop consistent stuurt. Door een combinatie van regelgeving, CO2-beprijzing en het faciliteren van infrastructuur en innovatie.”
(7) Niet alle bedrijven zullen de overgang naar die emissiearme economie kunnen maken, geeft Hasekamp aan. “En dat is ook niet erg. Ook dat zou de overheid moeten durven zeggen. Want dat sommige bedrijven het niet redden, is van alle tijden. Die dynamiek is goed voor de economie, en de bron van onze welvaart.” (…)
Daan Ballegeer, de Volkskrant, 26 juni 2023. Daan Ballegeer is econoom en journalist.
Reactie 8: Sturende overheid
(1) In het artikel ‘De economie doen krimpen om het klimaat te redden?’ stelt Pieter Hasekamp, directeur van het Centraal Planbureau (CPB), dat ons huidige consumptiepatroon weliswaar leidt tot uitputting van grondstoffen, aantasting van biodiversiteit en klimaatverandering, maar dat “van boven opgelegde krimp” niet de oplossing is. Dan gaat de overheid te veel voorschrijven.
(2) Over de wenselijkheid van een sturende rol van de overheid valt te twisten, maar waarom staan we toe dat bedrijven jaarlijks miljarden uitgeven om ons met reclame over te halen tot de meest schadelijke consumptie (ongezond eten, spullen, vakantiereizen)? Dat is nergens goed voor.
(3) Stop al die reclame, geef de Consumentenbond1) een extra groot budget en maak iedereen gratis lid. Plus een site waar iedereen kan zoeken naar informatie over nieuwe producten.
(4) Als de overheid ons niet mag voorschrijven wat we wel of niet mogen consumeren, dan mogen de bedrijven ons ook niet manipuleren om meer te consumeren, en niet sturen in wat we consumeren. Dan hebben we in ieder geval een gelijk speelveld.
Peter Simon, de Volkskrant, 27 juni 2023. Noot 1 De Consumentenbond is een belangenorganisatie voor consumenten.
Reactie 9: Zooi
Pieter Hasekamp zegt over consuminderen: “Het is een slecht idee, omdat het ingaat tegen de fundamentele behoefte van de mens om het eigen bestaan te verbeteren en zelf keuzes te maken.” Precies om die redenen is het een goed idee. Ik denk dat het bestaan van heel wat mensen erop vooruit zou gaan wanneer ze met hulp van de overheid ervoor zouden kiezen minder zooi aan te schaffen.
Henk Meeuwsen, de Volkskrant, 27 juni 2023.
Reactie 10: Groei
(1) CPB-directeur Pieter Hasekamp heeft blijkbaar nooit gehoord van een vals dilemma. Hoezo zouden we moeten kiezen tussen minder consumeren en produceren en meer innoveren? En hoezo zou permanente economische groei nodig zijn om te voldoen aan de fundamentele behoefte van de mens om het eigen bestaan te verbeteren en zelf keuzes te maken?
(2) Gewone burgers hebben helemaal niks aan economische groei die zich alleen vertaalt in hogere uitkeringen voor aandeelhouders, et cetera.
(3) Ik schrik ervan dat een directeur van zo’n belangrijk instituut zo politiek blijkt te zijn. Media moeten in het kader van ‘neutraliteit’ altijd verschillende meningen vertegenwoordigen. Waarom geldt dat niet voor de directie van instituten als het CPB?
(4) Graag een iets minder ‘neoliberale’1) persoon naast Hasekamp die uitlegt wat een vals dilemma is, en aantoont dat minder groei en innoveren juist voldoen aan de behoefte het menselijk bestaan te verbeteren.
Jolanda van der Lee, de Volkskrant, 27 juni 2023. Noot 1 neoliberalisme: stroming binnen het liberalisme, waarin de overheid de rol heeft van schepper en handhaver van markten en concurrentie, met de nadruk op het maximaliseren van individuele vrijheid.
“Wat vooral nodig is, is een overheid die daarop consistent stuurt.” (regels 61-63)
Bij dit standpunt wordt in het vervolg van de tekst een tegenargument gegeven. Dit tegenargument wordt daarna met twee argumenten ontkracht.
Vraag 28 3 punten
Vat dit tegenargument en de ontkrachting daarvan samen. Neem de nummers uit onderstaande tabel over en zet daarachter je antwoord. Geef antwoord in een of meer volledige zinnen en gebruik voor je antwoord in totaal niet meer dan 30 woorden.
| tegenargument 1: | |
| ontkrachting 2a: | |
| 2b: |
Bekijk het antwoord
De kern van een goed antwoord is:
- 1: Sommige bedrijven zullen het niet redden. / Niet alle bedrijven kunnen de overgang (naar een emissiearme economie) maken.
- 2a: Dat (sommige bedrijven het niet redden,) is van alle tijden.
- 2b: Dat is goed voor de economie. / Dat is de bron van onze welvaart. 1
Opmerking: de antwoorden bij 2a en 2b mogen worden verwisseld.
Opmerking: bij langere antwoorden dient het deel na het 30e woord noch inhoudelijk, noch qua taalgebruik te worden beoordeeld.
Beoordeel de spelling en grammatica.
Lees reactie 8.
In tekst 7 staat een standpunt van Hasekamp centraal over de rol van de overheid. Een kritische lezer zou kunnen vinden dat reactie 8 dit centrale standpunt (impliciet) afwijst.
Vraag 30 2 punten
Geef twee redenen waarom een kritische lezer dat zou kunnen vinden, gelet op de inhoud van reactie 8.
Bekijk het antwoord
De kern van een goed antwoord is: twee van de volgende:
- (Hasekamps voorstel is betwistbaar:) Over (de wenselijkheid van) een sturende rol valt te twisten (volgens reactie 8). / Het standpunt van Hasekamp is (volgens reactie 8) betwistbaar.
- (Hasekamp negeert een belangrijk probleem bij bedrijven:) Bedrijven sturen burgers wél (en dat neemt Hasekamp niet mee). / Bedrijven manipuleren burgers / zetten ons tot schadelijke consumptie aan (en dat probleem lost Hasekamps voorstel niet op). / Burgers worden gemanipuleerd door bedrijven in wat ze consumeren (en daarvoor heeft Hasekamp geen aandacht).
- (Reactie 8 bepleit oplossingen waarbij de overheid wél stuurt:) De overheid moet wel degelijk een sturende rol spelen (blijkens reactie 8). / De overheid moet aansturen op een gelijk speelveld (voor burgers en bedrijven). / De overheid moet bedrijven bijsturen (zo blijkt uit reactie 8). / De overheid moet burgers helpen tegen het sturen/manipuleren van bedrijven. / De overheid moet burgers informatie aanreiken, zodat burgers zelfstandig kunnen kiezen. / De overheid moet tegengaan dat bedrijven ons aanzetten tot meer consumptie.
Per juist element 1.
Opmerking: bovenstaande argumenten gaan in tegen Hasekamps centrale standpunt dat van boven opgelegde krimp (oftewel: een sturende rol van de overheid) niet de oplossing is (vgl. regels 36-38, tekst 7, en regel 5-6, reactie 8).
Beoordeel de spelling.
Volgens reactie 8 moeten overheid en bedrijven ander gedrag gaan vertonen, zodat er voor consumenten een “gelijk speelveld” ontstaat (regel 18).
Vraag 31 3 punten
Leg dit uit door onderstaande zinnen aan te vullen. Neem de nummers uit de zinnen over en zet daarachter je antwoord. Gebruik voor je aanvullingen in totaal niet meer dan 30 woorden.
De overheid moet vooral …(1)… .
De bedrijven moeten vooral …(2)… .
Daarmee ontstaat voor consumenten een gelijk speelveld, want daardoor kunnen consumenten …(3)… .
Bekijk het antwoord
De kern van een goed antwoord is:
- 1: (De overheid moet vooral) ervoor zorgen dat consumenten (correct/beter) geïnformeerd worden (over producten) / bedrijven verbieden consumenten te manipuleren / bedrijven verbieden ongezonde producten te promoten 1
- 2: (De bedrijven moeten vooral) stoppen met reclame maken / stoppen met het manipuleren van consumenten (om meer te consumeren) / juiste informatie (over producten) verstrekken 1
- 3: (daardoor kunnen consumenten) juiste/weloverwogen keuzes (voor producten) maken / zelf(standig) beslissen/onderzoeken wat ze consumeren 1
Niet goed: 1: (De overheid moet vooral) consumenten niet voorschrijven wat ze consumeren / een sturende rol aannemen / de Consumentenbond een (groot) budget geven
Opmerking: bij langere antwoorden dient het deel na het 30e woord noch inhoudelijk, noch qua taalgebruik te worden beoordeeld.
Beoordeel de spelling.
Lees reactie 9.
Reactie 9 bevat een standpunt dat met één argument wordt onderbouwd. Een kritische lezer zou kunnen vinden dat in deze argumentatie twee drogredenen zijn te vinden.
Vraag 32 2 punten
Welke drogredenen zijn dat? Noteer de nummers van de twee juiste drogredenen.
Bekijk het antwoord
Antwoord: D en E
- 4 1
- 5 1
Aanvulling: bij vraag 32 moet ‘• 4 1 • 5 1’ vervangen worden door ‘• 4 2’. De twee scorepunten dienen te worden toegekend indien kandidaten ‘4’ als enige, eerste of tweede antwoord geven; aan overige antwoorden kunnen geen scorepunten worden toegekend.
Lees reactie 10.
In reactie 10 worden drie kritiekpunten gegeven op de visie van Hasekamp uit tekst 7.
Vraag 33 3 punten
Vat deze kritiekpunten samen.
Geef antwoord in een of meer volledige zinnen en gebruik voor je antwoord in totaal niet meer dan 50 woorden.
Bekijk het antwoord
De kern van een goed antwoord is:
- Hasekamp/Hij gaat uit van een vals dilemma. / redeneert onjuist. / Er hoeft niet te worden gekozen tussen minder consumeren en produceren en meer innoveren. / Er hoeft niet te worden gekozen voor (permanente economische) groei (om te voldoen aan de fundamentele behoeften van de mens). 1
- Gewone burgers hebben helemaal niks aan (economische) groei. / (Economische) groei vertaalt zich in hogere uitkeringen voor aandeelhouders. 1
- Hasekamp is niet neutraal. / Een CPB-directeur zou neutraal moeten zijn. / Hasekamp heeft een politieke agenda. / vertegenwoordigt (vooral) één mening. / Hij is neoliberaal. / is politiek gemotiveerd. 1
Opmerking: bij langere antwoorden dient het deel na het 50e woord noch inhoudelijk, noch qua taalgebruik te worden beoordeeld.
Beoordeel de spelling en grammatica.
Reactie 8, reactie 9 en reactie 10 hebben elk een eigen relatie met de gedachtegang uit tekst 7.
Hieronder staan zeven mogelijke relaties met de gedachtegang uit tekst 7.
Vraag 35 3 punten
Kies per reactie de relatie die er het best bij past. Neem de nummers van de reacties 8, 9 en 10 over en zet daarachter telkens de letter van de juiste relatie. Let op: je kunt elke letter maar één keer kiezen; er blijven dus vier letters over.
- a de actualiteit van de opvattingen in tekst 7 ter discussie stellen
- b de basisvoorwaarden bij de oplossing in tekst 7 schetsen
- c een aanvullende oplossing bij tekst 7 voorstellen
- d een historische achtergrond bij de ideeën in tekst 7 geven
- e een standpunt formuleren dat verschilt van dat in tekst 7
- f het gezag van de autoriteit in tekst 7 in twijfel trekken
- g mogelijke tegenargumenten bij het standpunt in tekst 7 ontkrachten
Bekijk het antwoord
- (Reactie) 8: c 1
- (Reactie) 9: e 1
- (Reactie) 10: f 1
2026, tijdvak 2: Deel 1 Straattaal
Opgavetekst
Lees tekst 1.
Tekst 1 Straattaal en lidwoorden: grijs gebied
(1) Ook aan taalkundigen is het nederlands het lidwoord ‘het’ mee gebruik van het lidwoord niet onop- 45 moeten krijgen. De enige manier om gemerkt voorbijgegaan. Het is dat te weten te komen is door het te waarschijnlijk een van de meest leren, bijvoorbeeld door het vaak onderzochte aspecten van straattaal. genoeg te horen als kind. Maar er is Zo deed de taalkundige Leonie iets vreemds aan de hand met de Cornips al een tijd geleden onder- 50 laatste zin. Daar krijgt het verkleinzoek naar de verwerving van het woord ‘mannetje’ ook ‘die’ in plaats lidwoord bij kinderen. Zij vergeleek in van ‘dat’. Hoewel je de lidwoorden eerste instantie eentalige Nederland- altijd moet leren, geldt er één se kinderen met tweetalige kinderen. uitzondering in het Nederlands: Beide groepen hadden het ‘juiste’ 55 verkleinwoorden krijgen namelijk gebruik van het lidwoord pas laat altijd ‘het’.
onder de knie, rond hun achtste (4) Het lijkt me sterk dat de levensjaar. Het bleek echter dat Marokkaans-Nederlandse jongeren tweetaligen achterliepen, dus vaker die regel niet kennen. Ze zijn ‘de’ gebruikten voor een het-woord. 60 allemaal naar school geweest en
(2) Het leren van het juiste gebruik hebben vaak genoeg verkleinvan lidwoorden is een van de woorden gehoord. Als je ze ernaar moeilijkste aspecten van het vraagt, weten ze ongetwijfeld dat het Nederlands. Dat kunnen mensen die ‘dat mannetje’ is. Dat werpt de vraag op latere leeftijd Nederlands hebben 65 op waarom jongeren dat doen. geleerd beamen. Ze kunnen nog zo (5) Daarmee zijn we aangekomen bij vloeiend en accentloos Nederlands het tweede deel van Leonie Cornips’ spreken, toch zullen ze vaak erover onderzoek, namelijk dat het gebruik twijfelen of ze ‘de’ of ‘het’ moeten deels een identiteitskwestie is: gebruiken. 70 jongeren gebruiken opzettelijk het
(3) Ook Marokkaans-Nederlandse andere lidwoord om ‘straat’ te (en andere meertalige) jongeren die klinken. Zo praat je nu eenmaal in Nederland zijn geboren, gebruiken onderling. Onzijdige woorden zijn vaak ‘de’ voor een het-woord. In mijn veel te netjes in straattaal. eigen onderzoek is er een over- 75 (6) Een deel van de jongeren heeft vertegenwoordiging van de-woorden. dus moeite om de juiste lidwoorden Een aantal voorbeelden: toe te passen, terwijl dat, hoe je het
- “Ja, om de jaar” ook wendt of keert, een belangrijk
- “Bij de centrum, weet je waar” aspect is van het Nederlands. Een
- “Deze land is niet alleen maar 80 werkgever zal een sollicitant er
voor Nederlanders” waarschijnlijk op beoordelen. Het
- “Die mannetje, de eigenaar van onderwijs dient, het liefst op de
die ding” basisschool al, hier zijn pijlen op te ‘Jaar’, ‘centrum’, ‘land’ en ‘ding’ zijn richten. Het is echter niet het hele stuk voor stuk onzijdige woorden en 85 verhaal. Veel jongeren spelen ook zouden dus in het Standaard- met de lidwoorden en kunnen in verschillende contexten schakelen. Dan krijg je zinnen zoals ‘Het hond Ze weten het wel, maar gebruiken heeft het kaas opgegeten.’ En dat, opzettelijk het andere lidwoord. Soms waarde matties, klinkt zelfs op school gaat het zelfs de andere kant op en 95 te netjes.
gebruiken ze ‘het’ in plaats van ‘de’.
Bronnen
- Cornips, L. (2008). Loosing grammatical gender in Dutch. The result of
bilingual acquisition and/or an act of identity. International Journal of Bilingualism, 12(1 & 2), 105-124.
- Mourigh, K. (2014-2017). Gouda Corpus.
Khalid Mourigh, blog op khalidmourigh.nl, 5 januari 2023
Dr. Khalid Mourigh is onderzoeker linguïstiek en taalvariatie bij het Meertens Instituut, dat onderzoek doet naar de Nederlandse taal en cultuur. Mourigh houdt zich vooral bezig met jongerentaal en Berbertalen.
In alinea 1 tot en met 3 van tekst 1 worden onderzoeken besproken onder eentalige en tweetalige kinderen en onder Marokkaans-Nederlandse jongeren. Uit deze onderzoeken wordt een conclusie getrokken.
Vraag 1 1 punt
Welke conclusie is dat, gelet op alinea 1 tot en met 3?
Bekijk het antwoord
Antwoord: C
C (1)
De ondertitel van tekst 2 luidt: ‘Een pleidooi voor lossere regels’. Hieronder staan vijf mogelijke argumenten bij dit pleidooi.
Vraag 6 2 punten
Noteer de nummers van de twee argumenten die in tekst 2 dit pleidooi ondersteunen.
1 Jongeren geven met hun taallenigheid vorm aan hun zelfbeschikking en taalvrijheid.
2 Jongeren leren de taalfouten vanzelf weer af als ze ouder worden.
3 Jongeren variëren hun taalgebruik per situatie, waarbij ze bewust kunnen afwijken van de taalnorm.
4 Jongeren verrijken de standaardtaal met nieuwe taalvondsten.
5 Jongeren worden vanwege hun onzorgvuldige taalgebruik ten onrechte vaak weggezet als asociaal.
Bekijk het antwoord
- 1 (1)
- 3 (1)
In alinea 1 tot en met 4 van tekst 2 staat een constatering over foutief taalgebruik als kenmerk van straattaal. Deze constatering kun je op basis van tekst 1 van kritiek voorzien.
Vraag 8 2 punten
Welke constatering uit tekst 2 is dat, en welke kritiek kun je hierop geven op basis van tekst 1?
Bekijk het antwoord
De kern van een goed antwoord is:
- (constatering) Volgens tekst 2 weten jongeren vaak precies of hun (lid)woordgebruik passend/correct is. / is onjuist lidwoordgebruik geen kwestie van slechte taalvaardigheid. (1)
- (kritiek) Gelet op tekst 1 weten sommige jongeren (echter) niet of hun lidwoordgebruik correct is. / heeft een deel van de jongeren (echter) moeite met correct lidwoordgebruik. (1)
Beoordeel de spelling.
Stel, je werkt aan een werkstuk over algemene kenmerken van straattaal en bepaalt daarvoor de betrouwbaarheid en bruikbaarheid van tekst 1 en 2.
Je stelt vast dat tekst 1 een betrouwbare bron is voor je werkstuk: de auteur ervan is een deskundige. Je twijfelt echter aan de inhoudelijke relevantie van tekst 1 voor je werkstuk.
Vraag 10 1 punt
Om welke reden kun je hieraan twijfelen? Baseer je antwoord op de inhoud van tekst 1.
Geef antwoord in een of meer volledige zinnen.
Bekijk het antwoord
De kern van een goed antwoord is:
Het gaat alleen/vooral over lidwoordgebruik (in straattaal). / Er wordt nauwelijks ingegaan op straattaal in het algemeen. / Straattaal omvat meer dan lidwoordgebruik (en vooral dat wordt in tekst 1 besproken).
Niet goed:
Er wordt niet ingegaan op straattaal.
Beoordeel de spelling en grammatica.
Van je docent Nederlands moet je voor je werkstuk wetenschappelijke bronnen van taalkundigen gebruiken.
Vraag 11 2 punten
Welke van de twee teksten voldoet het meest aan deze voorwaarde, gelet op de inhoud ervan? Leg je antwoord uit door onderstaande zinnen aan te vullen.
Neem de nummers uit de zinnen over en zet daarachter je antwoord. (1) (Kies uit: Tekst 1/Tekst 2) voldoet het meest aan deze voorwaarde. In tegenstelling tot de andere tekst worden de uitspraken in deze tekst inhoudelijk …(2)… .
Bekijk het antwoord
De kern van een goed antwoord is:
- 1: Tekst 1 (1)
- 2: (expliciet) onderbouwd met onderzoeken / voorzien van (verwijzingen naar) wetenschappelijke literatuur/bronnen (1)
Beoordeel de spelling.
2026, tijdvak 2: Deel 2 Gedachten op de crosstrainer
Opgavetekst
Lees tekst 3.
Tekst 3 Gedachten op de crosstrainer
(1) Op mijn favoriete crosstrainer die van het apparaat als in een keek ik onlangs naar een realityshow 45 futuristische natte droom, maar mij over aquariumbouwers. Een vrouw doet zo’n exercitie eerder denken vroeg hun om een aquarium dat op aan de nachtmerrie van marcherende haar leek, een aquarium als zelf- bejaarden met lichtgewicht wandelportret. Wat ze daarbij in gedachte stokken: iets vliegt daarbij uit de had, was niet meteen duidelijk. Ze 50 bocht. Liever zie ik mezelf niet uit de was mollig en ging gehuld in een bocht vliegen, dus vermijd ik crosswijde bloemetjesjurk, maar een mollig trainers die voor een spiegelwand aquarium in een wijde bloemetjesjurk staan. Als het een beetje meezit, lukt zal ze niet bedoeld hebben. Ook kon het me dan mezelf al trappende en ik me niet voorstellen dat ze zichzelf 55 trekkende helemaal te vergeten. als een aquarium met kwallen of (3) In mijn fitness zijn de meeste piranha’s zag. Haar zelfportret moest apparaten voor een spiegel een ideaal zelfportret worden, een geplaatst: behalve crosstrainers ook aquarium zonder smet of sombere loopbanden en fietsen die nooit gedachten, een aquarium dat bruiste 60 vooruitkomen. Dat is ook gebruikelijk. van enthousiasme, vol vrolijke vissen Je ziet het bij elke fitness: apparaten en wuivend wier. Ze kon niet wachten en spiegel onderhouden een nauw tot de twee mannen klaar waren en verbond. Er is een grote behoefte haar in een aquarium hadden uit- jezelf te zien bewegen. In verstrengegedrukt, en eerlijk gezegd kon ook ik 65 ling met het apparaat werk je aan niet wachten. Ik was er bijna langer jezelf, zoals dat heet, en de spiegel voor gaan trainen. houdt je voor waarvoor je het alle-
(2) Ik keek om me heen en vroeg me maal doet: je probeert het tij van je af of het ieders wens zou zijn zich verval te keren en zoveel mogelijk te uitgedrukt te zien. Als je daarvoor 70 worden wie je zou willen zijn. zelfs aquaria aangrijpt, moet dat (4) Dat modelleren van jezelf mag verlangen wel diep zitten. Naast mij wel de obsessie van deze tijd zag ik ook anderen op crosstrainers genoemd worden, de collectieve trainen. Er zijn ongetwijfeld lezers die waan van de westerse wereld. niet weten wat een crosstrainer is, 75 Fitness, kleding, huisinrichting, dus wil ik voor de gelegenheid wel Facebook en smartphonehoesjes: even uitleggen welke handeling je alles wordt ingezet om jezelf vorm te met een crosstrainer kunt verrichten. geven en vervolgens aan de wereld Beurtelings rechts en links trap je te slijten als op een markt. Wat reuzenpedalen omlaag, met je armen 80 kunstenaars of schrijvers daaraan trek je tegelijk aan staande staven nog toe te voegen hebben in hun die gedwee meebewegen. Misschien onstuitbare scheppingsdrift, doet er dat die beweging in de ogen van eigenlijk nauwelijks meer toe. sommigen nog enige gratie heeft Specialisten met bijzondere gaven vanwege de op elkaar afgestemde 85 zijn niet meer nodig, het demoritmes van armen en benen, één met cratisch ideaal is gerealiseerd. Iedereen is met niets anders bezig een opgave waarvan ik liever vrijdan zichzelf te scheppen en te gesteld word, ik ben mezelf liever herscheppen, iedereen is een 130 kwijt dan rijk. Over mezelf nadenken kunstenaar geworden en heeft daar en mezelf vervolgens willen verbeook nog eens zijn handen vol aan. teren en vervolmaken, altijd maar Aandacht voor de scheppingen van weer, is een bezoeking, erger dan anderen schiet erbij in en zou je bij die van Sisyphus met zijn beruchte het boetseren van jezelf ook alleen 135 kei.¹⁾ Sisyphus kon bovendien de maar onzeker kunnen maken. Elke schuld nog bij die kei leggen, en via schepping van een ander is een zijn kei bij de goden, maar ik ben er, weerspreking van je eigen schepping net als mijn overbewuste lotgenoten – zeker als je die schepping zélf (iedereen tegenwoordig, bent – of het moet zijn dat je jezelf in 140 overbewustzijn is dé vloek van de het werk van anderen herkent en er moderniteit), zelf verantwoordelijk bevestiging in vindt. voor – mijn kei, dat ben ik zelf.
(5) Het mag geen toeval heten dat (7) Maar misschien vergis ik me en romans waarin de lezer zichzelf op ligt in dat dwangmatige beloeren en de een of andere manier weer- 145 herscheppen van jezelf niet alleen spiegeld ziet, de literatuur is die door een kwelling maar ook de mogelijkhet grote publiek het innigste aan de heid van een bevrijding besloten. Je borst wordt gedrukt. Mij hebben der- zou een ideale versie van jezelf tot gelijke romans echter altijd benauwd. stand kunnen brengen, iemand die Mezelf nog eens door de strot 150 jou met goed fatsoen kan vertegengeduwd krijgen terwijl ik mezelf door woordigen, je stralendste zelfportret, te lezen juist probeer te vergeten, is en die kun je het werk in de buitenals die nachtmerrie waar je bij het wereld laten opknappen. Zelf zou je opnieuw inslapen telkens in terugvalt. er vervolgens achter kunnen weg- Mijn lievelingsromans zijn die romans 155 duiken en je gang kunnen gaan, door waarin zich een ongekende wereld niemand gezien, door niemand lastigopent, een wereld die ook tijdens het gevallen, vooral niet door jezelf. In de lezen ongekend blijft en zich maar luwte van dat vooruitgeschoven zelfniet prijs wil geven. portret zou je dan, mag je hopen,
(6) Ongetwijfeld impliceert de verdub- 160 eindelijk je versmade vrijheid kunnen belende werking van ons bewustzijn terugvinden.
een spiegelpaleis – ergens in ons (8) Wat is er ook tegen een aquarium hoofd zien we onszelf continu in de als zelfportret? Je kunt het je gasten meest fantastische gestalten met trots tonen en er, zonder dat wie opduiken, afwisselend groot en klein, 165 dan ook er erg in heeft, tegelijk in dik en dun, weerzinwekkend en rondzwemmen en voor even in de glorieus, als in lachspiegels – maar illusie verkeren dat het geen mezelf beloeren en herscheppen is aquarium maar de zee is.
Edzard Mik, De Gids, 2016, nr. 6
Edzard Mik is schrijver en hoofdredacteur van De Gids, een literair en algemeen cultureel tijdschrift.
noot 1 Sisyphus is een figuur uit de Griekse mythologie. Als straf voor zijn opstand tegen de goden moest Sisyphus voor eeuwig een zware kei een steile berg opduwen, waarna de kei weer naar beneden rolde en hij opnieuw moest beginnen.
Deel 3 Het verschijnsel haat
De ik-figuur bekijkt in alinea 1 een realityshow waarin een vrouw vraagt om “een aquarium dat op haar leek” (regels 4-5).
Uit het taalgebruik in deze alinea blijkt een bepaalde houding van de ik-figuur tegenover deze realityshow.
“Wat kunstenaars of schrijvers daaraan nog toe te voegen hebben in hun onstuitbare scheppingsdrift, doet er eigenlijk nauwelijks meer toe.” (regels 79-83)
Hieronder volgen vijf mogelijke argumenten bij dit standpunt.
Vraag 17 2 punten
Met welke twee argumenten wordt dit standpunt onderbouwd in alinea 4? Noteer de nummers van de twee juiste argumenten.
1 Iedereen beschikt inmiddels over de onstuitbare scheppingsdrift en buitengewone gaven waarover vroeger alleen kunstenaars beschikten.
2 In de goed functionerende democratie van vandaag de dag hebben kunstenaars nog nauwelijks toegevoegde waarde.
3 Kunstwerken van kunstenaars maken mensen onzeker over hun eigen ‘kunst’.
4 Mensen hebben het tegenwoordig te druk met zichzelf om zich druk te maken over het werk van kunstenaars.
5 Mensen vinden de kunstwerken van kunstenaars niet langer uniek en oorspronkelijk.
Bekijk het antwoord
- 3 (1)
- 4 (1)
Stel, de leerlingen Dora, Joram en Khalid werken aan een beschouwing voor het vak Nederlands, elk vanuit een eigen onderzoeksvraag. Hieronder staat per leerling de onderzoeksvraag.
Vraag 24 2 punten
Geef per leerling aan of tekst 3 niet bruikbaar is of dat deze vooral bruikbaar is voor inhoudelijke argumentatie of voor een pakkend voorbeeld.
Neem de nummers over en schrijf daarachter niet, argumentatie of voorbeeld. Let op: je mag elk woord maar één keer gebruiken.
1 Dora schrijft over de vraag of hedendaagse realityshows deelnemers nog wel confronteren met levensechte problemen en situaties.
2 Joram schrijft over de vraag in hoeverre onze cultuur mensen ertoe aanzet zich vooral te richten op het imago dat anderen van hen hebben.
3 Khalid schrijft over de vraag of er iets gedaan moet worden aan influencers die jongeren aanzetten tot anabolengebruik tijdens sportschoolbezoek.
Bekijk het antwoord
1 voorbeeld 2 argumentatie 3 niet
indien drie elementen juist (2)
indien twee elementen juist (1)
indien minder dan twee elementen juist (0)
2026, tijdvak 2: Deel 3 Het verschijnsel haat
Opgavetekst
Deel 3 van dit examen bestaat uit opgaven bij vijf teksten (tekst 4 tot en met 8) die elk op een eigen manier ingaan op het verschijnsel haat.
Tekst 4 Hoe komt het dat je iemand zo kunt haten?
(1) Haat is een stabiel en intens groep de mensen uit jouw eigen gevoel van afkeer tegen een persoon 45 groep teniet probeert te doen door of groep personen. Haat ontstaat in onbegrip, leidt ertoe dat er een soort de afwezigheid van compassie. Het oerinstinct omhoogkomt om je eigen zich niet kunnen verplaatsen in de soort te beschermen. Deze ander kan ervoor zorgen dat er geen ‘beschermreactie’ leidt vervolgens begrip meer is. Haatgevoelens 50 weer tot weerstand bij de andere ontstaan als we ons gekleineerd groep. En zo ontstaat een cirkel van voelen, als we ons inferieur voelen of haat.
als we jaloers zijn. (4) Als we ergens van overtuigd zijn,
(2) Er wordt gezegd dat niet iedereen gaan we bovendien vaak (on)bewust haatgevoelens kan hebben, omdat 55 op zoek naar bevestiging. Dit gevoelens van haat pas ontstaan noemen we ook wel de confirmation onder bepaalde omstandigheden. Dit bias. Je wilt je gelijke vinden in zie je bijvoorbeeld terug in een stukje mensen die dezelfde overtuigingen evolutie. Lang geleden leefden hebben. Je zoekt naar verhalen die bonobo’s en chimpansees aan 60 jouw overtuiging bevestigen. Feiten weerszijden van een rivier. Waar aan die jouw overtuiging ondersteunen, de ene kant een overvloed aan staan ook sterker in je geheugen. voedsel was, was aan de andere Dingen die botsen met jouw kant een schaarste. Je raadt het referentiekader, lijken eigenlijk niet misschien al: aan de kant van 65 zo goed te kloppen. Je ontwijkt ze schaarste heerste een constante liever, waarmee je een vertekend territoriumstrijd en was er oorlog. De beeld creëert. Je zult niet gauw kant van overvloed leefde in andere overtuigingen tot in de diepte harmonie samen. Hoe kleiner de onderzoeken. Het voelt misschien overlevingskansen, hoe meer haat. 70 wel een beetje als zelfverloochening
(3) Het wij-tegen-zij-principe zie je als je ineens je diepgewortelde nog steeds terug in bijvoorbeeld normen en waarden moet politiek en geloof, maar ook in sport. aanpassen!
Van kinds af aan leren we bepaalde (5) Helaas is deze confirmation bias normen en waarden. Onze omgeving 75 ook een medeveroorzaker van het helpt ons het beeld van de wereld te bestaan van haat en kan deze zelfs vormen, inclusief vooroordelen over leiden tot extremisme, helemaal nu andere groepen mensen. Negatieve sociale media een grote rol spelen in ervaringen kunnen jouw beeld foutief het dagelijks leven. De algoritmes bevestigen, waardoor er een grote 80 van sociale media zijn er namelijk op tegenstrijdigheid kan ontstaan. gericht om jou dingen te laten zien Wanneer het gevoel heerst dat die passen bij jouw voorkeuren. anderen jou niet begrijpen, maar je Hierdoor worden jouw overtuigingen tegelijkertijd niet de capaciteit hebt steeds sterker en komt er minder om hen te begrijpen, kan er haat 85 ruimte voor de visies van anderen. ontstaan. Het gevoel dat een andere Als je dan iets van die visies voorbij ziet komen, is de kans groot dat het extreme vorm van continue wordt beschouwd als kritiek op jouw bevestiging is het helaas nog steeds eigen visie, waardoor weer nog meer realiteit dat er dingen als racisme, haat wordt aangewakkerd. Door deze nazisme en oorlogen bestaan.
Wouter Schippers, NiceDay, 12 juli 2021
Wouter Schippers is psycholoog en coach.
Lees tekst 4.
“Er wordt gezegd dat niet iedereen haatgevoelens kan hebben, omdat gevoelens van haat pas ontstaan onder bepaalde omstandigheden.” (regels 11-14)
In alinea 1 wordt samenvattend gesteld: “Haat ontstaat in de afwezigheid van compassie.” (regels 3-4)
Een kritische lezer kan vinden dat deze uitspraak niet helemaal aanvaardbaar is, gelet op het vervolg van tekst 4.
Vraag 27 1 punt
Waarom kan een kritische lezer dat vooral vinden? Deze uitspraak
Bekijk het antwoord
Antwoord: C
C (1)
2025, tijdvak 1: Onderzoek naar de waarde van boosheid
Opgavetekst
Stel, je bereidt je bij het vak Nederlands voor op het schoolexamen schrijfvaardigheid, waarin je op basis van bronnen een beschouwing zult schrijven over een emotie: boosheid. Deze beschouwing heeft als hoofdvraag: `In hoeverre is boosheid een goede emotie?' Je docent Nederlands heeft aangegeven dat je je voor deze voorbereiding in eerste instantie moet baseren op bron 1. Je verdiept je daarom allereerst in bron 1: je neemt de gedachtegang ervan stapsgewijs door en controleert of je de inhoud ervan begrijpt.
Lees bron 1.
Bron 1: Woede als onmisbare morele motor
(1) Als kinderen wordt ons geleerd niet boos te zijn op dode vlinders, op onze kapotte knieën, op de hagel. We krijgen alternatieven aangeboden: verdriet, teleurstelling, pech. Als volwassenen wordt ons geleerd, door filosofen en andere ogenschijnlijk kalme personen, dat kwaad zijn irrationeel is. Als er al gronden zijn voor boosheid, zoals onrecht of wanbeleid, is boosheid contraproductief.
(2) Volgens de Amerikaanse filosoof Martha Nussbaum gaat boosheid hand in hand met wraak en is boosheid pas goed als deze iets anders wordt: hoop, vergeving, liefde, en andere zalige deugden voor bij het haardvuur.
(3) Ik las onlangs The Case for Rage1) van Myisha Cherry waarin ze gehakt maakt van woedesceptici. Woede is een onmisbare morele motor: woede laat zien dat iets ons echt aan het hart gaat, ze trekt ons uit oneindig gepolder en zet ons ertoe aan om eindelijk eens wat te doen. Woede is soms ook gewoon goed als zodanig.
(4) Moeten we in z'n algemeenheid boosheid meer toejuichen? Natuurlijk niet. Er is ook narcistische boosheid die ontstaat wanneer je ego gekrenkt wordt en je als reactie defensief als een kat begint te blazen. Maar niet alle boosheid is narcistisch, noch per definitie ondemocratisch, gewelddadig, irrationeel of contraproductief. We moeten niet alle woede over één kam scheren. Zonder woede geen vrouwenrechten, geen einde aan discriminatie en racisme.
(5) Omdat `boosheid is slecht' ons met de paplepel is ingegoten, hebben we geleerd om, wanneer we geconfronteerd worden met stemverheffingen en ongepolijst taalgebruik, gelijk terug te deinzen, ongeacht wat er gezegd wordt. Onze tweede reactie is doorgaans tone policing: enkel reageren op de scherpe manier waarop de ander communiceert. Dat is terecht wanneer je partner zich narcistisch boos maakt (`doe even rustig') maar onterecht wanneer iemand boos is over racisme, seksuele intimidatie, het (mondiale) klimaatbeleid of een miljard voor fieldlabs.2)
(6) Laten we eens beter ons best doen om, wanneer we geconfronteerd worden met activistische boosheid, ons ongemak even in te slikken (je gaat echt niet dood) en onze behoefte om de ander tot rust te manen te negeren, vooral als we ons bevinden aan gunstiger uiteindes van allerhande sociale assen van (on)gelijkheid.
(7) Ook mogen we ons vaker afvragen, als `contraproductief!' ons om de oren vliegt: wie maakt boosheid precies contraproductief? Wie maakt dat boosheid niet leidt tot verandering? Cui bono?3) Wie wil meer van hetzelfde? Wie schiet in de zelfverdediging? In plaats van geschrokken te kijken naar, ik noem eens een dwarsstraat, de boze zwarte vrouw, mogen we wat vaker kijken naar hoe (en of) de o zo kalme partij luistert.
(8) Niet alleen omdat we matig omgaan met activistische boosheid, maar ook omdat als we al boos mogen zijn, het een gericht object moet hebben. We mogen niet boos zijn op de hagel, dus zijn we het niet. Maar omdat we niet boos zijn op de hagel, worden we boos op politici. Het is gepast om boos te zijn op de bewindslieden in deze crisis. Maar laten we eerlijk zijn: we zijn ook gewoon boos op corona, kwaad over ons ingeperkte leven, over de situatie in de zorg, over pijn en rouw. Stop het niet weg, laat het er zijn in al zijn ongerichtheid.
(9) Ik las onlangs: "Tegen betaling kunnen bezoekers in een veilige omgeving servies tegen de muur gooien." Ook in opmars: tegen de zee schreeuwen. Zij hebben het begrepen, die zeekrijsers. Ik ga dit weekend eens zeewaarts en ga vreselijk kwaad worden op alle dode vlinders.
Fleur Jongepier, NRC Handelsblad, 29 december 2021. Fleur Jongepier is filosoof en schrijver. Ze was tot 2022 werkzaam als universitair docent filosofie aan de Radboud Universiteit Nijmegen.
noot 1 vertaling: Een pleidooi voor woede. noot 2 In fieldlabs werd tijdens de covid-19-pandemie wetenschappelijk onderzocht hoe bezoekers zich bij grote evenementen gedroegen. Maatschappelijk was er discussie over de kosten van deze fieldlabs, die uit overheidsgelden werden betaald. noot 3 vertaling: Wie heeft er baat bij?
Bron 2: De kracht van boosheid
(1) Woede ziet eruit als het tegenovergestelde van sereen en wijs. Dus je zou zomaar kunnen denken dat ze in de ban moet, wil je ooit verlicht raken en gelukkig zijn. Het tegendeel is waar: boosheid is een van de vier basisemoties van de mens, die gevoeld en geuit moet worden. Ook ergernis, verontwaardiging, irritatie en frustratie vallen onder deze basisemotie. Boosheid is de drijvende kracht achter het bewaken van je grenzen, het beschermen van je integriteit en het onderscheid maken tussen wat juist en niet juist is. Oorspronkelijk heeft boosheid een beschermende functie tegen een mogelijke bedreiging; je lichaam reageert direct op een situatie die bedreigend of stressvol voelt. Het lichaam maakt adrenaline aan die het mogelijk maakt om te vechten, te vluchten of te verstijven. Boosheid voedt jou met een roodgloeiende energie die groter is dan je verlegenheid, angst en bescheidenheid bij elkaar en laat je met de vuist op tafel slaan en in verzet komen.
(2) De furie in je behartigt jouw belangen. Boosheid is een kracht, een grote sterke vriendin die naast je gaat staan en die jou doet voelen waar je grenzen liggen en jou helpt om die te bewaken. Boosheid is een soort vuur dat in je ontstoken wordt, dat jou van een vlammende energie voorziet om voor jezelf op te komen. Dat is soms nodig in het leven.
(3) De eerste feministen (suffragettes) waren woedend, de eerste vakbondsleiders waren ziedend, Martin Luther King1) was razend, de vrouwen achter de #MeToo-beweging2) waren furieus. Het vuur van boosheid geeft kracht en moed om dingen die scheef zitten, aan te kaarten en in beweging te krijgen.
Susan Smit, Happinez, 13 april 2022. Susan Smit is schrijver en columnist. Bovenstaand fragment komt uit een langer artikel over boosheid.
noot 1 Martin Luther King (1929-1968) was een Amerikaanse dominee en een van de meest prominente leden van de Afro-Amerikaanse burgerrechtenbeweging. noot 2 De #MeToo-beweging is een maatschappelijke beweging tegen seksueel grensoverschrijdend gedrag. Zij begon in oktober 2017 op sociale media met de hashtag MeToo.
Bron 3: Ga eens flink tekeer!
In onderstaand fragment uit een boek wordt onderzoek besproken naar effecten van boosheid.
(1) (...) Maar relevanter voor de beslissing of je nu wel of niet tekeer moet gaan: er is geen wetenschappelijk bewijs voor dat opgekropte woede die tijdens een louterende uitbarsting vrijkomt een nuttige strategie is voor geestelijk en lichamelijk welzijn. Het idee je geest van woede te ontdoen kan dan wel intuïtief zuiver klinken, maar het sturen van een woedende mail, tweet, Facebookpost of suggestief Insta-plaatje is geen goede manier om met stress om te gaan. Integendeel, meestal maakt het de zaak alleen maar erger.
(2) Dat weten we al vele jaren: neem deze studie uit 2002 met de titel Je woede uiten: stimuleert of dooft dat de vlam? Dit onderzoek, dat sindsdien nog vele malen is herhaald, ontdekte dat je woede luchten op vele manieren, zoals een boksbal te lijf gaan of luid op een toeter blazen in het oor van degene die de oorzaak van de woede was, niet hielp. De auteur, sociaal psycholoog Brad Bushman, concludeerde zelfs dat "helemaal niets doen meer effect had dan je woede uiten" en dat de resultaten "de catharsistheorie direct tegenspreken". Kortom, tekeergaan dooft de woede niet, dempt de stress niet en zorgt er niet voor dat de woedende persoon zich emotioneel stabieler voelt. Eigenlijk heeft het juist het tegenovergestelde effect. Mensen worden er juist nog agressiever van. In 2011 zei Bushman: "Lucht geven aan je woede is zoals benzine gebruiken om een vuurtje te doven. De vlammen laaien steeds meer op doordat de agressieve gedachten actief blijven in het geheugen en boze gevoelens blijven smeulen."
Timothy Caulfield, Relax! Feit en fictie achter al je dagelijkse beslissingen (2021). Timothy Caulfield is hoogleraar Recht en Gezondheid aan de Universiteit van Alberta in Canada en daarnaast presentator van televisiedocumentaires waarin pseudowetenschappelijke mythes worden ontkracht.
Bron 4: `Hoepel een eind op'
In onderstaand fragment uit een langer tijdschriftartikel worden de opvattingen van twee filosofische stromingen over boosheid in perspectief geplaatst.
(1) "Emoties zijn hoe we moraliteit doen", zo vatte de Hongaars-Amerikaanse filosoof Agnes Callard vorig jaar in een essay in The Boston Review het standpunt van de `sentimentalisten'1) onder haar collega's samen: onze woede is simpelweg hoe we elkaar moreel verantwoordelijk houden, hoe we een gemeenschappelijke moraal vormen. De denkers in een stoïcijnse2) traditie die ze daartegenover plaatst, zien woede uiteindelijk als inherent slecht. Ze proberen hooguit dat wat ze als waardevol zien te isoleren door het bijvoorbeeld morele verontwaardiging te noemen of, zoals Nussbaum,3) transition anger.4)
(2) Het leek Callard zinvol om woede te willen beteugelen, maar het is een fantasie dat je haar zou kunnen zuiveren. We kunnen wel woorden verzinnen om een gevoel te beschrijven dat we rechtvaardig woedend zijn zonder dat er een vleugje wraakzucht in schuilt, maar dat is volgens haar uiteindelijk een filosofische fictie. De duistere kant van woede is onlosmakelijk met de constructieve verbonden. Wrok is ook hoe we moraliteit doen. Wraak is ook hoe we elkaar moreel verantwoordelijk houden.
Jan Postma, de Groene Amsterdammer, 11 november 2021. Jan Postma is journalist, politicoloog en Amerika-deskundige.
noot 1 sentimentalisme: filosofische stroming die stelt dat emoties richting geven aan het leven van een mens. noot 2 stoïcisme: filosofische stroming die stelt dat een mens zich in het leven niet moet laten leiden door emoties. noot 3 Martha Nussbaum is een Amerikaanse filosoof. noot 4 transition anger: woede die nodig is om een maatschappelijk onrecht te kunnen veranderen.
Op basis van bron 1 besluit je het onderscheid tussen narcistische en activistische boosheid in je onderzoek mee te nemen. Je kiest hierbij wel voor neutralere bewoordingen: `boosheid vanuit individuele motieven' en `boosheid vanuit maatschappelijke motieven'.
Je stelt drie deelvragen op:
- 1) Waarom wordt boosheid vaak in haar geheel afgewezen?
- 2) In hoeverre is boosheid vanuit individuele motieven een goede emotie?
- 3) In hoeverre is boosheid vanuit maatschappelijke motieven een goede emotie?
Je selecteert twee extra bronnen waarmee je boosheid verder onderzoekt: bron 2 en 3. Je neemt deze bronnen elk afzonderlijk door en vergelijkt de gedachtegangen ervan met die van bron 1. Ook beoordeel je de betrouwbaarheid en bruikbaarheid van de drie bronnen.
Lees bron 2.
In bron 1 en bron 2 wordt een vrijwel identieke reden gegeven als antwoord op deelvraag 1: `Waarom wordt boosheid vaak in haar geheel afgewezen?'
Vraag 9 1 punt
Vat deze reden samen. Geef antwoord in een of meer volledige zinnen en gebruik voor je antwoord in totaal niet meer dan 15 woorden.
Bekijk het antwoord
De kern van een goed antwoord is: Boosheid is niet wijs/deugdzaam/positief. / Boosheid is dom/irrationeel/negatief.
Niet goed: Boosheid is contraproductief.
Maximumlengte van het antwoord: 15 woorden. Beoordeel de spelling en grammatica.
Je wilt deelvraag 2 en 3 beantwoorden aan de hand van bron 2. Je merkt op dat bron 2 anders kijkt naar het onderscheid tussen boosheid vanuit individuele motieven en boosheid vanuit maatschappelijke motieven dan bron 1.
Vraag 10 3 punten
Typeer dit verschil tussen bron 1 en bron 2. Neem de nummers uit onderstaande zinnen over en zet daarachter je antwoord. Let op: indien een bron onderscheid maakt tussen de twee soorten boosheid, noem dan bij nummer 1b of 2b twee oorzaken.
Bron 1 onderscheidt (1a) (kies uit: wel/niet) duidelijk de twee soorten boosheid. Boosheid wordt namelijk veroorzaakt doordat ...(1b)... .
Bron 2 onderscheidt (2a) (kies uit: wel/niet) duidelijk de twee soorten boosheid. Boosheid wordt namelijk veroorzaakt doordat ...(2b)... .
Bekijk het antwoord
De kern van een goed antwoord is: 1a wel 1b (oorzaak 1:) je ego is gekrenkt / je je persoonlijk gekwetst voelt 1b (oorzaak 2:) er (verontwaardiging over) maatschappelijk onrecht is 2a niet 2b je (lichaam) op een bedreiging reageert / je jezelf beschermt / boosheid voortkomt uit een beschermende functie / je je grenzen bewaakt / je voor jezelf opkomt
Opmerking De twee oorzaken bij 1b mogen worden verwisseld.
Beoordeel de spelling.
Je stelt vast dat bron 1 als informatiebron voor je beschouwing over het algemeen wat betrouwbaarder lijkt dan bron 2.
Vraag 11 2 punten
Geef hiervoor twee algemene redenen.
Geef geen voorbeelden, laat de vindplaats (de krant of het tijdschrift) van de bronnen buiten beschouwing en geef antwoord in een of meer volledige zinnen.
Bekijk het antwoord
De kern van een goed antwoord is: twee van de volgende:
- Boosheid wordt (in bron 1) positief én negatief belicht / genuanceerd getypeerd (terwijl bron 2 boosheid uitsluitend positief belicht).
- Er worden (in bron 1) enkele malen (gezaghebbende) bronnen/deskundigen aangehaald (terwijl in bron 2 geen bronnen/deskundigen worden aangehaald).
- De auteur (van bron 1) is een wetenschapper/filosoof (bekend met onderzoek naar boosheid) (terwijl de auteur van bron 2 een schrijver/columnist is).
Niet goed: Het taalgebruik (in bron 1) is formeler/objectiever (dan dat in bron 2).
Beoordeel de spelling en grammatica.
Het valt je op dat bron 2 en bron 3 elk een ander antwoord geven op deelvraag 2: `In hoeverre is boosheid vanuit individuele motieven een goede emotie?'
Vraag 15 2 punten
Vat per bron het antwoord samen dat wordt gegeven op deelvraag 2. Neem de nummers uit onderstaande zinnen over en zet daarachter je antwoord.
Het uiten van boosheid vanuit individuele motieven is volgens bron 2 (1a) (kies uit: wel/niet) goed, want ...(1b)... .
Het uiten van boosheid vanuit individuele motieven is volgens bron 3 (2a) (kies uit: wel/niet) goed, want ...(2b)... .
Bekijk het antwoord
1a wel
1b boosheid beschermt je / helpt je je grenzen te bewaken / helpt je in verzet te komen / helpt je voor jezelf op te komen
2a niet
2b boosheid heeft juist een tegenovergesteld/versterkend effect / leidt tot (meer) agressie / blijft (steeds) smeulen / is schadelijk
Beoordeel de spelling.
Je besluit de hoofdvraag zo genuanceerd mogelijk te beantwoorden. Daarbij wil je zoveel mogelijk recht doen aan de inhoudelijke overeenstemming tussen je vier bronnen, waarbij je de meer filosofische benadering vanuit bron 4 nadrukkelijk meeneemt.
Vraag 18 2 punten
Welke bewering verwoordt het genuanceerde antwoord dan het best?
Boosheid kan zeker een goede emotie zijn
Bekijk het antwoord
Antwoord: A
A
2025, tijdvak 1: Tekst 1 Taal is een brug in het denken
Opgavetekst
Lees tekst 1.
Tekst 1: Taal is een brug in het denken
(1) Bestaan er stoornissen die specifiek de taal betreffen? Twee voorbeelden worden regelmatig genoemd. De eerste is afasie, een stoornis (of eigenlijk een pakket stoornissen) die zich kan voordoen als mensen bijvoorbeeld een herseninfarct krijgen en daarna niet goed meer kunnen praten. De tweede heet taalontwikkelingsstoornis en lijkt een aangeboren component te hebben.
(2) Maar de vraag is of deze stoornissen nu inderdaad alleen taal betreffen, zeggen Wolfram Hinzen en Martina Wiltschko in een nieuw artikel – het inspirerendste artikel dat ik dit jaar tot nu toe las. Zo'n denkwijze is gebaseerd op de aanname dat je taal en denken van elkaar kunt scheiden: je hebt eerst een gedachte en die moet je daarna uitdrukken in taal. De gedachte zelf heeft dus een andere vorm, ergens in onze geest. De meeste hedendaagse taalkundige scholen gaan impliciet of expliciet uit van dit idee.
(3) Maar het is eigenlijk maar de vraag of dit klopt. Er zijn allerlei aanwijzingen dat mensen specifieke soorten gedachten hebben die ze eigenlijk alleen in taal kunnen hebben: een gedachte als "ik kom hier morgen nog op terug" bijvoorbeeld, waarin het gaat over iets wat nog niet bestaat, namelijk `morgen', over een handeling die behoorlijk ingewikkeld is als je erover nadenkt (`ergens op terugkomen') en ook over een entiteit waarvan het niet duidelijk is dat dieren of mensen zonder taal die hebben: een `ik'. (Over dit idee van Hinzen schreef ik vorig jaar.)
(4) Bovendien hebben zinnen als je ze goed bekijkt de vermoedelijke structuur van gedachten. Er zitten allerlei lagen in een willekeurige zin zoals "Helaas eet Nene alle koekjes op". Er is een, laten we zeggen, letterlijke betekenis waarin de relatie tussen Nene en de koekjes wordt beschreven, maar daarbovenop zit een niveau waarin deze zin in een bepaalde context moet worden geplaatst – de zin betekent normaliter niet dat Nene alle koekjes van de wereld eet, maar alle koekjes in bijvoorbeeld ons huishouden. Dan is er nog het `helaas' dat uitdrukt hoe de spreker van de zin zich tot deze informatie verhoudt. En helemaal tot slot heeft iedere zin, ook deze, als hij reëel wordt uitgesproken, vaak ook nog een sociale implicatie. Hij kan bijvoorbeeld betekenen dat ik vind dat iemand Nene berispend toe moet spreken, of hij kan een aansporing zijn om naar de winkel te gaan, of hij kan alleen een uitnodiging zijn om mij te troosten in mijn leed.
(5) Al dit soort betekenissen zitten niet alleen vast aan woorden, ze kunnen door talen ook met grammaticale middelen of intonatie worden uitgedrukt. Niet alles kan zo worden uitgedrukt: hoe de koekjes ruiken, kan ik wel proberen in taal te formuleren ("met de geur van de gordel van smaragd"1)), maar een taal heeft nooit een speciale woordvolgorde, of een achtervoegsel, of een stembuiging hiervoor beschikbaar. Zinnen hebben de vorm van bepaalde typen gedachten, en die gedachten kun je alleen met taal uitdrukken, en niet met muziek of een schilderij of het kwispelen van je staart. En dus kun je ze waarschijnlijk ook alleen hebben als je taal hebt.
(6) Volgens Hinzen en Wiltschko zijn er twee lagen in taal die we delen met andere diersoorten: de binnenste en de buitenste. De binnenste is het zogeheten `categoriseren'. We delen de wereld op in discrete voorwerpen: iets is een koekje of geen koekje. Natuurkundig is het zo simpel niet, de grenzen van iets wat we een koekje noemen, zijn eigenlijk vaag, maar zo vaag kunnen we niet eens denken. Het klinkt een beetje onzinnig of zweverig-filosofisch als ik zeg dat het helemaal niet zo duidelijk is wat een koekje is. Terwijl de werkelijkheid, voor zover we weten, wel zo zweverig-filosofisch is. Het is onze geest die alles in hokjes wil stoppen. Die neiging hebben we gemeen met heel veel andere diersoorten (iets is een boom om in te klimmen of niet), maar ze ligt ook ten grondslag aan onze neiging om dingen te benoemen met woorden. Zonder hokjes geen woorden.
(7) Aan de andere kant van het spectrum ligt het sociale gebruik dat we maken van taal: de hele tijd bewegen we elkaar tot allerlei daden, en moeiteloos pikken we dat op. Ik denk dat je geen enkel probleem had om je situaties voor te stellen waarin de koekjeszin inderdaad de luisteraar beweegt tot strafmaatregelen, winkelbezoek of luid gejammer. Zulk sociaal gedrag vinden we onder allerlei andere diersoorten, met name natuurlijk dieren die in groepen leven. Ook hier kun je weer zeggen dat taal en denken eigenlijk niet zouden kunnen bestaan zonder die sociale laag. De mens is een dier dat sociaal denkt, dat z'n gedachten voortdurend deelt met anderen, dat middels taal andermans hoofd leent om verder te kunnen denken. Zinnen bestaan niet in isolatie – ik kan wel op een papiertje schrijven "Nene heeft helaas alle koekjes opgegeten", maar iemand die dat papiertje vindt, kan die zin alleen begrijpen als ze er zelf een situatie bij verzint.
(8) Mensen delen dus zowel het categoriseren als de sociale communicatie met (sommige) andere diersoorten, maar wij hebben iets extra's: een brug die deze twee met elkaar verbindt. Die brug heet taal. Hij voegt bovendien een aantal betekenisdimensies toe die, voor zover bekend, in het denken van dieren niet voorkomen, zoals het verschil tussen een voltooide handeling en een niet-voltooide ("Nene heeft alle koekjes opgegeten" tegenover "Nene at alle koekjes op") of dat tussen een handeling waaraan een einde zit (de koekjes opeten) tegenover een handeling die in theorie eindeloos door kan gaan (van de koekjes eten).
(9) Er moet dus in de menselijke hersenen iets zijn gebeurd waardoor we verschillende vormen van denken met elkaar konden verbinden en deze bovendien ook nog eens in een vorm konden gieten: de zin. Een vorm waardoor we over onze eigen gedachten kunnen nadenken ("wat heb ik voor obsessie met die koekjes?") maar waardoor we deze ook met anderen kunnen delen zodat zij hem kunnen nuanceren ("nou ja, alle koekjes?") of kunnen verbinden met nieuwe informatie ("de suikerpot is ook leeg") om aldus tot een nieuwe conclusie te komen ("Nene is goed bezig").
(10) Het bestaan van taal is een van de raadselachtigste zaken op deze wereld. Met het werk van Hinzen en Wiltschko zijn we volgens mij iets dichterbij gekomen.
(11) Full disclosure.2) Ik ken beide auteurs, en Wiltschko zelfs al minstens dertig jaar, zij het beiden oppervlakkig. Hun artikel is gepubliceerd in Journal of Linguistics, waarvan ik redacteur ben, al heb ik dit artikel niet behandeld.
Marc van Oostendorp, Neerlandistiek, 29 april 2022. Marc van Oostendorp is hoogleraar Nederlands en Academische Communicatie aan de Radboud Universiteit Nijmegen. Neerlandistiek is een elektronisch tijdschrift voor de Nederlandse taalkunde, letterkunde en taalbeheersing.
noot 1 gordel van smaragd: aanduiding voor Indonesië, ontleend aan de roman Max Havelaar (1860) van Multatuli. noot 2 vertaling: volledige openheid
Tekstfragment 1: Over de grenzen van taal ...
(1) Taal is een cruciaal onderdeel van samenwerken tussen mensen binnen organisaties en tussen organisaties. Taal verbindt, maakt van `ik' een `wij', maar begrenst als je elkaar niet verstaat. Dan wordt het snel `wij' versus `zij'.
(2) "De grenzen van mijn taal zijn de grenzen van mijn wereld", is een bekende uitspraak van Ludwig Wittgenstein, de Oostenrijks-Britse taalfilosoof (1889-1951) die ons denken over de relatie tussen taal en de wereld voorgoed heeft veranderd en wiens late werk vaak in verband wordt gebracht met het (sociaal) constructionisme. Deze stroming in de filosofie gaat uit van een werkelijkheid die wij als mensen zelf vormgeven door betekenis te geven aan onze omgeving: dé waarheid bestaat niet, maar is het product van ons handelen. Leren is hier dan ook vooral een sociaal proces waarbij kennis en ontwikkeling tot stand komen door onze interactie met anderen: mensen geven woorden aan gevoelens en ervaringen, maken hun eigen verhalen en onderhandelen over betekenissen. Daarmee heeft taal een belangrijke rol in het nadenken over onszelf en hoe we ons onderscheiden van anderen.
Marlieke van Grinsven en Olivia Kramers, TvOO (Tijdschrift voor Ontwikkeling in Organisaties), september 2020.
Hieronder volgen zeven uitspraken over de auteur van tekst 1.
Vraag 23 3 punten
Uit welke vier uitspraken blijkt duidelijk de algemene betrouwbaarheid van deze tekst als informatiebron, gelet op tekst 1? Noteer de nummers van de juiste uitspraken.
- 1 De auteur geeft aan dat hij eerder over dit onderwerp schreef.
- 2 De auteur heeft zelf geen baat bij publiceren over dit onderzoek.
- 3 De auteur is een deskundige op dit onderzoeksgebied.
- 4 De auteur is enthousiast over het besproken onderzoek.
- 5 De auteur is open over het feit dat hij deze onderzoekers kent.
- 6 De auteur schrijft in een publieksvriendelijke stijl.
- 7 De auteur verwijst enkele malen naar zijn kennis over taalkunde.
Bekijk het antwoord
- 1 of 2
- 3
- 5
- 7
Aanvulling: Het antwoord wordt vervangen door: Vier van de volgende: 1, 2, 3, 5, 7 (maximumscore 3).
Hieronder volgen zes uitspraken over tekst 1.
Vraag 24 2 punten
Uit welke twee uitspraken blijkt het meest de algemene betrouwbaarheid van deze tekst als informatiebron? Noteer de nummers van de juiste uitspraken.
- 1 De tekst gaat over een complex taalwetenschappelijk onderwerp.
- 2 De tekst gebruikt een verwijzing naar een wetenschappelijke bron.
- 3 De tekst gebruikt relatief zelden taalwetenschappelijk jargon.
- 4 De tekst is gepubliceerd op de website Neerlandistiek.
- 5 De tekst maakt voldoende gebruik van heldere voorbeelden.
- 6 De tekst plaatst kanttekeningen bij bestaande onderzoekstheorieën.
Bekijk het antwoord
- 2
- 4
2025, tijdvak 1: Tekst 2 We leven achter een hek. En de rest vindt dat best
Opgavetekst
Lees tekst 2.
Tekst 2: We leven achter een hek. En de rest vindt dat best
(1) Soms lees je een boek waardoor je even als een kind door de wereld wandelt, met een boel domme kindervragen in je hoofd. Waarom moet ik belasting betalen? Waarom zijn er grenzen? Waarom is er een regering? Waarom heb ik een baas? Waarom moet ik op tijd komen, `vrij' vragen, gehoorzamen?
(2) Het boek dat mijn hoop opfriste, was Het begin van alles. Een nieuwe geschiedenis van de mensheid. Het is geschreven door archeoloog David Wengrow en wijlen antropoloog David Graeber. Graeber stelde zijn leven lang vervelende kindervragen over de sociale organisatie en verhoudingen in onze wereld. Neem zijn boek Bullshit Jobs:1) het idee dat de meeste mensen zich het schompes werken in verzonnen banen waarin ze voornamelijk bezig zijn andere mensen met verzonnen banen druk te houden. Graeber is als een kind aan de ontbijttafel dat vraagt: "Mama, waarom moet je naar je werk?"
(3) Weet u het antwoord altijd?
(4) Kindervragen zijn nuttig. Wie omgeven door rood afzetlint opgroeit, merkt als volwassene dat afzetlint niet meer op. Wanneer je opgroeit in een dierentuin, achter een hek, vergeet je op een dag dat je achter een hek leeft. En wanneer je het wel ziet en je vraagt aan je kooigenoot "waarom leven wij eigenlijk achter een hek?", dan haalt hij waarschijnlijk zijn schouders op of lepelt hij, rustig kauwend op zijn voer, het standaardverhaal op. Dat het gewoon niet anders kon. Dat onze soort ooit vrij rondliep, maar besloot wilde granen te temmen en deze op aangeharkte akkertjes te laten groeien, overgoten met dierenpoep. En dat landbouw onvermijdelijk leidde tot ons leven van vandaag. Het was een valstrik. Landbouw betekende grondbezit en bevolkingsgroei, overschotten in graanschuren, handel en kapitaal, een taakverdeling, bureaucratie, soevereine staten. Oftewel: complexiteit leidt tot hiërarchie.
(5) En als je dat allemaal niet leuk vindt, zo zegt jouw kooigenoot, moet je er toch mee leren leven. Dit hek is een logisch gevolg van de geschiedenis. Onvermijdelijk zelfs. En laten we eerlijk zijn, jij bent de enige die klaagt. De rest vindt het best.
(6) Ik las dit verhaal, oorspronkelijk opgetekend door Rousseau in de achttiende eeuw, ook in boeken van Diamond, Harari, Fukuyama en Pinker.2) Het werd weliswaar telkens opgediend in een andere variant, maar toch. De mens is een religieus, verhalen vertellend gewoontedier. Schouders ophalen zit diep in ons DNA. Je kunt het hek lager maken en nog blijft iedereen netjes in zijn verblijf, want we geloven dat dit zo hoort, dat het niet anders kan.
(7) Kan het anders? Of wandelt de homo sapiens in een parallelle samenleving ook in de `landbouwval', met de natiestaat, hypotheken, parkeerboetes en Sander en de kloof 3) tot gevolg? In hoofdstuk 1 presenteren de auteurs een ontmoeting met die parallelle homosapienswereld, namelijk de achttiende-eeuwse Amerikaanse indianenvolken.4) En wat blijkt? Sociale ongelijkheid was bepaald niet onontkoombaar aan de andere kant van de oceaan, landbouw was geen valstrik, grote bevolkingen waren niet per se hiërarchisch. Bij een eerste kennismaking reageerde de Irokees-Wendat5)-staatsman Kandiaronk met afschuw over de rangen, standen en de obsessie met geld en bezit in de Europese samenleving.
(8) Goed, wij zouden misschien ook met afschuw reageren op het achttiende-eeuwse Frankrijk. En het leven bij een inheems volk ging ook niet over rozen. Als lezer kreeg ik de indruk dat de twee Davids wel erg graag het eigen perspectief in het schaarse bewijs over prehistorische `egalitaire' samenlevingen zien. Ook zij vertellen een verhaal.
(9) Maar het is een noodzakelijk verhaal, een tegenverhaal. Zeker in een tijd waarin de hoeveelheid rood afzetlint alleen maar toeneemt, waarin persoonlijke vrijheden steeds vaker worden ingeperkt door een beroep op veiligheid en gezondheid als laatste waarden die er überhaupt toe doen.
(10) Graeber overleed vorig jaar plotseling na het afronden van de eerste versie van het manuscript. Maar vanaf iedere bladzij in dit boek fluistert hij ons toe dat er helemaal niets onvermijdelijk is in ons bestaan, dat duizend-en-een volkeren die anders leefden ons voorgingen. Zonder hek.
Rosanne Hertzberger, NRC, 2 april 2022. Rosanne Hertzberger is politica, microbioloog en schrijver.
noot 1 vertaling: Onzinbanen. noot 2 Jared Diamond, Yuval Noah Harari, Francis Fukuyama en Steven Pinker hebben allen invloedrijke boeken geschreven over de geschiedenis en toekomst van de mensheid. noot 3 Sander en de kloof is een televisieprogramma van Sander Schimmelpenninck uit 2022 waarin de vermogens- en kansenongelijkheid in Nederland centraal stond. noot 4 Met `indianenvolken' worden hier de oorspronkelijke bewoners van Noord-Amerika bedoeld. noot 5 Irokees-Wendat: een van de oorspronkelijke volkeren van Noord-Amerika.
Tekstfragment 2: Ordeloze oudheid
Hij werkte als historicus en was in de archieven dus op zoek naar de patronen:
Een routekaart of rode draad van ooit naar wat nog komen gaat om ons de weg te tonen
Ach, de ontzetting toen hij las dat richting een verzinsel was uit fantasieverhalen...
Er is geen doel, geen plan, geen pad, slechts een chaotisch doolhof dat ons steeds zal doen verdwalen
Marlies ter Voorde, NRC, 30 april 2022.
"Maar het is een noodzakelijk verhaal, een tegenverhaal." (regels 112-113)
Vraag 31 2 punten
Om welke twee redenen is dit tegenverhaal noodzakelijk, gelet op alinea 9 en de gehele tekst? Neem de nummers uit onderstaande zin over en zet daarachter je antwoord.
Dit tegenverhaal is noodzakelijk, omdat we als mensen de ordening van onze maatschappij meestal als ...(1)... ervaren en omdat we in de huidige tijd ...(2)... .
Bekijk het antwoord
1: vanzelfsprekend / de enige mogelijkheid / een gegeven feit / onvermijdelijk / normaal
2: onze (persoonlijke) vrijheden (steeds meer) zien afnemen / (steeds meer) ingeperkt worden
Niet goed: 1: hiërarchisch
Beoordeel de spelling.
2025, tijdvak 2: In jouw schoenen, in mijn hoofd
Opgavetekst
Tekst 1 In jouw schoenen, in mijn hoofd
Hoe verhouden literatuur en empathie zich tot elkaar?
(1) Het Londense kunstinitiatief Empathy Museum zette enkele jaren geleden een project op met als titel A Mile in My Shoes,1) onder leiding van kunstenaar-curator Clare Patey. In een container, omgebouwd tot een schoenenwinkel of een soort van interactieve schoenendoos, konden bezoekers hun eigen schoenen inruilen voor die van een bekende of onbekende medemens. Dat kon schoeisel zijn van een kankerpatiënt, een chirurg, een dakloze, een imam, een vluchteling, of nog iemand anders. Daarna zetten ze een koptelefoon op en konden ze het verhaal van die persoon beluisteren en – dat was vooral de bedoeling – zich inleven. De mobiele schoenenwinkel ging de wereld rond en werd na Londen onder meer nog opgesteld in Riga, Melbourne, São Paulo, Porto, Montréal, Stockholm en Den Haag. Er werden steeds nieuwe verhalen opgenomen en aan de verzameling toegevoegd.
(2) De gedachte achter het project is niet nieuw: we leven in een gepolariseerde, conflictrijke en hyperindividualistische samenleving die nood heeft aan het weerwerk van humaniteit, solidariteit en empathie. A Mile in My Shoes illustreert het geloof dat zich inleven, waartoe de mens blijkbaar biologisch is uitgerust, gestimuleerd en getraind kan worden.
(3) Kunst – die sowieso inleving vraagt – kan daarbij helpen, en velen zien vooral literatuur als een geschikt experimenteerterrein daarvoor. De Amerikaanse filosoof Martha Nussbaum en psychologen als Steven Pinker en Martin Hoffman zijn bovendien van mening dat het menselijke vermogen om zich in de ander in te leven onze morele gevoeligheid en onze sociale vaardigheden tout court verhoogt.
(4) En wie erin slaagt om het perspectief van de ander in te nemen, is eveneens in staat om zijn eigen perspectief kritisch te bekijken en te herzien. Kortom, door boeken te lezen word je empathischer. Wie empathie kan opbrengen, wordt een beter mens.
(5) Dit veronderstelde effect van het lezen van boeken op het vermogen om empathie te tonen of, ruimer, om moreel te handelen, tref je aan in zowat elk recent rapport over leesbevordering: lezen als “onontbeerlijke oefening voor de geest”. Literatuur wordt gezien als een safe space2) voor emotionele exercities, omdat er geen reële actie van de lezer wordt verwacht of hoeft te worden gevreesd.
(6) Naast de loftuitingen over de effecten van empathie klinken er ook herhaaldelijk waarschuwingen tegen de ‘empathiegolf’ en de oproepen tot een ‘empathierevolutie’. Als ieder zich in de ander zou inleven en met hem of haar zou meevoelen, zou dit niet noodzakelijkerwijs uitmonden in een betere maatschappij.
(7) Dat een empathische ingesteldheid vooral gericht is op wie ons het naaste staat – familieleden, vrienden of al wie op ons gelijkt – maakt die juist bijzonder ongeschikt als kompas voor politiek beleid. Empathische gevoelens zijn bovendien beperkt in duur, ze komen intuïtief tot stand en kunnen snel in hun tegendeel omslaan: woede en wraak.
(8) Ook wanneer het over literatuur gaat, zijn er wel wat vraagtekens te plaatsen bij de positieve inschatting van de invloed die lezen zou hebben op ons empathische vermogen. In de eerste plaats is het bijzonder moeilijk om empirisch onderzoek uit te voeren naar het effect van lezen, laat staan naar het effect op de empathische reacties van lezers. Dergelijk onderzoek gebeurt doorgaans met vragenlijsten, waarbij de ondervraagden mogelijk meer gewenste dan reële antwoorden geven.
(9) Een vraag naar empathie voor een bepaald personage kan intiem overkomen. Hoe kun je controleren of het wel klopt wat een lezer beweert en of hij zijn eigen empathische gedrag wel goed inschat? En zou het niet net zo goed kunnen dat je niet door literatuur te lezen empathischer wordt, maar dat van nature empathische mensen intensiever en beter lezen?
(10) Wat in vele beschouwingen en onderzoeken ook zelden aandacht krijgt, is het literaire genre. Over welk soort van boeken gaat het eigenlijk? Wekken hoogstaande literaire boeken, canonwerken, gemakkelijker of minder gemakkelijk empathie op dan pageturners? Geldt dit evenzeer voor poëzie als voor proza? Moeten we niet vrezen voor negatieve effecten bij moreel verwerpelijke boeken? Is uiteindelijk de nadruk op het empathische effect van lezen misschien niet meer dan een truc om de vele projecten tot leesbevordering gefinancierd te krijgen, en simpelweg wishful thinking?
(11) Boeken doen het niet in hun eentje, schreef literatuurwetenschapper en empathieonderzoeker Suzanne Keen. De rol van leraren, ouders, vrienden of bibliothecarissen kan even belangrijk zijn als het boek zelf. Uit de explosie aan leesclubs in de Lage Landen kunnen we misschien ook afleiden dat een gedeelde leeservaring even belangrijk is als het gelezen boek.
(12) Ten slotte is er nog de ethische problematiek van het empathisch lezen, iets waar de Joods-Italiaanse auteur Primo Levi voor waarschuwde. Wie onderwijs over de Holocaust richt op empathisch engagement en identificatie, loopt het gevaar die gebeurtenissen en ervaringen te normaliseren en te trivialiseren.
(13) Dan stapt een lezer niet in de schoenen van iemand anders, maar stelt hij die iemand anders in zijn eigen schoenen, gaat hij uit van zijn eigen ervaringen. Hongerlijden in een kamp met de dood voor ogen is iets geheel anders dan rondlopen met een lege maag, een ervaring die iedereen weleens heeft gehad.
(14) Een dergelijke “empathiserende” lectuur vindt Levi immoreel. Misschien is literatuur wel het meest ethisch wanneer ze ons confronteert met de paradoxen en de complexiteit van het leven, en niet wanneer ze een beroep doet op onze empathie en compassie.
(15) Ook in de Nederlandstalige literatuurkritiek is er tegenwoordig veel aandacht voor empathie. Voor wie het graag in cijfers heeft: in de laatste tien jaar komen de woorden empathie of empathisch in Nederlandstalige recensies over literatuur gemiddeld zeven tot tien keer zo vaak voor als in de jaren daarvoor (gebaseerd op de databank LiteRom).
(16) Men zou dit terzijde kunnen schuiven als een modefenomeen, een nieuw woord voor een eeuwoude vanzelfsprekendheid. “Er zou waarschijnlijk geen fictie bestaan als we niet het vermogen hadden om ons in te beelden hoe het voelt om iemand anders te zijn of ons in andermans situatie te bevinden”, schreef de Duits-Amerikaanse literatuurwetenschapper Fritz Breithaupt.
(17) Uitspraken over empathie in recensies en interviews blijken verschillende ladingen te dekken. We gaan er gewoonlijk van uit dat empathie een fenomeen is dat zich voordoet bij de lezer die met een personage meevoelt. Maar empathie speelt evenzeer aan de auteurszijde.
(18) Schrijvers willen hun verhaal op zo’n manier presenteren dat de lezer erin meegaat. Omdat empathisch engagement aan de kant van de lezer altijd voor een deel subjectief is, bestaat er kans op “inaccurate empathie”. Laura Broekhuysen toont zich bewust van dit probleem in haar boek Flessenpost uit Reykjavik (2019): “het gaat er bij de depressie van mijn personage niet om of ik die voel, of zelfs maar navoel, het gaat erom dat ik haar in beeld kan brengen, dat ik een tekst maak waardoor de lezer zich kan inleven. Schrijven is niet zozeer je inleven in je personage als wel je inleven in je lezer. Het personage is degene in wie lezer en schrijver samenkomen, een en dezelfde zijn.”
(19) Interessanter nog dan de voorgaande opmerkingen zijn de romans die het fenomeen “moeilijke empathie” aan de orde stellen, waarbij ervaringen en opvattingen van personage en lezer ver uit elkaar liggen. Makkelijke empathie gaat uit naar situaties die ons vertrouwd zijn of naar wie in de algemene opinie onze empathie het meest verdient: vluchtelingen, kinderen, slachtoffers, al wie negatieve ervaringen heeft meegemaakt.
(20) In het geval van moeilijke empathie kan een verhaal de lezer over morele grenzen heen proberen te trekken, in verhalen die “meedogenloos en overrompelend (…) betoverend en afschuwwekkend” zijn, zoals de Librisjury het formuleerde in haar rapport over Mijn lieve gunsteling (2020) van Lucas Rijneveld. Rijnevelds verhaal over de negenenveertigjarige veearts die het hele boek lang als enige aan het woord komt met zijn obsessionele verlangen naar een veertienjarig meisje, roept tegelijk weerzin maar ook een zeker begrip op, al zullen weinig lezers echt “empathiseren” met dit personage. “Weerstand en walging mogen er zijn, maar niet alléén. De veearts is geen banale personificatie van het kwaad. Hij is juist heel menselijk. Je leert zijn wanen en angsten kennen”, aldus de auteur.
(21) Het doel van zulke boeken is niet zozeer om – zoals bij literatuur met makkelijke empathie – de lezer de gevoelens te laten delen, maar om een zeker begrip op te wekken of inzicht te bieden in stuitende handelswijzen. Vaak komt er in het leesproces een dubbel perspectief naar voren, zodat de lezer de dader niet alleen meer als dader, maar ook als slachtoffer gaat zien.
(22) Als we nu toch aannemen dat het lezen van literaire fictie op de een of andere manier het begrip voor de ander bevordert, dan nog blijft het onduidelijk welke aspecten daarvoor verantwoordelijk zijn en hoe dat precies in zijn werk gaat. Soms lees je dat vooral ik-verhalen of beschrijvingen van innerlijke gedachten of een realistische stijl voor empathie zouden zorgen, maar net zo vaak wordt ook het omgekeerde beweerd.
(23) Het onderzoek naar de empathische effecten van lezen staat nog in de kinderschoenen. De hypotheses waar onderzoekers van uitgaan, staan soms lijnrecht tegenover elkaar. Sommigen veronderstellen dat toegankelijke teksten in een realistische stijl het makkelijkst empathie opwekken. Anderen gaan uit van hypotheses die veel lezers contra-intuïtief in de oren zullen klinken. Zij menen dat elementen die het leestempo vertragen, zoals opvallende stilistische kenmerken en metaforen, bijdragen tot empathie.
(24) En zelfs wanneer een lezer zich slechts minimaal herkent in een personage zou die er toch empathisch op kunnen reageren. Literatuur functioneert immers door suggestiviteit, metaforen zijn “omwegen om te spreken waarover we niet kunnen spreken”, zoals Peter Verhelst in Voor het vergeten (2018) schreef. De lezer zou door deze “vertragingen” aangespoord worden om dieper in de tekst door te dringen en na te denken over complexe gevoelens en gedachten van verteller of personages.
(25) Men mag het er oneens over zijn of literatuur nu al dan niet onze spontane emotionele reacties traint, in elk geval confronteert literatuur ons met moreel complexe situaties die aanzetten tot reflectie.
noot 1 A mile in my shoes: Een mijl in mijn schoenen
noot 2 safe space: veilige ruimte
Lut Missinne, De lage landen, 16 november 2022. Lut Missinne is hoogleraar moderne Nederlandse literatuur aan de Westfälische Wilhelms-Universität in Münster (Duitsland). Deze tekst is een inkorting van het oorspronkelijke artikel, geaccordeerd door de auteur.
Vraag 6 2 punten
In tekst 1 zijn in twee uitspraken duidelijk drogredenen te herkennen. Uitspraak 1: “Is uiteindelijk de nadruk op het empathische effect van lezen misschien niet meer dan een truc om de vele projecten tot leesbevordering gefinancierd te krijgen, en simpelweg wishful thinking?” (regels 125-130). Uitspraak 2: “Uit de explosie aan leesclubs in de Lage Landen kunnen we misschien ook afleiden dat een gedeelde leeservaring even belangrijk is als het gelezen boek.” (regels 137-141) Hieronder staan acht drogredenen: a cirkelredenering; b onjuist beroep op autoriteit; c onjuist beroep op een oorzaak-gevolgschema; d overhaaste generalisatie; e persoonlijke aanval; f vals dilemma; g verkeerde vergelijking; h vertekenen van een standpunt. Geef per uitspraak aan welke drogreden een kritische lezer er vooral in kan herkennen. Neem de nummers van de uitspraken over en zet daarachter telkens de letter van de juiste drogreden.
Bekijk het antwoord
- Uitspraak 1 krijgt de letter e (persoonlijke aanval). (1p)
- Uitspraak 2 krijgt de letter c (onjuist beroep op een oorzaak-gevolgschema). (1p)
Vraag 10 2 punten
In alinea 18 wordt ‘inaccurate empathie’ besproken. Vat de oorzaak uit alinea 18 samen waardoor een auteur ‘inaccurate empathie’ kan opwekken. Neem de nummers uit onderstaande zin over en zet daarachter je antwoord. Een auteur …(1)…, en niet …(2)…, en daardoor kan inaccurate empathie ontstaan.
Bekijk het antwoord
- Element (1): de auteur richt zich vooral op de lezer, of vooral op het personage (de variant die bij het tweede element past). (1p)
- Element (2): en niet (zozeer) op het personage, of en niet (zozeer) op de lezer (de tegenovergestelde kant van element 1). (1p)
Beoordeel de spelling. Aanvulling op het correctievoorschrift: twee varianten zijn volledig goed. Variant a: een auteur richt zich vooral op de lezer (schrijft een tekst waardoor de lezer zich kan inleven), en niet (zozeer) op het personage (een tekst waarin de auteur zich inleeft in het personage). Variant b: een auteur richt zich vooral op het personage (schrijft een tekst waarbij de auteur zich inleeft in het personage), en niet (zozeer) op de lezer (een tekst waardoor de lezer zich kan inleven). Een antwoord dat in het tweede deel dezelfde kant kiest als in het eerste deel, krijgt voor dat deel geen punt.
Vraag 13 2 punten
“Het onderzoek naar de empathische effecten van lezen staat nog in de kinderschoenen”, aldus alinea 23. Al eerder werd in de tekst kritiek geuit op het onderzoek naar de relatie tussen empathie en lezen. Vat uit tekst 1 drie centrale kritiekpunten op dit onderzoek samen. Geef antwoord in een of meer volledige zinnen en gebruik voor je antwoord in totaal niet meer dan 40 woorden.
Bekijk het antwoord
- Noemt drie van de kritiekpunten: het onderzoek is subjectief of onbetrouwbaar (alinea 8 en 9); het effect van het literaire genre is onvoldoende duidelijk (alinea 10); de hypotheses staan soms lijnrecht tegenover elkaar, of het onderzoek is theoretisch onvoldoende onderbouwd (alinea 23). (2p)
Drie elementen juist: 2 punten; twee juist: 1 punt; minder dan twee: 0 punten. Elementen: (alinea 8 en 9) het onderzoek is subjectief of onbetrouwbaar, het effect wordt onduidelijk gemeten en vragenlijsten maken objectief vaststellen van het effect nauwelijks mogelijk; (alinea 10) het effect van het literaire genre op empathie is onvoldoende duidelijk; (alinea 23) de hypotheses in het onderzoek staan soms lijnrecht tegenover elkaar, of het onderzoek is theoretisch niet of onvoldoende onderbouwd. Maximaal 40 woorden; beoordeel de spelling en grammatica.
2025, tijdvak 2: Goede smaak is authentieke smaak, maar hoe kun je nog authentiek zijn?
Opgavetekst
Tekst 2 Goede smaak is authentieke smaak, maar hoe kun je nog authentiek zijn?
(1) Deze week luisterde ik naar een lang gesprek over een van mijn favoriete gespreksonderwerpen: ‘goede smaak’. Goede smaak is tricky. Het is een eindeloze bron van bluf, schaamte en statusangst. Je wilt graag goede smaak hebben, maar alleen anderen kunnen beslissen of jij die hebt. Hoe speel je dat klaar?
(2) Precies daarover sprak The New York Times-columnist Ezra Klein met The New Yorker-journalist Kyle Chayka. Volgens Chayka, auteur van Filterworld, over smaak in de 21e eeuw, gaat smaak vooral over zelfkennis. Smaak is “kijken naar de wereld om je heen en daaruit kiezen wat er met jou resoneert, wat jou het gevoel geeft dat je bent wie je bent”. Goede, en dus authentieke smaak is volgens de mannen belangrijker dan ooit. Het internet zoals het nu bestaat, duwt ons met algoritmes naar wat we al kennen, of naar wat de meeste mensen mooi vinden. Zo vormt zich “een grote blob1) generieke cultuur”. En de doorsnee mens is de ideale consument in het kapitalisme, dus echt eigen smaak is niet minder dan een vorm van maatschappelijk verzet. We moeten leren zelf na te denken, aldus Chayka.
(3) Kan dat? Echt voor jezelf denken? Een autonome smaak ontwikkelen? Als ik over smaak praat, begin ik graag over mijn theorie van het ‘keukentrapje van de goede smaak’. Dat trapje heeft drie treden. Wie aan de slag wil met zijn smaak, begint op de eerste tree. Bijvoorbeeld met een componist als Mozart. Dit is mooi, denk je dan, ik luister naar Mozart, ik geniet ervan, dit is hoge kunst, ik heb goede smaak. Maar dan stap je een trede hoger. Daar waait een andere wind. Mozart, dat is eigenlijk maar commerciële, oppervlakkige, op effectbejag geschreven kitsch. Niet míjn smaak. Doe mij maar [insert ondoordringbaarder componist].
(4) Nu komen we ergens. Deze persoon heeft écht goede, eigen smaak. Tot je nog een stap zet, naar de derde trede. Wie daar staat, heeft het werkelijk door. Ik ken de kritiek op Mozart wel, zegt die. En ja, ik snap waarom jij denkt dat dit frivool is. Maar als je écht goed luistert, hoor je dat het allesbehalve oppervlakkig is. Juist Mozart is voor de kenner een hele grote. Schaakmat.
(5) In gesprekken over Russische klassiekers (in die prachtige dundrukuitgaven een robuuste markering van goede smaak) zie je dit vaak gebeuren met Dostojevski. De ‘goede-smaak’-beginneling weet: Fjodor Dostojevski, dat is een belangrijke Russische schrijver van dikke humorloze boeken, dus: goede smaak. Op de tweede trede staan de Dostojevski-haters. In navolging van Karel van het Reve zijn zij soeverein in hun oordeel, niet geïntimideerd door Dostojevski’s reputatie, en verklaren dat hij in feite alleen banale, schreeuwende personages opvoert in een matige, langdradige stijl. Bovenaan het keukentrapje lacht men hierom. Juist Dostojevski – die zo vaak verkeerd begrepen wordt – is het summum van Literatuur.
(6) Wie de drie treden kent, ziet ze vaker. Britney Spears staat ook vaak op het trapje. Prima muziek voor de naïeve pop-beginner, maar de semigevorderde vindt haar een oninteressant massaproduct. Tot je op de derde trede staat, waar je de onvermijdelijke man aantreft die, enthousiast over zijn eigen on-ironische oprechtheid hierover, uitlegt: maar Toxic, dat is echt een goed nummer.
(7) En het ís ook een goed nummer. Maar zo’n opmerking is ook een verklaring van de eigen superieure verhevenheid boven de snobistische luisteraars die zich blindstaren op Britneys populariteit bij de massa. De waardering voor Toxic is niet louter een uiting van een verfijnde afstemming met je diepste zelf.
(8) Ik beken dat ik er op mijn beurt van houd mensen op de tweede of derde trede te betrappen, en dat dat weer een manier is om te laten zien dat ik dit allemaal doorheb en dat mijn smaak boven alle twijfel verheven is.
(9) Uit het doolhof van de ‘goede smaak’ ontsnap je niet.
(10) Toen ik dit vertelde aan een wat belezener vriend, mijn theorie van het keukentrapje, wees hij me er liefdevol op dat dit allemaal niet echt oorspronkelijke gedachtes waren. “Je bent nu gewoon een boek van Bourdieu2) aan het navertellen. Lees La Distinction.” Hij had gelijk. En toch bevestigde hij alleen maar mijn punt. Zelfs mijn ideeën over smaak zijn niet geheel authentiek, en komen niet alleen maar uit mezelf.
noot 1 blob: een vormeloze, onduidelijke substantie
noot 2 Pierre Bourdieu (1930-2002) is een Franse socioloog.
Eva Peek, NRC, 19 januari 2024. Eva Peek is boekenrecensent en redacteur bij NRC.
Vraag 27 3 punten
Stel, je wilt tekst 2 gebruiken in je voorbereiding op een eindopdracht bij het schoolvak Nederlands: het schrijven van een beschouwing over de ontwikkeling van goede smaak. Je hebt sterke bedenkingen bij de betrouwbaarheid van tekst 2 als bron voor je eindopdracht. Daarom reflecteer je kritisch op de drie informatiebronnen die de auteur van tekst 2 heeft gebruikt, gelet op wat in de tekst hierover wordt gezegd. Selecteer uit onderstaande lijst de drie informatiebronnen, en geef per informatiebron de reden waarom deze als onvoldoende betrouwbaar kan worden gezien, gelet op wat in tekst 2 hierover wordt gezegd. Noteer de nummers van de drie juiste informatiebronnen en zet daarachter telkens de reden. Informatiebronnen: 1 breed literatuuronderzoek; 2 een gesprek met een vriend; 3 een interview met een deskundige; 4 een non-fictieboek; 5 enquêtes en vragenlijsten; 6 opnames en beeldanalyses; 7 persoonlijke reflecties; 8 straatinterviews; 9 wetenschappelijke rapporten.
Bekijk het antwoord
- Bron 2 (een gesprek met een vriend): de autoriteit of expertise van deze vriend over Bourdieu of dit onderwerp is onbekend, of het betreft slechts een gesprek. (1p)
- Bron 3 (een interview met een deskundige): het gaat slechts om een podcast van een columnist, of om een interview met Chayka, en tekst 2 is alleen indirect gebaseerd op het boek Filterworld. (1p)
- Bron 7 (persoonlijke reflecties): de auteur lijkt geen expert in deze kwestie, of de reflecties zijn erg persoonlijk of willekeurig. (1p)
Per informatiebron 1 punt, alleen als zowel het nummer van de juiste bron als de juiste reden genoemd zijn. Een bron zonder reden, of met een andere reden, krijgt geen punt. Beoordeel de spelling.
Tekstfragment 2 Wikipedia over Bourdieu
Op grond van onder meer een enquête in de jaren zestig onder ruim 1200 mensen concludeerde Bourdieu in La Distinction dat mensen zich met behulp van hun culturele smaak van elkaar onderscheiden. (…) Door hun opvoeding en in mindere mate hun opleiding hebben mensen uit de hogere klassen een habitus ontwikkeld waarin ‘hoge cultuur’ centraal staat. Zij zijn in staat en ook geneigd om kunstwerken meer op vormaspecten, originaliteit en de verhouding tot andere kunst te beoordelen (dit noemt hij een ‘esthetische dispositie’) dan op de inhoud, het oproepen van emoties en het directe nut. Het onderscheidt hen van mensen uit lagere klassen, tegen wie ze zich – al dan niet bewust – afzetten.
Wikipedia
Vraag 28 2 punten
“Je bent nu gewoon een boek van Bourdieu aan het navertellen. Lees La Distinction.” (regels 118-121) Je kent Bourdieus werk niet en besluit daarom informatie over hem te zoeken op Wikipedia (tekstfragment 2) en de inhoud daarvan te vergelijken met de beschrijving van diens werk in tekst 2. Lees tekstfragment 2. Op grond van tekstfragment 2 constateer je dat Bourdieus denken over smaak niet in alle opzichten recht wordt gedaan in alinea 10 van tekst 2. Geef één reden waarom het denken van Bourdieu wel recht wordt gedaan, en één reden waarom niet, gelet op tekstfragment 2. Geef antwoord in een of meer volledige zinnen en gebruik voor je antwoord in totaal niet meer dan 40 woorden.
Bekijk het antwoord
- Noemt een reden waarom het denken van Bourdieu wel recht wordt gedaan: smaak ontstaat volgens Bourdieu doordat mensen zich in hun smaak van elkaar afzetten. (1p)
- Noemt een reden waarom het denken van Bourdieu niet recht wordt gedaan: groepen mensen ontwikkelen een gezamenlijke habitus of een eigen kijk op smaak of kunst; smaak is volgens Bourdieu een middel van de hogere klassen om zich van de lagere klassen te onderscheiden; Bourdieu bespreekt enkel één soort hoge kunst; volgens Bourdieu zijn opvoeding en opleiding bepalend voor de smaakontwikkeling. (1p)
Maximaal 40 woorden; beoordeel de spelling en grammatica.
2025, tijdvak 2: Stemrecht vanaf je zestiende?
Opgavetekst
Bron 1 ‘Waarom al stemmen op je zestiende veel beter is’
(1) Politicoloog Sarah de Lange adviseert, als voormalig lid van de Raad voor het Openbaar Bestuur, het parlement en de regering om de kiesgerechtigde leeftijd te verlagen naar zestien. Ze vertelt waarom het goed is zestien- en zeventienjarigen stemrecht te geven, en hoe de verlaging van de kiesgerechtigde leeftijd bijdraagt aan de kwaliteit van onze democratie.
(2) “In je adolescentie ontwikkel je democratische normen en waarden, en je belangrijkste politieke overtuigingen. Het is ook de periode in je leven waarin je politieke betrokkenheid wordt gevormd. Alleen heb je op deze leeftijd nog weinig mogelijkheden om deze betrokkenheid te laten zien; je mag immers nog niet stemmen. Uit onderzoek blijkt dat als je de kiesgerechtigde leeftijd verlaagt, het makkelijker is om deze betrokkenheid, bijvoorbeeld op school, te stimuleren.”
(3) “Jongeren doen dan ervaring op met politieke participatie in een fase in hun leven waarin ze te vormen zijn, en dit vergroot de kans dat jongeren daadwerkelijk gaan stemmen. Uit onderzoek weten we namelijk ook dat wie stemt wanneer hij of zij de eerste keer kiesgerechtigd is, later vaker naar de stembus gaat. Wanneer de opkomst onder jongeren stijgt door verlaging van de kiesgerechtigde leeftijd, kan dit dus ook in de toekomst tot een hogere opkomst bij verkiezingen leiden. Dit is een belangrijk argument om zestien- en zeventienjarigen het recht te geven om te stemmen.”
(4) “Maar er is nog een reden om jongeren al op hun zestiende te laten stemmen. Jongeren en ouderen hebben tegenwoordig vaak verschillende opvattingen over politieke vraagstukken, maar doordat jongeren niet mogen stemmen, worden hun standpunten onvoldoende vertegenwoordigd in de politiek. Verlaging van de kiesgerechtigde leeftijd kan die vertegenwoordiging verbeteren.”
(5) “Verlaging van de kiesgerechtigde leeftijd biedt ook mogelijkheden om de politieke ongelijkheid tussen hoger en lager opgeleide jongeren aan te pakken. Lager opgeleide jongeren stemmen nu minder vaak en hebben minder politiek zelfvertrouwen. Bij de verkiezingen in 2017 stemde bijvoorbeeld 80% van de hoogopgeleide jongeren, versus 60% van de laagopgeleide. Dat is een groot verschil en erg zorgelijk.”
(6) “Laagopgeleide jongeren geloven in ons democratisch systeem, maar hebben niet het gevoel dat politiek voor hen is. Ze voelen hierdoor een grote afstand tot de politieke partijen en politici. Op de korte termijn haken ze hierdoor af en gaan ze niet stemmen bij verkiezingen. Op de lange termijn kan het afhaken ook tot politieke radicalisering leiden.”
redactie website UvA (Universiteit van Amsterdam), uva.nl, 6 november 2023
Vraag 29 2 punten
Je vindt bron 1 betrouwbaar als informatiebron voor je beschouwing, omdat de geïnterviewde duidelijk een expert is en bron 1 afkomstig is van de website van een universiteit. Geef twee duidelijk van elkaar verschillende kenmerken van de inhoud en/of stijl van bron 1, waardoor deze bron inderdaad betrouwbaar lijkt. Geef geen voorbeelden.
Bekijk het antwoord
- Noemt twee duidelijk verschillende kenmerken van de inhoud of stijl van bron 1 die de betrouwbaarheid ondersteunen. (2p)
Per juist kenmerk 1 punt; twee verschillende juiste kenmerken geven 2 punten. Mogelijke kenmerken volgens het model: het betoog is helder of logisch opgebouwd, of uitgebreid; de onderbouwing of argumentatie is consistent, logisch en helder; de inhoud is niet of nauwelijks subjectief, met veel feitelijke uitspraken; de onderbouwing van de argumenten is vaak controleerbaar, met cijfers, gegevens of veel feiten. Beoordeel de spelling.
Vraag 30 2 punten
In bron 1 staat een standpunt centraal over het verlagen van de stemgerechtigde leeftijd. Daarvoor worden drie hoofdargumenten gegeven. Vat dit standpunt en de drie hoofdargumenten samen volgens onderstaande tabel. Neem de nummers uit de tabel over en zet daarachter je antwoord in volledige zinnen. Gebruik voor je antwoord in totaal niet meer dan 55 woorden. Tabel (onderdeel | antwoord): standpunt | 1; hoofdargument (alinea 2 en 3) | 2a; hoofdargument (alinea 4) | 2b; hoofdargument (alinea 5 en 6) | 2c.
Bekijk het antwoord
- Standpunt (1): jongeren (zestien- en zeventienjarigen) moeten stemrecht krijgen, of een verlaging van de stemgerechtigde leeftijd draagt bij aan de kwaliteit van de democratie. Hoofdargument 2a: de politieke betrokkenheid van jongeren wordt gestimuleerd, of het vergroot de kans dat jongeren (in de toekomst) gaan stemmen. Hoofdargument 2b: het verbetert de vertegenwoordiging van jongeren in de politiek. Hoofdargument 2c: het verkleint de politieke ongelijkheid tussen hoog- en laagopgeleide jongeren. (2p)
Vier elementen juist: 2 punten; drie juist: 1 punt; minder dan drie: 0 punten. Maximaal 55 woorden; beoordeel de spelling en grammatica.
Bron 2 Minimumleeftijd stemgerechtigden in Europa
| land | minimumleeftijd | Voorwaarden |
|---|---|---|
| Albanië | 18 | |
| België | 18 | |
| Bosnië & Herzegovina | 18 | 16 als je werkt |
| Cyprus | 18 | |
| Denemarken | 18 | |
| Estland | 18 | 16 bij lokale verkiezingen |
| Finland | 18 | |
| Frankrijk | 18 | |
| Griekenland | 17 | |
| Hongarije | 18 | |
| Litouwen | 18 | |
| Ierland | 18 | |
| IJsland | 18 | |
| Kroatië | 18 | |
| Letland | 18 | |
| Macedonië | 18 | |
| Malta | 18 | 16 bij lokale verkiezingen |
| Montenegro | 18 | 16 als je werkt |
| Nederland | 18 | |
| Noorwegen | 18 | 17 als je dat jaar nog 18 wordt |
| (…) |
Jonathan Hendrickx, stampmedia.be, 31 december 2016. Jonathan Hendrickx is postdoctoraal onderzoeker in media- en communicatiestudies. StampMedia is een jongeren-media-agentschap, ondersteund door de Vlaamse Vereniging van Journalisten.
Vraag 31 1 punt
Je leidt uit bron 2 drie voorwaarden af die je kunt stellen aan zestien- en zeventienjarigen bij een verlaging van de stemgerechtigde leeftijd in Nederland. Noem deze drie voorwaarden.
Bekijk het antwoord
- Noemt drie van de voorwaarden uit bron 2: je wordt in een verkiezingsjaar achttien jaar; je werkt; je kunt alleen bij lokale verkiezingen stemmen. (1p)
Drie elementen juist: 1 punt; minder dan drie: 0 punten. De voorwaarden uit bron 2 zijn: je wordt in een verkiezingsjaar achttien jaar; je werkt; je kunt alleen bij lokale verkiezingen stemmen. Beoordeel de spelling.
Bron 3 Percentage jongeren dat maatschappelijk participeert

Jongerenparticipatie, of jeugdparticipatie, is het maatschappelijk meedoen van jongeren van 15 tot 25 jaar, bijvoorbeeld in de politiek, door vrijwilligerswerk, of via de maatschappelijke stage, die in het voortgezet onderwijs verplicht is.
| Activiteit | Percentage |
|---|---|
| totaal | 41,0 |
| sportvereniging | 17,3 |
| school | 8,1 |
| jeugdwerk | 6,0 |
| verzorging | 6,1 |
| culturele vereniging | 4,1 |
| buurt | 2,8 |
Bron 4

Nu is de stemgerechtigde leeftijd 18 jaar. Stel dat je al met 16 jaar zou mogen stemmen voor de Tweede Kamerverkiezingen/gemeenteraadsverkiezingen, zou je dan gaan stemmen? Basis: n = 2.267
Gestapeld staafdiagram met twee blokken: Gemeenteraad en Tweede Kamer. Per blok staan de groepen totaal 18+, 65+, 50-64, 35-49, 25-34, 18-24 en 16-17. Elke staaf toont in procenten de antwoorden zeker wel (zwart, onderaan), waarschijnlijk wel, waarschijnlijk niet, zeker niet en weet ik niet (wit, bovenaan). Bij totaal 18+ is het deel zeker wel ruim de helft van de staaf. Bij de 16-17-jarigen is het deel zeker wel bij beide verkiezingen minder dan de helft.
Vraag 32 5 punten
Uit de gegevens in bron 2, bron 3 en bron 4 kun je telkens één algemeen argument vóór en één algemeen argument tegen de verlaging van de stemgerechtigde leeftijd afleiden. Noem per bron het algemene argument vóór en het algemene argument tegen. Neem de nummers uit onderstaande tabel over en zet daarachter je antwoord. Tabel (argument vóór verlaging | argument tegen verlaging): bron 2 | 2a | 2b; bron 3 | 3a | 3b; bron 4 | 4a | 4b.
Bekijk het antwoord
- Per bron het argument vóór en tegen. 2a: in enkele landen is er al stemrecht voor zestienjarigen. 2b: in veel landen is er geen stemrecht voor zestien- en zeventienjarigen, of in geen enkel land is er onvoorwaardelijk stemrecht voor zestien- en zeventienjarigen. 3a: bijna de helft, of 41 procent, van de jongeren is maatschappelijk actief of betrokken, wat politieke inspraak logisch maakt. 3b: maatschappelijk betrokken willen niet zeggen dat je politiek betrokken bent, of een groot deel van de jongeren is niet maatschappelijk actief, of vooral achttien- tot vijfentwintigjarigen zijn maatschappelijk betrokken (en niet zestien- en zeventienjarigen). 4a: een groot deel van de jongeren zou dan (zeker of waarschijnlijk) gaan stemmen. 4b: de bereidheid van jongeren om (zeker) te gaan stemmen blijft duidelijk lager dan die van volwassenen, of is minder dan 50 procent. (5p)
Zes elementen juist: 5 punten; vijf juist: 4; vier juist: 3; drie juist: 2; twee juist: 1; minder dan twee: 0 punten. Niet goed: bij 2b is het antwoord ‘De tabel gaat niet alleen over zestien- en zeventienjarigen’ niet goed. Beoordeel de spelling.
Bron 5 Een of ander advies: ‘Stemrecht vanaf zestien jaar’
Reactie van gebruiker:
“Volgens de Raad voor het Openbaar Bestuur heeft onderzoek inmiddels uitgewezen dat pubers in het stemhokje wel degelijk een verstandige keuze kunnen maken.” Pas als je verantwoordelijk kunt zijn voor je eigen leven kun je iemand volwassen noemen. Een thuiswonende van zestien neemt de situatie voor lief, heeft geen idee hoe het is om een studie af te maken en te werken en je eigen broek op te houden en verantwoordelijke keuzes te maken, uitzonderingen daargelaten. Het is niet voor niets dat ze op die leeftijd gevoelig zijn voor sektes, hun identiteit is nog niet uitontwikkeld.
kloopindeslootjijook | 25-06-19 | 07:38
GeenStijl, geenstijl.nl. GeenStijl is een Nederlandse actualiteitenwebsite.
Vraag 33 1 punt
Je aarzelt over de betrouwbaarheid van bron 5: je vindt dat er herhaaldelijk één drogreden in wordt gebruikt. Welke drogreden is dat?
Bekijk het antwoord
Antwoord: B
Bron 6 Verlaging van de kiesgerechtigde leeftijd
(1) Als jongeren op school gestimuleerd worden om op jonge leeftijd te gaan stemmen zou dat op de lange termijn opleveren dat zij vaker gaan. Er is echter geen empirisch bewijs dat wanneer de kiesgerechtigde leeftijd wordt verlaagd, jongeren op latere leeftijd vaker gaan stemmen.
(2) Een ander veelgehoord argument is dat jongeren op 16-jarige leeftijd allerlei rechten en plichten krijgen. Vanaf hun 16e moeten jongeren belasting betalen, kunnen ze een bromfietsrijbewijs halen en mogen ze een verzoek doen tot euthanasie, maar het stemrecht ontbreekt. Daarbij past wel de kanttekening dat uit het bezit van allerlei rechten en plichten op een bepaalde leeftijd niet als vanzelfsprekend ook andere rechten en plichten voortvloeien. Van geval tot geval is een zelfstandige inhoudelijke afweging nodig.
(3) Een argument dat tegenstanders van een verlaging van de kiesgerechtigde leeftijd vaak gebruiken, is dat jongeren nog niet goed genoeg in staat zouden zijn om weloverwogen keuzes te maken en de gevolgen van hun (politieke) keuzes niet goed kunnen overzien. Dit is overigens een historisch veelgebruikt tegenargument voor de uitsluiting van groepen van het kiesrecht, zoals vrouwen, armeren, tot slaaf gemaakten en in dit geval dus jongvolwassenen. (…)
(4) Uit het voorgaande komen geen doorslaggevende argumenten voor of tegen verlaging van de kiesgerechtigde leeftijd naar voren. Twijfels blijven. Het is uiteindelijk vooral een normatieve, politieke vraag. In het licht van die twijfels ziet de staatscommissie ervan af om te adviseren tot het verlagen van de kiesgerechtigde leeftijd van 18 naar 16 jaar.
Staatscommissie parlementair stelsel, Lage drempels, hoge dijken (2018). Bovenstaand fragment komt uit een eindrapport van een onderzoek in opdracht van de Nederlandse regering, naar veranderingen in het parlementaire stelsel.
Vraag 34 1 punt
Je stelt vast dat een argument uit bron 5 tegen verlaging van de stemgerechtigde leeftijd kan worden ontkracht met een uitspraak uit bron 6. Citeer de zin met dit argument uit bron 5, én de zin uit bron 6 waarmee dit argument kan worden ontkracht.
Bekijk het antwoord
- Citeert de zin uit bron 5 met het argument en de zin uit bron 6 waarmee dit argument wordt ontkracht. (1p)
Twee elementen juist: 1 punt; minder dan twee: 0 punten. Element 1: de zin uit bron 5 met het argument, zoals “Een thuiswonende van zestien neemt de situatie voor lief, heeft geen idee hoe het is om een studie af te maken en te werken en je eigen broek op te houden en verantwoordelijke keuzes te maken, uitzonderingen daargelaten.” Element 2: de zin uit bron 6 die het argument ontkracht, zoals “Dit is overigens een historisch veelgebruikt tegenargument voor de uitsluiting van groepen van het kiesrecht, zoals vrouwen, armeren, tot slaaf gemaakten en in dit geval dus jongvolwassenen.”
Vraag 36 1 punt
Bij het vergelijken van de inhoud van bron 1 en bron 6 valt het je op dat deze bronnen elkaar regelrecht tegenspreken bij één argument voor het verlagen van de stemgerechtigde leeftijd. Citeer een zin uit bron 1 en een zin uit bron 6 waaruit deze tegenspraak blijkt.
Bekijk het antwoord
- Citeert een zin uit bron 1 en een zin uit bron 6 die de tegenspraak over één argument laten zien. (1p)
Twee elementen juist: 1 punt; minder dan twee: 0 punten. Element 1 (bron 1): “Uit onderzoek weten we namelijk ook dat wie stemt wanneer hij of zij de eerste keer kiesgerechtigd is, later vaker naar de stembus gaat.” Element 2 (bron 6): “Er is echter geen empirisch bewijs dat wanneer de kiesgerechtigde leeftijd wordt verlaagd, jongeren op latere leeftijd vaker gaan stemmen.”
2024, tijdvak 1: Tekst 1
Opgavetekst
Tekst 1 Fastfood voor jonge lezers: de schadelijke promotie van pulp in het onderwijs
(1) Wat hebben we nodig om ontlezing een halt toe te roepen? Mooie verhalen natuurlijk, maar ook ‘mooie lezers’. De term is van jeugdboekenauteur Benny Lindelauf. Hij bedoelt lezers die een verhaal betekenis kunnen geven, lezers die daar scholing in hebben gehad. Van zulke mooie lezers zijn er steeds minder.
(2) 44 procent van de Nederlandse jongeren zegt lezen niet leuk te vinden of er zelfs een hekel aan te hebben, zo blijkt uit onderzoek van Stichting Lezen. Dat zijn er meer dan in onze buurlanden, en niemand begrijpt waarom juist in Nederland de ontlezing zo hard stijgt. Helaas maakt de overheid ook geen geld vrij om daar serieus onderzoek naar te doen.
(3) In plaats daarvan investeert ze in leesbevorderingscampagnes. Waarom sorteren die nu niet het gewenste effect? Wie zich daarin verdiept, begrijpt al snel waarom de leesmotivatie laag is. De campagnes die gericht zijn op leesbevordering sturen op ‘leesplezier’, vanuit de gedachte dat op plezier vanzelf leesmotivatie volgt.
(4) Daarom is besloten dat in de Jonge Jury-campagne jongeren zelf kiezen welke boeken ze nomineren en bekronen. De Jonge Jury, die jaarlijks 180.000 leerlingen in de onderbouw bereikt, wordt betaald door Stichting Lezen, ondersteund door het Nederlands Letterenfonds en uitgevoerd door Passionate Bulkboek, een organisatie die zich ‘dé leesspecialist in voortgezet onderwijs’ noemt.
(5) Leerlingen van twaalf tot vijftien jaar kiezen de boeken voor de shortlist aan de hand van een groslijst van uitgevers, zonder instructie, richtlijn of een voorselectie door opvoeders of leraren. Het is verontrustend dat hun keuze vervolgens leidend wordt in een campagne die wordt betaald met overheidsgeld. Het is alsof je kinderen de supermarkt instuurt met de opdracht te kopen wat ze lekker vinden en datgene waarmee ze naar buiten komen, opdringt aan alle kinderen van het land, onder het mom van ‘gezond eten’. Nederland zou zijn eigen cultuuronderwijs serieuzer moeten nemen.
(6) Dit jaar brachten 10.000 kinderen een stem uit voor de Jonge Jury-prijs. De winnaar die woensdag 9 juni bekend wordt, zal met zekerheid een pulpboek zijn. Wat bedoelen we met pulp? Dat is niet hetzelfde als lectuur. Er zijn genoeg redenen om zwakke of onwillige lezers aan te moedigen door ze, pakweg, een spannende jeugdroman van Lydia Rood te laten lezen of de biografie van Wim Kieft.1)
(7) Maar wat de Jonge Jury propageert, is van een ander kaliber. Het zijn verhalen die seksistisch en racistisch denken bevestigen, de lezer alleen van kick naar kick jagen. Verhalen die stilistisch, inhoudelijk, cultureel en moreel armoedig en zelfs schadelijk zijn. We analyseerden de shortlist van dit jaar en alle winnende titels van de afgelopen tien jaar, waarvan er zeven werden geschreven door één auteur: Mel Wallis de Vries. Eenlettergrepige titels, dramatisch-realistische foto’s op de voorkant en kekke elastieken buikbandjes moeten de jonge lezer verleiden: Klem, Wreed, Vals of Shock heten haar boeken.
(8) Het stramien is steeds identiek: na een scène waarin steevast een vrouwelijk slachtoffer wordt gepijnigd, vernederd en vaak vermoord, gaan we terug in de tijd en komen er vier à vijf verschillende meisjes aan het woord – soms via vlogs, dagboekfragmenten, app- of e-mailberichten. Ze zijn typetjes en hebben steevast één ding gemeen: het zijn altijd witte meisjes met lang, los haar. De meisjes lijken geen enkele inhoud of substantie te hebben. De personages veroordelen elkaar op hoe ze eruitzien, en wat ze eten en drinken.
(9) Seks is vrijwel altijd ongewenst en gewelddadig in deze teksten, maar de lezer krijgt geen ruimte om dat kritisch te beschouwen, omdat die meekijkt met daders in lang uitgesponnen geweldsscènes. Verkrachting en moord worden als haast onvermijdelijk lot voor jonge vrouwen gepresenteerd: als ze in het donker door het park fietsen, maar soms ook als ze in hun eigen slaapkamer zijn. Het hyperrealisme met herkenbare school- en plaatsnamen maakt het nog angstaanjagender. De shortlist van dit jaar bestond uit drie jeugdthrillers die qua opbouw en verhaalinhoud sprekend op de boeken van Wallis de Vries lijken. Succes is blijkbaar besmettelijk.
(10) Met zulke lelijke teksten kweek je geen mooie lezers. Jonge lezers lezen vooral belevend en herkennend. Wat ze lezen, nemen ze letterlijk omdat hun literaire competenties nog niet zijn ontwikkeld. In het lesmateriaal van de Jonge Jury worden deze competenties ook niet aangesproken.
(11) Waarom wordt dit geld, afkomstig van Stichting Lezen en het Letterenfonds, niet besteed aan de promotie van echte jeugdliteratuur in de klas? Verhalen kunnen je leren hoe je betekenis kunt geven aan de wereld. Hoe je gevoelens, relaties, maar ook maatschappelijke verhoudingen kunt begrijpen en hoe je er taal voor kunt vinden. Ze bieden de sleutel tot een volwassen, ethische houding.
(12) Kwalitatieve jeugdliteratuur geeft de verbeelding van jonge mensen de ruimte om nieuwe en andere perspectieven en samenlevingsvormen te verkennen. Door identificatie met steeds nieuwe personages kunnen jonge lezers hun persoonlijkheid vormen, hun opvattingen toetsen. Literatuur draagt bij aan empathie en aan burgerschap.
(13) Dat in het Nederlandse onderwijs op de basisschool en in het voortgezet onderwijs het lezen van onze internationaal geprezen jeugdliteratuur, denk aan Anna Woltz, Simon van der Geest, Martha Heesen of Bart Moeyaert, niet verplicht is, en dat er geen eisen worden gesteld aan de kwaliteit van wat er op school wordt gelezen, is een vorm van ernstige en structurele verwaarlozing. Laten we in het op handen zijnde nieuwe curriculum voor het vak Nederlands2) het vrijblijvende begrip ‘fictie’ vervangen door ‘jeugdliteratuur’.
(14) Tot het zover is, kunnen de organisatoren van de Jonge Jury het alvast over een andere boeg gooien. Een shortlist die wordt opgesteld door specialisten lijkt ons de eenvoudigste oplossing. ‘Als ze maar lezen’ is geen excuus voor pulp.
noot 1 De biografie Kieft portretteert de voormalige Nederlandse profvoetballer Wim Kieft; veel aandacht gaat erin uit naar diens alcohol- en drugsverslaving. Kieft was in 2014 het bestverkochte boek in Nederland.
noot 2 Het Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschappen bereidde tijdens de publicatie van dit artikel een onderwijsherziening voor van (onder meer) het schoolvak Nederlands.
naar: Yra van Dijk en Marie-José Klaver
uit: de Volkskrant, 6 juni 2021
Yra van Dijk is gasthoogleraar bij instituut LUCAS van de Universiteit Leiden. Marie-José Klaver is vakdidacticus en docent Nederlands in het voortgezet onderwijs.
Vraag 2 1 punt
“Wat hebben we nodig om ontlezing een halt toe te roepen? Mooie verhalen natuurlijk, maar ook ‘mooie lezers’.” (regels 1-4)
Welke bedenking zal een kritische lezer waarschijnlijk vooral hebben bij het antwoord op de vraag in bovenstaand citaat? ‘Mooie verhalen’ en ‘mooie lezers’
Bekijk het antwoord
Antwoord: D
Vraag 3 2 punten
Uit alinea 5 van tekst 1 is het standpunt af te leiden dat de Nederlandse overheid haar ‘eigen cultuuronderwijs’ momenteel onvoldoende serieus neemt.
Geef de redenering weer waarmee in deze alinea dit standpunt wordt onderbouwd.
Geef antwoord in een of meer volledige zinnen en gebruik voor je antwoord niet meer dan 30 woorden.
Bekijk het antwoord
- Noemt dat jongeren zelf de boekenkeuze bepalen, in een overheidscampagne of bij de shortlist van de Jonge Jury, en dat die keuze niet wordt bepaald door richtlijnen, opvoeders of leraren. (1p)
- Noemt dat vooral pulpboeken daardoor aan jongeren worden opgedrongen en dat jongeren daardoor geen literatuur of ‘gezonde’ jeugdboeken lezen; of dat de overheid opvoeders of leraren deze keuze zou moeten laten bepalen. (1p)
Maximumlengte: 30 woorden. Het eerste element moet erin staan. Het tweede element mag in een van beide varianten worden gegeven. Beoordeel de spelling en grammatica.
Vraag 9 1 punt
“Dat in het Nederlandse onderwijs op de basisschool en in het voortgezet onderwijs het lezen van onze internationaal geprezen jeugdliteratuur, denk aan Anna Woltz, Simon van der Geest, Martha Heesen of Bart Moeyaert, niet verplicht is (…)” (regels 153-160)
Waarom wordt in bovenstaand citaat benadrukt dat onze jeugdliteratuur “internationaal geprezen” wordt, gelet op de strekking van tekst 1?
Kies het antwoord dat past bij: omdat deze internationale waardering
Bekijk het antwoord
Antwoord: B
2024, tijdvak 1: Reacties op tekst 1
Opgavetekst
tekstfragment 1
(1) Van Dijk en Klaver stellen dat er wat hen betreft voor sommige boeken geen plaats mag zijn in het onderwijs, omdat ze in hun ogen niet bijdragen aan de literaire ontwikkeling en bovendien een schadelijk effect zouden hebben. Wij zien dat anders: deze boeken zijn voor veel kinderen de (enige) motivatie om een boek op te pakken. Het is kortom de eerste toegang, het begin van iets moois.
(2) En hoewel boeken in de klas en ook de Jonge Jury zelf wel degelijk kritisch bekeken mogen worden, kan het niet de bedoeling zijn dat we een bepaalde groep boeken en auteurs, en daarmee ook de jonge lezers die deze boeken waarderen, categoraal afwijzen.
naar: Gerlien van Dalen en Giel van Strien
uit: de Volkskrant, 11 juni 2021
Gerlien van Dalen is directeur-bestuurder van Stichting Lezen. Giel van Strien is directeur van Passionate Bulkboek, een organisatie voor de stimulering van de Nederlandse taal en literatuur bij jongeren.
Vraag 11 2 punten
Lees tekstfragment 1.
In tekstfragment 1 worden twee kritiekpunten ingebracht tegen de opvattingen over leesonderwijs uit tekst 1.
Vat deze twee kritiekpunten samen.
Geef antwoord in een of meer volledige zinnen. Gebruik voor je antwoord niet meer dan 40 woorden.
Bekijk het antwoord
- Noemt dat deze boeken (van de Jonge Jury) voor veel (jonge) lezers de enige of voornaamste motivatie tot lezen zijn, of de eerste toegang tot iets moois. (1p)
- Noemt dat een (bepaalde) groep boeken, auteurs of lezers nooit categoraal mag worden afgewezen. (1p)
Maximumlengte: 40 woorden. Beoordeel de spelling en grammatica.
tekstfragment 2
(1) Persoonlijk vind ik het ook jammer dat thrillers steevast hoog eindigen. En ik ben het absoluut met u eens dat het schadelijk is om seksueel geweld zo vaak in te zetten, puur als plotwending. Dat de beschreven vrouwelijke hoofdpersonages pieperige slachtoffertjes zijn (of maken ze, ik noem maar iets geks, een karakterontwikkeling door?).
(2) Maar laten we niet vergeten dat er in ‘echte’ literatuur ook schadelijke personen of ideeën voorkomen. Van mijn literaire kennismaking op het vwo herinner ik me vooral de smerige seksscènes van Ronald Giphart en Jan Wolkers. Vind ik persoonlijk even schadelijk als die ‘pulp’ waar u het nu over heeft. Omdat ik de vrijheid van jongeren waardeer, accepteer ik ook dat vooral thrillers de shortlist halen. Loslaten, noemen ze dat.
(3) Wat ik niet begrijp en nooit heb begrepen, is wat er zo verkeerd is aan leesplezier. Waarom er een elitaire minderheid is, die vindt dat we áltijd neerbuigend moeten doen over Young Adult-boeken voor jongeren (en feelgood-romans voor volwassenen, trouwens). Die vindt dat jongeren geen eigen keuzen mogen of kunnen maken.
naar: Carlie van Tongeren
uit: de Volkskrant, 8 juni 2021
Carlie van Tongeren is auteur van jeugdliteratuur. Ze is twee keer genomineerd voor de Jonge Jury.
Vraag 12 1 punt
Lees tekstfragment 2.
“ik ben het absoluut met u eens dat het schadelijk is om seksueel geweld zo vaak in te zetten, puur als plotwending.” (regels 2-3, tekstfragment 2)
Een kritische lezer zou kunnen vinden dat deze bewering over thrillers in strikte zin in tegenspraak is met een andere bewering uit tekstfragment 2.
Met welke andere bewering is deze vooral in tegenspraak?
Bekijk het antwoord
Antwoord: A
Vraag 13 2 punten
In tekstfragment 2 worden twee argumenten ingebracht tegen de argumentatie in tekst 1.
Vat deze twee argumenten samen.
Geef antwoord in een of meer volledige zinnen. Gebruik voor je antwoord niet meer dan 40 woorden.
Bekijk het antwoord
- Noemt dat in literatuur (net als in pulp) ook schadelijke personen of ideeën voorkomen. (1p)
- Noemt dat er niets mis is met de (vrije) boekkeuze van jongeren of met leesplezier, en dat het neerbuigend is om die keuze of Young Adult-boeken af te wijzen. (1p)
Maximumlengte: 40 woorden. Beoordeel de spelling en grammatica.
Vraag 14 1 punt
“Wat ik niet begrijp en nooit heb begrepen, is wat er zo verkeerd is aan leesplezier.” (regels 12-13, tekstfragment 2)
Een kritische lezer kan vinden dat deze uitspraak geen recht doet aan de inhoud van tekst 1.
Geef aan waarom een kritische lezer dat kan vinden. Baseer je antwoord op de inhoud van tekst 1.
Geef antwoord in een of meer volledige zinnen.
Bekijk het antwoord
- Noemt dat tekst 1 leesplezier op zichzelf niet afwijst, maar stelt dat leesplezier geen uitgangspunt mag zijn voor overheidscampagnes tegen ontlezing. (1p)
Beoordeel de spelling en grammatica.
Vraag 15 1 punt
“Waarom er een elitaire minderheid is, die vindt dat we áltijd neerbuigend moeten doen over Young Adult-boeken voor jongeren (en feelgood-romans voor volwassenen, trouwens).” (regels 13-15, tekstfragment 2)
Een kritische lezer kan vinden dat het standpunt van tekst 1 in dit citaat wordt vertekend.
Citeer de zin uit alinea 4 tot en met 7 van tekst 1 die een kritische lezer hiervoor het best als argument kan gebruiken.
Bekijk het antwoord
- Citeert de zin ‘Er zijn genoeg redenen om zwakke of onwillige lezers aan te moedigen door ze, pakweg, een spannende jeugdroman van Lydia Rood te laten lezen of de biografie van Wim Kieft.’ (regels 64-69, tekst 1) (1p)
Beoordeel de spelling.
Vraag 20 3 punten
Hieronder staan drie uitspraken uit tekstfragment 4:
1 “Deze mensen zijn in de war.” (regel 1)
2 “Ze denken dat neerlandistiek een soort maatschappijleer is, of dat de neerlandistiek de maatschappijleer moet verdringen om het nut nog extra te bewijzen” (regels 1-3)
3 “Of moeten de economen ook voortaan voor hun baan vrezen?” (regels 8-9)
Een kritische lezer kan in elke uitspraak een drogreden aanwijzen, gelet op de inhoud van tekst 1. Geef voor elke uitspraak aan welke. Kies daarvoor uit onderstaande drogredenen. Een drogreden kan slechts één keer worden gebruikt.
a bespelen van het publiek
b cirkelredenering
c onjuist beroep op een kenmerkschema
d ontduiken van de bewijslast
e overdrijven van een voor- of nadeel
f persoonlijke aanval
g vertekening van het standpunt
Neem de nummers van de uitspraken over en zet daarachter de letter van de juiste drogreden.
Bekijk het antwoord
- Uitspraak 1: f (persoonlijke aanval). (1p)
- Uitspraak 2: g (vertekening van het standpunt). (1p)
- Uitspraak 3: e (overdrijven van een voor- of nadeel). (1p)
Elke letter moet bij de juiste uitspraak staan. Een drogreden mag maar één keer worden gebruikt. Beoordeel de spelling.
2024, tijdvak 1: Onderzoek naar de waardering van De engelenmaker
Opgavetekst
bron 1 Een horrorverhaal uit naam der wetenschap
(1) In De engelenmaker keert dokter Victor Hoppe na twintig jaar afwezigheid terug naar zijn geboortedorp Wolfheim, een dorpje op de grens tussen Nederland, België en Duitsland. De dokter is niet alleen, maar arriveert met drie pasgeboren kinderen. De dorpsgenoten kijken de dokter met de nek aan. Waar is de moeder van de kinderen en wat is er aan de hand met deze bijzondere drieling? De geruchten gaan dat de drieling Gabriël, Michaël en Rafaël ernstig ziek is, maar er blijkt meer aan de hand te zijn; niet alleen met de kinderen, maar ook met de dokter zelf. De engelenmaker van Stefan Brijs is een boek zoals je nog nooit gelezen hebt – en daarna ook nooit meer zult lezen, tenzij je weer van voren af aan begint. Het verhaal zit tot in de puntjes goed in elkaar, leest als een film en zet je aan het denken over de grens tussen wetenschap en religie, alsook de grens tussen realiteit en fictie. Geniaal van begin tot eind.
(2) Het verhaal wordt gekenmerkt door een sobere schrijfstijl, die tegelijkertijd heel beeldend is. Als je het boek leest, zie je als het ware een film in je hoofd. Een echte verfilming zit er helaas niet in, al was hier meerdere keren sprake van. Maar, zoals Stefan Brijs in alle bescheidenheid al aangaf op de boekenbeurs, het boek zit zo geniaal in elkaar dat gebleken is dat een verfilming onmogelijk is. Hoewel het verhaal veel wetenschappelijke termen bevat, is het echter nergens droog of saai. Brijs weet wetenschap op zo’n manier te presenteren dat het aanvoelt als een spannend horrorverhaal. Je wilt weten wat er met de kinderen aan de hand is en wat Victor Hoppe bezield heeft om dit alles te doen. (…)
Creepy horrorverhaal in de naam der wetenschap ★★★★★
door Marcia, 16 januari 2018
naar: Marcia van der Zwan
uit: hebban.nl
Marcia van der Zwan is als marketeer werkzaam bij een Vlaamse uitgever en beheert onder meer een boekenblog. Hebban.nl is een populaire boekensite en lezerscommunity voor Nederland en Vlaanderen, waarop lezers eigen recensies kunnen plaatsen.
Vraag 29 2 punten
Stel, bij het vak Nederlands moet je ter voorbereiding op je mondelinge literatuurexamen een uitgebreid onderzoek doen naar de waardering van de roman De engelenmaker (2005) van de Vlaamse auteur Stefan Brijs. In het tekstboekje vind je enkele bronnen die voor dit onderzoek bruikbaar kunnen zijn. Als een eerste stap in dit onderzoek verdiep je je in de argumentatie van elke bron. Je beoordeelt vervolgens de bruikbaarheid ervan en brengt de overeenkomsten en verschillen in argumentatie tussen de bronnen in kaart.
In bron 1 wordt De engelenmaker positief beoordeeld.
Geef uit alinea 1 en 2 vijf argumenten voor dit oordeel.
Nummer de argumenten en geef antwoord in een of meer volledige zinnen.
Bekijk het antwoord
- Noemt vijf van de volgende argumenten voor het positieve oordeel: het boek is (zeer) origineel of uniek; het verhaal zit (tot in detail) goed in elkaar; het boek leest als een film of de schrijfstijl is beeldend; het boek zet aan het denken over de grens tussen wetenschap en religie; het boek zet aan het denken over de grens tussen realiteit en fictie; het boek is geniaal van begin tot eind; de schrijfstijl is sober; de wetenschap wordt spannend gepresenteerd, het boek is nergens droog of saai, of het boek leest als een spannend horrorverhaal. (2p)
Indien vijf elementen juist 2; vier elementen juist 1; minder dan vier elementen juist 0. Het antwoord ‘het boek zet aan het denken’, zonder de specificatie over de grens tussen wetenschap en religie of over de grens tussen realiteit en fictie, kan goed worden gerekend. Antwoorden mét die specificaties kunnen in dat geval niet meer goed worden gerekend. Beoordeel de spelling en grammatica.
bron 2
(reactie 1) “Het was echt een heel gaaf boek. Er zat meer medische wetenschap in dan ik in eerste instantie dacht. Dat was wel heel leuk. Verder werd er heel veel contact naar God gelegd, dat zegt me verder echt totaal niks, maar het was wel interessant deze keer.”
Jouk, 5 havo, op: scholieren.com
(reactie 2) “Je ziet alles vanuit diverse oogpunten waardoor je je eigen mening over de situatie kan scheppen. Het is wel een dikke roman maar het leest fijn waardoor de dikte alleen maar voordelig is.”
Wida, 5 vwo, op: scholieren.com
naar: jeugdbibliotheek.nl/12-18-jaar/lezen-voor-de-lijst
Vraag 30 1 punt
Stel, bij het vak Nederlands moet je ter voorbereiding op je mondelinge literatuurexamen een uitgebreid onderzoek doen naar de waardering van de roman De engelenmaker (2005) van de Vlaamse auteur Stefan Brijs. In het tekstboekje vind je enkele bronnen die voor dit onderzoek bruikbaar kunnen zijn. Als een eerste stap in dit onderzoek verdiep je je in de argumentatie van elke bron. Je beoordeelt vervolgens de bruikbaarheid ervan en brengt de overeenkomsten en verschillen in argumentatie tussen de bronnen in kaart.
In bron 2 komen de leerlingen Jouk en Wida aan het woord over de roman.
Geef het standpunt over de roman De engelenmaker en het belangrijkste argument hiervoor in de reactie van Jouk.
Geef antwoord in een of meer volledige zinnen.
Bekijk het antwoord
- Noemt het standpunt ‘Het is (echt) een (heel) gaaf boek’ en het argument ‘het bevat meer medische wetenschap dan gedacht’ (het is leuk, want het bevat meer medische wetenschap dan gedacht). (1p)
Indien twee elementen juist 1; minder dan twee elementen juist 0. Niet goed als standpunt: het is een leuk, goed of interessant boek. Beoordeel de spelling en grammatica.
Vraag 31 1 punt
Stel, bij het vak Nederlands moet je ter voorbereiding op je mondelinge literatuurexamen een uitgebreid onderzoek doen naar de waardering van de roman De engelenmaker (2005) van de Vlaamse auteur Stefan Brijs. In het tekstboekje vind je enkele bronnen die voor dit onderzoek bruikbaar kunnen zijn. Als een eerste stap in dit onderzoek verdiep je je in de argumentatie van elke bron. Je beoordeelt vervolgens de bruikbaarheid ervan en brengt de overeenkomsten en verschillen in argumentatie tussen de bronnen in kaart.
Wida, in bron 2, geeft geen expliciet oordeel over De engelenmaker, maar is duidelijk positief.
Op basis van welke twee kenmerken van de roman oordeelt Wida positief?
Bekijk het antwoord
- Noemt twee kenmerken: het (wisselende) perspectief of de wisselende oogpunten in de roman, en de (fijne) leesbaarheid. (1p)
Indien twee elementen juist 1; minder dan twee elementen juist 0. Niet goed: de schrijfstijl. Beoordeel de spelling.
bron 3 Waarderingsgeschiedenis
(1) De meeste recensenten zijn zonder meer enthousiast over De engelenmaker. Zij prijzen Brijs als een bekwaam verhalenverteller die in staat is sympathie te wekken voor een griezel. Ook bewonderen zij zijn roman om de hechte compositie, de sobere en doeltreffende stijl en de spanning. (…)
(2) Binnen de dagbladpers toont alleen Bert Bultinck zich in De Morgen onvoorwaardelijk negatief. Door de vooraankondiging dat De engelenmaker de eerste Nederlandse roman over klonen is, kan het verhaal hem niet meer verrassen. En ook Hoppes uiteindelijke zelfkruisiging heeft hij zien aankomen vanwege een te dik aangezette Jezusvergelijking. Hierbij komt een te grote uitleggerigheid en proza dat in stilistisch opzicht “niet meer dan netjes, en zowat nergens briljant” is.
(3) Twee andere negatieve reacties zijn te vinden in de tijdschriften Liter, dat de literatuur vanuit christelijke invalshoek beziet, en Dietsche Warande & Belfort. In het eerste blad typeert Gerda van de Haar De engelenmaker als niet meer dan een literaire thriller, wel spannend en knap verteld, maar weinig verrassend en in een stijl waaraan niet veel te beleven valt. Haar grootste kritiek betreft het thema van de klonen, dat uitgemolken zou zijn en door de auteur in ethisch opzicht veel te oppervlakkig behandeld wordt. Ook het interpretatiespel met de Bijbel gaat in haar ogen nergens over. (…)
naar: Nora van Laar
uit: dbnl.org
Nora van Laar is letterkundige en schrijft schrijversportretten en analyses van literaire werken. De Digitale Bibliotheek voor de Nederlandse Letteren (DBNL) is een digitale collectie van teksten uit de Nederlandse letterkunde en taalkunde en komt voort uit een samenwerking tussen de Taalunie, de Vlaamse Erfgoedbibliotheken en de Koninklijke Bibliotheek.
Vraag 32 2 punten
Stel, bij het vak Nederlands moet je ter voorbereiding op je mondelinge literatuurexamen een uitgebreid onderzoek doen naar de waardering van de roman De engelenmaker (2005) van de Vlaamse auteur Stefan Brijs. In het tekstboekje vind je enkele bronnen die voor dit onderzoek bruikbaar kunnen zijn. Als een eerste stap in dit onderzoek verdiep je je in de argumentatie van elke bron. Je beoordeelt vervolgens de bruikbaarheid ervan en brengt de overeenkomsten en verschillen in argumentatie tussen de bronnen in kaart.
In alinea 2 en 3 van bron 3 staan twee recensies centraal waarin negatief over De engelenmaker wordt geoordeeld.
Noem drie argumenten voor dit negatieve oordeel waarin deze twee recensies overeenstemmen.
Geef antwoord in een of meer volledige zinnen.
Bekijk het antwoord
- Noemt drie van de volgende argumenten: het verhaal kan niet verrassen en is voorspelbaar of oppervlakkig; de stijl is braaf, netjes of gewoon, en er valt aan de stijl niet veel te beleven; de verwijzingen naar de Bijbel zijn niet geslaagd, slaan nergens op of de link met religie is niet geslaagd; de recensenten zijn niet enthousiast over het thema klonen in het boek. (2p)
Indien drie elementen juist 2; twee elementen juist 1; minder dan twee elementen juist 0. Niet goed: de vergelijking met Jezus wordt te veel aangedikt; het thema van het boek wordt uitgemolken. Beoordeel de spelling en grammatica.
Vraag 33 3 punten
Stel, bij het vak Nederlands moet je ter voorbereiding op je mondelinge literatuurexamen een uitgebreid onderzoek doen naar de waardering van de roman De engelenmaker (2005) van de Vlaamse auteur Stefan Brijs. In het tekstboekje vind je enkele bronnen die voor dit onderzoek bruikbaar kunnen zijn. Als een eerste stap in dit onderzoek verdiep je je in de argumentatie van elke bron. Je beoordeelt vervolgens de bruikbaarheid ervan en brengt de overeenkomsten en verschillen in argumentatie tussen de bronnen in kaart.
Geef vier inhoudelijke en/of stilistische kenmerken van bron 3 waardoor deze bron betrouwbaarder overkomt dan bron 2. Laat de vindplaats en auteur van bron 3 hierbij buiten beschouwing.
Bekijk het antwoord
- Noemt vier van de volgende kenmerken: uit bron 3 blijkt een uitgebreide woordenschat (het taalgebruik is nauwkeurig, formeel of moeilijk); uit bron 3 blijkt een zorgvuldige zinsconstructie; uit bron 3 blijkt een nauwkeurige kennis van literaire analyse; bron 3 bevat (veel) goed uitgewerkte argumenten, of veel en meer argumenten; bron 3 bevat een overzicht van recensies en een brede kennis over de ontvangst van het boek; in bron 3 komen recensies van deskundigen of uit gezaghebbende dagbladen en tijdschriften aan bod; bron 3 bevat citaten uit recensies; bron 3 is beschouwend of genuanceerd en bevat zowel argumenten voor als tegen. (3p)
Indien vier elementen juist 3; drie elementen juist 2; twee elementen juist 1; minder dan twee elementen juist 0. Een goed antwoord gaat in op specifieke, feitelijke kenmerken van de stijl en/of inhoud van bron 3. ‘Bron 3 is best moeilijk’, ‘Bron 3 is objectief’ of ‘Bron 3 heeft diepgang’ zijn onvoldoende specifiek. ‘De inhoud is overtuigend’ of ‘De argumenten zijn goed’ zijn onvoldoende feitelijk en kunnen niet goed worden gerekend. Beoordeel de spelling.
bron 4 Het kind als beter exemplaar van jezelf
(1) (…) Stefan Brijs wil maar zeggen dat lezers van alles in een verhaal kunnen vinden. Zelfs dingen die de schrijver volstrekt onbekend zijn. Brijs vindt het geen enkel probleem als lezers verwantschappen zien tussen zijn werk en allerlei andere verhalen. “Het is onmogelijk om nu nog een verhaal te schrijven dat geen raakvlak heeft met een ander verhaal. Alles is al geschreven. Alle verhalen over de grote gevoelens, die sinds de Griekse tragedies worden behandeld – liefde, haat, trouw, ontrouw, jaloezie, macht, ambitie – zijn al van alle kanten belicht. Toch blijft het zinvol om erover te schrijven. De dramatiek is bekend, maar hoe kom je tot die dramatiek! Het hoe, daar herken je een goede schrijver aan.”
(2) De Belg Brijs schreef met De engelenmaker een prachtig, fascinerend verhaal dat veel lijkt op het verhaal dat bijna tweehonderd jaar eerder door de Engelse Mary Shelley werd geschreven: een man probeert een levend wezen te creëren en wordt geconfronteerd met de griezelige gevolgen. Terwijl Shelleys Frankenstein een eng monster ter wereld brengt, kloont de Victor Hoppe van Brijs drie kindertjes die zijn evenbeeld zijn, met rood haar en hazenlip. Hoppe is geobsedeerd door de wens om God te kunnen evenaren en de macht te krijgen over het scheppen van leven. Sterker nog, hij wil God verslaan, “het nakijken geven”, door de fouten uit het menselijk lichaam weg te werken.
naar: Sandra Kooke
uit: Trouw, 17 augustus 2006
Sandra Kooke is als kunstredacteur werkzaam bij dagblad Trouw.
Vraag 34 2 punten
Stel, bij het vak Nederlands moet je ter voorbereiding op je mondelinge literatuurexamen een uitgebreid onderzoek doen naar de waardering van de roman De engelenmaker (2005) van de Vlaamse auteur Stefan Brijs. In het tekstboekje vind je enkele bronnen die voor dit onderzoek bruikbaar kunnen zijn. Als een eerste stap in dit onderzoek verdiep je je in de argumentatie van elke bron. Je beoordeelt vervolgens de bruikbaarheid ervan en brengt de overeenkomsten en verschillen in argumentatie tussen de bronnen in kaart.
Je kunt erover twijfelen of bron 4 voor je waarderingsonderzoek bruikbaar is.
Geef twee argumenten waarom bron 4 hiervoor niet bruikbaar is. Baseer je antwoord op de inhoud van bron 4. Laat de vindplaats en auteur van bron 4 hierbij buiten beschouwing.
Geef antwoord in een of meer volledige zinnen.
Bekijk het antwoord
- Noemt twee van de volgende argumenten: in bron 4 wordt geen of nauwelijks argumentatie voor het oordeel over De engelenmaker gegeven, alleen een oordeel; in bron 4 wordt vooral ingegaan op de inhoud of motieven van De engelenmaker, niet op de waardering ervan; bron 4 is of lijkt geen recensie maar een interview met Brijs; in bron 4 staan de opvattingen van de interviewer of recensent zelf niet centraal, maar vooral die van Brijs over de roman. (2p)
Per juist element 1 punt. Niet goed: in bron 4 wordt geen oordeel over De engelenmaker gegeven; in bron 4 wordt niets gezegd over de oordelen van andere recensenten; in bron 4 wordt De engelenmaker uitgebreid vergeleken met een ander boek; in bron 4 wordt Brijs uitgebreid geciteerd. Beoordeel de spelling en grammatica.
Vraag 36 1 punt
Stel, bij het vak Nederlands moet je ter voorbereiding op je mondelinge literatuurexamen een uitgebreid onderzoek doen naar de waardering van de roman De engelenmaker (2005) van de Vlaamse auteur Stefan Brijs. In het tekstboekje vind je enkele bronnen die voor dit onderzoek bruikbaar kunnen zijn. Als een eerste stap in dit onderzoek verdiep je je in de argumentatie van elke bron. Je beoordeelt vervolgens de bruikbaarheid ervan en brengt de overeenkomsten en verschillen in argumentatie tussen de bronnen in kaart.
“Je ziet alles vanuit diverse oogpunten waardoor je je eigen mening over de situatie kan scheppen.” (Wida, regels 7-8, bron 2)
Wordt ditzelfde argument voor een oordeel over De engelenmaker ook gebruikt in een andere bron?
Bekijk het antwoord
Antwoord: D
2024, tijdvak 2: Tekst 1
Opgavetekst
Tekst 1 Hoe autonoom zijn we, wanneer we een deel van ons leven aan technologie ‘uitbesteden’?
(1) “Installeer autopilot, zeiden ze”, staat erboven. En eronder: “Het werkt prima, zeiden ze.” Op de foto, die met deze bijschriften als meme de wereld rondging, is een Tesla te zien die een betonnen trap is afgereden en nu op z’n neus tegen de stoep staat.
(2) Het grapje is al zo oud als dat over TomTom,1) om precies te zijn even oud als de prijswinnende reclame uit 2005 waarin iemand pardoes een heg inrijdt omdat het navigatiesysteem zei dat ze rechtsaf moest slaan. Haha, kijk die domme techniek doen alsof-ie slim is, dom mens dat haar gezond verstand niet gebruikt. En het is nog grappiger omdat het hier om een Tesla gaat natuurlijk, het paradepaardje van de autonomous vehicles.2) Hoe vind je zelf dat het gaat, Elon?3)
(3) Dat autonome technieken niet zo goed werken als hun naam lijkt te beloven – als ze echt autonoom zouden zijn, zouden ze de mens immers niet nodig hebben – is minder grappig wanneer het gaat om wapens, onbemande drones die ‘targets’ kunnen uitschakelen (oftewel: mensen doden) of om algoritmes die besluiten nemen over je kredietwaardigheid of over de straf die je na een klein vergrijp verdient. En dat is waarschijnlijk nog maar het begin.
(4) In Emy Koopmans dystopische roman over de nabije toekomst, Het boek van alle angsten, bepalen algoritmes je studiekeuze en dus de invulling van je leven. Fana wil sterrenkunde studeren, maar krijgt het advies om psychologie te gaan doen. “Maar, ik ben helemaal niet zo… sociaal”, zegt ze. De decaan stapelt argument op argument: mensen zijn toch boeiend, dat je dat niet inziet, betekent juist dat je dat moet leren, het zou je bovendien goed doen met jouw somberheid, trouwens: de arbeidsmarkt, dus voeg je nou maar, eigenwijze mensen worden ongelukkig. Het komt uiteindelijk allemaal op hetzelfde neer. Je denkt wellicht te weten wat je wilt, maar het algoritme weet het beter.
(5) De betekenis van ‘autonomie’ verschuift langzamerhand van een bij uitstek menselijk vermogen naar een kenmerk van de nieuwste technologie. Dat is fascinerend en ook wel wat beangstigend.
(6) Nu liggen die zogenaamde autonome vermogens van de mens al langer onder vuur. Sterker nog, is het hele begrip niet allang ontmaskerd als een illusie, waarna de werkelijke aandrijving van de mens zichtbaar is geworden, of dat nu ‘het brein’ is, de genen, hormonen, atomen, opvoeding, opleiding, het maatschappelijk bestel of de cultuur? Nee, als je denkt autonoom te zijn, of als je dat wenst te zijn, ben je vooral naïef. De mens is een voorspelbaar algoritme.
(7) Het is dát, of je hoort bij de andere kant, bij de ferme ‘believers’ die schreeuwen dat autonomie ons wordt afgepakt, dat we leven in een dictatuur waarin je niet meer mag zeggen, doen of zelfs denken wat je wilt. De enige manier om autonoom te zijn is in dat geval om de maatschappij de rug toe te keren en je eigen organisaties te beginnen, of zelfs een gemeenschap in internationale wateren te stichten.
(8) Wie autonomie (de menselijke) een belangrijk begrip acht – ik heb het hier over mezelf – ziet zich daarmee voor de keuze gesteld tussen naïviteit en a-socialiteit. Maar hoe moeten we ons dan verhouden tot datgene wat er met de autonomie vandoor gaat: de techniek?
(9) Ik geloof dat de strijd om dit woord belangrijk is, al kan hij niet zomaar beslecht worden. En misschien is dat juist het punt, is het de zoektocht zelf naar de betekenis van autonomie, naar hoe ze werkt in de praktijk, hoe ze zich verhoudt tot anderen, zowel menselijk als niet-menselijk, die het hart van autonomie uitmaakt. Misschien gaat het niet om het vinden van een sluitende definitie, maar om de verhouding tot de buitenwereld, waarin autonomie tot stand komt.
(10) Het zal komen doordat ik er zelf mee bezig ben, met die zoektocht naar autonomie in tijden van autonome techniek, dat ik hem ook steeds vaker bij anderen tegenkom. Het lijkt alsof er weer wat meer aandacht is voor het individu als speler in het grotere systeem.
(11) Zo schreef de schrijver Maxim Februari in een recente column dat het “geen kwaad [kan] af en toe te bedenken dat de geschiedenis de geschiedenis van de collectieve mensheid is. En dat de wereld draait door het machteloze handelen van ons allemaal.” De filosoof Hans Schnitzler stelde de vraag waarom “wij nihilisten” het (hebben) laten gebeuren dat de techbedrijven onze levens overnemen. “We zullen, net als bij de klimaatcrisis, ons eigen aandeel onder ogen moeten zien”, stelt hij in ‘Datamens, kijk eens wat kritischer in de spiegel en doe wat!’
(12) De laatste roman van Dave Eggers, Het Alles, is daar de meest uitgebreide (en grappige) uitwerking van. Ook hij vraagt hoe het zover kon komen dat we leven als schoothondjes van de techbedrijven in plaats van andersom. In de nabije toekomst van zijn romanwereld is duidelijk dat de technologie heeft gezorgd voor een populatie van bange, laffe, gemakzuchtige, steriele, saaie, seksloze, zelfgenoegzame, verschrikkelijke mensen, wreed in hun consequente apathie. Ze hebben zonder noemenswaardige weerstand de ene na de andere mensonterende ‘innovatie’ geaccepteerd en nu kunnen ze niet meer zonder, al zijn ze stuk voor stuk doodongelukkig. Maar ja, het algoritme weet het nu eenmaal beter.
(13) Je zou het een vorm van “aangeleerde hulpeloosheid” kunnen noemen, zoals dj Paul Nederveen die in de coronatijd zag ontstaan: “Het is ons afgeleerd om hoop te hebben en aangeleerd om hulpeloos af te wachten.” Die apathie is gevaarlijk. In Over vrijheid, haar oefening-in-essayvorm in vrij en autonoom denken, schrijft de Amerikaanse schrijver en dichter Maggie Nelson: “Een steeds sterker wordende overtuiging van onze machteloosheid kan ons zo nu en dan ongevoelig maken voor de macht die we wel hebben.”
(14) De ontkenning van je eigen handelingsmogelijkheid is altijd in het voordeel van de status quo, van degenen die nu de macht bezitten. Daarom is het ook in het voordeel van big tech als we denken dat het niet anders kan. Geef je eenmaal het geloof in autonomie op, dan vervliegt zij weldra vanzelf.
(15) Dat is duidelijk het geval in de wereld van Het Alles. Er zijn uit de roman drie belangrijke lessen te trekken over de ondermijning van de menselijke autonomie door technologie.
(16) De eerste is dat we die aan onszelf te danken hebben: wij zijn het zelf die steeds meer uitbesteden aan de techniek, dus we moeten niet verbaasd zijn als er voor onszelf steeds minder te kiezen overblijft.
(17) De tweede les is dat het einde oefening is als de techniek eenmaal onze relaties gaat reguleren. Het lijkt handig, een gadget die je kan vertellen of je vriend oprecht is als hij vraagt hoe het gaat, of een spraakassistent die je helpt om een vriendelijke collega te zijn. Maar door te reguleren, eroderen zulke apps de menselijke omgang juist.
(18) Waarom betekent dat einde oefening? Dat is de derde les: relaties zijn essentieel voor menselijke autonomie. Volkomen teruggeworpen op jezelf ben je willoos en kwetsbaar. Dat is contraintuïtief. We denken van oudsher dat autonomie nu juist betekent dat je moet losbreken uit relaties, uit afhankelijkheden, dat je je moet ontworstelen aan de invloed van de ander. Het is het kantiaanse4) autonomiebegrip, dat allengs onder vuur is komen te liggen als egocentrisch en onwerkbaar. Het is ook een beperkt begrip van wat autonomie kan zijn. Wat moet je met zo’n autonomie vrij van beperkingen en context? Wil je niet juist autonoom zijn om – naar eigen inzicht en oordeel – relaties met de wereld en met anderen vorm te geven? Ik wel.
(19) Je zou de dom-slimme Tesla uit de meme kunnen zien als het toppunt van een autonome machine, juist in de zin dat ze geen oog heeft voor de buitenwereld en alleen op zichzelf vertrouwt. Maar dat is een onwenselijk en onbruikbaar begrip van autonomie.
(20) Wil autonoom handelen waardevol zijn, zo kun je ook redeneren, dan moet het juist ingebed zijn in de omgeving, daar voeling mee hebben, vanuit een oprechte aandacht die ervan uitgaat dat de wereld onbekend en eigen is. In plaats van alleen vrijheid op te eisen, of je juist over te geven aan de macht van de bepaaldheid, vraagt autonomie om inhoudelijk gewicht. In de woorden van Dichter des Vaderlands Lieke Marsman: “Als je vrij bent om te kiezen, wat kies je dan? Wat komt er ná vrijheid?”
(21) Wie wil begrijpen waarom autonomie belangrijk is – en dat is de eerste vereiste om haar terug te winnen – raad ik aan te beginnen bij de ervaring van de inperking ervan. Als je je autonomie kwijt bent, weet je opeens wat je mist. Ik denk dat vrijwel iedereen deze ervaring kent, die iets aansteekt in je binnenste. Bijvoorbeeld als je door ziekte gedwongen wordt bewegingsvrijheid in te leveren, als je geen zeggenschap meer hebt over je eigen agenda, tegengehouden wordt in het najagen van je dromen omdat die niet zijn zoals het hoort, of als je ten prooi valt aan andermens’ vooroordelen. Waarnaar verlang je in dat geval, wat is die vlam in het binnenste?
(22) Een volgende stap heeft met beperkingen te maken. Onderzoek welke zaken inwerken op wat je denkt en doet, waar je overtuigingen vandaan komen, welke rol de technologie en platformen daarbij spelen, hoe je opvoeding, opleiding, maatschappelijke en culturele context, je genen, je brein, je kleur en je hormonen je beïnvloeden: al die dingen die worden aangehaald om de autonomie te betwijfelen. Dát deze invloeden bestaan, ontkent de autonomiezoeker niet, wel dat ze doorslaggevend zouden zijn. Pas als je weet waar die grens loopt, kun je er iets aan veranderen.
(23) Dat vraagt om ouderwetse zaken als zelfonderzoek, innerlijkheid en dialoog. En laten die nou net onder vuur liggen door zogenaamd autonome technieken zoals beslisalgoritmes. Het maakt die ouderwetse zaken onmiddellijk actueel. Zolang we nog niet in de real life matrix5) van Het Alles leven, zolang er een buiten is, los van de wereld van de platformen, zolang we collectief de weelde kennen van vrede, welvaart en gezondheid, hebben we tijd om uit te zoeken hoe we steviger in onze schoenen kunnen staan, voor het moment dat al die vanzelfsprekendheden er opeens niet meer zijn – zodat we niet net als die domme gans uit de reclame zonder nadenken rechts afslaan, de heg in, zodra een systeem dat van ons vraagt.
noot 1 TomTom: een navigatiesysteem voor auto’s
noot 2 autonomous vehicle: een voertuig dat niet wordt bestuurd door een mens maar door kunstmatige intelligentie
noot 3 Elon Musk is oprichter en baas van het automerk Tesla.
noot 4 kantiaans: verwijzing naar de ideeën van de filosoof Immanuel Kant (1724-1804)
noot 5 (real life) matrix: verwijzing naar The Matrix, een filmtrilogie waarin de wereld slechts een computersimulatie blijkt die de ‘Matrix’ heet
naar: Miriam Rasch, uit: Follow the Money, 30 maart 2022. Miriam Rasch is schrijver, filosoof en essayist.
Vraag 6 2 punten
In alinea 13 wordt Paul Nederveen als informatiebron opgevoerd. Gelet op de andere informatiebronnen in tekst 1 zou een kritische lezer het gebruik van Nederveen als overtuigende bron kunnen afwijzen.
Om welke twee van onderstaande redenen zou een kritische lezer Nederveen als informatiebron vooral kunnen afwijzen? Noteer de nummers van de twee juiste redenen.
Bekijk het antwoord
Antwoord: B en D
2024, tijdvak 2: Roddelen is een goede zaak!
Opgavetekst
Bron 1 Schaam je niet: roddelen is gezond!
(1) Roddelen over een collega. Gemeen, vindt de een. Maar Rinus Feddes snapt het wel. De promovendus aan de Universiteit voor Humanistiek breekt een lans voor de roddelaar, die het soms gewoon nodig heeft om een ander iets in het oor te fluisteren.
(2) (…) Twaalf jaar heeft hij aan zijn proefschrift gewerkt. Aan de Hogeschool Rotterdam waar hij lesgeeft, ontwikkelde hij meerdere vakken over roddelen en informele communicatie. Door de jaren heen vroeg Feddes aan honderden studenten om hun beste roddelverhalen met hem te delen voor zijn proefschrift. De verhalen hielpen hem een heel eigen visie op roddelen te formuleren.
(3) “Als ik studenten vertel dat ik geloof in constructief roddelen, zijn ze meestal eerst verontwaardigd. Roddelen associëren ze met iets negatiefs. Maar ik maak een duidelijk onderscheid tussen roddelen en pesten. Pesten is gericht op het bewust kwaad doen van de ander, terwijl roddelen meer gericht is op het in vertrouwen uiten van je onderbuikgevoelens.”
(4) Emotioneel ontladen wordt dat in de roddelliteratuur genoemd. “Maar ook het aangaan van sociale binding is een belangrijke functie van roddelen. Ik vroeg de studenten hun roddels te clusteren: wie roddelt er over wie? Dan bleek altijd dat bepaalde groepen over andere groepen roddelen. De warme kant van een familie over de koude kant of de jongeren over de ouderen. Roddelen blijkt dus een bindmiddel.”
(5) Vocaal vlooien noemt Feddes het graag. “Apen besteden een kwart van hun tijd aan het vlooien van elkaar en echt niet alleen omdat ze zoveel jeuk hebben. Als twee apen elkaar vlooien, laten ze andere in de groep zien: wij hebben een bondje. Bij mensen gaat dat net zo. Als je een roddel aan iemand vertelt, kom je vaak dicht bij iemand, of je fluistert zelfs in zijn oor. Je deelt je verhaal alleen met diegene. Bij wie je wilt horen, bepaalt met wie je roddelt.”
(6) Zo ontstaan sociale betrekkingen tussen mensen, buiten de officiële verhoudingen om. Die informele verhoudingen zijn belangrijk, vindt Feddes, want je kunt nu eenmaal niet altijd alles recht in iemands gezicht zeggen. “Als jij vindt dat je baas zijn vrouw hufterig behandelt, zul je hem dat niet snel zeggen, omdat hij een machtspositie heeft. Dus dan vertel je het aan een collega, want je moet toch ergens heen met je gevoel.” (…)
(7) Kritiek geven en ontvangen zijn dingen die Feddes leerzaam vindt aan roddelen. “Door met je onderbuikgevoelens naar buiten te treden, kun je jouw mening toetsen aan die van de ander. Als je je vrouw vertelt dat je vindt dat de buurman zo’n harde stem heeft, zegt zij misschien wel dat je je aanstelt. Je kunt leren van die tegenspraak, het kan je helpen je eigen kaders te vormen en te bepalen wat jij belangrijk vindt, maar dan moet je wel het lef hebben ermee naar buiten te treden.”
naar: Anne Wijn, uit: Trouw, 8 mei 2018. Anne Wijn is journalist en schrijver.
Bron 2 Waarom roddelen vrouwen?
Reactie 1 (anonieme gebruiker)
De monotonie van het dagelijks leven wordt onderbroken met aangedikte en spannende verhalen of verzinsels. Het geeft roddelaars een opwindend gevoel en ze hopen er succes mee te hebben (ook al is het maar 5 minuten). Roddelen is dan een tijdverdrijf aan de telefoon, voor of na een vergadering, in de trein of op dode momenten van de dag.
Reactie 2 (anonieme gebruiker)
Roddelen is niet hetzelfde als lasteren. Roddelen doen mensen om hun plaats in de pikorde van een groep te bepalen en mannen doen het dus ook, al zijn vrouwen er denk ik wel meer mee bezig.
uit: startpagina.nl/v/gezondheid/vraag/. Startpagina GoeieVraag is een vraag-en-antwoordplatform en heeft als doel het uitwisselen van kennis. Dat gebeurt door het stellen van vragen en het geven van antwoorden door de gebruikers ervan. Moderators van GoeieVraag beoordelen alle ingezonden meldingen.
Vraag 24 2 punten
Je docent Nederlands organiseert een debat over de stelling: ‘Roddelen is een goede zaak!’, waarin je voorstander van deze stelling bent. Omdat je je standpunt met overtuigende argumenten wilt verdedigen, heb je vier bronnen over roddelen geselecteerd.
Bij nadere beschouwing vind je de reacties in bron 2 onvoldoende betrouwbaar en relevant om in je debatvoorbereiding mee te nemen.
Geef drie redenen waarom je over de betrouwbaarheid van reactie 2 in bron 2 kunt twijfelen. Laat hierbij de stijl en de vindplaats van bron 2 buiten beschouwing.
Geef antwoord in een of meer volledige zinnen.
Bekijk het antwoord
- Noemt drie van de volgende redenen: de auteur is anoniem of de expertise van de auteur is onbekend; de auteur haalt geen deskundigen of onderzoek aan; de auteur geeft een persoonlijke mening; de auteur is niet zeker van zijn zaak of zegt ‘denk ik’; er wordt (ongefundeerd of overhaast) gegeneraliseerd over vrouwen (2p)
Drie juiste redenen: 2 punten; twee juiste: 1 punt; minder dan twee: 0 punten. Beoordeel de spelling en grammatica.
Vraag 25 1 punt
Je docent Nederlands organiseert een debat over de stelling: ‘Roddelen is een goede zaak!’, waarin je voorstander van deze stelling bent. Omdat je je standpunt met overtuigende argumenten wilt verdedigen, heb je vier bronnen over roddelen geselecteerd.
Bij nadere beschouwing vind je de reacties in bron 2 onvoldoende betrouwbaar en relevant om in je debatvoorbereiding mee te nemen.
Geef aan waarom je over de inhoudelijke relevantie van beide reacties in bron 2 voor je debatbijdrage kunt twijfelen. Laat hierbij overwegingen vanuit de betrouwbaarheid van bron 2 buiten beschouwing.
Geef antwoord in een of meer volledige zinnen.
Bekijk het antwoord
- Noemt een van de volgende: in bron 2 staat de vraag centraal waarom vooral vrouwen roddelen; in bron 2 worden (in strikte zin) geen voordelen van roddelen besproken; in bron 2 worden (in strikte zin) alleen verklaringen voor roddelen besproken; in bron 2 wordt slechts een zeer beperkt beeld van roddelen gegeven (1p)
Beoordeel de spelling en grammatica.
Vraag 28 1 punt
Je docent Nederlands organiseert een debat over de stelling: ‘Roddelen is een goede zaak!’, waarin je voorstander van deze stelling bent. Omdat je je standpunt met overtuigende argumenten wilt verdedigen, heb je vier bronnen over roddelen geselecteerd.
Je leest in alinea 2 van bron 4 over een onderzoek van Robb Willer. Door de manier waarop de resultaten van dit onderzoek in deze alinea worden besproken, vind je dat er sprake is van een drogreden.
Welke drogreden is dat?
Bekijk het antwoord
Antwoord: C
2024, tijdvak 2: Tekst 2
Opgavetekst
Tekst 2 Het mag wel wat strenger
(1) Taalkundigen vinden alles maar goed. Ze keuren zelden iets af, en dragen zo bij aan het verval der zeden in het algemeen en de ondergang van het Nederlands in het bijzonder. Deze klacht hoor je vaak – soms tussen de regels door – in taaldiscussies. Taalgebruikers die streng in de leer zijn, raadplegen taalkundigen (of taalkundig geschoolde taaladviseurs), en die zeggen vervolgens dat je tolerant moet zijn tegenover vrijwel elke nieuwlichterij. Hij wilt? Was vroeger fout, maar de gemiddelde taalkundige zal meteen opmerken dat die vorm in de lijn der verwachtingen ligt omdat hij regelmatiger is. Groter als? Ja, beste taalgebruiker, dat komt al eeuwenlang voor en er is in principe niks op tegen. Een aantal leerlingen? Dat is inderdaad enkelvoud als je een groep leerlingen bedoelt of met een bepaald lidwoord of een bepaling (het aantal leerlingen, een groot aantal leerlingen), maar leerlingen is meervoud en dus mag het ook meervoud zijn, hoor.
(2) Taalkundigen zullen inderdaad aan de tolerante kant zijn, en moderne taaladviseurs lijken op korte afstand te volgen: taalnormen zijn niet in steen gebeiteld, en je kunt niet voor eeuwig vasthouden aan een norm die geen basis heeft in het werkelijke taalgebruik.
(3) Toch is er wel iets te zeggen voor de opvatting dat taalkundigen best iets strenger mogen zijn. Maar dan vooral in didactisch opzicht. Waar het op neerkomt, is dit: van tolerantie leer je niets.
(4) Hoe zit dat? Stel dat je een aanhanger bent van een strenge, maar verouderde norm. Je vindt bijvoorbeeld dat het betrekkelijk voornaamwoord altijd welk(e) moet zijn (De regels welke in acht moeten worden genomen, staan op schrift). En stel dat je dat gaat opzoeken op Taaladvies.net,1) en je vraagt of die zin correct is. Dan staat daar: “Ja, maar dit gebruik is alleen geschikt voor formele schrijftaal. In algemene teksten en in spreektaal is het gebruik van welke als betrekkelijk voornaamwoord af te raden.” Je zult niet gauw de radicale uitspraak vinden dat zo’n taalvorm echt niet meer kan.
(5) Taalkundigen zijn dus niet alleen tolerant ten opzichte van nieuwe ontwikkelingen, ze zijn ook meestal te voorzichtig met taalgebruikers die verouderde normen propageren of hanteren. Waarom leer je daar niets van? Omdat je op deze manier als leerling nooit echt met tegenstrijdige bronnen geconfronteerd wordt.
(6) We zagen het in een onderzoek van Astrid Wijnands naar reflectieve ontwikkeling in het grammaticaonderwijs: leerlingen die met een strikte opvatting de bronnen in gestuurd worden, vinden daar nooit echt een uitdaging in. Strenge normen worden nooit tegengesproken, alleen versoepeld. De leerling kan zich dan permitteren om te denken: “Laat ik toch maar bij de strenge norm blijven, dan zit ik altijd goed.”
(7) Zo komen ze dus nooit verder. Halfslachtige versoepelingen en het maar blijven goedkeuren van ouderwets taalgebruik zorgen niet voor de cognitieve frictie die nodig is om leerlingen aan het denken te zetten over de taalregels. We hebben taalkundigen en taaladviseurs nodig die de strenge norm echt afkeuren in plaats van hem alleen uit te breiden.
Welke als betrekkelijk voornaamwoord hoort niet tot het Standaardnederlands. Een aantal leerlingen als enkelvoud is bijna altijd ongrammaticaal. Het afkeuren van Hij wilt of groter als is onjuist. Alleen als je het zo scherp stelt, wordt de leerling uitgedaagd om naar argumenten te zoeken.
noot 1 Taaladvies.net is een website waarop ervaren taaladviseurs en andere deskundigen veelgestelde vragen over taal en spelling beantwoorden. De website is een samenwerking van de Nederlandse Taalunie en enkele andere taalorganisaties.
naar: Peter-Arno Coppen, uit: Levende Talen Magazine 2022 (109) nr. 6
Peter-Arno Coppen is hoogleraar Vakdidactiek aan de Letterenfaculteit van de Radboud Universiteit Nijmegen. Hij houdt zich onder andere bezig met grammaticaonderwijs.
Vraag 32 2 punten
In alinea 1 worden voorbeelden gegeven van drie algemene argumenten waarom taalkundigen tolerant staan “tegenover vrijwel elke nieuwlichterij” (regel 13).
Vat deze drie algemene argumenten samen.
Geef antwoord in een of meer volledige zinnen en gebruik voor je antwoord in totaal niet meer dan 30 woorden.
Bekijk het antwoord
- Noemt drie van de volgende argumenten: een (nieuwe) vorm is regelmatiger dan de oude vorm of ligt in de lijn der verwachtingen; een (nieuwe) vorm komt allang voor; een (nieuwe) vorm is grammaticaal juist (2p)
Maximumlengte 30 woorden; woorden boven het maximum tellen niet mee. Drie juiste elementen: 2 punten; twee juiste: 1 punt; minder dan twee: 0 punten. Beoordeel de spelling en grammatica.
Vraag 33 2 punten
“Taalkundigen vinden alles maar goed.” (regels 1-2)
Over deze tolerantie van taalkundigen staan in alinea 1 tot en met 3 twee standpunten centraal.
Vat deze twee standpunten en hoofdargumenten samen door onderstaande zinnen aan te vullen. Neem de nummers uit de zinnen over en zet daarachter je antwoord.
In algemene zin zijn taalkundigen (1a) (kies uit: terecht/onterecht) tolerant, want …(1b)… .
Echter, in specifieke zin zijn taalkundigen (2a) (kies uit: terecht/onterecht) tolerant, want …(2b)… .
Bekijk het antwoord
- 1a terecht en 1b (want) taalnormen zijn niet in steen gebeiteld, of je kunt niet voor eeuwig vasthouden aan een norm die geen basis heeft in het werkelijke taalgebruik (1p)
- 2a onterecht en 2b (want) van tolerantie leer je niets, of tolerantie is vanuit didactisch oogpunt onwenselijk (1p)
Beoordeel de spelling. Het punt voor de eerste zin geldt alleen als 1a en 1b beide juist zijn; het punt voor de tweede zin alleen als 2a en 2b beide juist zijn.
Vraag 34 1 punt
In alinea 6 wordt een onderzoek van Astrid Wijnands besproken. Welke voorwaarde voor goed grammaticaonderwijs illustreert dit onderzoek vooral, gelet op de strekking van alinea 5 tot en met 7?
De gebruikte bronnen moeten:
Bekijk het antwoord
Antwoord: A
Vraag 35 1 punt
Welk kenmerk van goed grammaticaonderwijs illustreert het onderzoek van Astrid Wijnands vooral, gelet op de strekking van alinea 5 en 6?
Bij goed grammaticaonderwijs:
Bekijk het antwoord
Antwoord: C
Vraag 37 2 punten
“van tolerantie leer je niets” (regels 41-42)
Welke twee van onderstaande partijen uit tekst 2 zijn het waarschijnlijk duidelijk eens met deze uitspraak, gelet op de tekst? Noteer de nummers van de twee juiste partijen.
Bekijk het antwoord
Antwoord: A en C
2023, tijdvak 1: Tekst 1
Opgavetekst
Tekst 1 De Malediven verdwijnen, maar onze consumptiedrift niet
(1) It’s easier to imagine the end of the world than the end of capitalism.1) Er steekt meer achter deze marxistische soundbite van de Sloveense filosoof Slavoj Žižek dan je zou denken. Nergens is beter te merken dat de aarde langzaam richting de eindtijd schuifelt dan op de Malediven. Ontspoord kapitalisme zal de hagelwitte stranden tot zinken brengen.
(2) Deze eilandengroep in de Indische Oceaan staat hoog op het lijstje van globetrotters en luxereizigers die op zoek zijn naar “ongeëvenaarde luxe, verbazingwekkend witte zandstranden en een geweldige onderwaterwereld” – “de gezonken tuin van de natuur” is “een voor de hand liggende keuze voor een vakantie die je een leven lang bijblijft.” Ik citeer hier de Lonely Planet en hoewel het proza van deze reisgids in staat zou zijn om zelfs de Gazastrook nog op te leuken (“de lokale bevolking is erg gepassioneerd”) moet gezegd worden: die Malediven zien er allemachtig mooi uit. Een paradijs op aarde. Witte stranden, helder water, palmbomen en vrijwel geen mensen. Het oogt boven alles heel … puur.
(3) Wanneer je foto’s van de Malediven bekijkt, is de kans groot dat je naar beeldmateriaal van de verschillende resorts kijkt. De Malediven bestaan uit 1190 koraaleilanden, waarvan er ongeveer tweehonderd bewoond zijn. Een slordige honderd onbewoonde eilanden wordt geëxploiteerd als hotel. Als vuistregel geldt: één eiland, één resort, iets wat de Malediven een unieke en daarmee ook populaire vakantiebestemming maakt.
(4) Het is dus geen verrassing dat het toerisme de motor van de landelijke economie is, sinds de Malediven begin jaren zeventig als vakantiebestemming werden ontdekt. Toerisme is inmiddels goed voor 28 procent van het bruto nationaal product en voor maar liefst 90 procent van de belastinginkomsten van de overheid. Het overgrote deel van de gegenereerde welvaart komt echter niet bij de eilandbewoners terecht, maar wordt teruggepompt in de immer uitdijende toerisme-industrie. Of het vloeit weg naar buitenlandse hotelketens en vliegtuigmaatschappijen die in dit tropenparadijs de marktkraam uitstallen. Ze zijn trouwens van plan dat de komende jaren alleen maar meer te gaan doen. Toerisme is met ongeveer 1,3 miljoen bezoekers per jaar weliswaar de grootste werkgever op de Malediven, maar dat is nader beschouwd ook weinig opbeurend: het maandloon van doorsneepersoneel ligt zo tussen de 80 en de 235 dollar, tien tot dertig procent van het bedrag dat een gemiddelde toerist uitgeeft in acht dagen. En dit is nog maar een fractie van de ellende.
(5) Je kunt de Malediven alleen per vliegtuig bereiken. Tussen de eilanden en resorts kun je je het beste verplaatsen met een speedboot of een kleiner vliegtuigje. Een deel van het voedsel in restaurants moet worden ingevlogen, net als sommige chef-koks; wie gaat anders die kogelvis2) klaarmaken? De gemiddelde toerist is goed voor 3,5 kilo afval per dag. Dat is twee keer zoveel als een inwoner van hoofdstad Malé (het enige echt urbane gebied op de Malediven) produceert en vijf keer zoveel als de rest van de eilandbewoners. Voor al dit afval is er gelukkig een oplossing: Trash Island of Rubbish Island3), ook Thilafushi genoemd. Dit eiland, een door de mens gemaakte drijvende vuilnisbelt, groeit met een vierkante meter per dag. Er wordt dagelijks zo’n 330 ton afval gestort, voornamelijk afkomstig uit de nabijgelegen hoofdstad. Dit wordt vervolgens verbrand, waarbij dikke kolommen rook de atmosfeer in worden gestuurd. Initiatieven voor ecotoerisme op de Malediven bestaan, maar zijn een druppel op de gloeiende plaat.
(6) Klimaatverandering is een voor de hand liggend gevaar voor de Malediven, waarvan het grootste deel nauwelijks boven de zeespiegel uitstijgt. In de jaren tachtig werd al voorspeld dat de Malediven op den duur zouden verdwijnen, als een 21e-eeuws Atlantis. Dit is nog niet gebeurd, wat dankbaar wordt aangegrepen door klimaatsceptici – een concrete ramp blijft als het ware uit. Dit heeft niet in de laatste plaats te maken met het robuuste ecosysteem van de atollen: een groot deel ervan is dynamisch en verplaatst zich tijdens de moesson; in het gebied komen wel stormen, maar geen tyfoons voor; en de eilanden zijn zelfs tsunami-proof4), door de diepte van de omliggende oceaan en het koraalrif als natuurlijke golfbreker. Daarom is het des te schokkender dat inmiddels alsnog een goede negentig eilanden zijn verdwenen.
(7) De Malediven zullen niet ten onder gaan op een spectaculaire, apocalyptische manier zoals we die kennen uit Hollywood-rampenfilms. Het gebeurt geleidelijk, sterker nog, het ís al begonnen. In eerste instantie zullen de bewoonde eilanden meer en meer overstromen door de aantasting van het ecosysteem en het langzaam stijgende water. Het leven wordt, kortom, moeilijker en onaangenamer voor de mensen die er niet op vakantie zijn. Nu is het niet mijn bedoeling om een zuurverdiende vakantie naar een tropisch paradijs te verzieken (vooruit, een beetje), maar het verhaal van de Malediven vertelt ons, denk ik, iets anders. Het zou immers geen zier helpen als we niet meer hiernaartoe op vakantie zouden gaan. En dat is juist de kern van het probleem.
(8) De Malediven zijn economisch afhankelijk van juist datgene wat het land op den duur de das om zal doen. Stoppen met naar de Malediven op vakantie gaan heeft, net als verantwoord consumeren, niet alleen beperkt effect – er is altijd een andere toerist of consument om jouw plaats in te nemen – maar is in dit geval ook nog eens ongewenst. Minder toerisme bedreigt immers het voortbestaan van veel eilandbewoners op de korte termijn. Ik betwijfel of dit is wat de Lonely Planet bedoelt wanneer ze de Malediven beschrijft als “de wereld op een eiland”, maar het is een wrange allegorie. Voor zover we in een eindtijd leven, is deze puinzooi de illustratie ervan.
(9) Een deel van de wanhoop komt voort uit het ogenschijnlijke gebrek aan alternatieven. Ja, het is verschrikkelijk, maar wat gaan we eraan doen? De Brit Mark Fisher noemt dit capitalist realism5): doordat het kapitalisme in zijn huidige vorm als enig levensvatbaar economisch model wordt gezien, is er geen andere realiteit. Daarmee is het ook de grens van onze verbeelding, net als Žižek betoogt: we kunnen ons momenteel alleen het einde van de Malediven voorstellen. En volgens de logica van de vrije markt hebben ze het zelf gewild.
Arnout le Clercq studeerde geschiedenis en is journalist.
noot 1 Vertaling: ‘Het is gemakkelijker om je het einde van de wereld voor te stellen dan het einde van het kapitalisme.’
noot 2 De kogelvis wordt beschouwd als een exclusief gerecht dat alleen goed kan worden klaargemaakt door daartoe opgeleide chef-koks.
noot 3 De vertaling van zowel Trash Island als Rubbish Island is ‘vuilniseiland’.
noot 4 tsunami-proof: bestand tegen tsunami’s
noot 5 capitalist realism: kapitalistisch realisme
naar: Arnout le Clercq uit: HP/De Tijd, 25 januari 2019
Vraag 2 2 punten
In alinea 6 wordt beredeneerd dat de klimaatsceptici ongelijk hebben. Parafraseer de gebruikte argumentatie. Neem de nummers uit onderstaande zin over en vul de ontbrekende zinsdelen aan. Gebruik daarbij alleen gegevens uit alinea 6.
Ook al …(1)…, toch zijn er een goede negentig eilanden verdwenen.
Hieruit kan worden afgeleid dat de klimaatsceptici ongelijk hebben: het verdwijnen van deze eilanden laat zien dat …(2)….
Bekijk het antwoord
- Vult (1) aan: (ook al) kennen de Malediven een robuust ecosysteem / is tot dusverre een concrete ramp uitgebleven / zijn de Malediven niet geheel (onder de zeespiegel) verdwenen (1p)
- Vult (2) aan: (dat) klimaatverandering een gevaar is / de voorspellingen uit de jaren tachtig uitkomen / het verdwijnen van de (gehele) Malediven onvermijdelijk is (1p)
Vraag 3 2 punten
“En dat is juist de kern van het probleem.” (regels 153-154)
Met dit citaat wordt een dilemma aangeduid.
Beschrijf de kern van dit dilemma zoals dat zichtbaar wordt op de Malediven, gelet op de strekking van tekst 1.
Geef antwoord in een of meer volledige zinnen en gebruik voor je antwoord niet meer dan 40 woorden.
Bekijk het antwoord
- Noemt een van deze gelijkwaardige antwoorden: (a) De Malediven zijn economisch afhankelijk van (het kapitalistisch) toerisme; dat zorgt (uiteindelijk) voor de ondergang van de Malediven. (b) De Malediven zijn economisch afhankelijk van juist datgene wat het land op den duur de das om zal doen. (c) Niet naar de Malediven gaan leidt tot een economische ramp; wel naar de Malediven gaan leidt tot een ecologische ramp. (d) De kortetermijnbelangen (van de Malediven) zijn strijdig met de langetermijnbelangen. (2p)
Maximumlengte: 40 woorden.
2023, tijdvak 1: Tekst 2
Opgavetekst
Tekst 2 Reizen is het nieuwe roken? Niet meer reizen is misschien wel schadelijker
(1) “CO2 compenseren kan niet!” stelde Kassa1) recent. Het was een onderstreping van de boodschap die het VPRO-programma Tegenlicht vorig jaar al verkondigde: “Reizen is het nieuwe roken.” De Correspondent2) noemde in een artikel de schade die reizen toebrengt “een ongemakkelijke waarheid” en daar hebben ze een punt. Want de feiten liegen er niet om: in 2016 stootte de luchtvaartsector 13 megaton CO2 uit en er is nog geen noemenswaardig alternatief. We kunnen eigenlijk niet anders dan concluderen dat we met al onze reizen de wereld om zeep helpen. Maar is dat wel zo?
(2) Allereerst: nee. CO2 is terecht een hot topic en het is goed dat de bewustwording ervan groeit. Maar waar de schoen wringt, is het feit dat we niet kijken naar de bredere discussie over de gehele impact van reizen – zowel positief als negatief. De realiteit is dat de reisbranche de komende jaren schade zal blijven aanrichten. De gemiddelde uitstoot van een verre reis draagt ongeveer een kwart van wat een mens per jaar zou mogen uitstoten. Dat is niet gering.
(3) Er wordt al veel gedaan om de complete CO2-uitstoot van reizen in hetzelfde jaar nog te compenseren. Dat gebeurt door een deel van de omzet direct te investeren in duurzame energieprojecten wereldwijd, zoals energiezuinige kooktoestellen en bosbescherming. Deze activiteiten zorgen er niet alleen voor dat de CO2-uitstoot gecompenseerd wordt, maar zorgen ook voor nieuwe werkgelegenheid en veiligere leefomgevingen.
(4) Natuurlijk zou het beter zijn voor het klimaat om helemaal niet te vliegen, maar dat zie ik niet als realistische – of zelfs verstandige – optie, want vliegen heeft ook positieve sociale gevolgen die net zo belangrijk zijn. Alleen al economisch: de reisbranche is goed voor 6,4 procent van de Nederlandse en 15 procent van de wereldwijde werkgelegenheid.
(5) De sociale impact van reizen zou in de discussie net zo zwaar moeten wegen als CO2. Als we oorlogen, onbegrip en een kloof tussen culturen willen voorkomen, dan is er een inherente noodzaak voor reizen. Reizen en contact met andere culturen zorgen voor meer onderling begrip. Dat gaat vooral op als we op een betrokken manier reizen; dus liever geen all-inclusiveresorts3) of grote hotelketens, maar kleinschalige slaapplekken en activiteiten, gerund door locals4), waarbij het geld rechtstreeks naar hen vloeit.
(6) We moeten onze bestaande reisconcepten verduurzamen, of dat nu is door lokale projecten te ondersteunen, te kiezen voor ecolodges5) en schoon vervoer of door zelf slaapplekken te creëren die duurzaam zijn en werkgelegenheid creëren. Daarbij ben ik een voorstander van de vliegtaks zolang die niet de staatskas spekt, maar die belastingopbrengst ten behoeve komt van duurzame innovatie, zoals schonere vliegtuigen en biobrandstof. Die mogelijkheden zijn dichterbij dan we denken. We leven in een tijdperk van exponentiële technologische groei, waar vandaag al zóveel meer mogelijk blijkt dan gisteren. Als voorbeeld: denkt u dat we twintig jaar geleden hadden kunnen bevroeden dat er vandaag de dag wereldwijd 1,3 miljoen elektrische auto’s rond zouden rijden? Zou hetzelfde niet voor elektrisch vliegen kunnen gelden?
(7) Er zijn tal van mogelijkheden om reizen positief te laten zijn, als je je ogen er maar voor opent. Thuis op de bank blijven zitten omdat reizen slecht zou zijn, lijkt mij de armoedige weg. De wereld heeft onze betrokkenheid nodig. Laten we aan het werk gaan om die op een meer verantwoorde manier vorm te geven.
Marius Appelman schreef bovenstaande tekst voor de opiniepagina van de Volkskrant. Appelman is oprichter van een reisorganisatie die vakanties biedt waarmee je een land en de mensen echt leert kennen, aldus de eigen website. Om dat te bereiken werkt deze reisorganisatie volgens de website met lokale gidsen en regelt ze onderdak in kleinschalige behuizing.
noot 1 Kassa: een kritisch platform en televisieprogramma voor consumenten
noot 2 De Correspondent: een online journalistiek medium dat kritisch is over onder meer de westerse consumptiemaatschappij
noot 3 all-inclusiveresort: een luxueus vakantieverblijf waarin drankjes en eten bij de prijs inbegrepen zijn
noot 4 local: lid van de lokale bevolking
noot 5 ecolodge: een vakantieverblijf voor ecotoeristen, gebouwd met respect voor het milieu
naar: Marius Appelman uit: de Volkskrant, 11 januari 2019
Vraag 9 3 punten
“We kunnen eigenlijk niet anders dan concluderen dat we met al onze reizen de wereld om zeep helpen.” (regels 14-17)
In alinea 1 wordt dit standpunt met de volgende drie argumenten onderbouwd:
1 CO2 compenseren kan niet.
2 Het reizen met vliegtuigen veroorzaakt grote schade.
3 Er is geen noemenswaardig alternatief.
Noem per argument uit alinea 1 een tegenargument uit alinea 2 tot en met 7. Geef geen voorbeelden. Neem de nummers van de argumenten over op je antwoordblad en vul het gevraagde aan.
Geef antwoord in een of meer volledige zinnen.
Bekijk het antwoord
- Tegenargument bij argument 1: Er wordt al veel gedaan aan (compensatie van) de CO2-uitstoot (van reizen) / De CO2-uitstoot (van reizen) kan gecompenseerd worden (alinea 3) (1p)
- Tegenargument bij argument 2: Vliegen heeft ook positieve sociale/economische gevolgen (die net zo belangrijk zijn) / De sociale impact van reizen zou in de discussie net zo zwaar moeten wegen (als CO2) (alinea 4 en 5) (1p)
- Tegenargument bij argument 3: Duurzame/Technologische innovatie is dichterbij dan we denken / (Er is wél een alternatief, want) we kunnen onze bestaande reisconcepten verduurzamen / op een betrokken/verantwoorde manier gaan reizen (alinea 6 en 7) (1p)
Vraag 10 2 punten
In alinea 4 is sprake van een redenering.
Maak deze redenering zichtbaar. Neem de nummers uit onderstaande tabel over en zet het gevraagde erachter.
Geef antwoord in een of meer volledige zinnen.
standpunt: 1
argument: 2
Bekijk het antwoord
- Standpunt (1): Helemaal niet meer vliegen is niet verstandig (1p)
- Argument (2): Vliegen heeft belangrijke positieve (sociale/economische) gevolgen (1p)
Vraag 11 2 punten
“Die mogelijkheden … kunnen gelden?” (regels 85-97)
Dit tekstgedeelte is te lezen als een impliciete redenering die bestaat uit een standpunt, een hoofdargument en een subargument.
Maak deze impliciete redenering duidelijk. Neem de nummers uit onderstaande tabel over en vul het gevraagde aan.
Geef antwoord in een of meer volledige zinnen.
standpunt: De mogelijkheden voor duurzame innovatie van reizen zijn dichterbij dan we denken.
hoofdargument: 1
subargument: 2
Bekijk het antwoord
- Hoofdargument (1): Door de (exponentiële) technologische groei is veel mogelijk / De technologische groei zal ons mogelijkheden bieden die we ons nu nog niet kunnen voorstellen (1p)
- Subargument (2): Vroeger hadden we ook nooit vermoed dat er nu zoveel elektrische auto’s zouden rondrijden / In de toekomst kunnen we mogelijk elektrisch vliegen (1p)
Aantal nieuw verkochte elektrische personenauto’s (% van totaal nieuwe autoverkoop)
| 2017 | 2016 | 2015 | 2014 | |
|---|---|---|---|---|
| EU | 1,43 | 1,06 | 1,08 | 0,56 |
| Zweden | 5,19 | 3,56 | 2,51 | 1,54 |
| Nederland | 2,66 | 6,01 | 9,90 | 3,82 |
| België | 2,62 | 1,67 | 0,77 | 0,42 |
| Verenigd Koninkrijk | 1,86 | 1,38 | 1,09 | 0,59 |
| Duitsland | 1,59 | 0,75 | 0,73 | 0,43 |
naar: ACEA (de Europese Associatie van Autofabrikanten)
Vraag 12 1 punt
“Als voorbeeld: denkt u dat we twintig jaar geleden hadden kunnen bevroeden dat er vandaag de dag wereldwijd 1,3 miljoen elektrische auto’s rond zouden rijden?” (regels 91-95)
Formuleer een kanttekening die een kritische lezer zou kunnen maken bij het gebruik van dit voorbeeld als argument bij de strekking van tekst 2. Maak daarbij gebruik van gegevens uit de onderstaande tabel.
Bekijk het antwoord
- Het aandeel elektrische auto’s is (procentueel gezien nog steeds) erg klein. (1p)
Vraag 16 1 punt
Onder de tekst wordt aangegeven wat de achtergrond is van de auteur van tekst 2.
Leg uit waarom de achtergrond van de auteur een negatief effect kan hebben op hoe de betrouwbaarheid van de informatie in de tekst wordt gezien.
Geef antwoord in een of meer volledige zinnen en gebruik voor je antwoord niet meer dan 25 woorden.
Bekijk het antwoord
- De auteur kan worden gezien als belanghebbend/partijdig / als onvoldoende objectief/geloofwaardig, omdat deze oprichter van een reisbureau is. (1p)
Het scorepunt kan alleen worden toegekend als het antwoord zowel een correcte typering van de betrouwbaarheid van de auteur als het correcte argument hierbij bevat. Maximumlengte: 25 woorden.
2023, tijdvak 1: Overkoepelende vragen bij tekst 1 en tekst 2
Vraag 18 1 punt
“Natuurlijk zou het beter zijn voor het klimaat om helemaal niet te vliegen, maar dat zie ik niet als realistische – of zelfs verstandige – optie, want vliegen heeft ook positieve sociale gevolgen die net zo belangrijk zijn.” (tekst 2, regels 46-52)
Welk aan tekst 1 ontleend argument doet afbreuk aan bovenstaande redenering?
Geef antwoord in een of meer volledige zinnen.
Bekijk het antwoord
- De positieve sociale gevolgen van vliegen/reizen wegen niet op tegen de nadelen ervan. / (Landen als) de Malediven verdwijnen door (de gevolgen van) het vliegen. / De lokale bevolking van de Malediven profiteert nauwelijks van het vliegtoerisme. / De welvaart door het vliegtoerisme komt niet bij de eilandbewoners terecht. (1p)
Vraag 19 1 punt
“Natuurlijk zou het beter zijn voor het klimaat om helemaal niet te vliegen, maar dat zie ik niet als realistische – of zelfs verstandige – optie, want vliegen heeft ook positieve sociale gevolgen die net zo belangrijk zijn.” (tekst 2, regels 46-52)
Welk aan tekst 1 ontleend argument kan bovenstaande redenering ondersteunen?
Geef antwoord in een of meer volledige zinnen.
Bekijk het antwoord
- Vliegen/reizen zorgt ervoor dat de bewoners van de Malediven (op de korte termijn) kunnen voortbestaan / inkomsten hebben. Ook goed: capitalist realism zorgt ervoor dat niet vliegen/reizen als niet realistisch wordt beschouwd. (1p)
2023, tijdvak 1: Tekst 3
Opgavetekst
Tekst 3 Internationale ervaring bevordert creativiteit op het werk
(1) Wie in deze zomerweken mailt naar een collega of klant heeft grote kans een out-of-officebericht terug te krijgen. Veel mensen zijn op vakantie, vaak in het buitenland. Ook voor opleiding of werk gaan steeds meer mensen op reis. Werkgevers zien een buitenlandverblijf meestal als een waardevolle ervaring op het cv, sommige recruiters1) selecteren er zelfs op. Andere werkgevers bieden het aan als ontwikkelmogelijkheid voor medewerkers. Dat kan in de vorm van een buitenlandstage, uitwisseling of detachering, een tussenjaar, sabbatical of wereldreis. We gaan ervan uit dat zoiets altijd nuttige ervaringen oplevert, ook voor het werk. Maar is dat ook echt zo? Wat zijn nu eigenlijk de voordelen van het reizen naar andere landen, en zijn er ook nadelen aan verbonden?
(2) Dit zijn vragen waar de onderzoeksgroep van psycholoog Adam Galinsky, hoogleraar aan de Columbia Business School in de Verenigde Staten, zich al vele jaren mee bezighoudt. Inmiddels heeft deze groep ongeveer 25 studies gedaan naar de effecten van reizen en internationale contacten op het functioneren van mensen op het werk.
(3) In totaal hebben ze gegevens van duizenden mensen in tientallen landen bestudeerd, onder wie studenten MBA2) die een internationale stage doen, professionals die tijdelijk in het buitenland gestationeerd zijn, en mensen die een relatie hebben met iemand uit een andere cultuur. Ze hebben experimenten gedaan, werknemers een tijdlang gevolgd, bestaande gegevens geanalyseerd, en verschillende doelgroepen en culturen vergeleken. Dat stelde hen ook in staat de toegevoegde waarde van het reizen als specifieke activiteit in kaart te brengen. Dus los van andere persoonskenmerken die hierbij van belang kunnen zijn, zoals doorzettingsvermogen, zucht naar avontuur of demografische achtergrond.
(4) De resultaten van al die studies zijn vrij eenduidig. Het hebben van meer internationale ervaring maakt mensen creatiever in hun werk. Ze komen met meer verschillende oplossingen voor een lastig vraagstuk, zijn beter in staat outside the box3) te denken om ingewikkelde problemen op te lossen, en kunnen meer verschillende en bruikbare suggesties verzinnen, zoals een naam voor een nieuw product. Dat heeft allerlei positieve effecten: het vergroot de loopbaankansen van de personen in kwestie, en het draagt bij aan het succes van het bedrijf. Een vergelijking van 21 seizoenscollecties van grote modehuizen over meerdere jaren liet bijvoorbeeld zien dat de meest creatieve kledingontwerpen ontstonden na een buitenlandverblijf van de topontwerper.
(5) Op zich zijn die resultaten misschien niet anders dan verwacht: dat is nu precies de reden dat internationale ervaring zo hoog gewaardeerd wordt. Maar de toegevoegde waarde van de vermelde studies is dat ze ook zicht geven op het onderliggende mechanisme, en belangrijke valkuilen in kaart brengen. De psychologische meerwaarde van een buitenlandverblijf, die verklaart waarom mensen creatiever worden, blijkt te zitten in het vergroten van de zogenaamde cognitieve flexibiliteit. Dit wil zeggen dat mensen leren zich te verplaatsen in een andere denkwijze en een ander perspectief. Bijvoorbeeld doordat ze ervaren dat hetzelfde gedrag in een ander land een andere betekenis kan hebben. Zo bleken het probleemoplossend vermogen en het loopbaansucces van MBA-studenten alleen te zijn toegenomen als zij zich ook echt hadden verdiept in de culturele verschillen waarmee ze te maken kregen tijdens hun internationale stage.
(6) Wat zorgt er dan precies voor dat deze cognitieve flexibiliteit wordt aangewakkerd? Ook dat kon in deze studies systematisch worden vastgesteld, door een onderscheid te maken tussen de ‘breedte’ en de ‘diepte’ van de internationale ervaring. Diepte gaat over de tijd die men in het buitenland heeft doorgebracht, of de duur van internationale contacten. Voor het vergroten van de cognitieve flexibiliteit bleek de diepte van de internationale ervaring doorslaggevend. Hoe langer het verblijf in het buitenland, of hoe langer de relatie met iemand uit een andere cultuur standhield, hoe beter men in staat was om creatief te denken en moeilijke problemen op te lossen.
(7) Breedte verwijst naar het aantal verschillende landen dat men heeft bezocht, of het aantal verschillende internationale contacten. Dat droeg niet echt bij aan de cognitieve flexibiliteit. Het hebben van meer verschillende ervaringen, door het grotere aantal landen dat men had bezocht of doordat men meer verschillende contacten had opgedaan, had wel negatieve effecten. Het zorgde er bijvoorbeeld voor dat mensen het belang van allerlei regels gingen relativeren. Een serie van acht studies liet zien dat personen die van meer verschillende internationale contexten hadden geproefd, meer morele flexibiliteit vertoonden. Ze waren vaker oneerlijk en hielden zich niet aan de afgesproken regels.
(8) Deze inzichten helpen om gerichter op zoek te gaan naar wat een buitenlandervaring waardevol maakt. Het maakt dus uit wat je doet. Het reizen naar veel verschillende landen om in aanraking te komen met allerlei andere culturen is voor het werk niet zo zinvol. Wie wil leren om creatiever met moeilijke problemen om te gaan, kan beter langere tijd in een ander land verblijven en zich verdiepen in een andere manier van denken. Overigens, biculturele Nederlanders zijn al langdurig getraind in de denkwijze van twee verschillende culturen. Hun ‘diepe’ ervaring kan voor bedrijven een toegevoegde waarde hebben, ook zonder extra buitenlandverblijf.
Naomi Ellemers is sociaal psycholoog en universiteitshoogleraar aan de Universiteit Utrecht.
noot 1 recruiter: iemand die personeel werft en selecteert met de bedoeling een openstaande vacature te vervullen
noot 2 MBA (afkorting van Master of Business Administration): een beroepsgerichte bedrijfskundige en bedrijfseconomische studie
noot 3 outside the box: buiten de gebruikelijke kaders
naar: Naomi Ellemers uit: Het Financieele Dagblad, 15 augustus 2019
Vraag 22 2 punten
Deze vraag is vervallen (erratum op de opgaven): de vraag hoeft niet beantwoord te worden.
In alinea 4 wordt geconcludeerd dat reizen bijdraagt aan het succes van een bedrijf. Deze conclusie wordt onderbouwd met een verwijzing naar onderzoek naar grote modehuizen. Een kritische lezer zou vragen kunnen stellen bij deze onderbouwing.
Formuleer twee kritische vragen bij de onderbouwing in alinea 4. Vermijd algemene vragen zoals ‘Hoe weet je dit zeker?’
Bekijk het antwoord
- Vervallen vraag: altijd 2 scorepunten, ongeacht of er een antwoord is gegeven en ongeacht het gegeven antwoord (2p)
Deze vraag is vervallen. Ken altijd 2 scorepunten toe, ongeacht of er een antwoord is gegeven en ongeacht het antwoord.
Vraag 27 1 punt
“Op zich zijn die resultaten misschien niet anders dan verwacht: dat is nu precies de reden dat internationale ervaring zo hoog gewaardeerd wordt.” (regels 78-82)
Al zijn de resultaten van het onderzoek misschien niet onverwacht, het onderzoek is wel van grote waarde.
Leg op basis van tekst 3 uit waarom het onderzoek van waarde is.
Geef antwoord in een of meer volledige zinnen en gebruik voor je antwoord niet meer dan 20 woorden.
Bekijk het antwoord
- Het onderzoek legt het onderliggende mechanisme bloot (tussen internationale ervaring en de creativiteit op het werk) / Ook goed: het onderzoek stelt vast welke internationale ervaring waardevol is (voor creativiteit) op het werk. (1p)
Maximumlengte: 20 woorden.
Vraag 28 2 punten
In alinea 1 worden voorbeelden genoemd van manieren waarop werkgevers hun medewerkers een buitenlandverblijf aanbieden, waaronder een wereldreis door verschillende landen.
Leg uit waarom werkgevers hun werknemers eigenlijk beter niet op een dergelijke wereldreis zouden kunnen laten gaan, op grond van de studies die in tekst 3 beschreven zijn.
Geef antwoord in een of meer volledige zinnen en gebruik voor je antwoord niet meer dan 25 woorden.
Bekijk het antwoord
- Noemt een van deze combinaties: (a) volgens de tekst gaat het erom je (langere tijd) te verdiepen in een ander land / andere cultuur, en dit leidt (namelijk) tot cognitieve flexibiliteit / tot creativiteit/empathie; (b) volgens de tekst kun je beter niet (in korte tijd) kennismaken met meerdere landen/culturen, en dit leidt (namelijk) tot morele flexibiliteit / tot oneerlijk/onbetrouwbaar gedrag. (2p)
Maximumlengte: 25 woorden.
2023, tijdvak 1: Tekst 4
Opgavetekst
Tekst 4 De selfie-rage getuigt van een grote honger om gezien te worden
(1) Ik had hem al gezien, de jongen met de mooiste kuif: een zwierige dot zwart haar, aan de wortels gebleekt tot een soort geel. Die zondag hing hij met zijn vrienden rond in de tuin van een mausoleum in New Delhi. Minutenlang was hij bezig om de kuif in model te krijgen. Toen stapte hij op me af. Selfie, madam? Tuurlijk. Wie ben ik om te weigeren? Ik loop hier verder toch maar in de weg. Dus zag ik mijn schaapachtige blik weerspiegeld in het scherm van zijn mobieltje. Klik. Thank you. Bye bye.1)
(2) Ik reis momenteel een paar weken door India, en ben dagelijks een exotisch stylingornament in de selfies van Indiërs. Het is een rare gewaarwording. Eigenlijk vooral omdat er nauwelijks contact is. De fotografen vragen niet naar mijn naam en kijken me nauwelijks aan. Klik, weg zijn ze. Zo’n selfie heeft geen verhaal. Er is geen inbedding in iets breders. Over dit plaatje valt straks niets te vertellen, er valt alleen maar naar te kijken. Dat zal dus wel de bedoeling zijn.
(3) Wij mensen zijn meesters in het maken van voorstellingen van hoe het was of zou kunnen zijn. Wat we heel moeilijk kunnen, is daadwerkelijk aanwezig zijn op een plek. Die geest van ons fladdert constant weg. Hup, daar vertrekken we alweer met de volgende halve gedachte. Ik denk dat dit gebrek aan aanwezigheid eigenlijk pijn doet. Voor mij zijn die selfies een soort schreeuw: ik ben hier! Toch? Ja, kijk, want ik zie mezelf. En als ik de selfie post, zien mijn vrienden me ook en besta ik extra. Die drang om eindeloos te documenteren waar je bent, getuigt voor mij van een onbeholpen maar groot verlangen naar aanwezigheid.
(4) Het lijkt veel Indiërs behoorlijk goed te gaan. Toch kun je hier nog steeds niet heen om de mensen die op straat leven, hurkend onder een zeiltje. Ze eten in het openbaar, poepen in het openbaar, hebben seks in het openbaar. Weerloos voor elke blik. Ook met hen heb ik geen contact. Waar de selfiemakers vooral hun eigen blik opvangen in het scherm van hun mobiel, weren deze mensen mijn blikken af. Dat is de enige privacy die ze hebben.
(5) In discussies over privacy hoor je vaak zeggen dat ‘men’ tegenwoordig van alles van je ziet. Ik denk dat deze angst misplaatst is. Zeker, ons gedrag wordt opgeslurpt en omgezet in data waar statistische bewerkingen op worden losgelaten. Met als gevolg dat je ‘gepersonaliseerde’ advertenties krijgt. Of dat het nieuwe verzekeringsaanbod op jouw risicoprofiel is toegesneden. Of dat de gemeente beleid loslaat op jouw categorie mens. Met kijken heeft dit alles echter bar weinig van doen. Er is niemand aan te pas gekomen die zijn oog op jou heeft laten vallen, en die jou persoonlijk liket of misschien disliket. Het zijn louter machines die jouw data verwerken en een ‘persoonlijk’ aanbod verzenden.
(6) “God is dood, maar de mensen weten het nog niet”, zei Nietzsche2) ooit. Voor mij gaat die uitspraak over de afwezigheid van de blik van boven, en over ons onvermogen om tot ons door te laten dringen wat het betekent dat er niet langer vanzelfsprekend iemand naar je kijkt. Er is geen god die jouw zieltje doorgrondt en de boekhouding van jouw leven bijhoudt. Ook het grote boek van Sinterklaas is dichtgeklapt. Wie ervan huivert dat zijn privacy wordt bedreigd omdat hij bekeken wordt door de regering of door grote bedrijven, leunt op die oude fantasie over de blik van bovenaf – die fantasie die Nietzsche achterhaald acht. Persoonlijke aandacht van machtigen krijg je helaas alleen maar als zij jou een gevaar achten.
(7) In de wereld na Nietzsche is de vanzelfsprekendheid en alomtegenwoordigheid van een op jou gerichte blik verdwenen. Hoeveel surveillancecamera’s er ook hangen in de openbare ruimte, hoeveel data over klikgedrag de Googles van de wereld ook bijeenschrapen, de moderne angst is dat je er in spiritueel opzicht aan toe bent zoals de daklozen in India: niemand kijkt werkelijk naar je. Je bent onopgemerkt gebleven. In zo’n situatie is privacy niet aan de orde.
(8) Voor mij getuigt de selfie-rage van een grote honger om gezien te worden. Als mens snak je ernaar een blik op jezelf te voelen. Desnoods die van jezelf.
Marjan Slob is essayist en filosoof.
noot 1 Thank you. Bye bye: Dank u wel. Tot ziens.
noot 2 Friedrich Nietzsche (1844-1900) was een invloedrijke Duitse filosoof.
naar: Marjan Slob uit: de Volkskrant, 16 december 2018
Vraag 37 2 punten
Een kritische lezer zou kunnen stellen dat in tekst 4 impliciete kritiek op de samenleving aanwezig is.
Hoe zou deze kritiek op de samenleving luiden?
Geef antwoord in een of meer volledige zinnen.
Bekijk het antwoord
- We hebben te weinig contact met elkaar. / We zouden elkaar meer aandacht moeten geven. / Mensen maken geen echt contact met elkaar. (2p)
Er is bij deze opgave geen deelscore mogelijk.
2023, tijdvak 2: Tekst 1
Opgavetekst
Tekst 1 Leven in een filterbubbel. Wil je dat?
(1) De geschiedenis van het internet bestaat uit enkele duidelijk van elkaar te onderscheiden periodes. Als we de militaire en universitaire begindagen van het internet even overslaan, was de eerste fase eind jaren negentig, toen het internet voor iedereen toegankelijk werd. Voortaan kon eenieder vanaf zijn computerscherm een oneindige hoeveelheid websites bezoeken. The age of access, het tijdperk van toegang, begon.
(2) Halverwege het volgende decennium verschenen er nieuwe functies die de ontwikkeling van sociale netwerken mogelijk maakten en gebruikers in staat stelden om eigen content te creëren. Dat was het begin van web 2.0.
(3) Vervolgens waren we, tussen 2010 en nu, getuige van de bloeitijd van de data- en platformeconomie, die kunstmatige intelligentie gebruikt om gedrag te interpreteren en automatisch producten en diensten aan te bevelen die waarschijnlijk bij een individu passen. Dit zou je het tijdperk van algoritmische hyperpersonalisering van het aanbod kunnen noemen.
(4) Onlangs kondigde Mark Zuckerberg1) zijn Meta-project aan, met als doel het internet een vierde fase in te sturen, of beter gezegd: een vierde dimensie. Het idee is een informatie-universum te bouwen dat de gebruiker onderdompelt (met behulp van virtualrealityhelmen) in een werkelijkheid die louter uit pixels bestaat, een virtueel universum: het metaverse. Daarmee wordt het principe van een ‘sociaal netwerk’ via tal van diensten uitgebreid naar alle gebieden van ons leven: we kunnen rondlopen in winkelcentra, virtueel huizen bekijken die te koop staan, naar culturele en sportieve evenementen gaan, en we kunnen elkaar virtueel, in de vorm van avatars, ontmoeten.
(5) De wil om deze ambitie te realiseren komt niet uit de lucht vallen. Want het gaat er niet alleen om de aandacht van Facebook af te leiden, nu het ene na het andere schandaal het imago van het medium beschadigt;2) het doel is vooral om via een strategie van constante innovaties de consument te blijven verbluffen en de concurrentie een stap voor te blijven. Het project maakt gebruik van de gevolgen van de coronacrisis, nu vanwege de lockdowns opeens tal van activiteiten online gebeuren – dingen waarvan we soms niet eens wisten dat je ze online kón doen.
(6) Zo bezien heeft de pandemie geleid tot een breuk in de geschiedenis. We hebben nieuwe gewoonten ontwikkeld die onze relatie tot ons werk, tot het onderwijs, de zorg, commercie en cultuur diepgravend hebben veranderd. En waarvan we tot nu toe alleen nog maar de eerste gevolgen zien. Zoals de dalende bezoekersaantallen in de bioscopen, theaters en musea, waarvan we moeten vrezen dat die niet meer zullen stijgen. Dat is een goede voedingsbodem voor de ontwikkeling van technologie die speciaal is ontworpen om ons naar andere, digitale omgevingen te lokken. De uitdaging voor Facebook en andere techreuzen is om zich zo snel mogelijk naar de voorposten van dit geheel nieuwe tijdperk van de digitale economie te begeven, een tijdperk waarin die alle aspecten van ons leven zal gaan beheersen. Maar welke gigantische repercussies zal dit nieuwe tijdperk hebben voor de maatschappij, het milieu en het menselijk bestaan?
(7) Allereerst zal e-commerce (online winkelen) definitief de boventoon gaan voeren. Dat zal leiden tot overconsumptie, met desastreuze gevolgen voor het milieu. Het zal onzichtbare hordes van onderbetaalde werknemers in distributiecentra opleveren, die slaaf zijn van helse werkritmes, gedicteerd door algoritmen.
(8) De metaverses zullen energie vreten. Ze vereisen permanente connectivity, computersystemen die continu met elkaar verbonden zijn, en steeds meer servers om al die data op te slaan. Bandbreedtes zullen steeds vaker verstopt zijn. Maar daar zeggen de techreuzen niets over, behalve in vage communiqués die reppen van CO2-vrije internetinfrastructuren.
(9) Tot slot, en daarmee komen we bij het belangrijkste antropologische feit: onze levens zullen onlosmakelijk, als via een navelstreng, verbonden zijn met een technoliberalisme3) dat ons overal en altijd de weg wil wijzen. Voortaan zal onze zintuiglijke ervaring bestaan uit optische en zintuiglijke simulaties (aanrakingen, geluid, zelfs geuren), waarbij onze relatie tot de werkelijkheid voor elk individu door algoritmes op maat gemaakt wordt en zich zal aanpassen aan onze behoeften en wensen. Een werkelijkheid dus waar we ons niet meer aan kunnen ‘stoten’. Bovendien zullen deze technieken gedetailleerde kennis opleveren over ons gedrag, via alles wat we doen, waar we naar kijken, onze biometrische gegevens (hartslag, transpiratie) en onze sociale interactie.
(10) Hoe zal zo’n subjectieve werkelijkheid, die voortdurend gestuurd wordt door systemen, eruitzien? We zullen niet meer geconfronteerd worden met welke beperking dan ook (behalve wellicht die van onze financiële middelen), we zullen telkens moeten reageren op nieuwe gebeurtenissen (zoals in videogames) en geen tijd meer hebben om na te denken en een goed oordeel te vellen.
(11) Zo krijg je menselijke relaties die van elk toeval gespeend zijn, omdat ze gebaseerd zijn op veronderstelde conformiteit. Filterbubbels zullen niet langer beperkt zijn tot opinies, maar worden uitgebreid naar alle gebieden van het leven. Daarbij ontstaat een vorm van samenleven die het resultaat is van louter berekeningen en die dus van elke levenskracht ontdaan is.
(12) In de afgelopen twee decennia heeft de tech-industrie de samenleving grondig weten te veranderen, uitsluitend om de eigen belangen te dienen. Daarbij heeft ze ons een fantasiebeeld voorgespiegeld van een wereld zonder gebreken. Al die tijd hebben wij ons daarbij veel te passief opgesteld en daarvoor hebben we in veel sectoren een hoge prijs betaald.
(13) De ontwikkeling van het metaverse staat nog in de kinderschoenen, maar er staan enorme investeringen op stapel en de tech-industrie is er al volop mee bezig. Blijven we, met dat vooruitzicht, opnieuw apathisch? We beleven een sleutelmoment nu het einde van de coronacrisis nadert. Een crisis waarin we hebben gezien dat onze relaties met anderen massaal via pixels verliepen, waarbij iedereen achter zijn computerscherm zijn eigen ding deed, waardoor ons ‘collectieve isolement’ steeds groter werd.
(14) Daarom moeten we aan de slag met de invoering van levenswijzen van een totaal andere orde. Geconfronteerd met de huidige problemen vraagt dit moment om het laten ontluiken van gemeenschappen waar de ontwikkeling van rechtvaardige en gevoelige relaties tussen mensen prioriteit heeft en wordt gestimuleerd, met respect voor het milieu.
(15) Als we nu niet onverwijld gaan bouwen aan heilzame tegenmodellen geven we de vrije hand aan de datagiganten die ons die metawereld in willen zuigen, dat lichaamloze en ijzige hiernamaals; een parallel universum van waaruit, als we niet oppassen, geen weg terug meer mogelijk is.
noot 1 Mark Zuckerberg is oprichter en eigenaar van het online sociaal netwerk Facebook.
noot 2 In 2021 kwam Facebook enkele malen negatief in het nieuws, omdat er onzorgvuldig met de privacy van gebruikers zou zijn omgegaan.
noot 3 Technoliberalisme is een filosofie die vooral benadrukt dat technologische hulpmiddelen voor iedereen vrij beschikbaar moeten zijn, met minimale overheidscontrole.
naar: Éric Sadin (vertaling: Friederike de Raat)
uit: NRC Handelsblad, 27 november 2021
Éric Sadin is een Franse schrijver en filosoof. Deze tekst is een bewerking van een artikel uit de Franse krant Libération.
Vraag 6 1 punt
Een kritische lezer kan vinden dat in alinea 7 en 8 niet op een juiste manier wordt geredeneerd.
Welk commentaar zal deze kritische lezer hoogstwaarschijnlijk geven? In alinea 7 en 8
Bekijk het antwoord
Antwoord: B
Vraag 11 1 punt
Met welke twee argumentatieschema’s worden de redeneringen in tekst 1 vooral onderbouwd?
Met argumentatieschema’s op basis van
Bekijk het antwoord
Antwoord: D
2023, tijdvak 2: Tekst 2
Opgavetekst
Tekst 2 Alles doen en voelen
(1) Het blijft een magisch gegeven. Zittend achter mijn bureau, met slechts een kleine beweging van mijn wijsvinger, haal ik de hele wereld binnen. Daarbuiten gebeurt het. Bosbranden in Griekenland, illegale wapensmokkel in Amerika, demonstraties bij een prikbus. Grenzen verdwijnen, ik ben overal bij zonder dat ik me hoef te verplaatsen. Ik zie vluchtelingen uit zee lopen, lees iets over de gemankeerde democratie, over krijgsheren van de Taliban, zie op Facebook de vakantiefoto’s van iemand die ik niet ken, ‘en hier drinken we een cocktail op het strand!’ Het zijn parallelle werelden die hier, bij mij, samenkomen, het gebeurt allemaal nu, terwijl ik verstild en versteend in het blauwe licht van mijn tablet, telefoon of laptop naar een scherm staar.
(2) You no longer have to be anywhere in order to do everything,1) zei Marshall McLuhan2) in de jaren zestig. Hij had het over de effecten van elektronische media, van radio en tv, maar wordt op basis daarvan ook wel beschouwd als degene die de komst van het wereldwijde web voorspelde.
(3) En nu wil Mark Zuckerberg een zogenoemd metaverse bouwen. Een ‘belichaamd internet’ noemt hij het zelf: je kijkt er niet naar, maar wordt erdoor omringd. De informatie komt los van het scherm; met behulp van virtual reality en hologrammen wordt over de fysische werkelijkheid een virtuele laag gelegd. Wie weleens Star Trek heeft gekeken, en dat hoop ik van harte, kent zo’n metaverse als het holodeck: met één druk op de knop veranderen grijze loodsen hier in paleizen, tropische stranden of verre planeten.
(4) Het is een logisch vervolg van wat er al is, maakte een rapport van het Pew Research Center en Elon University in 2013 al duidelijk. Voor dat rapport, Killer Apps in the Gigabit Age,3) werden 1464 wetenschappers en experts gevraagd wat ze verwachtten van de toekomst van het internet, als de verbindingen eenmaal zo snel zijn geworden dat ze nooit meer haperen. Iedereen was het erover eens dat de aanwezigheid van virtuele omgevingen explosief zal toenemen.
(5) 2025 was destijds het ijkjaar. Tegen die tijd, stelde het rapport, zullen gamen, winkelen en porno kijken een 3D-ervaring zijn geworden. Net als werken, leren en fitnessen. We hoeven niet meer naar kantoor, kinderen niet meer naar een leslokaal, gezondheidsadepten niet meer naar een zweterige sportschool; nog even en we halen elke omgeving onze huiskamer binnen.
(6) Inclusief elkaar, vulde de BBC-wetenschapspresentator James Burke aan in datzelfde jaar. In de toekomst, voorspelde hij, zul je nauwelijks nog de deur uit gaan. Je woning zal de wereld worden. Je zult er naar het museum gaan, naar het theater: niet van echt te onderscheiden 3D-hologrammen van de beste acteurs en actrices uit de geschiedenis zullen er Hamlet4) spelen terwijl jijzelf onderuitgezakt op de bank hangt. Je bekijkt het nieuws niet meer van afstand, maar staat er middenin. Op de Gazastrook, in het publiek tijdens een speech van de grote Chinese leider, je ziet het live en direct. Je skypet niet meer met je vrienden, ze verschijnen als hologrammen naast je. En jij naast hen. Hetzelfde geldt voor feestjes en diners: de gasten zitten virtueel bij elkaar aan tafel. Als in een conferencecall, maar dan met een levensecht beeld erbij. Het huis lijkt overvol, ook al is iedereen in werkelijkheid alleen. We zullen een projectie in elkaars leven zijn geworden.
(7) McLuhan beschouwde alles wat de mensheid ooit gemaakt en ontwikkeld heeft als een technologisch hulpmiddel. En die hulpmiddelen, stelde hij, zijn altijd een verlengstuk van het menselijk lichaam. Technologie verbetert en versterkt wat we zelf al bezitten. Het maakt ons sterker, sneller en slimmer. Een mes bijvoorbeeld is een verbetering van onze nagels. Een mand van onze handen. De stoommachine van onze spierkracht. En elektronische media, was McLuhans belangrijkste punt, zijn een verbetering van ons brein. Dat is hoe hij in feite internet al voorspelde, omdat dit een medium is dat net als televisie de reikwijdte van onze ogen en oren versterkt. Het enige wat ontbreekt, is tast.
(8) Dit is hoe het tegenwoordig is: de online tweets, artikelen, petities, grappen, foto’s en filmpjes vormen een maalstroom waar we (bijna) allemaal op aangesloten zijn. Miljoenen breinen vormen samen een superbrein. Een superbrein waarin wij de neuronen zijn die voortdurend informatie op elkaar afvuren, aan elkaar doorgeven, die alle impulsen verwerken. Onze zintuigen zijn buiten onszelf komen te liggen, we worden geraakt en bewogen door gebeurtenissen die zich op duizenden kilometers afstand afspelen. Door een foto van een verdronken vluchteling of een filmpje van een geit die speelt met een kip.
(9) Maar als technologie inderdaad een verlengstuk van ons lichaam is, dan is met een toekomstig metaverse de cirkel rond. Wat begon met een uitbreiding van het lichaam eindigt bij de opsluiting erin. Als de grens tussen echt en onecht vervaagt, tussen droom en realiteit, als we ons overal en nergens kunnen bevinden zolang er maar een goede internetverbinding is, zal het enige wat nog werkelijk tastbaar is, en misschien ook het enige wat daarom nog te vertrouwen is, ons eigen lichaam zijn. Mijn huid, mijn handen, mijn hartslag.
noot 1 Vertaling: ‘Je hoeft niet langer meer ergens te zijn om alles te kunnen doen.’
noot 2 Herbert Marshall McLuhan (1911-1980) was een Canadese filosoof en wetenschapper die zich bezighield met mediastudies en mediatheorie.
noot 3 Vertaling: ‘Killerapps in het tijdperk van de gigabit.’ Een killerapp is een computerprogramma dat zo aantrekkelijk is dat men er speciaal computerhardware en/of besturingssystemen voor koopt. De eenheid gigabit wordt gebruikt om de internetsnelheid in uit te drukken.
noot 4 Hamlet (± 1600) is een beroemd toneelstuk van de Engelse toneelschrijver William Shakespeare.
naar: Marian Donner
uit: de Groene Amsterdammer, 11 augustus 2021
Marian Donner is een Nederlandse auteur en columnist.
Vraag 14 1 punt
Filosoof en wetenschapper McLuhan wordt volgens alinea 2 beschouwd als degene die de komst van het wereldwijde web voorspelde.
Welk bezwaar zou een kritische lezer kunnen maken tegen deze typering van McLuhan, gelet op de rest van alinea 2?
Geef antwoord in een of meer volledige zinnen.
Bekijk het antwoord
- Noemt dat McLuhan alleen sprak over elektronische media, zoals radio en tv, en niet over het internet (1p)
Beoordeel de spelling en grammatica.
Vraag 17 1 punt
In het metaverse zijn onze zintuigen “buiten onszelf komen te liggen”. (regels 130-131)
Citeer de zin uit alinea 6 of 7 die kan worden gebruikt als een nuancering op bovenstaande uitspraak over het metaverse.
Bekijk het antwoord
- Citeert: “Het enige wat ontbreekt, is tast.” (1p)
Beoordeel de spelling.
Vraag 18 1 punt
“Door een foto van een verdronken vluchteling of een filmpje van een geit die speelt met een kip.” (regels 134-137)
Welke kritiek op het metaverse valt vooral uit deze zin af te leiden, gelet op alinea 8?
In het metaverse worden we continu
Bekijk het antwoord
Antwoord: B
2023, tijdvak 2: Tekst 3
Opgavetekst
Tekst 3 ‘Vrouwelijkheid’ in taal zegt niet zoveel
(1) Geëmancipeerde tijden vragen om geëmancipeerde woorden. Dat is althans de strekking van menig debat over deze kwestie. Zo betoogt Sarah Meuleman in haar stuk ‘Hij is de standaard. Waarom?’ dat de Nederlandse taal is blijven hangen in een tijd waarin vooral mannen geletterd waren. Daarom zou ‘schrijver’ een mannelijk woord zijn, waarnaar we verwijzen met hij. Laten we voortaan ook naar ‘schrijver’ verwijzen met zij, zegt Meuleman, want vrouwen schrijven ook.
(2) Maar waarom verwijst Meuleman dan naar zichzelf als ‘schrijver’ (v), naar vrouwen die haar stuk lezen als ‘lezer’ en ongetwijfeld naar iemand als Emily Dickinson als ‘dichter’ terwijl er toch vrouwelijke equivalenten voor zijn: ‘schrijfster’, ‘lezeres’, ‘dichteres’? Het gebruikelijke antwoord op deze tegenwerping luidt dat een specifiek vrouwelijke aanduiding van vrouwen een aparte en minder waardevolle categorie zou maken. Daarom zeggen we ook ‘directeur’ en geen ‘directrice’. Deze tendens komt uit Amerika, waar men inmiddels ook geen ‘actress’ meer zegt maar ‘female actor’.
(3) Tegen deze redenering valt wel iets in te brengen. Ten eerste is het denkbeeld dat verwijzen naar Emily Dickinson als dichteres een onderschikking aan haar mannelijke collegae impliceert gewoon een misvatting. ‘Dickinson is een groot dichteres’ plaatst haar in de categorie van Rilke en Yeats, niet in de categorie van de hobbyende dames. Ten tweede getuigt het idee dat het gebruik van specifiek vrouwelijke woorden als ‘schrijfster’ of ‘actrice’ op de een of andere manier discriminerend zou zijn van een typisch Nederlands-Angelsaksisch provincialisme. In Frankrijk en Duitsland pleiten progressieve stemmen juist voor wat in dat eerste land écriture inclusive wordt genoemd en in Duitsland inklusive Schreibweise.1) Deze tendens kent fanatieke voorstanders van beide geslachten alsook tegenstanders, eveneens van beiderlei kunne.
(4) Zowel Amerikanen en hun Nederlandse epigonen als Duitsers en Fransen hebben emancipatoire doelen met hun taalhervormingen. Blijkbaar werkt emancipatie in het Duits en het Frans heel anders dan in het Engels en het Nederlands. Of misschien maakt het eigenlijk niet uit.
(5) Er zijn aanwijzingen voor dat laatste. Er zijn talen die geen grammaticaal geslacht hebben. Je zou verwachten dat culturen met dergelijke talen ware paradijzen van gelijkwaardigheid zijn. Soms is dat inderdaad het geval. Finland is een zeer geëmancipeerd land en de Finse taal kent helemaal geen woordgeslacht. Maar soms ook niet: het Turks kent evenmin een woordgeslacht, maar de Turkse cultuur is niet bij uitstek emancipatoir. Het ligt derhalve voor de hand dat het gebruik van woordgeslacht weinig met emancipatie te maken heeft. Dat kunnen we trouwens ook concluderen op basis van talen die de meesten van ons beter kennen. Zo zijn het Franse personne en het Italiaanse persona vrouwelijke woorden,2) ook als ze naar een man verwijzen. Ook majesté en het Nederlandse ‘majesteit’ zijn vrouwelijke woorden, al zal niemand naar Willem-Alexander verwijzen met zij, hoe jammer dat wellicht vanuit emancipatoir perspectief ook is.
(6) Wie meer vrouwelijkheid in de taal wil, hoeft zich niet in gendertheoretische3) bochten te wringen. De waarheid is dat hij of zij zich alleen maar hoeft te verdiepen in de rijkdom die onze taal al in zich draagt. ‘Waarheid’ is trouwens vrouwelijk.
noot 1 Zowel écriture inclusive als inklusive Schreibweise betekent ‘inclusieve schrijfwijze’. Bij een inclusieve schrijfwijze worden in een tekst bij voorkeur genderneutrale persoonsaanduidingen gehanteerd; als er geen genderneutrale aanduiding mogelijk is, worden zowel mannelijke als vrouwelijke woorden weergegeven in één algemene aanduiding (zoals ‘leerling*e’).
noot 2 Zowel personne als persona betekent ‘persoon’.
noot 3 De gendertheorie maakt een verschil tussen sociaal-culturele en identiteitsaspecten van sekse (gender), en de lichamelijke en biologische aspecten van sekse (geslacht).
naar: Sjoerd van Hoorn
uit: NRC Handelsblad, 21 december 2021
Sjoerd van Hoorn studeerde filosofie aan de Katholieke Universiteit Nijmegen. Hij schrijft voor diverse tijdschriften en digitale podia.
Vraag 25 2 punten
Gelet op alinea 2 van tekst 3, zal Sarah Meuleman niet naar zichzelf willen verwijzen met het vrouwelijk equivalent voor ‘schrijver’.
Om welke twee redenen is deze keuze van Meuleman onterecht, volgens alinea 3?
Geef antwoord in een of meer volledige zinnen.
Bekijk het antwoord
- Noemt dat vrouwelijke equivalenten, zoals ‘schrijfster’, geen onderschikking aan mannen impliceren (1p)
- Noemt dat het idee dat specifiek vrouwelijke woorden discriminerend zijn onterecht is en getuigt van een typisch Nederlands-Angelsaksisch provincialisme (1p)
Beoordeel de spelling en grammatica.
Vraag 29 3 punten
De titel van tekst 3, ‘“Vrouwelijkheid” in taal zegt niet zoveel’, kan worden beschouwd als een standpunt.
Noem drie argumenten uit tekst 3 die dit standpunt onderbouwen.
Bekijk het antwoord
- Noemt drie van de volgende argumenten: niet in alle taalgebieden wordt emancipatoire waarde aan vrouwelijke woorden toegekend; taalgebieden zonder vrouwelijke woorden zijn niet automatisch geëmancipeerd; het gebruik van woordgeslacht heeft in allerlei talen weinig met emancipatie te maken; vrouwelijke woorden impliceren niet automatisch een lagere status; in de taal is voldoende rijkdom aan (positieve) vrouwelijke aanduidingen aanwezig (3p)
Per juist benoemd argument 1 punt, met maximaal 3 punten. Beoordeel de spelling.
tekstfragment 1
(1) Genderneutraal taalgebruik schiet zijn doel voorbij als er alleen mannelijke voornaamwoorden in voorkomen: denk aan ‘hij’ en ‘zijn’. Met zulk taalgebruik bedoelen we zowel vrouwen als mannen, zoals in ‘Iedereen poetst zijn tanden’. Maar lezers zien bij zo’n zin op papier niet vanzelfsprekend ook vrouwen voor zich; ook niet wanneer die wel worden bedoeld.
(2) Dat stelt psycholinguïst Theresa Redl van de Radboud Universiteit en het Max Planck Instituut voor Psycholinguïstiek in Nijmegen. Redl onderzocht of lezers die een tekst krijgen voorgelegd zoals: ‘Wat kost een student? En wat levert hij op?’ snappen dat die genderneutraal moet worden opgevat.
(3) Ingrid van Alphen is aan de Universiteit van Amsterdam taalkundige op het gebied van gendervraagstukken. Zij is niet betrokken bij het onderzoek: “Redl is de eerste die de interpretatie van Nederlandse mannelijke voornaamwoorden onderzocht. Zij bewijst dat ‘hij’ en ‘zijn’ niet als neutraal, maar bovenal als mannelijk worden opgevat. Dat is een belangrijk wetenschappelijk inzicht.”
(4) Redl: “Door mannelijk taalgebruik als vanzelfsprekend te beschouwen, sluit je iedereen uit, behalve mannen.” De oplossing, zegt Redl, is waar mogelijk neutrale meervouden te gebruiken. Dus niet: ‘ieder heeft recht op zijn eigen mening’, maar: ‘mensen hebben recht op hun eigen mening’.
naar: Mieke Zijlmans
uit: de Volkskrant, 12 januari 2021
Vraag 30 2 punten
Leg uit dat een kritische lezer de onderzoeksresultaten uit tekstfragment 1 kan gebruiken om een hoofdgedachte uit tekst 3 te nuanceren.
Geef antwoord in een of meer volledige zinnen en gebruik voor je antwoord niet meer dan 40 woorden.
Bekijk het antwoord
- Legt uit dat het onderzoek in tekstfragment 1 laat zien dat groepen of vrouwen zich gediscrimineerd of buitengesloten voelen door het woordgeslacht in taalgebruik, en dat tekst 3 die relatie tussen woordgeslacht en emancipatie ontkent (2p)
Maximaal 40 woorden. Beoordeel de spelling en grammatica.
2023, tijdvak 2: Tekst 4
Opgavetekst
Tekst 4 Mensen willen graag kiezen, maar zijn er helemaal niet zo goed in
(1) Onlangs besloot ik dat ik oud genoeg was voor een chique reiskoffer, en begon te googelen. Drie uur later overzag ik ontmoedigd het slagveld op mijn scherm: dertig open tabbladen met half gelezen testrapporten en klantrecensies, die de angst om de verkeerde keuze te maken allemaal niet konden sussen. In mijn hoofd zeurde een vermanend stemmetje: die tijd had je best beter kunnen besteden.
(2) O nee, kreunde ik dus, toen webwinkel Amazon vorige week een Nederlandse site aankondigde. ’s Lands retaildeskundigen, opgetrommeld om de aanstaande oorlog tussen winkelstraat en webwinkel te duiden, spiegelden de consument immers nóg meer keuzevrijheid voor, betere service, en lagere prijzen.
(3) Of je met webwinkelen echt goedkoper uit bent, vraag ik me trouwens af. Ja, aan de kassa. Maar het geld dat je daar betaalt, stroomt naar anonieme aandeelhouders, in plaats van naar de winkel om de hoek die er eerder toe geneigd zal zijn daarmee uw voetbalvereniging te sponsoren of uw buurmeisje als zaterdaghulp in te huren. Maar het gaat mij nu om die keuzevrijheid. Want dat is toch een van de redenen dat we bij Bol of Amazon uitkomen, ondanks onze sympathie voor de buurtwinkel. Zo is er in onze straat een handelaar in koffers en lederwaren. Alleen kon het beperkte assortiment mij daar niet meer bekoren, nu ik wist wat er online te krijgen was.
(4) Mensen willen nu eenmaal kiezen, volgens psycholoog en keuze-expert Simona Bott. Het tragische is: dat willen ze zelfs als ze er niet beter van worden. Zo deed ze een experiment met een wiskundetoets, waarbij de helft van de deelnemers mocht kiezen welke vragen ze beantwoordden, en de andere helft vragen kreeg toegewezen. Je zou verwachten dat de ‘kiezers’ hoger scoorden, omdat ze makkelijke opgaven konden selecteren. Maar ze raakten in tijdnood, en scoorden daardoor slechter. Kennelijk onderschatten we de tijd die het ons kost om keuzes te maken.
(5) Uit een ander experiment bleek dat mensen die uit vier smaken niet-zo-lekkere yoghurt mochten kiezen, minder tevreden waren dan mensen die een schaaltje kregen toegewezen. Kennelijk geven we onszelf de schuld van een verkeerde keuze.
(6) Ik werd voor die compulsieve keuzevrijheid behoed, toen ik me realiseerde dat onze kofferwinkel het hoofd boven water houdt als ophaalpunt voor pakketjes. Daar een online bestelde koffer ophalen, kon ik niet over mijn hart verkrijgen. Dus toog ik naar die winkel voor een koffer die ik eigenlijk niet uitgekozen zou hebben.
(7) Toen gebeurde iets onverwachts: de winkelier klaarde helemaal op omdat ik nu eens niet voor een pakketje kwam maar voor een koffer. Hij leek wel de heen- en weerwolf uit Pluk van de Petteflet,1) die eindelijk een passagier krijgt, en zijn enthousiasme voor een van zijn modellen sloeg zowaar een beetje op mij over. Verliefd ben ik er nog altijd niet op, maar ik moet wel steevast glimlachen als ik die koffer nu tevoorschijn haal.
(8) Dit alles is geen pleidooi voor sovjetstaatskoffers2) in één smaak. En er moet ook maar net een kofferwinkel om de hoek zitten. Maar als die er zit, kan afzien van je keuzevrijheid een bevrijding zijn.
noot 1 Pluk van de Petteflet (1971) is een jeugdboek van Annie M.G. Schmidt.
noot 2 ‘sovjetstaat-’: verwijzing naar de communistische staat de Sovjet-Unie (1922-1991), waarin de inwoners vanwege de centraal geleide economie doorgaans weinig te kiezen hadden bij het kopen van goederen
naar: Seije Slager
uit: Trouw, 26 januari 2020
Seije Slager is politicoloog en redacteur van Trouw.
Vraag 37 2 punten
“Dit alles is geen pleidooi voor sovjetstaatskoffers in één smaak.” (regels 92-93)
Leg uit waarvoor volgens dit citaat niet wordt gepleit en leg uit waarvoor dan wel wordt gepleit, gelet op de rest van alinea 8.
Geef antwoord in een of meer volledige zinnen en gebruik voor je antwoord niet meer dan 40 woorden.
Bekijk het antwoord
- Noemt dat er niet wordt gepleit voor een inperking van keuzevrijheid bij webwinkelen, of voor minder keuze bij winkelen (1p)
- Noemt dat in alinea 8 vooral wordt gepleit om regelmatig bij de buurtwinkel te winkelen, om af te zien van de grote keuzevrijheid van webwinkelen, of om de kleinere keuze bij buurtwinkels voor lief te nemen (1p)
Maximaal 40 woorden. Beoordeel de spelling en grammatica.
2022, tijdvak 1: Tekst 1
Opgavetekst
Tekst 1 Alles is gemaakt om kapot te gaan
(1) De megalomane tentoonstelling Treasures from the Wreck of the Unbelievable1) van Damien Hirst, die van april tot begin deze maand te zien was in Venetië, was, zoals alle waarlijk grote kunst, in alles extreem. Zij was verspreid over twee complete musea en bestond uit honderden sculpturen van goden, helden, mythologische figuren en demonen van vaak gigantische omvang, die waren vervaardigd uit de kostbaarste materialen: brons, goud, zilver, jade en marmer uit Carrara.
(2) Het was een tentoonstelling met een verhaal. De beelden waren zogenaamd de schatten van het Romeinse schip ‘de Ongelooflijke’ dat in de eerste eeuw na Christus was vergaan voor de kust van Oost-Afrika en dat in 2008 bij toeval was teruggevonden. Er werd een video vertoond van de moeizame bergingswerkzaamheden door duikers van de kolossale beelden van de zeebodem. In de tentoonstellingszalen hingen kleurenfoto’s van de bergingsoperatie. Er was een replica van het schip opgesteld met een interactieve reconstructie van de manier waarop de beelden in het ruim geborgen moesten zijn. Net als in een echt archeologisch museum was er ook voorzien in zalen met vitrines vol troep waar je snel aan voorbijloopt: gebruiksartikelen, potten en pannen, pollepels en muntjes die nu eenmaal ook waren gevonden.
(3) De vergankelijkheid, dan wel de onvergankelijkheid van kunst werd gethematiseerd. Veel beelden waren beschadigd. De meeste vertoonden zichtbare sporen van een eeuwenlang verblijf op de zeebodem. Ze waren overdekt met veelkleurige wieren, schelpen, koralen, algen en zeesponzen. Maar dat was dus ook allemaal nauwkeurig in brons gegoten of in marmer uitgehakt. Als je daar goed over nadenkt, is dat ironisch. Echte oudheidkundige kunstschatten die van de zeebodem zijn opgediept, zouden worden schoongemaakt voordat ze in een museum worden tentoongesteld. Bij Hirst maakten het verval en de tekenen van vervlogen eeuwen een onvervreemdbaar deel uit van het kunstwerk.
(4) De tentoonstelling ging over echt en nep. In de fictieve context van een verzonnen verhaal over een gezonken schip en een berging werden uiterst tastbare, technisch volmaakte en duurzame beelden getoond die een verzonnen en een werkelijk verleden evoceerden. Het zichtbare verval was fictie, want die beelden waren gisteren gemaakt. Maar uiteindelijk was die aftakeling verre van fictief, want ze refereerde aan de vergankelijkheid en het bederf die ons in de werkelijkheid omringen.
(5) De tentoonstelling ging over kunst en kitsch en over de relatie tussen ambachtelijkheid en kunst. De technische perfectie van de sculpturen stond in schril contrast met wat doorgaans voor hedendaagse kunst moet doorgaan. Ik heb ook de Biënnale bezocht in Venetië, waar een staalkaart wordt getoond van de moderne avant-garde. Grote gekleurde bollen van papier-maché. Schoenen aan een touwtje. Honderden gekleurde cassettebandjes op een stuk karton gelijmd. Treasures from the Wreck of the Unbelievable was een kolossale opgestoken middelvinger naar die dilettanten met hun ideetjes en knutselwerkjes en stelde tegelijkertijd de vraag wat dan wel de moeite waard is om in een museum tentoon te stellen. Staat de combinatie van technische perfectie met de kostbaarste materialen garant voor waardevolle kunst? Eeuwenlang is dat wel zo geweest. Hirst stelde het hedendaagse dedain voor ambachtelijkheid aan de kaak. En moet iets per se eeuwenoud zijn om waarde te hebben? Als de sculpturen van Hirst werkelijk tweeduizend jaar oud waren, zouden ze tot de belangrijkste kunstschatten van de mensheid behoren. Dat waren ze niet. Ze waren gisteren gemaakt. Maar ze waren net zo volmaakt als de beste kunst van tweeduizend jaar geleden. Vinden we ze desalniettemin minder waardevol, wellicht omdat ze te nieuw zijn en te veel glimmen? Dan levert Hirst er het verval en de sporen van de tand des tijds bij.
(6) De tentoonstelling ging over mythevorming en de behoefte aan verhalen. De beelden imponeerden niet alleen door hun omvang en kwaliteit, maar ook door hun gezamenlijke evocatieve kracht van een stoerdere en glorieuzere tijd vol helden, avonturen en mysterie. Zij lieten zien wat wij hebben verloren in deze tijd waarin wij alles denken te weten over alles en geen helden of goden meer nodig menen te hebben.
(7) Een constante in het hele oeuvre van Damien Hirst is het ultieme memento mori2). Dood en vergankelijkheid woekeren in zijn werk. Treasures from the Wreck of the Unbelievable tilde die thematiek naar een hoger niveau en stelde de vergankelijkheid van onze beschaving ter discussie. Want als je de zogenaamde overblijfselen ziet van een cultuur die verloren is gegaan, kan de vraag in je opkomen wat er over twintig eeuwen van onze beschaving zal zijn overgebleven. Dat is een ongemakkelijke vraag. Wat zullen ze in de toekomst van ons in een museum zetten?
(8) Alles wat we maken, is gemaakt om kapot te gaan, zodat we blijven consumeren. En die papier-maché-bollen en schoenen aan touwtjes gaan het ook niet redden, denk ik. Het grootste bouwwerk dat we maken, is het world wide web. Dat is het monument van onze generatie. Maar het web is zo vluchtig als het immaterieel is. Ik kan nu mijn leuke digitale vakantiefoto’s al niet terugvinden die ik ooit heb gebackupt op een server die niet meer bestaat. Het is goed dat mijn gedichten die ik in Word 4.0 heb geschreven zijn gepubliceerd met inkt op papier, want mijn huidige tekstverwerker kan die bestanden niet meer openen. Een kleine stroomstoring volstaat om ons hele wereldwijde web weg te vagen. Ons gehele geheugen is zo vergankelijk als een stroompje elektronen in een microchip. Geheugen bestaat niet zonder materie. Dat laat Hirst zien. Daarom heeft hij voor de edelste en onvergankelijkste materialen gekozen. De kans dat uitgerekend zijn met opzet beschadigde beelden in de toekomst de enige relicten zullen blijken uit onze tijd, is niet denkbeeldig.
(9) We hebben niet eens verhalen om over te leveren aan de toekomst. We hebben geen mythen meer. Ja, Mickey Mouse misschien. Of Pluto. Hirst heeft hen laten zien. Ze zijn beide zogenaamd teruggevonden in het wrak op de zeebodem in de vorm van levensgrote bronzen sculpturen. Ze zaten onder de schelpen, koraal en zeesponzen. In de artikelen en recensies die ik over de tentoonstelling heb gelezen, werd dit geïnterpreteerd als postmoderne ironie of humor. Maar als Mickey Mouse en Pluto de enige universele referentiepunten zijn van onze cultuur, en dat zijn ze, valt er weinig te lachen. Het contrast met al die goden en helden uit glorieuzere epochen wordt dan wel erg groot. En dan nog iets. Onze Mickey Mouse en Pluto zijn niet van brons. Ze bestaan uitsluitend op celluloid en goedkoop papier.
(10) Ik liep de zalen van Treasures from the Wreck of the Unbelievable binnen alsof ik een jongensboek opensloeg en ik werd daadwerkelijk meegesleept door het avontuur. Maar geleidelijk aan drong het besef tot mij door dat ik oog in oog stond met de dood van onze cultuur en het einde van onze beschaving. Alles van waarde ligt met het patina van eeuwen overtrokken in het verleden. Hirst drukt ons met de neus op de feiten door ons een verzonnen verleden voor te schotelen. Als iets maar oud is, zetten we het in een museum. Maar we begrijpen niet dat we zelf in een museum leven en dat we niets produceren wat zal glimmen in de pronkzalen van de musea van de toekomst. In het breekbare, zuchtende, zinkende Venetië was Treasures from the Wreck of the Unbelievable de zwanenzang van het Avondland3). Een extreme, groteske, fantasievolle evocatie van ons werkelijke en gedroomde verleden, dat was het laatste, onherhaalbare grote gebaar.
Ilja Leonard Pfeijffer (1968) is een bekende schrijver. Hij heeft dichtbundels en romans gepubliceerd en won meerdere literaire prijzen.
noot 1 De vertaling van de naam van deze tentoonstelling is: “Schatten uit het wrak van de Ongelooflijke”.
noot 2 Memento mori: gedenk te sterven
noot 3 het Avondland: de Europese beschaving
naar: Ilja Leonard Pfeijffer, uit: NRC Handelsblad, 20 december 2017
Vraag 4 1 punt
Uit alinea 5 van tekst 1 blijkt dat de tentoonstelling van Hirst op te vatten is als kritiek op de moderne kunst.
Wat is de essentie van deze kritiek volgens alinea 5?
Geef antwoord in een of meer volledige zinnen en gebruik voor je antwoord niet meer dan 15 woorden.
Bekijk het antwoord
- Noemt dat er een gebrek is aan (waardering voor) ambachtelijkheid of technische perfectie: moderne kunst is niet (voldoende) ambachtelijk of technisch perfect. (1p)
Maximumlengte 15 woorden. Beoordeel de spelling en grammatica.
Vraag 5 2 punten
“Alles wat we maken, is gemaakt om kapot te gaan”. (regels 143-144)
Illustreer aan de hand van alinea 8 hoe deze bewering van toepassing is op onze tijd.
Maak voor je antwoord gebruik van onderstaande tabel. Geef antwoord in een of meer volledige zinnen.
Tabel (de rij ‘constatering’ is al ingevuld):
constatering: Het grootste bouwwerk dat we maken, is het world wide web.
probleem:
gevaar:
conclusie:
Bekijk het antwoord
- Vult drie van de rijen probleem, gevaar en conclusie juist in. Probleem: het (world wide) web is vluchtig of immaterieel. Gevaar: een technisch probleem of een kleine stroomstoring volstaat om ons hele wereldwijde web weg te vagen. Conclusie: zonder materie bestaat er geen geheugen, of het immateriële uit onze tijd verdwijnt, of er blijft (nagenoeg) niets over van onze (online) cultuur. (2p)
Scoring uit het correctievoorschrift: indien drie antwoorden goed 2; indien twee antwoorden goed 1; indien minder dan twee antwoorden goed 0. Beoordeel de spelling en grammatica.
2022, tijdvak 1: Tekst 2
Opgavetekst
Tekst 2 Damien Hirsts schitterende scheepswrak
(1) Damien Hirst toont in Venetië een van de mooiste tentoonstellingen die je je kunt voorstellen. Een beeldenpandemonium is het, vol fantasie en kleur en technische virtuositeit en ambitie – en die schoonheid blijkt een ongelofelijke hoeveelheid agressie op te roepen. Zo vond de Engelse krant The Telegraph de tentoonstelling een spectacular failure1) waarmee Hirsts carrière ongetwijfeld schipbreuk zou lijden. (“Ugh.”) The Times vond dat de hele expositie maar in zee moest worden gedonderd. En ook op Facebook regende het boosheid. De term ‘populisme’ viel, niet één keer, maar vaak, en dat is binnen het huidige politieke klimaat het ergste verwijt dat een kunstenaar kan treffen.
(2) De tentoonstelling Treasures from the Wreck of the Unbelievable toont in twee Venetiaanse musea 189 nieuwe beelden en tekeningen die Damien Hirst en zijn studio de afgelopen tien jaar hebben gemaakt. Die werken worden verbonden door een verhaal. Meteen bij de ingang van de expositie staat te lezen dat in 2008, in de Indische Oceaan voor de kust van de oude handelsstad Azania, het wrak werd gevonden van een schip, de Apistos, dat ergens in de eerste eeuw was vergaan. Het Apistos-verhaal is natuurlijk kolder. Maar toch heeft Hirst zich veel moeite getroost om het geloofwaardig te maken. Het opmerkelijkste, in dit opzicht, zijn de vele films en foto’s (in lichtbakken) die laten zien hoe een groot aantal van de werken in de tentoonstelling daadwerkelijk vanaf de zeebodem omhoog wordt getakeld – ze hebben daar dus ooit, even echt gelegen.
(3) Dat betekent dus dat Hirst bereid is geweest om louter voor een conceptueel meta-idee tientallen bronzen beelden op de zeebodem af te zinken en ze vervolgens (meteen?) weer omhoog te takelen. Ook in de teksten bij de afzonderlijke werken trekt Hirst een enorm blik met mythische en historische figuren open die op allerlei manieren met de beelden te maken hebben. Opnieuw is het vast voor een groot deel verzonnen, maar de uitwerking is voor hedendaagse kunst zo verregaand, ongekend en idioot dat je onwillekeurig respect krijgt voor Hirsts perfectionisme – en dat is precies de bedoeling.
(4) Met Treasures probeert Hirst een fantastische schijnwereld maximale geloofwaardigheid te geven – je zou aan Ovidius’ Metamorfosen2) kunnen denken, maar evengoed aan Disneyland of aan de Efteling. Een wereld vol verwondering en vermaak, gemaakt om ons af te leiden van de harde werkelijkheid, onder te dompelen in fantasie en kleur en bekende emoties, een bijna kleverige vorm van schoonheid. Wat we normaal kitsch noemen.
(5) Maar is dat het ook? Laat ik maar eerlijk toegeven: ik twijfel. Dat komt allereerst door de pavlovreactie3) die Hirst bij veel kunstliefhebbers oproept (en waar hij overigens zelf van harte aan meewerkt): Hirst is de proleet van de hedendaagse kunst, die een schedel beplakt met diamanten (verkoopwaarde 50 miljoen pond) en in 2008 in één keer 244 werken direct uit zijn atelier liet veilen om zo 111 miljoen pond op te strijken.
(6) Maar wie Hirst louter als een patser wegzet, vergeet dat hij door die enorme bedragen ook een kwestie aansnijdt die in de kunst steeds belangrijker wordt: op welke manier vertegenwoordigt kunst een waarde? Wie bepaalt dat? Het zou zomaar kunnen dat Hirst daar in Treasures (let op die titel) een interessant antwoord op formuleert, alleen moeten we daarvoor iets doen wat in de hedendaagse kunstwereld vrij ongebruikelijk is: hem inhoudelijk serieus nemen. Ja, dat is even slikken.
(7) Toch zijn daar wel redenen voor. Door het verhaal van het scheepswrak geeft Hirst zichzelf de mogelijkheid op de tentoonstelling verschillende soorten esthetiek voorbij te laten komen. Bijna perfect nagemaakte klassieke beelden zitten ertussen, maar ook soortgelijke beelden overwoekerd door ‘koraal’ en klassiek uitziende beelden die opvallend veel lijken op Kate Moss4) of Hirst zelf – waarmee Hirst je nadrukkelijk de vraag voorlegt waarom de ene stijl eigenlijk mooier of beter zou zijn dan de andere.
(8) Of neem een gekoesterd begrip als authenticiteit. Waarom accepteren we al eeuwen dat kunstenaars uit de renaissance de stijlmiddelen van de Grieken en Romeinen ongegeneerd kopieerden, maar mag je datzelfde mechanisme als hedendaagse kunstenaar niet gebruiken? Hirst voert zulke vragen wellustig, tot in het absurde, door: kijk, daar staat Quetzalcoatl, de Azteekse slangengod, helemaal in goud, of is het een Transformer5)? (Let op die naam.) En kijk, Goofy, in brons, helemaal bedekt met ‘koraal’. En hoe zien we eigenlijk dat die perfect verweerde potten en ringen en zwaarden in die vitrine niet ‘echt’ zijn? Welke tijd, welke cultuur, oosters of westers, jong of oud, is hier eigenlijk dominant? Waar baseren we onze voorkeur eigenlijk op? Op smaak? Op geschiedenis? Of op geld?
(9) Daar raakt Hirst een gevoelige snaar. Sinds enkele jaren is de hedendaagse westerse kunstwereld in de ban geraakt van het besef dat ‘we’ wel heel lang op onszelf gericht zijn geweest. Of beter: dat we kunst te lang, te stug hebben beoordeeld vanuit de eigen westerse traditie. Dat moet veranderen, vinden veel mensen, er moet meer oog komen voor kunst uit andere culturen. Alleen: daarbij dringt maar heel langzaam het besef door dat onze conceptuele traditie6) een tweekoppig monster is.
(10) Allereerst beseffen ‘we’ nauwelijks dat de conceptuele traditie in de wereld zoveel invloed heeft verworven omdat ze werd gesteund door een macht die ook economisch en politiek mondiaal de dienst uitmaakte. En tegelijk heeft die conceptuele traditie onze smaak zo vernauwd dat ‘we’ nauwelijks meer beseffen dat ze er in niet-westerse landen vaak een heel andere smaak op nahouden – sterker nog: dat in de hele wereld, behalve het vooruitstrevende Westen, begrippen als ambacht, schoonheid en traditie in de kunst nog heel belangrijk zijn. Die landen worden nu rijker, en machtiger. Hun esthetiek wordt invloedrijker.
(11) Hoe confronterend het ook lijkt: deze Treasures, met hun complexe kluts van schoonheden, sluit perfect aan op die mondiale smaakverandering. Hirst geeft de aandacht voor traditie, voor schoonheid, voor ambacht een nieuwe lading – en is het dan niet ironisch dat juist de westerse, progressieve kunstliefhebber die vindt dat we open moeten staan voor andere culturen deze tentoonstelling verschrikkelijk zal vinden? Sterker nog: hoe langer je hier rondloopt, hoe dwingender het besef wordt dat iedereen Hirsts werk mooi vindt, op een kleine elitaire westerse groep progressieve kunstliefhebbers na.
(12) Hirst laat zien dat het conceptuele westerse schoonheidsideaal nog maar heel kort meegaat en een beperkte reikwijdte heeft. Ik ben ervan overtuigd dat hij zijn gelijk niet alleen gaat beweren, hij gaat het ook bewijzen: je kunt er vergif op innemen dat een groot deel van deze werken de komende jaren gaat opduiken in al die nieuwe musea die worden gebouwd in Qatar, Dubai, India, Rusland. Zo bekeken is Hirsts Treasures zomaar een artistiek statement van jewelste: een groot, verleidelijk, gecompliceerd statement over een veranderend schoonheidsideaal in een veranderende wereld.
(13) Natuurlijk, het valt niet mee om Damien Hirst ineens te beschouwen als een serieuze cultuurcriticus. Het aura van poenerigheid en patserigheid is hardnekkig. Maar zijn Treasures zouden heel goed een harde les kunnen zijn over de westerse culturele dominantie: wie echt wil openstaan voor andere culturen, zal steeds vaker iets moeten slikken wat hij niet lekker vindt. Wen er maar aan. Dat veel westerse kunstliefhebbers Hirsts beelden kitsch vinden, daar is niks mis mee, maar het kan geen kwaad als we óók beseffen dat dit oordeel mondiaal vermoedelijk niet breed gedragen zal worden. En misschien wel nooit breed is gedeeld.
Hans den Hartog Jager (1968) studeerde Nederlands en kunstgeschiedenis en werkt vanaf 1991 als journalist.
noot 1 spectacular failure: een spectaculaire mislukking
noot 2 Metamorfosen is een boek van Ovidius over de schepping van de wereld. Niets blijft en niets vergaat, zo is de grondgedachte van Metamorfosen.
noot 3 pavlovreactie: een reactie die, eenmaal aangeleerd, automatisch optreedt
noot 4 Kate Moss is een bekend fotomodel.
noot 5 Transformer: een robot uit een televisie- en filmserie die kan transformeren in een voertuig of een dier
noot 6 conceptuele traditie: vanaf de jaren zeventig van de twintigste eeuw stond in veel westerse kunst de opvatting centraal dat het idee achter een kunstwerk minstens even belangrijk is als het kunstwerk zelf
naar: Hans den Hartog Jager, uit: NRC Handelsblad, 12 april 2017
Vraag 17 3 punten
In alinea 6, 7 en 8 van tekst 2 wordt het standpunt onderbouwd dat we Hirst serieus moeten nemen.
Vat de onderbouwing van dit standpunt samen. Neem daartoe de nummers van de alinea’s over en vul de zin steeds aan. Gebruik voor je antwoord in totaal niet meer dan 30 woorden.
We moeten Hirst wel serieus nemen want hij stelt vragen over
alinea 6 ...
alinea 7 ...
alinea 8 ...
Bekijk het antwoord
- Noemt de reden bij alinea 6: wie of wat de waarde bepaalt van kunst, of de manier waarop kunst een waarde vertegenwoordigt. (1p)
- Noemt de reden bij alinea 7: het esthetiek-begrip, of de reden waarom de ene stijl mooier is dan de andere. (1p)
- Noemt de reden bij alinea 8: waar onze smaak of voorkeur (in de kunst) op gebaseerd is, of authenticiteit, of de reden waarom (technieken) kopiëren niet langer geaccepteerd wordt in de kunst. (1p)
Maximumlengte 30 woorden. Beoordeel de spelling.
2022, tijdvak 1: Overkoepelende vragen bij tekst 1 en tekst 2
Vraag 22 2 punten
Zowel tekst 1 als tekst 2 gaat in op de mening van kunstcritici dat de kunst van Hirst kan worden beschouwd als kitsch. In beide teksten wordt deze mening op een andere reden gebaseerd.
Geef per tekst deze reden weer. Neem de letter over die voor de betreffende zin staat en maak elke zin af.
a Volgens tekst 1 beschouwen kunstcritici de tentoonstelling als kitsch, omdat …
b Volgens tekst 2 beschouwen kunstcritici de tentoonstelling als kitsch, omdat …
Bekijk het antwoord
- Onderdeel a: noemt dat in deze tentoonstelling ambachtelijkheid overheerst, of dat technische perfectie wordt nagestreefd (met de kostbaarste materialen). (1p)
- Onderdeel b: noemt dat de tentoonstelling bezoekers onderdompelt in fantasie, kleur en (bekende) emoties, of dat zij een bijna kleverige vorm van schoonheid heeft. (1p)
Beoordeel de spelling.
Vraag 23 2 punten
In elk van de twee teksten 1 en 2 komt al dan niet expliciet een advies naar voren.
Geef van beide teksten de essentie van het advies weer. Neem de letter over die voor de betreffende zin staat en maak elke zin af.
a Als de huidige westerse samenleving waarde hecht aan kunst, dan doet ze er volgens tekst 1 goed aan …
b Als westerse kunstliefhebbers echt openstaan voor andere culturen, dan moeten ze volgens tekst 2 …
Bekijk het antwoord
- Onderdeel a: noemt dat ze dingen moet maken die eeuwig meegaan, of dat ze geen dingen moet produceren om ze kapot te laten gaan. (1p)
- Onderdeel b: noemt dat ze ook moeten leren waarderen wat ze niet gewend zijn of wat ze niet mooi vinden. (1p)
Beoordeel de spelling.
2022, tijdvak 1: Tekst 3
Opgavetekst
Tekst 3 Data zijn duur
(1) Data worden zo ijverig verzameld omdat ze goedkoop zijn, hoorde ik laatst een ambtenaar zeggen. Dat klonk logisch. Toch denk ik zelf dat ze zo ijverig worden verzameld omdat ze duur zijn. Dat klinkt namelijk nog logischer. Data zijn niet onstoffelijk, je moet ze produceren, opslaan, transporteren en distribueren: alleen al met die fysieke rompslomp is mateloos veel geld gemoeid. En dan moeten het analyseren en investeren nog beginnen.
(2) Dataficering is dus allereerst een lucratief bedrijf. Neem een analoog kind en tover dat om tot een digitaal kinddossier: nu heb je opeens apparaten nodig, meetsystemen, accounts, opslagservers, analysesoftware, netwerken. Vertaal een persoon in persoonsgegevens, een patiënt in elektronische mappen, een briefje van tien in financiële data en je hebt bedrijfsmatige infrastructuren nodig. Dataficering is big business.
(3) Waarom kijken moderne artsen niet langer naar hun patiënt, maar naar hun computer? Omdat ze druk in gesprek zijn met bedrijven die, letterlijk achter de schermen, met de patiëntgegevens aan het werk gaan. In de spreekkamer, in de kilometerteller van je auto en in alle klaslokalen zitten opeens bedrijven die er tot voor kort niet zaten. Hoe meer data je maakt, hoe meer economische bedrijvigheid er is.
(4) Nu had je vroeger natuurlijk ook data. Wetenschap, recht en bestuur hebben de werkelijkheid altijd al naar een informationele werkelijkheid vertaald – gegevens verzameld over de wereld, categorieën en ordeningen aangebracht, profielen geschetst. Maar de informationele werkelijkheid waarmee zij kwamen aanzetten, was grotendeels publiek en openbaar. Kennis, wetten, geld en beleid waren publieke middelen.
(5) De eerste stap in de moderne revolutie is de privatisering van alles. We noemen de nieuwe grootmachten niet alleen Googlonia en Facebookistan omdat zulke bedrijven een omzet hebben waarmee ze landen evenaren, maar vooral omdat ze functies van staten overnemen. De publieke middelen worden privaat. Techgiganten zijn eigenaar van de infrastructuur, ze downloaden burgers, ze vervangen publiek geld door privaat geld en ze leggen onbekende, private normen op via software. Hun wereldmacht is niet alleen economisch, maar ook politiek.
(6) Nu is het uiteraard fijn dat bedrijven kansen zien in nieuwe technologieën. Maar het is minder fijn dat democratieën hun politieke macht zo snel uit handen geven. Het maken van data en algoritmes is politiek werk: je definieert menselijk gedrag en kiest in welke richting je dat gaat bijsturen. Over de ideologieën van techbedrijven als Amazon, Microsoft en Apple zou je daarom een gesprek in het parlement willen voeren. Maar gesprek, zeggenschap en controle zijn er niet.
(7) De macht van de technologiebedrijven heeft daardoor nu al grote totalitaire potentie. Het kan zijn dat Google de militaire robottechnologie van Boston Dynamics uit jeugdige nieuwsgierigheid heeft aangeschaft, het kan zijn dat het bedrijf het DNA van burgers verzamelt uit wetenschappelijke bevlogenheid, maar de optelsom van militaire macht en greep op de wereldbevolking noopt tot wantrouwen. Of op zijn minst tot publieke bemoeienis.
(8) En de tweede stap in de revolutie? Die wordt gezet als data zich binnenkort met behulp van kunstmatige intelligentie verzelfstandigen. Kennis, wetten en beleid zijn dan niet langer publiek, niet langer privaat, maar autonoom. Misschien kunnen we daarover in het parlement ook alvast eens iets zeggen.
Maxim Februari (1963) is jurist, schrijver en columnist.
naar: Maxim Februari, uit: NRC Handelsblad, 28 juli 2017
Vraag 29 1 punt
In tekst 3 komen diverse nadelen van de huidige omgang met data aan de orde.
Wat is de essentie van deze nadelen?
Geef antwoord in een of meer volledige zinnen.
Bekijk het antwoord
- Noemt dat de burger of overheid geen invloed of controle meer heeft over het gebruik van data, doordat de macht uit handen is gegeven aan bedrijven. (1p)
Beoordeel de spelling en grammatica.
2022, tijdvak 1: Tekst 4
Opgavetekst
Tekst 4 Lekker leerlingen lastigvallen
(1) Ik weet het niet met die Facebookdiscussies. Het overkomt mij regelmatig dat ik inhaak op een grammaticale vraag die een docent Nederlands stelt en dat ik terechtkom in een discussie die mij op een gegeven moment een ongemakkelijk gevoel geeft.
(2) Er is altijd een heleboel animo voor zo’n grammaticale discussie. Ook al gaat het soms maar om een woordsoort- of zinsdeelbenoeming, of om de vraag of de ene of de andere zin goed of fout is, het is een feit dat er meestal meerdere docenten enthousiast deelnemen aan de gedachtewisseling.
(3) Natuurlijk wordt het snel onoverzichtelijk, waardoor niet iedereen eerst alles leest. Daardoor zie je soms na drie dagen discussiëren iemand een antwoord toevoegen dat al eergisteren verworpen was. De discussies zijn vaker getrouwe kopieën van iets wat al enkele jaren (of maanden) eerder besproken is, waardoor mensen met een iets minder optimistische levensopvatting dan ik al snel het gevoel zouden kunnen krijgen dat alle moeite vergeefs is. Maar dat vind ik allemaal nog tot daaraan toe.
(4) Moeilijker heb ik het met mensen die op een gegeven moment aanhaken met de opmerking “Als we het zelf al niet weten!” De gevolgtrekking daaruit moeten we meestal zelf bedenken, maar deze wordt soms verwoord met de retorische vraag “Moeten we onze leerlingen daarmee lastigvallen?” Blijkbaar is het zo dat je leerlingen ‘lastigvalt’ als je iets bespreekt wat je zelf niet weet. Dat moet je dus vooral niet doen. En dus zijn er ook altijd docenten die opmerken: “Schrappen dat voorbeeld!” Vooral niet gebruiken in een toets, en bij voorkeur ook niet bespreken in de klas, want dat schept alleen maar verwarring.
(5) Eigenlijk is hier sprake van een soort framing1). Het frame is dat onzekerheid in het onderwijs een vorm van kindermishandeling is. Dat klinkt misschien een beetje cru, maar de vooronderstelling achter die retorische vraag is wel degelijk dat het lastigvallen van leerlingen niet in de haak is. Nee, natuurlijk moeten we leerlingen niet lastigvallen.
(6) Volgens het frame zouden leraren alleen vaten met zekere kennis mogen uitstorten over de leerlingen. Daarmee doen ze de leerlingen een plezier, omdat deze niet lastiggevallen wensen te worden. Ik geloof niet dat het zo werkt. Leren is je grenzen verleggen, en als je dat wilt doen, dan helpt het niet veel om in het veilige midden, zo ver mogelijk van die grenzen te blijven. De onzekerheid van grensgevallen is juist wat je nodig hebt om verder te komen.
(7) Het is tijd voor reframing2): leerlingen moeten zo veel mogelijk lastiggevallen worden. Ze moeten geprikkeld, gepord, uitgedaagd en een beetje uit het lood geslagen worden. Zekerheden, daar hebben ze weinig aan (en die vinden ze diep in hun hart ook oninteressant), ze moeten juist kunnen omgaan met de onzekerheden van het leven. Toetsen moeten vooral vragen en opdrachten bevatten waarvan de docenten de uitkomsten niet weten, zodat de leerlingen optimaal de gelegenheid krijgen om te laten zien hoe ze hierover denken of redeneren, en of ze in staat zijn om bewuste keuzes te maken.
Peter-Arno Coppen (1958) is hoogleraar Vakdidactiek aan de Letterenfaculteit van de Radboud Universiteit Nijmegen. Hij houdt zich onder andere bezig met grammaticaonderwijs.
noot 1 Bij framing worden woorden en beelden doelbewust gekozen, zodat bepaalde aspecten van een onderwerp worden benadrukt en andere onderbelicht blijven.
noot 2 reframing: herframing, waarbij andere aspecten van een onderwerp worden benadrukt dan bij een eerdere framing
naar: Peter-Arno Coppen, uit: Levende Talen Magazine 2017 (104) nr. 1
Vraag 34 1 punt
In alinea 1 tot en met 3 van tekst 4 wordt geprobeerd het gedrag van bepaalde deelnemers aan de Facebookdiscussies over grammatica te vergoelijken.
Hoe wordt geprobeerd het gedrag van deze deelnemers te vergoelijken?
Bekijk het antwoord
- Noemt dat dit gebeurt door te wijzen op de onoverzichtelijkheid van de (Facebook)discussies, of op het enthousiasme van docenten. (1p)
Beoordeel de spelling.
Vraag 35 1 punt
“Maar dat vind ik allemaal nog tot daaraan toe.” (regels 31-32)
Met geciteerde zin toont de auteur zich toegeeflijk.
Waarop is deze zin een toegeving?
Bekijk het antwoord
- Noemt dat het gaat om het herhalen van discussies of (onjuiste) antwoorden. (1p)
Beoordeel de spelling.
Vraag 36 1 punt
In alinea 4 en 5 van tekst 4 wordt bezwaar gemaakt tegen de opvatting van sommige mensen die deelnemen aan de Facebookdiscussies.
Hoe luidt de opvatting waartegen bezwaar wordt gemaakt?
Geef antwoord in een of meer volledige zinnen.
Bekijk het antwoord
- Noemt dat leerlingen niet lastiggevallen mogen worden met vragen waarop docenten zelf het antwoord niet weten (of waarbij onzekerheid bestaat over het juiste antwoord). Onzekerheid wordt in het onderwijs gezien als een vorm van kindermishandeling. (1p)
Beoordeel de spelling en grammatica.
Vraag 38 2 punten
In alinea 7 van tekst 4 is een volledige redenering aanwijsbaar.
Citeer de zinnen die respectievelijk het standpunt, het argument en de aanbeveling van deze redenering uit alinea 7 verwoorden.
standpunt
argument
aanbeveling
Bekijk het antwoord
- Citeert de zinnen voor het standpunt, het argument en de aanbeveling. Standpunt: “Het is tijd voor reframing: leerlingen moeten zo veel mogelijk lastiggevallen worden.” (regels 75-77), of een zin uit regels 77-80 zoals “Ze moeten geprikkeld, gepord, uitgedaagd en een beetje uit het lood geslagen worden.” Argument: “(Zekerheden, daar hebben ze weinig aan (en die vinden ze diep in hun hart ook oninteressant),) ze moeten juist kunnen omgaan met de onzekerheden van het leven.” (regels 80-84). Aanbeveling: “Toetsen moeten vooral vragen en opdrachten bevatten waarvan de docenten de uitkomsten niet weten, zodat de leerlingen optimaal de gelegenheid krijgen om te laten zien hoe ze hierover denken of redeneren, en of ze in staat zijn om bewuste keuzes te maken.” (regels 85-92) (2p)
Indien drie zinnen juist geciteerd 2 punten; twee zinnen juist 1 punt; minder dan twee 0 punten. Beoordeel de spelling.
Vraag 40 1 punt
Een kritisch lezer zou kunnen opmerken dat er in alinea 7 van tekst 4 sprake lijkt van het overdrijven van voordelen.
Leg deze drogreden uit door onderstaande zin af te maken:
Als leerlingen vragen over grammatica krijgen waarop het antwoord niet eenduidig is, dan wil dat nog niet zeggen dat …
Geef antwoord in een volledige zin en gebruik voor je antwoord niet meer dan 20 woorden.
Bekijk het antwoord
- Noemt dat zij ook kunnen omgaan met (andere) onzekerheden in het leven. (1p)
Maximumlengte 20 woorden. Beoordeel de spelling en grammatica.
Vraag 41 1 punt
In tekst 4 wordt gesproken over docenten die leerlingen niet willen confronteren met vragen waarop zijzelf het antwoord niet weten.
Wat is de belangrijkste kritiek op deze docenten, gelet op de strekking van de tekst?
Deze docenten
Bekijk het antwoord
Antwoord: A
2022, tijdvak 2: Tekst 1
Opgavetekst
Tekst 1 Hier word je het gelukkigst
(1) In Alice in Wonderland neemt de Rode Koningin de heldin Alice op een bepaald moment bij de hand. Ze beginnen te rennen, terwijl de koningin roept: “Sneller! Sneller!” Als Alice helemaal buiten adem is, komen ze tot stilstand en blazen ze even uit. Maar tot Alice’ verbazing bevinden ze zich nog steeds op dezelfde plek. Natuurlijk, zegt de Rode Koningin, wat had je verwacht? Dus legt Alice uit dat, waar zij vandaan komt, je elders belandt als je hard blijft lopen in dezelfde richting. “Dat is nogal een traag land!”, zei de Koningin. “Want hier moet je zo hard lopen als je kunt, gewoon om op dezelfde plaats te blijven.”
(2) De laatste twee eeuwen heeft de mensheid een enorme vooruitgangsspurt meegemaakt. Nog nooit leefden we zo veilig, welvarend en gezond als vandaag. Maar zijn we ook ergens aanbeland, of bleven we maar ter plaatse trappelen? Levert al die luxe en welvaart ons iets op? Het is de vraag die op de lippen van elke cultuurpessimist bestorven ligt.
(3) De econoom Richard Easterlin publiceerde in 1974 een berucht artikel dat de kniesoren gelijk leek te geven. Hij vroeg aan mensen in verschillende landen en uit verschillende lagen van de bevolking hoe gelukkig ze zich precies voelden. Wat bleek? Mensen uit rijke landen zijn niet gelukkiger dan mensen in arme landen. Binnen een bepaald land zijn rijkelui weliswaar gelukkiger dan armen, maar tussen landen verdwijnt dat verband tussen welvaart en geluk. Die bevinding heet sindsdien de Easterlin-paradox.
(4) De cultuurpessimisten hebben een verklaring voor die stilstand, die je de relativiteitstheorie van geluk kunnen noemen. Geluk is het verschil tussen je verwachtingen en je werkelijke toestand. En hoe meer je hebt, hoe meer je begint te verwachten. Dus uiteindelijk blijft je gelukspeil min of meer constant. Dat staat bekend als de ‘hedonistische tredmolen’ (hēdonē: genot, geluk). Meer geld en spullen krikken ons gelukspeil op, maar het effect is slechts tijdelijk. Bovendien worden onze verwachtingen ook bepaald door wat we rondom ons zien.
(5) Hoe gelukkig je je voelt, hangt af van je status binnen je groep. Als dat klopt, dan moet het geluk in een samenleving altijd ongeveer constant blijven. Als iedereen er tegelijk op vooruitgaat, dan blijven we allemaal even gelukkig.
(6) De vloed tilt alle schepen omhoog, zoals J.F. Kennedy2) ooit zei. Maar aan boord is daar weinig van te merken. Mensen kunnen van positie wisselen in de sociale rangorde, maar dan gaat het geluk van de een ten koste van het ongeluk van de ander. Economen noemen zo’n situatie een nulsomspel. En zo wordt de vaart der volkeren helemaal tenietgedaan.
(7) Er is wel één probleem. De Easterlin-paradox bestaat niet. Aan Easterlins studie mankeerde nogal wat. Niet alleen waren zijn data beperkt tot Japan en de VS, maar de vraag die hij aan mensen voorlegde, was niet altijd dezelfde, waardoor hij appelen met peren vergeleek. Maar wetenschap gaat vooruit. Inmiddels is er een bloeiende discipline, geluksstudies, die al verfijndere meetmethodes voor geluksbevragingen heeft ontwikkeld. Daardoor beschikken we nu over meer betrouwbare en uitgebreide data, verzameld over een grotere tijdsspanne.
(8) En die data laten weinig ruimte voor twijfel: Easterlin zat ernaast. Er is wél een verband tussen materiële welvaart en geluk, zowel binnen als tussen landen. Dat effect zie je ook door de tijd heen. De World Values Survey3), die de evolutie van geluksmetingen in honderd landen in kaart brengt, toont aan dat mensen in de meeste onderzochte landen gelukkiger zijn geworden. En jawel, die stijging houdt verband met economische groei. Hoe je het ook wendt of keert, geld maakt wél gelukkig.
(9) Weg dus met de relativiteitstheorie van geluk? Niet helemaal. Ze klopt ten dele, maar vertelt slechts een deel van het verhaal. Niet alles in het leven draait om verwachtingen en sociale vergelijkingen. De mens is nog steeds een biologisch organisme met bepaalde lichamelijke en fysieke behoeften. Als die behoeften bevredigd zijn, voelen we ons goed, en anders niet. De hedonistische tredmolen bestaat, zeker als het om materiële weelde gaat, maar hij doet slechts een deel van de vooruitgang teniet.
(10) Wat wel klopt, is dat vermeerderde welvaart op den duur niet meer voor vermeerderd geluk zorgt. Economen noemen dat de wet van de dalende meeropbrengst. Geld maakt gelukkig, maar dan vooral als je er nog niet veel van had. Een armoedzaaier die een briefje van 100 euro op straat vindt, zal dolgelukkig zijn. Een miljonair haalt er de schouders bij op. Boven een bepaalde drempel levert rijkdom nauwelijks nog gelukswinst op. Elon Musk4) kan maar in één auto tegelijk rijden. En als hij zijn kapitaal ziet verdubbelen, wordt hij (uiteraard) niet plots dubbel zo gelukkig.
(11) En hoe zit dat met sociale vergelijkingen? Sommige zaken die ons gelukkig maken, lenen zich beter tot vergelijkingen dan andere, en worden dus ook sterker beïnvloed door wat we rondom ons zien. Precies daarom is rijkdom bij uitstek een domein voor afgunst, naijver en sociale competitie. De dikte van portefeuilles kun je meten, en het merk van je auto is zichtbaar voor iedereen. Maar geluk draait niet alleen om materiële rijkdom, en niet alles draait om sociale vergelijkingen. Iemand die alleen op een onbewoond eiland leeft, kan nog altijd ziek zijn, pijn lijden of honger hebben. En ook als je omringd bent door anderen, kun je niet alles zomaar vergelijken. Ik heb geen idee of mijn buurman betere seks heeft dan ik, of welk verborgen leed hij torst. En zou het me echt uitmaken?
(12) De sociale dimensie van geluk wordt vaak zwaar overdreven. Tolstoj schreef in Anna Karenina5): “Er zijn geen omstandigheden in het leven waaraan een mens niet gewend kan raken, in het bijzonder als hij ziet dat iedereen rondom hem ze aanvaardt.” Als dat klopt, zou Tolstoj het niet erg vinden om gefolterd te worden, zolang zijn buurman ook op de pijnbank ligt en dat niet erg lijkt te vinden. Tolstoj vergeet dat we biologische wezens zijn.
(13) Geld maakt gelukkig, maar het is natuurlijk lang niet het enige wat gelukkig maakt. De Nederlandse ‘geluksprofessor’ socioloog Ruut Veenhoven, oprichter van de World Database of Happiness6), onderzocht welke eigenschappen van een samenleving haar burgers gelukkig maken. Behalve de materiële levensstandaard zijn er volgens Veenhoven twee belangrijke pijlers: democratische instellingen, en een cultuur van vertrouwen en tolerantie. Die drie ‘gelukmakers’ samen, aldus de berekeningen van Veenhoven, verklaren 75 procent van de verschillen in geluk tussen verschillende landen.
(14) In die lijn betoogt de politicoloog Ronald Inglehart dat een gevoel van vrijheid sterk samenhangt met ons gelukspeil. Als mensen het gevoel hebben dat ze vrij zijn om zichzelf te ontplooien en hun leven in te vullen zoals ze dat zelf wensen, dan voelen ze zich gelukkiger. Het laatste World Happiness Report7) somt de cruciale gelukmakers op om het verschil in gelukspeil tussen landen te verklaren: inkomen, gezonde levensverwachting, vrijheid, vertrouwen en goede sociale relaties (een toeverlaat hebben als je het moeilijk hebt).
(15) Ook wat die gelukmakers betreft, hebben we veel vooruitgang geboekt. Geen wonder dat de top tien in het World Happiness Report er al enkele jaren ongeveer hetzelfde uitziet, met Scandinavië en West-Europese landen bovenaan. In 2018 waren dat Finland, Noorwegen, Denemarken, IJsland en Zwitserland; Nederland stond op de zesde plaats, België op 16. De hekkensluiters waren Tanzania, Zuid-Soedan, de Centraal-Afrikaanse Republiek en Burundi.
(16) Pessimisten gebruiken de Rode Koningin soms als metafoor voor de futiliteit van vooruitgang. We draven maar door, maar uiteindelijk staan we lopend stil. Maar wie het verhaal van Lewis Carroll verder leest, merkt dat de Rode Koningin op het einde van haar preek nog iets toevoegt over haar gekke land: “Als je ergens elders wilt komen, dan moet je minstens twee keer zo hard lopen!” Dat maakt wel een wereld van verschil.
(17) Zo vergaat het ook de menselijke vooruitgang. Inderdaad, een deel van de vooruitgang van de afgelopen twee eeuwen werd tenietgedaan doordat we gewend raken aan onze moderne luxe, en omdat we de neiging ertoe hebben ons met onze naaste te vergelijken. Toch mag die hardnekkige Easterlin-paradox bij het grof huisvuil. De belangrijkste gelukmakers van de menselijke soort zijn niet relatief, maar absoluut, en we hebben er veel meer van vroeger: vrijheid, vertrouwen, sociale relaties en (natuurlijk) gezondheid.
(18) Dankzij geluksonderzoek kunnen we de superioriteit van onze samenlevingsvorm dus op wetenschappelijke gronden aantonen. Een liberale democratie zoals de onze, met een sterk uitgebouwde sociale zekerheid, is het best in staat om in onze behoeften te voorzien, en om menselijk geluk te bevorderen. Daar mogen we best trots op zijn.
(19) Natuurlijk wonen er zelfs in Finland nog altijd mensen die diep ongelukkig zijn, en natuurlijk blijven de cijfers voor depressie en zelfmoord in onze contreien veel te hoog. Maar daaruit afleiden dat vooruitgang een maat voor niets is geweest, of dat de westerse mens zich nog “nooit zo slecht heeft gevoeld” (zoals de Belgische hoogleraar klinische psychologie Paul Verhaeghe beweerde), is aantoonbaar onjuist.
(20) Onze samenlevingsvorm is superieur aan alle andere ter wereld. De verworven vrijheden in onze liberale rechtstaat beschouwen velen vandaag als vanzelfsprekend, maar dat zijn ze helemaal niet: in de hele wereldgeschiedenis zijn ze uniek, recent, exotisch, en ongezien. Wij mogen ons wel degelijk gelukkig prijzen dat we nu en hier leven.
Maarten Boudry (1984) is filosoof. Hij schrijft met enige regelmaat voor het weekendkatern Letter & Geest van dagblad Trouw.
Noten
noot 1 Alice in Wonderland is een jeugdboek uit 1865 van Lewis Carroll (1832-1898). Het verhaal wordt gezien als een modern sprookje.
noot 2 J.F. Kennedy (1917-1963) was tussen 1961 en 1963 president van de Verenigde Staten van Amerika.
noot 3 De World Values Survey is een wereldwijde vragenlijst over waarden.
noot 4 Elon Musk (1971) is een rijke zakenman die onder meer betrokken is bij Tesla, een Amerikaans bedrijf dat elektrische auto’s produceert.
noot 5 Anna Karenina is een beroemde roman uit 1877 van Lev Tolstoj (1828-1910), een Russisch schrijver.
noot 6 De World Database of Happiness is een database waarin sinds 1984 alle wetenschappelijke onderzoeksresultaten op het gebied van geluk zijn bijgehouden.
noot 7 Het World Happiness Report is een jaarlijks door de Verenigde Naties samengestelde lijst die voor een groot aantal landen aangeeft hoe gelukkig de gemiddelde inwoner van die landen is.
naar: Maarten Boudry, uit: Trouw, 7 april 2018
Vraag 3 2 punten
“Aan Easterlins studie mankeerde nogal wat. Niet alleen waren zijn data beperkt tot Japan en de VS, maar de vraag die hij aan mensen voorlegde, was niet altijd dezelfde, waardoor hij appelen met peren vergeleek.” (regels 79-85)
Bovenstaand citaat bevat een argumentatie. Analyseer deze argumentatie door onderstaande tabel over te nemen op je antwoordblad en die in te vullen.
Standpunt:
Argument 1:
Argument 2:
Subargument 2.1:
Bekijk het antwoord
- De vier elementen staan goed geplaatst. Standpunt: Aan Easterlins studie mankeerde nogal wat. Argument 1: Zijn data waren beperkt tot Japan en de VS. Argument 2: Hij vergeleek appelen met peren. Subargument 2.1: De vraag die hij voorlegde, was niet altijd dezelfde. (2p)
Vier elementen goed geplaatst: 2 punten. Niet alle elementen goed geplaatst, maar het standpunt wel goed: 1 punt. Standpunt niet goed: 0 punten. Beoordeel de spelling.
Vraag 4 1 punt
“De hedonistische tredmolen bestaat, zeker als het om materiële weelde gaat, maar hij doet slechts een deel van de vooruitgang teniet.” (regels 118-122)
Leg uit waarom de hedonistische tredmolen uit het bovenstaande citaat slechts een deel van de vooruitgang tenietdoet.
Geef antwoord in een of meer volledige zinnen en gebruik voor je antwoord niet meer dan 30 woorden.
Bekijk het antwoord
- Legt uit dat de mens (nog steeds bepaalde) lichamelijke/fysieke behoeften heeft. (1p)
Maximaal 30 woorden. Beoordeel de spelling en grammatica. Het deel tussen haakjes (De hedonistische tredmolen doet slechts een deel van de vooruitgang teniet) hoeft niet in het antwoord voor te komen; de uitleg zelf moet er wel zijn.
Vraag 8 1 punt
Welke zin uit alinea 17 bevat het standpunt van deze alinea?
Bekijk het antwoord
Antwoord: C
Tekstfragment 1
In de World Database of Happiness is onder andere te lezen wat er volgens wetenschappelijk onderzoek correleert (tegelijk voorkomt) met ervaring van geluk. Lees hieronder een korte samenvatting van de bevindingen.
Uit 2.000 studies zijn in totaal 18.563 correlerende factoren te herleiden, te verdelen in 150 hoofdonderwerpen. Deze 150 onderwerpen zijn te plaatsen in de volgende zes categorieën:
1 Hoe iemand leeft (bijv. welke activiteiten iemand onderneemt)
2 Hoe goed iemand het heeft (rijkdom, gezondheid, etc.)
3 Iemands achtergrond (familiegeschiedenis, sociale status, etc.)
4 Iemands persoonlijkheid
5 Waar iemand leeft
6 Met wie iemand omgaat
naar: World Database of Happiness
Vraag 18 1 punt
“Wij mogen ons wel degelijk gelukkig prijzen dat we nu en hier leven.” (regels 276-278)
Maak duidelijk dat tekstfragment 1 kan worden gebruikt als ondersteuning van bovenstaand citaat.
Geef antwoord in een of meer volledige zinnen.
Bekijk het antwoord
- Maakt duidelijk dat uit tekstfragment 1 blijkt dat de plek waar iemand leeft (categorie 5) te maken heeft met hoe gelukkig iemand is of kan worden. (1p)
Beoordeel de spelling en grammatica.
2022, tijdvak 2: Tekst 2
Opgavetekst
Tekst 2 Geld maakt gelukkig
(1) Niemand behalve een paar treurige patsers zal het volmondig toegeven, maar in tijden van economische crisis, als iedereen moet inleveren, lijkt het er sterk op dat een goed gevulde portemonnee ons wel degelijk gelukkig maakt. Of maakte.
(2) Waarom is dat zo’n taboe? Waarom geven we niet toe dat al die dingen waar we in crisistijd op bezuinigen, bijdragen aan ons geluk: theaterbezoek, de aanschaf van een degelijke fiets, het fêteren van vrienden, een mooie, warme winterjas, uitzicht op een inspirerende vakantie? We kunnen ook moeilijk ontkennen dat rood staan vaak leidt tot gekibbel aan de keukentafel, en tot ouders die nóg minder thuis zijn omdat ze harder moeten werken – want de huur moet toch betaald en de sportclub ook.
(3) Zeker is in elk geval dat noch de rijken, noch de armen graag toegeven dat geld gelukkig maakt. Wat de rijken betreft, laat de schroom zich verklaren: openlijk genieten van je geld wekt afgunst, en dat kan leiden tot inbraak en diefstal – of zelfs tot nivellering. De sympathiekste rijken zullen zich een beetje schamen voor hun rijkdom, zoals je in het gezelschap van eenzame mensen niet opzichtig gelukkig gaat zitten zijn met je geliefde of je gezin. Maar ook de minst kapitaalkrachtigen bekennen niet graag dat ze bijvoorbeeld dolgraag een groter huis zouden willen in een betere wijk. Want zo’n hartenkreet heeft iets vernederends, vooral als je gelooft dat armoede ook een beetje aan jezelf ligt. Dan maar doen alsof het je niks kan schelen, alsof het onderaan de ladder gezelliger is dan daarboven – waar nooit veel bewijs voor geleverd is.
(4) Natuurlijk: geld kan verslavend werken, en van een verslaving word je niet gelukkig. Daar werd tweeduizend jaar geleden al voor gewaarschuwd door Seneca1): “Geld maakt niemand rijk, integendeel, bij iedereen wekt het de begeerte naar nog meer geld.” Inderdaad: mensen die voortdurend bang zijn geld kwijt te raken of hun best doen er meer van te vergaren, behoren tot de verveelendste op aarde. Maar het nare van een crisis – van te weinig geld – is juist dat we allemaal een beetje zo worden: vrekkig, bezig met rekenen. Aan alles hangt opeens een prijskaartje: uit eten gaan, een ritje met de trein, een boek kopen. We worden vervelende zeuren. Toen we nog geld hadden, waren we aardiger, royaler, gelukkiger.
(5) U zult tegenwerpen dat de grote drama’s van het leven rijken en armen even hard treffen: ziekte, ruzie, dood, scheiding. Maar zelfs dat is maar ten dele waar. In een krap huis is het moeilijker de vrede te bewaren. Wie wil scheiden, heeft geld nodig. En wie ziek of stervende is, wil niet ook nog hoeven piekeren over geld. Het omgekeerde gaat juist niet op: wat ons zelfs volgens steile moralisten gelukkig maakt – zinvol werk, warme relaties, gezondheid – verliest niet aan waarde als we bemiddeld zijn. Wie geld heeft, kan het leven minstens zo goed als zinvol ervaren.
(6) En toch blijven we een beetje schutterig doen over geld. Alsof het vies is. Alsof het niet fijn is er genoeg van te hebben, alsof geld niets te maken heeft met geluk. Vreemd hoor.
Noot
noot 1 Seneca (54 voor Chr. - circa 39 na Chr.) was een Romeins schrijver en redenaar.
naar: Leonie Breebaart, uit: Trouw, 26 januari 2013
Tekstfragment 2
In de blog de man zonder jas staan twee typen mensen beschreven, die elk een ander beeld hebben van wat een gelukkig leven is.
Geluksgrafiek 1: ‘Achtbaan’
Voor de eerste groep mensen betekent een gelukkig leven een leven met veel afwisseling. Een leven met weinig ‘saaie’ momenten. Een leven met pieken en dalen. Een achtbaan van geluk.
Geluksgrafiek 2: ‘Vogel’
Voor deze groep mensen staat een gelukkig leven in relatie tot balans. Een gematigd leven met weinig behoefte aan emotie-erupties, verrassingen en afwisseling. Zoals een vogel in de lucht.
naar: Daan Weustenraad, uit: demanzonderjas.nl
Vraag 26 2 punten
Beargumenteer dat de visie van de tweede groep mensen uit tekstfragment 2 overeenkomt met de strekking van alinea 5 van tekst 2.
Geef antwoord in een of meer volledige zinnen en gebruik voor je antwoord niet meer dan 50 woorden.
Bekijk het antwoord
- Noemt dat in tekst 2 wordt benadrukt dat meer geld hebben het gemakkelijker maakt om dieptepunten of problemen te overwinnen. (1p)
- Noemt dat de tweede groep mensen in tekstfragment 2 gelukkig wordt van een leven zonder (grote) problemen die de balans zouden verstoren. (1p)
Maximaal 50 woorden. Beoordeel de spelling en grammatica.
2022, tijdvak 2: Overkoepelende vragen bij tekst 1 en tekst 2
Opgavetekst
Tekstfragment 3 Waarom geld niet gelukkig maakt
(1) Uit een beroemd onderzoek uit 1978 naar loterijwinnaars blijkt dat winnaars net zo gelukkig zijn als niet-winnaars. Dat komt doordat we veel sneller aan nieuwe situaties wennen dan we zelf denken. Dus ook aan een nieuwe levensstandaard.
(2) Voor je het weet, is een luxe jacht ineens de normaalste zaak van de wereld. En probeer dan nog maar eens te genieten op de camping! Al blijft dromen wel zo leuk natuurlijk… Wat zou jij doen met de jackpot van een paar miljoen?
naar: Marten van Garderen, uit: www.ing.nl
Vraag 32 2 punten
In alinea 10 van tekst 1 is sprake van “de wet van de dalende meeropbrengst”.
Beargumenteer of je alinea 1 van tekst 2 wel of niet als een illustratie van die wet van de dalende meeropbrengst kunt zien.
Geef antwoord in een of meer volledige zinnen.
Bekijk het antwoord
- Beargumenteert wel of niet met een juiste onderbouwing. Een van beide standpunten is volledig goed. Wel: alinea 1 van tekst 2 laat zien dat men juist in tijden met minder geld, in economisch slechte tijden of in tijden van crisis inziet dat geld gelukkig maakt. Niet: alinea 1 van tekst 2 gaat niet over hoe men denkt over ‘geld maakt gelukkig’ in goede tijden, als men wel geld heeft. (2p)
Beoordeel de spelling en grammatica.
2022, tijdvak 2: Tekst 3
Opgavetekst
Tekst 3 Niet waar de robots bij zijn
(1) Onlangs heb ik besloten mijn oude, wormstekige zelf af te leggen en een fatsoenlijk mens te worden. Dat schijnt trouwens in de mode te zijn. Het is goedheid en humanisme alom. Maar in mijn geval komt er eigenbelang bij kijken. Ik wil fatsoenlijker worden omdat ik vrees dat kunstmatig intelligente machines straks op mij gaan lijken – en dat we dan last van ze krijgen.
(2) Het idee borrelde op door een gesprekje met een expert op het gebied van kunstmatige intelligentie. Zo’n zorgelijk gesprekje tijdens een zorgelijke bijeenkomst. Buitenstaanders vinden al gauw alles leuk zodra het over kunstmatige intelligentie gaat, maar kenners staan steevast in een kringetje naar hun schoenen te staren en dan zuchten ze allemaal diep. “Het is overigens wel grappig”, zei deze expert, “te zien hoe kwaadaardig die kunstmatig intelligente systemen worden als ze hun gedrag afkijken van mensen.”
(3) Thuis ging ik op zoek en ik vond het voorbeeld van Tay: zelflerende software die is ontwikkeld door het Amerikaanse technologiebedrijf Microsoft om automatisch op Twitterberichten1) te reageren. Tay raakte onder invloed van mensen inderdaad op het slechte pad. De software werd een jaar geleden door Microsoft voorzien van de woordenschat en de persoonlijkheid van een typisch negentienjarig Amerikaans meisje en online losgelaten. Ze was vrolijk, oppervlakkig en brutaal. In gesprekken met twitteraars moest ze zich maar verder ontplooien. Maar al na zestien uur werd ze door Microsoft teruggehaald, vanwege nazisme, seksisme, racisme en andere gruwelijkheden die ze online had geleerd. Ze was een monster geworden.
(4) Er kwamen excuses, natuurlijk. En daarna heeft Microsoft beloofd Tay pas weer op vrije voeten te stellen als ze inziet welk gedrag past bij de principes en waarden van het bedrijf. Een hele geruststelling, dat zeker, maar toch blijven er een paar zorgen hangen. Want als bedrijven hun machines opvoeden met principes en waarden – morality by design2) – moet je er maar op vertrouwen dat de ontwerpers een stuk liever zijn dan de racisten en seksisten op Twitter. En dat ze de machines dus niet zelf alvast volstoppen met bedenkelijke software. Ook niet uit leuke, corporale jongensachtigheid voor de grap.
(5) Verder, en hier komt mijn eigen goede gedrag om de hoek kijken, leren intelligente machines door rond te neuzen in de wereld. Ze worden dus niet alleen opgevoed door hun ontwerpers, maar door ons allemaal: it takes a village to raise a robot3). Daarom ook is het hele dorp verantwoordelijk voor de indrukken die intelligente machines en systemen tijdens hun leerproces opdoen. Moest je vroeger vooral op je gedrag letten in het bijzijn van kinderen – “pas devant les enfants!”4) – tegenwoordig moet je opletten in de aanwezigheid van sensoren, algoritmes, cookies, meters en zoekmachines. Pas devant les robots!5)
(6) Dit is een serieuze kwestie. De experts staren niet voor niets zo zorgelijk naar hun schoenen. De laatste tijd lees ik bij bijdehante types nogal eens de dooddoener dat ‘er een knop zit op je computer, hoor’, dat je de digitale deur dus gewoon dicht kunt gooien, dat je kortom niet zo moet zeuren over de komst van kunstmatige actoren. Maar nee, helaas, bijdehante types, die knop is er echt niet meer: de omgeving wordt bevolkt en binnenkort ook bestuurd door kunstmatig intelligente systemen. We moeten leren met ze samen te leven.
(7) Dat vraagt van ons niet alleen om op individueel vlak het goede voorbeeld te geven. We moeten ook het goede voorbeeld geven op veel abstracter vlak. Onze wereldvisie en ons landsbestuur zijn bepalend voor de marsrichting van de kunstmatige intelligentie. Neem het actuele voorbeeld van de Nederlandse Voedsel- en Warenautoriteit. Die NVWA schiet gruwelijk tekort in haar toezicht op slachthuizen en dat valt vooral te verklaren uit de veranderde taakopvatting van overheidsinspecties. Die richten zich allang niet meer inhoudelijk op zorg, onderwijs, veiligheid en welzijn, maar puur op de handhaving van regels.
(8) Dit regelfetisjisme – waarbij je niet kijkt naar het gevoel van de geit die wordt geslacht met een bot mes, maar naar het protocol daaromtrent – wil je nu juist niet meegeven aan kunstmatig intelligente systemen. Stel je voor dat Microsoft dezelfde taakopvatting had gehad als de NVWA! Dan zaaide die domme Tay nog steeds dood en verderf op Twitter. Nee, je wilt niet dat robots alleen volgens protocollen over ons beslissen. Je wilt dat ze straks, als ze eenmaal autonoom denken, zich met sympathie en inlevingsvermogen over de wereld buigen.
(9) Het is jammer, maar er zit niets anders op. We zullen allemaal goede mensen moeten worden. Want machines kijken gedrag van ons af en puur uit eigenbelang moeten we dan maar zorgen dat dat onberispelijk is.
naar: Maxim Februari
uit: NRC Handelsblad, 27 juni 2017
Noten
noot 1 Twitter is een sociaalnetwerksite waar mensen berichten kunnen plaatsen, op elkaar kunnen reageren en elkaar kunnen volgen.
noot 2 morality by design: morele waarden, ingegeven tijdens het ontwerp en de productie.
noot 3 it takes a village to raise a robot: je hebt een heel dorp nodig om een robot op te voeden. Het oorspronkelijke gezegde luidt: “It takes a village to raise a child”, waarmee bedoeld wordt dat de hele gemeenschap invloed heeft op de ontwikkeling van een kind.
noot 4 “pas devant les enfants!”: “Niet waar de kinderen bij zijn!” Dit werd in het Frans gezegd, zodat de kinderen het niet konden verstaan.
noot 5 Pas devant les robots!: Niet waar de robots bij zijn!
naar: Maxim Februari, uit: NRC Handelsblad, 27 juni 2017
Vraag 37 2 punten
Alinea 6 van tekst 3 is te lezen als een zelfstandige redenering.
Wat zijn binnen deze redenering de conclusie en het belangrijkste argument?
Geef antwoord in een of meer volledige zinnen en gebruik voor je antwoord niet meer dan 30 woorden.
Bekijk het antwoord
- Noemt de conclusie: we zullen moeten leren samen te leven met, of goed om te gaan met, kunstmatig intelligente systemen. (1p)
- Noemt het argument: omdat onze omgeving binnenkort door deze systemen bestuurd zal worden, of omdat je er straks niet meer voor kunt kiezen de digitale deur dicht te doen. (1p)
Maximaal 30 woorden. Beoordeel de spelling en grammatica.
2022, tijdvak 3: Tekst 1
Opgavetekst
Tekst 1 Juist door ver te reizen help je de wereld
(1) Er stond onlangs een opvallende reclame in de Volkskrant. Een reisbureau voor verre reizen begon zijn advertentie met: ‘Natuurlijk, gewoon thuisblijven is het beste voor de planeet.’ Dat zelfs reclame-uitingen met een verontschuldiging beginnen, geeft wel aan hoezeer de schaamte om te vliegen zich in korte tijd in ons hoofd heeft genesteld. In 2018 was de term ‘vliegschaamte’ zelfs genomineerd voor ‘woord van het jaar’ en in Zweden, waar dat woord voor het eerst opdook, daalt het aantal vluchten al daadwerkelijk.
(2) Het is ontegenzeggelijk waar dat vliegen vervuilt: het is op dit moment verantwoordelijk voor ongeveer 3 procent van de jaarlijkse uitstoot van broeikasgassen, maar projecties van klimaatpanel IPCC gaan uit van tussen de 5 en 15 procent bij ongewijzigd beleid.
(3) De stijging komt voor een belangrijk deel op het conto van inwoners van ontwikkelingslanden, voor wie vliegen eindelijk betaalbaar wordt. In 2017 hing een schamele 3 procent van de wereldbevolking in de lucht, de overige 97 procent kan niet wachten om te volgen. Vooral het aantal vakantievluchten neemt toe: nog maar een kwart van de vliegbewegingen is voor zaken. En dus roepen politici, wetenschappers en activisten ertoe op minder te vliegen en vaker te kiezen voor een vakantie dicht bij huis.
(4) Het is maar zeer de vraag of dat een goed idee is. Verre reizen maken de wereld namelijk een betere plek, met name omdat ze de empathie voor andere mensen en culturen vergroten. In Enlightenment Now1) (2018) wijst de psycholoog Steven Pinker drie oorzaken aan voor wat hij de ‘lange vrede’ is gaan noemen, de ongeëvenaarde daling van het aantal oorlogen, moorden en geweldsincidenten in de afgelopen zeventig jaar: geletterdheid, globalisering en reizen.
(5) Voor deze drie oorzaken is een vracht aan psychologisch bewijs beschikbaar: de toegang tot boeken, kranten en internet creëert bewustzijn over mensen in andere landen en hun problemen, met empathie tot gevolg. Hetzelfde effect heeft globalisering, dat van de wereld een klein dorp heeft gemaakt, en ons zo bewustzijn bijbracht van het lijden van de gehele wereld.
(6) De derde en laatste oorzaak, het daadwerkelijk in aanraking komen met andere culturen tijdens reizen, werkt omdat het ons in andermans schoenen laat staan. Toen ik afgelopen zomer in Burkina Faso de destructieve effecten van malaria en een gebrekkige voedselvoorziening van dichtbij zag, begreep ik de keuze van economische vluchtelingen om hun toekomst in Europa te zoeken opeens een stuk beter. De empathie die op deze manier wordt gewekt, is zeer effectief. Het begrip dat je krijgt door de omgang met iemand uit een andere cultuur, breidt zich uit naar de hele groep waartoe die persoon behoort.
(7) Pinker staat met zijn schrijven op de schouders van de filosoof Peter Singer, die in 1981 de ‘uitdijende cirkel’ van empathie beschrijft in zijn gelijknamige boek. Vroeger konden alleen leden van de eigen familie en stam op empathische gevoelens rekenen. Naarmate de wereld groter werd, kwamen daar het dorp, het land en uiteindelijk de wereld bij. Het feit dat wij ons druk maken om bootvluchtelingen op de Middellandse Zee is een gevolg van de uitdijende cirkel.
(8) De psycholoog Adam Galinsky ontdekte dat reizen ook het onderlinge vertrouwen versterkt. Zodra mensen erachter komen dat ze in andere culturen dezelfde waarden nastreven, zoals een fijn gezinsleven en liefde voor elkaar, stijgt hun vertrouwen in de mensheid in zijn geheel, stelt Galinsky. Bovendien: al op jonge leeftijd ervaar je de voordelen van reizen. Kinderen die reizen, leren andere socio-economische omstandigheden kennen en ondervinden dat hun kijk op de wereld niet de enige is.
(9) Dit alles maakt reizen een beproefd medicijn tegen nationalisme en etnocentrisme, want in weerwil van het dagelijkse nieuws wordt de wereld wel degelijk een betere, tolerantere plek. Uit de World Values Survey, een onderzoeksproject waarbij sinds 1981 de normen en waarden van burgers uit de hele wereld worden onderzocht, blijkt dat in vrijwel alle landen progressieve waarden aan de winnende hand zijn.
(10) In Amerika bijvoorbeeld daalde het aantal mensen dat niet naast iemand van een ander ras wil wonen van 50 procent in 1960 naar 6 procent nu. Interraciale stellen droegen in 1985 nog maar de goedkeuring weg van 55 procent van de bevolking, in 2012 was dat 90 procent. In Azië, het Midden-Oosten en Zuid-Amerika is hetzelfde zichtbaar: de wereld wordt langzaam maar zeker minder racistisch, minder misogyn en minder homofoob.
(11) Het feit dat alle klassen sinds een decennium of twee goedkoop ver kunnen reizen, moet daarom worden gevierd. Voor korte afstanden binnen Europa zijn treinen wellicht afdoende, maar juist op intercontinentale vakanties is de grootste empathiewinst te behalen. Een Thai staat cultureel nu eenmaal verder van ons af dan een Italiaan. Het tegenargument dat lager opgeleiden toch vooral op all-inclusive-vakanties aan de Turkse kust gaan, gaat deels op. Maar toch: ook dan is er regelmatig contact met de lokale bevolking, al dan niet via georganiseerde uitjes.
(12) Er zit bovendien een naar, elitair luchtje aan het fenomeen vliegschaamte. Dat de term juist nu aansluit bij de stedelijke bovenklasse, net nu ook ‘het volk’ massaal het vliegtuig pakt, is geen toeval. Hoe oprecht de zorgen voor het milieu ook zijn, we zien deze reflex wel vaker: als iets wat voorheen voor een kleine elite was plots beschikbaar wordt voor iedereen, gaat de bovenklasse zich ertegen afzetten. Op zo’n moment wordt het een statussymbool om het te laten, omdat dat de uitzondering is boven de norm. En dus kijken de hogeropgeleiden neer op budgetmaatschappijen en goedkope reizen, waarvan mensen met een minder dikke portemonnee zo profiteren.
(13) Behalve bij vliegen is dat ook zichtbaar bij het bezitten en aanschaffen van spullen in het algemeen – en plastic spullen in het bijzonder. De marxistische vooruitgangsdenker Leigh Phillips beschrijft in zijn boek Austerity Ecology and the Collapse-Porn Addicts2) (2015) dat kritiek op consumeren zich nooit richt op het drinken van wijn of eten in luxe restaurants, maar altijd op net die dingen die het leven van armere mensen makkelijker maken. Plastic heeft bijvoorbeeld het assortiment betaalbaar speelgoed aanzienlijk vergroot, in tijden van Sinterklaas biedt het ook voor minderbedeelden de mogelijkheid flink uit te pakken en hun kinderen te verwennen.
(14) Waarom, schrijft Phillips, is duurder houten speelgoed het toonbeeld van duurzaamheid en verfijndheid, terwijl het net zo goed consumentisme is? Een belangrijke reden hiervoor is snobisme, want het duurzaamheidsargument gaat maar deels op en dient vooral als schaamlapje om het dedain tegenover andere klassen te verbloemen. Het probleem van plastic is namelijk niet per se consumptie. Meer dan 90 procent van het plastic in de befaamde soep3) is afkomstig van tien rivieren, waarvan er niet één door Europa of de Verenigde Staten stroomt. Negen liggen in Azië, één (de Nijl) in Afrika.
(15) Plastic is een probleem van opkomende economieën, van landen als China, Indonesië en Egypte, waar de afvalverwerking nog te wensen overlaat. Wanneer plasticinzameling, -recyling en -verbranding op orde zijn, zoals in Nederland, komt er weinig in het milieu terecht. Het is dan zelfs vaak duurzamer in gebruik dan alternatieve materialen als hout, omdat producten daarvan minder lang meegaan en meer land nodig is om het te produceren.
(16) Met goede afvalverwerking brengen katoenen boodschappentassen meer schade toe aan het milieu dan plastic tasjes, zo bleek vorig jaar uit onderzoek van het Deense RIVM4). Als duurzaamheid echt belangrijk is, dan moet de focus niet liggen op consumptie, maar op verwerking.
(17) Terug naar de vliegschaamte. ‘Goede’ vervoersmiddelen behoeven meer tijd, geld en kennis. Een treinreis naar Italië betekent de weg kunnen vinden op buitenlandse sites, meerdere keren overstappen op onbekende plekken en dat alles tegen een soms drie keer zo hoge prijs.
(18) Het derde argument tegen vliegschaamte is dat het hele idee van iets minder vliegen het klimaatprobleem niet gaat oplossen. Willen we klimaatverandering binnen de perken houden, dan is er maar één oplossing: zo snel mogelijk naar een nul-emissie voor de volledige economie. Wat vliegen betreft, betekent dat óf alle vliegtuigen aan de grond houden – onhaalbaar en onwenselijk – óf vol inzetten op ‘ontkoling’ van de luchtvaartsector. Een beetje minder vliegen zal nooit genoeg zijn; het moet volledig klimaatneutraal worden.
(19) Dat is zeker mogelijk. Op lange termijn ligt elektrisch vliegen voor de hand, want nu al zijn er elektrische toestellen beschikbaar met een beperkt aantal zitplekken (de rest van de ruimte wordt in beslag genomen door de enorme accu). Maar omdat de goedkeuring van vliegtuigen voor de burgerluchtvaart vanwege de hoge veiligheidseisen notoir lang duurt – en daarvoor de tijd ontbreekt – ligt voorlopig het gebruik van biokerosine meer voor de hand. Het gebruik van biomassa als brandstof is omstreden vanwege het hoge landgebruik en de impact op de bossen. Ook gaat het gepaard met grote hoeveelheden fijnstof. Maar voor sectoren die moeilijk te elektrificeren zijn vanwege de lange afstanden, zoals de lucht- en scheepvaart, is biobrandstof het beste dat nu beschikbaar is. Het gebruik van biobrandstof is in ieder geval aanzienlijk duurzamer dan de kerosine uit fossiele bronnen die nu wordt gebruikt.
(20) Ondertussen zal er flink moeten worden geïnvesteerd in innovatie om nog duurzamere manieren van vliegen te vinden, dat is een taak voor de overheid en luchtvaartindustrie. De focus op individuele acties als oplossing voor milieuproblemen, zoals minder vliegen, werkt averechts. Het haalt de aandacht weg bij wie die grootschalige verduurzaming echt kunnen doorvoeren. Bovendien zet je zo mensen tegen elkaar op: vliegschaamte richt zich op individuele schuld als oorzaak van de klimaatcrisis, terwijl niet iedereen in staat is duurzame keuzen te maken. Als mensen moralistisch worden toegesproken, keren ze zich af van de oplossing.
(21) ‘Vliegschaamte’ won de verkiezing van woord van het jaar uiteindelijk niet. Het is zaak dat de term uiteindelijk helemaal verdwijnt en dat iedereen weer trots mag zijn op verre reizen: duurzaam en goed voor een vreedzame wereld.
noot 1 Enlightenment now: Verlichting nu
noot 2 Austerity Ecology and the Collapse-Porn Addicts: De soberheidsecologie en de verslaafden aan de ineenstortingsporno
noot 3 De plasticsoep is de verzameling van grote hoeveelheden plastic afval in de oceanen en zeeën.
noot 4 Het RIVM (Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu) is een Nederlands kennis- en onderzoeksinstituut.
naar: Hidde Boersma, uit: de Volkskrant, 2 november 2019. Hidde Boersma is wetenschapsjournalist en documentairemaker.
Vraag 6 2 punten
In alinea 13 tot en met 16 wordt de houding van de elite ten opzichte van plastic besproken. Welke twee punten van kritiek op de houding van de elite blijken uit alinea 13 tot en met 16?
Geef antwoord in een of meer volledige zinnen.
Bekijk het antwoord
- Noemt twee van de volgende punten van kritiek: (a) de elite heeft een snobistische houding ten aanzien van de plasticconsumptie van andere klassen; (b) de elite negeert dat het plasticprobleem niet in de consumptie zit, maar in de afvalverwerking; (c) de elite wil haar dedain tegenover andere klassen verbergen met een oneigenlijk argument (met verwijzing naar de duurzaamheid van hout). (2p)
Noem twee van de volgende punten; per juist benoemd element 1 punt. Beoordeel de spelling en grammatica.
Vraag 8 2 punten
Een kritische lezer kan opmerken dat in alinea 18 twee keer een vals dilemma aanwijsbaar is. Geef beide valse dilemma’s inhoudelijk weer.
Geef antwoord in een of meer volledige zinnen.
Bekijk het antwoord
- Er wordt gesteld dat we alleen maar kunnen kiezen tussen zo snel mogelijk een nul-emissie realiseren voor de volledige economie of klimaatverandering / het klimaatprobleem. (1p)
- Er wordt gesteld dat we (bij een nul-emissie) moeten kiezen tussen alle vliegtuigen aan de grond houden of vol inzetten op ‘ontkoling’ van de luchtvaartsector. (1p)
Beoordeel de spelling en grammatica.
Vraag 9 3 punten
“Het derde argument tegen vliegschaamte is (…)” (regels 237-238)
Welke drie hoofdargumenten tegen vliegschaamte geeft tekst 1?
Geef antwoord in een of meer volledige zinnen en gebruik voor je antwoord niet meer dan 40 woorden.
Bekijk het antwoord
- Noemt drie van de volgende hoofdargumenten tegen vliegschaamte: (a) reizen maakt de wereld een betere/veiligere/vredigere plek; (b) vliegschaamte is elitair; (c) minder vliegen helpt het milieu niet (vliegen moet klimaatneutraal worden) / minder vliegen lost het klimaatprobleem niet op; (d) andere manieren van reizen kosten meer tijd, geld en kennis. (3p)
Maximumlengte van het antwoord: 40 woorden. Noem drie van de volgende; per juist benoemd element 1 punt. Beoordeel de spelling en grammatica.
2022, tijdvak 3: Tekst 2
Opgavetekst
Tekst 2 Wij zijn niet ons brein, maar wel onze boekenkast
(1) Het is natuurlijk Kinderboekenweek, maar voor oudere ouders kan dit ook zomaar de tijd zijn dat hun studerende kind het huis verlaat en dus ook diens spullen dient op te ruimen. Wat gaat er mee, wat blijft, en wat mag definitief weg? Naar de kringloopwinkel bijvoorbeeld? Nou, de boeken dus, die mogen allemaal weg, vindt de nieuwe generatie twintigers. Althans, dat begreep ik van een collega. Zij had haar zoon gevraagd op te ruimen en voor ze het wist, lag er op de gang een stapeltje boeken te wachten op … ja, waarop eigenlijk? Op een moeder die ze nog wel zou redden?
(2) Zelf ben ik zeker zo’n moeder, op het pathologische af, want ik bewaar niet alleen de kinderboeken van mijn zoons (De grijze jager), maar ook die van mezelf (Kruistocht in spijkerbroek) en zelfs die van mijn moeder (De bikkel, Ursula, Schoolidyllen). Mijn collega is waarschijnlijk een minder ernstig geval, want zij constateerde droogjes dat het digitale tijdperk met haar zoons duidelijk was ingetreden. Niet dat haar zoons geen boeken lezen of bestellen. Maar boeken bewaren, waarom zou je dat nou doen? Waarschijnlijk lees je ze nooit terug. En áls je dat wilt, dan heb je ze online toch zo gevonden?
(3) Dat idee leeft trouwens niet alleen bij twintigers. Je ziet tegenwoordig amper nog huizen met een goed gevulde boekenkast. Als ik de nieuwe opruimwoede probeer te begrijpen, wat ik moeilijk vind, kan ik beter een omweg nemen naar een informatiedrager die me iets minder na aan het hart ligt, namelijk de cd. Die lades met cd’s moesten we toch écht eens opruimen, denk ik nu al zeker vijf jaar. Als je muziek wilt horen, dan doe je dat toch gewoon via Spotify2)?
(4) Maar toen ik deze week die la met cd’s weer eens opentrok, begreep ik ineens waarom het enthousiasme over een digitale bibliotheek waarin je ‘alles terug kunt vinden’ me zo begint te irriteren. Dat is niet alléén omdat Spotify je na vijf zelfgekozen tracks altijd weer onaangenaam verrast met een nummer waar je níet voor hebt gekozen, als een overijverige ober die een intiem gesprek onderbreekt om te vragen of ‘alles naar wens is’. Donder op!
(5) Zo’n bemoeial is erg, maar erger vind ik het idee dat Spotify als vervanger kan dienen van de muziek waarmee ik een strikt persoonlijke relatie heb opgebouwd. In die la met cd’s zag ik mijn halve leven voorbijkomen: oude liefdes, oude vakanties, oude feesten. Die muziek liet me zien wie ik ben geweest en dus ook ben. Dat lijkt me in tijden van globalisering nou net dat beetje identiteitsherstel dat we kunnen gebruiken. Want rondzwerven op een oeverloze oceaan is prachtig, maar alleen als je terug kunt naar een stuk land dat herinnert aan jouw geschiedenis, jouw huis, jouw dierbare spullen.
(6) Zo werkt dat ook met de boekenkast. Die laat zien wat ík heb gelezen en overdacht, wat me aan het lachen heeft gemaakt en heeft ontroerd. “Erg hè? Dat Jet van Marle3) dan doodgaat! Net op haar zeventiende verjaardag!” Zonder die ruggetjes vergeet je zoiets. Wij zijn niet ons brein, wij zijn onze muziekverzameling – en onze boekenkast.
noot 1 De titel is een toespeling op het boek Wij zijn ons brein van hersenonderzoeker Dick Swaab, waarin staat dat onze identiteit wordt bepaald door ons brein.
noot 2 Spotify is een populaire muziekdienst op internet.
noot 3 Jet van Marle is de hoofdpersoon van het boek School-idyllen van Top Naeff (1878-1953).
naar: Leonie Breebaart, uit: Trouw, 5 oktober 2019.
Vraag 15 1 punt
Een kritisch lezer zou kunnen stellen dat regel 8 tot en met 17 van tekst 2 een drogreden bevat. Leg die drogreden uit.
Geef antwoord in een of meer volledige zinnen en gebruik voor je antwoord niet meer dan 30 woorden.
Bekijk het antwoord
- Legt uit dat de ik-figuur zich slechts baseert op één voorbeeld (één twintiger) en dus een overhaaste generalisatie maakt: van de nieuwe generatie twintigers zegt zij dat alle boeken weg mogen. (1p)
Maximumlengte van het antwoord: 30 woorden. Beoordeel de spelling en grammatica.
Vraag 20 1 punt
Iemand zou kunnen stellen dat er geen verschil bestaat tussen muziek op een cd en muziek op Spotify als naar exact hetzelfde nummer wordt geluisterd.
Welke kritiek heeft de ik-figuur op deze stellingname, gelet op de strekking van de tekst?
Geef antwoord in een of meer volledige zinnen.
Bekijk het antwoord
- Spotify biedt geen fysieke muziekdragers, mediadragers of cd’s waar men herinneringen aan kan koppelen / waar men een persoonlijke band mee kan hebben. / Alleen aan fysieke mediadragers of cd’s kun je herinneringen koppelen. (1p)
Beoordeel de spelling en grammatica.
2022, tijdvak 3: Tekst 3
Opgavetekst
Tekst 3 Breindrijverij
(1) Is economie een harde wetenschap of deel van de humaniora1)? In dat voortdurende debat lijkt een nieuwe ronde aangebroken. In de macro-economische modellen zijn mensen rationele, individualistische egotrippers – noodzakelijke veronderstellingen voor de wiskundige optimalisatietechnieken die de modellen hun wetenschappelijke status geven. Een mooi staaltje van physics envy2).
(2) Het alternatief voor de homo economicus3) is een gedragsmodel dat de mens- en geesteswetenschappen wel serieus neemt. Volgens dat model worden beslissingen genomen op basis van groepsnormen, autoriteit en sociaal bepaalde beeldvorming. Wie een woekerpolis4) kocht, deed dat omdat de experts zeiden dat het goed was en omdat iedereen het deed. Dat (bijna) niemand dat nu meer doet, komt door een maatschappelijk debat dat onze groepsnormen bijstelde. Individueel rekenwerk of ratio heeft daar bar weinig mee van doen.
(3) Onder invloed van de financiële crisis lijkt de homo economicus eindelijk op zijn retour. Maar het alternatief dat opdoemt in de vakliteratuur is een ander dan gehoopt. Het is de mens als grijze kwab. In de American Economic Review kun je nu breinscans tegenkomen. Wij zijn ons brein, niet als prikkelende boektitel, maar als wetenschappelijk werkmodel. Economen proberen zo opnieuw aan te haken bij de harde wetenschap.
(4) De neurowetenschappen maken inderdaad adembenemende vooruitgang, maar de toepassingen daarbuiten zijn veelal reductionisme van een soort dat we vaker gezien hebben in de menswetenschappen – op z’n minst drie keer in de afgelopen eeuw. Marxisten, freudianen en neodarwinisten brachten de mens respectievelijk terug tot zijn arbeid en kapitaal, tot seks en vadermoord en tot zijn zelfzuchtige genen. De populariteit van deze modellen bleef niet zonder gevolgen voor ons zelfbeeld. We gingen ons gedrag in de jaren zestig bespreken in termen van klassenbewustzijn – en als dat niet evident was, dan maar vals klassenbewustzijn: zo kunnen reductionistische modellen alles verklaren. Op dezelfde manier kun je nog steeds termen als trauma, verdringing en neuroses bij de kapper horen, en geloven velen dat wat ze doen eigenlijk door de verspreidingsdrift van hun genen gedicteerd wordt. De nieuwste loot aan de reductionistische boom lijkt nu de breindrijverij.
(5) De breindrijvers bedoelen met mijn brein ‘ik’. Maar dat mag je niet meer zeggen als je wetenschappelijk wilt praten. Het zelf, leren ons de breindrijvers, is immers een constructie van ons brein, een illusie. Dat is echter geen conclusie uit de wetenschap, maar een drogreden waar ook de marxisten, freudianen en de neodarwinisten dol op zijn. Allemaal grijpen ze een inzicht in ons gedrag aan om te beweren dat daarmee ook alles is gezegd – niet alleen over ons gedrag, maar over onszelf. Ons zelf bestaat dan niet meer. Het moet vervangen worden door klasse, seks, gen of breinkwab.
(6) Dit is alleen hierom al slechte wetenschap, omdat er heel veel waarnemingen, data dus, simpelweg genegeerd worden, zoals romanschrijfster en essayiste Marilynne Robinson opmerkte. Een enorme hoeveelheid alledaagse ervaring en literatuur suggereert dat mensen een innerlijk en een zelf hebben waarnaar ze handelen. Het lijkt dus logisch dat de sociale, historische aard van het menselijk zelf aan de basis van de wetenschappelijke verklaring van gedrag ligt, ook van economisch gedrag. Wel grappig dat Robinson, gigant van de humaniora, dit aan de adepten van harde wetenschap moest uitleggen. Grappig, en ook veelzeggend: de menswetenschappen ontsporen in reductionisme zonder de inzichten uit de geesteswetenschappen.
(7) Ontdekken dat gevoelens van angst en geluk samenhangen met activiteit in bepaalde delen van het brein is indrukwekkende wetenschap. Ontkennen dat mensen wezens zijn die op dat geluk en die frustratie reflecteren, en dat die zelfreflectie op een zelf duidt, en dat die interpretatie ons gedrag beïnvloedt – dat is slechte wetenschap. Het ontkennen van de realiteit is dat altijd. Het maakt economie bovendien irrelevant voor de meeste economische vraagstukken. Het is onwaarschijnlijk dat breinkennis een wezenlijke bijdrage (dus geen freudiaanse cirkelredeneringen) gaat leveren aan ons begrip van de opkomst van protectionisme, de groei van private schulden, of de gevolgen van nieuwe bedrijven als Uber en Airbnb.
(8) Waarom komt de nieuwste hype in de economie toch weer uit de natuurwetenschappen en niet uit de geesteswetenschappen? De economische wetenschap gaat nu van physics envy naar neuro envy5). De invloedrijke Britse econoom Keynes karakteriseerde de goede econoom als iemand die de wiskundige, historicus, politicus en filosoof in één persoon verenigt (twee van de vier zijn geesteswetenschappers). Hij ging daarbij in tegen een voorstelling van de economie als de dismal science6), die ons steevast als overgedetermineerde vrekken voorstelt. Laten we hopen dat de ene versimpeling nu niet door de andere vervangen wordt.
noot 1 De humaniora, of menswetenschappen, zijn de wetenschappen die menselijk gedrag bestuderen, zoals sociologie, psychologie, rechten en criminologie. De menswetenschappen nemen een middenpositie in tussen de geesteswetenschappen (de alfa- en cultuurwetenschappen, zoals taal- en cultuurstudies, filosofie en geschiedenis) en de bètawetenschappen (zoals de natuurwetenschappen, medische wetenschappen en wiskunde).
noot 2 physics envy: jaloezie vanuit andere wetenschappen op de exacte methoden en werkwijzen van de bètawetenschappen
noot 3 ‘homo economicus’: een mensbeeld waarin de mens vooral gericht is op de bevrediging van zijn behoeften op efficiënte, rationele of logische wijze
noot 4 Een woekerpolis is een beleggingsverzekering met verborgen hoge kosten voor de consument.
noot 5 neuro envy: jaloezie vanuit andere wetenschappen op de methoden en werkwijzen van de neurowetenschappen
noot 6 De term dismal science verwijst naar een typering van economie als een sombere, akelige wetenschap door de Schotse filosoof, schrijver en geschiedkundige Thomas Carlyle (1795-1881).
naar: Dirk Bezemer, uit: www.groene.nl, 30 augustus 2017.
Vraag 31 1 punt
In de tekst wordt de term ‘breindrijverij’ gebruikt. (regel 68)
Wat is de essentie van de kritiek op de ‘breindrijvers’ in de tekst?
Geef antwoord in een of meer volledige zinnen en gebruik voor je antwoord niet meer dan 20 woorden.
Bekijk het antwoord
- Volgens de tekst maken ‘breindrijvers’ zich schuldig aan reductionisme / aan slechte wetenschap / baseren ‘breindrijvers’ zich op een drogreden / reduceren ‘breindrijvers’ het menselijk handelen ten onrechte tot het brein. (1p)
Maximumlengte van het antwoord: 20 woorden. Beoordeel de spelling en grammatica.
Vraag 33 1 punt
Uit alinea 4 en 5 spreekt een kritische visie op reductionisme. Wat is blijkens het vervolg van de tekst de belangrijkste reden voor die kritiek?
Reductionisme heeft geleid tot
Bekijk het antwoord
Antwoord: B
Vraag 34 1 punt
Leg uit waarom de macro-economische modellen uit alinea 1 volgens tekst 3 gezien kunnen worden als een vorm van reductionisme.
Geef antwoord in een of meer volledige zinnen en gebruik voor je antwoord niet meer dan 20 woorden.
Bekijk het antwoord
- In die modellen wordt de mens gesimplificeerd / teruggebracht tot enkele begrippen (namelijk ratio en egoïsme). (1p)
Maximumlengte van het antwoord: 20 woorden. Beoordeel de spelling en grammatica.
2022, tijdvak 3: Tekst 4
Opgavetekst
Tekst 4 Denkfout
(1) Hoor en wederhoor is een klassiek streven in de journalistiek: belicht twee kanten van een verhaal, geef beide partijen een stem. Dat is een vorm van journalistieke fairness1), die op het eerste gezicht garant staat voor evenwichtige berichtgeving. Maar die betrachte evenwichtigheid kan omslaan in haar tegendeel. Door beide partijen een gelijke stem te geven, kan een controverse evenwichtiger overkomen dan ze is.
(2) Neem de klimaatdiscussie. Dat onze planeet versneld opwarmt door de productie van broeikasgassen, staat onder experts niet ter discussie. Als in een paneldiscussie over klimaatwetenschap zowel een klimaatrealist als een klimaatontkenner mag aanschuiven, dan suggereert dat ten onrechte dat beide perspectieven op gelijke voet staan. Er ontstaat een schijnbalans.
(3) Soms is zo’n schijnbalans het ongelukkige resultaat van een nobel streven. Vaak komt de buitenproportionele aandacht voor minderheidsposities niet voort uit goede bedoelingen, maar uit sensatiezucht. Die sensatiezucht hoeft niet eens door mensen te zijn aangewakkerd: daar draagt ook artificiële intelligentie aan bij. Guillaume Chaslot, een programmeur die meeschreef met het algoritme waarmee YouTube video’s aanbeveelt, voerde onlangs een experiment uit: hij onderzocht welke video’s kijkers te zien krijgen wanneer ze, na hun eerste zoekopdracht, de aanbevelingen van YouTube blijven volgen.
(4) Het YouTube-algoritme heeft een sterke hang naar video’s die alternatieve feiten en complottheorieën propageren. Nadat je een zoekopdracht over de opwarming van de aarde hebt ingevoerd, gaat het merendeel van de video’s die YouTube aanbeveelt over de vraag of klimaatverandering een hoax is.
(5) YouTubes aanbevelingsalgoritme is erop gericht om per video de kijkersduur te maximaliseren, en over het algemeen blijven kijkers langer hangen bij samenzweringsvideo’s – hoe buitenissiger, hoe beter. Zo doen video’s over de vraag of de aarde plat is, of de paus is bezeten door de duivel en of Michelle Obama eigenlijk een man is, het op YouTube buitengewoon goed.
(6) Volgens Chaslot creëert YouTubes aanbevelingsalgoritme een ‘sneeuwbaleffect’: het algoritme stimuleert de kijkcijfers van video’s met alternatieve feiten en die goede kijkcijfers geven een impuls aan gebruikers om meer video’s met alternatieve feiten te uploaden. Allicht is dat nooit YouTubes bedoeling geweest. Niettemin maakt deze dynamiek het bedrijf wel medeverantwoordelijk voor de grootschalige verspreiding van onwaarheden. Een algoritme schrijven is nog altijd mensenwerk.
noot 1 fairness: rechtvaardigheid
naar: Jeroen Hopster, uit: Filosofie Magazine, 5 mei 2017.
Vraag 38 1 punt
“Soms is zo’n schijnbalans het ongelukkige resultaat van een nobel streven.” (regels 25-27)
Waarom is het volgens de tekst een nobel streven om twee partijen aan het woord te laten?
Omdat dit
Bekijk het antwoord
Antwoord: B
Vraag 39 1 punt
“Soms is zo’n schijnbalans het ongelukkige resultaat van een nobel streven.” (regels 25-27)
Leg uit waarom hier volgens de tekst sprake is van een schijnbalans.
Geef antwoord in een of meer volledige zinnen en gebruik voor je antwoord niet meer dan 25 woorden.
Bekijk het antwoord
- De schijn wordt gewekt dat alle meningen en visies even goed verdedigbaar zijn / door beide partijen een gelijke stem te geven, kan een controverse evenwichtiger overkomen dan ze is. (1p)
Maximumlengte van het antwoord: 25 woorden. Beoordeel de spelling en grammatica.
2021, tijdvak 1: Tekst 1
Opgavetekst
Tekst 1 We leren (n)iets van de geschiedenis
(1) In brede kring leeft het idee dat kennis van de geschiedenis een nuttige zaak is. We zouden kunnen leren van historische ervaringen. Als we een analyse hebben gemaakt van de oorzaken van historische mislukkingen en rampen, kunnen we daaruit conclusies trekken over het te voeren beleid in heden en toekomst. Kortom, wie het verleden kent, hoeft het niet te herhalen.
(2) Historici moeten dan wel opmerkelijk verstandige lieden zijn en zodoende veelgevraagde beleidsdeskundigen. Wie even nadenkt over deze gedachten, zal zich realiseren dat die grotendeels onjuist moeten zijn. Anders zouden we ondertussen toch wereldwijd in vrijwel perfecte samenlevingen moeten leven?
(3) Je hebt niet veel aan historische kennis. In Nederland hebben we de afgelopen jaren te maken gehad met de uitzonderlijke situatie dat twee opeenvolgende minister-presidenten geschiedenis hadden gestudeerd. Zij hebben echter nimmer de indruk gewekt dat hun beleid aan kwaliteit heeft gewonnen door hun historische kennis.
(4) Ik heb vrijwel mijn hele werkzame leven doorgebracht onder historici. Mij is echter nooit opgevallen dat historici betere analisten van hun eigen tijd waren dan niet-historici. Zij waren onveranderlijk even verrast door de gebeurtenissen in hun eigen tijd als niet-historici. Zagen zij het einde van de Koude Oorlog1) aankomen, en wat daarvan de betekenis en consequenties zouden zijn? Helemaal niet. Met de kredietcrisis ging het al niet anders. Historici onderscheidden zich in niets van hun verwarde tijdgenoten.
(5) Een helder inzicht in de eigen tijd heeft te maken met gezond verstand en een goed gevoel voor maatschappelijke verhoudingen. In het algemeen geldt dat we stekeblind de toekomst in struikelen. De meeste academische historici die ik heb gekend, zullen overigens direct toegeven dat historische kennis geen enkele garantie is voor een betere kijk op heden en toekomst.
(6) Het menselijk leervermogen is beperkt als het gaat om historische kennis en de emoties van de waan van de dag zijn dominant. Als er al een periode is uit ons nationale verleden die velen beschouwen als een leerzaam en bruikbaar verleden, dan is het wel de Duitse bezetting.
(7) Nu al zeven decennia wordt ons elk jaar door tientallen, zo niet honderden sprekers op 4 en 5 mei voorgehouden dat wat in die vijf jaren is gebeurd, nooit meer mag gebeuren. Dat er uit de gebeurtenissen van die jaren en de periode daarvoor belangrijke lessen moeten worden geleerd. Discriminatie en uitsluiting mogen nooit worden getolereerd. Ons land moet gastvrij zijn als het gaat om de opvang van vluchtelingen die in eigen land met de dood worden bedreigd. Onze steden staan vol met monumenten die ons aan die essentiële, uniek leerzame periode uit ons verleden herinneren.
(8) We hebben mooie internationale verdragen ondertekend waarin we beloven vluchtelingen op te nemen. Van dit leerzame verleden, dit volstrekte dieptepunt in onze nationale geschiedenis, heeft een groot deel van de huidige Nederlandse bevolking niets geleerd. Zodra de gelegenheid zich voordeed, bleken vele Nederlanders direct bereid tot discriminatie en uitsluiting.
(9) Nu het ernaar uitziet dat Nederland enkele tienduizenden vluchtelingen uit het Midden-Oosten zal opnemen, zijn we getuige van een beschamende vreemdelingenhaat. Alle klassieke verdachtmakingen van ‘De Ander’ worden onmiddellijk van stal gehaald, zonder enig steekhoudend bewijs. We hadden op 4 en 5 mei beter gratis poffertjes kunnen uitdelen; dat had evenveel geholpen als al die prachtige toespraken van de afgelopen zeventig jaar.
(10) Terwijl academische historici niet veel moeten hebben van een bruikbaar verleden, zijn ‘de media’ er dol op. Die veronderstelde bruikbaarheid blijkt meestal het gevolg van simpele en misleidende analogieën. De bekendste en meestgebruikte analogie betreft de teloorgang van de Weimar Republiek en de opkomst van het nationaalsocialisme, in combinatie met het fenomeen Hitler. Vrijwel iedere nieuwe dictator wordt vroeg of laat vergeleken met Hitler, waarbij dan de veronderstelling is dat de nieuwe dictator vergelijkbare gevaren voor de wereld zou kunnen veroorzaken. Daarbij wordt bijna altijd vergeten dat Duitsland in de jaren dertig de tweede industriële mogendheid ter wereld was.
(11) Zoals bekend is, hebben de andere grote mogendheden in de jaren dertig aanvankelijk gedacht dat zij Hitler met concessies wel tevreden konden stellen, zodat hij ingepast kon worden in het bestaande Europese statensysteem. Omdat daar in het geval van nazi-Duitsland niets van terecht is gekomen, hebben velen daaruit de historische les gedestilleerd dat er met dictaturen nooit te praten valt. Zo is er in het begin van de Koude Oorlog vaak geargumenteerd dat er met de Sovjet-Unie nu eenmaal niet te overleggen viel. Hitler en Stalin waren echter totaal verschillende schurken en de Sovjet-Unie was nazi-Duitsland niet.
(12) Ter gelegenheid van het feit dat in 2014 het begin van de Eerste Wereldoorlog een eeuw geleden was, verschenen er pretentieuze artikelen in de krant waarin de suggestie werd gewekt dat de strategische situatie in Europa in 2014, met de Russische leider als hoofdrolspeler, sterk deed denken aan de rampzalige gebeurtenissen van een eeuw eerder. Het zou zomaar helemaal mis kunnen gaan. Dat de alliantiestructuur van 2014 fundamenteel anders was dan in 1914, dat het bestaan van nucleaire wapens een grote oorlog in Europa uiterst onwaarschijnlijk heeft gemaakt en dat de machtsbasis van Poetin in vergelijking met die van het westers bondgenootschap (NAVO2 plus EU) niets voorstelt, werd niet duidelijk gemaakt. Paniekzaaierij is immers een van de belangrijkste activiteiten van ‘de media’.
(13) Een andere vaak gebruikte analogie is de ondergang van het (West-)Romeinse Rijk3). Het relatieve machtsverval van de VS is volgens conservatieve stemmingmakers goed te vergelijken met de verzwakking van het Romeinse Rijk in zijn nadagen. Dat werd overspoeld door barbaarse immigranten en was door politieke disfunctie niet in staat zich te verdedigen. En geldt dat eigenlijk ook niet voor de EU?
(14) Daarbij wordt licht vergeten dat het Romeinse imperium een straatarme, pre-industriële natie was met een infrastructuur die tekortschoot. Zowel de VS als de EU vertonen gebreken, maar dat neemt niet weg dat hun organisatievermogen en infrastructuur van een andere orde zijn dan die van het Romeinse Rijk. Bovendien hebben de immigrantenstromen geen militaire capaciteit, zoals de barbaarse stammen.
(15) In 1988 verscheen Thinking in Time van de historicus Ernest R. May en de politicoloog Richard Neustadt. De ondertitel van dat boek luidt The Uses of History for Decision-Makers. Kortom, geschiedenis waar je wat aan hebt. Het boek levert concrete, zij het teleurstellend beperkte resultaten voor beleidsmakers. De auteurs zijn zich bewust van het feit dat ze bezig zijn met een academische exercitie en dat hun boek, hoe nuttig ook, ongetwijfeld niet gelezen zal worden door de politici die de beslissingen nemen die later vaak zeldzaam stompzinnig blijken te zijn – bijvoorbeeld de Amerikaanse invasie van Irak in 2003.
(16) De gebruikte geschiedenis bestaat in het boek uit analyses van historische gebeurtenissen die vooral de Amerikaanse buitenlandse politiek betreffen. De auteurs komen na een uitputtende analyse van hun historisch materiaal met drie aanbevelingen voor degenen die belangrijke beslissingen moeten nemen.
(17) In de eerste plaats is het zaak geen overhaaste besluiten te nemen. Rust is van eminent belang. Vooral over de doelstellingen van het beleid dient helderheid te bestaan. Ten tweede zijn alle historische analogieën uit den boze. Die leiden eigenlijk altijd tot ongewenste resultaten. In de derde plaats is het van wezenlijk belang om de wordingsgeschiedenis van de crisis, waarin beslissingen moeten worden genomen, zo nauwkeurig mogelijk te beschrijven en te analyseren. Na een dik boek met gevalsbeschrijvingen is dit een nogal mager resultaat. Iedereen met gezond verstand had dit zelf kunnen bedenken. Historicus hoef je er niet voor te zijn.
(18) Toch is dit ook een pleidooi voor historische kennis. De historicus kan uitleggen waarom een analogie niet deugt als basis voor besluitvorming. Historische situaties lijken misschien soms op elkaar, maar dat wil niet zeggen dat ze identiek zijn en dezelfde dynamiek vertonen. Historici kunnen vanzelfsprekend de wordingsgeschiedenis van een conflict of beleidsmatig probleem beschrijven, al zal vaak blijken dat zij het onderling niet eens zijn over die geschiedenis.
(19) Maar historici, hoe bekwaam ook, kunnen weinig verstandigs over de toekomst zeggen. Wat we zeker weten over de toekomst, is banaal en kan iedereen bedenken. Anders dan veel leken denken, herhaalt de geschiedenis zich niet. Zeker, er zijn patronen die steeds weer opnieuw voorkomen, maar die patronen wijken op subtiele wijze van elkaar af.
(20) Het valt enigszins te vergelijken met de vier seizoenen die elk jaar terugkeren. Dat op de herfst de winter zal volgen, staat vast. Maar hoe streng die winter zal worden, is onvoorspelbaar. Het historisch proces zorgt steeds weer voor verrassende wendingen en geheel onverwachte gebeurtenissen. Veel van de huidige technologie is al tientallen jaren geleden aangekondigd, maar wellicht de belangrijkste technische noviteit van de afgelopen jaren, de smartphone, was een onvoorziene ontwikkeling.
noot 1 De Koude Oorlog (1945-1991) was een periode van gewapende vrede tussen de Verenigde Staten en de Sovjet-Unie, en hun verschillende bondgenoten.
noot 2 De Noord-Atlantische Verdrags Organisatie (NAVO) werd in 1949 opgericht met als doel door onderlinge samenwerking de veiligheid van niet-communistische landen van Europa tegen eventuele agressie van de Sovjet-Unie te waarborgen.
noot 3 In 476 werd de laatste West-Romeinse keizer afgezet en hield het West-Romeinse Rijk op te bestaan.
naar: Maarten van Rossem
uit: Maarten! vrijdag 27 november 2015
Vraag 7 2 punten
In alinea 3 en 4 van tekst 1 komt de vraag aan de orde of historische kennis zinvol is of niet. Aan welke twee criteria is de zinnigheid van historische kennis af te meten volgens alinea 3 en 4 van tekst 1?
Bekijk het antwoord
- Noemt het criterium of (politiek) beleid erdoor verbeterd wordt / in kwaliteit toeneemt (1p)
- Noemt het criterium of je je eigen tijd beter kunt duiden / je de (nabije) toekomst beter kunt inschatten of voorspellen (1p)
Niet goed: dat historici betere analisten zijn dan niet-historici; dat men iets kan leren van de geschiedenis. Beoordeel de spelling.
Vraag 13 2 punten
In tekst 1 wordt de vraag “En geldt dat eigenlijk ook niet voor de EU?” (regels 177-178) gesteld. Volgens tekst 1 is het antwoord op deze vraag ontkennend. Leg uit met welke twee hoofdargumenten dit ontkennende antwoord in de tekst wordt onderbouwd. Geef antwoord in een of meerdere zinnen en gebruik voor je antwoord niet meer dan 50 woorden.
Bekijk het antwoord
- Het organisatievermogen en de infrastructuur van de EU zijn van een andere orde dan die van het Romeinse Rijk (regels 185-187) (1p)
- De (huidige) immigratiestromen hebben geen militaire capaciteit zoals dat wel het geval was bij de barbaarse stammen / tijdens het Romeinse Rijk (regels 188-190) (1p)
Maximumlengte van het antwoord: 50 woorden. Beoordeel de spelling en grammatica.
Vraag 14 1 punt
In het tekstgedeelte van de alinea’s 10 tot en met 14 van tekst 1 wordt een aantal historische analogieën besproken en telkens ontkracht. Welk algemeen punt van kritiek kan worden gegeven op de analogieën, gelet op de strekking van de tekst?
Bekijk het antwoord
Antwoord: D
2021, tijdvak 1: Tekstfragment 1
Opgavetekst
Tekstfragment 1
(1) Volgens de Delftse toekomstonderzoeker, econoom en docent Van der Duin, ook verbonden aan de Fontys Hogeschool in Tilburg, kan de focus op historische parallellen contraproductief werken in maatschappelijke besluitvorming. ‘Steeds verwijzen naar de Amerikaanse invasie in Irak in 2003 slaat bijvoorbeeld de discussie over grondtroepen in Syrië dood. Lessen uit het verleden zijn beperkt. Ik pleit voor meer vrijheid van denken over wat er in deze situatie zou kunnen gebeuren, lukken en misgaan.’
(2) De automatische nadruk op historische continuïteit is volgens Van der Duin niet alleen een vorm van gemakzucht, maar heeft bij bedrijven en overheden ook te maken met gevestigde belangen. ‘De meeste instanties denken op korte termijn, waar veranderingen geleidelijk gaan, behapbaar zijn en dus beheersbaar. Het echt nieuwe is ongrijpbaar en dus moeilijk op te pakken. Voor het gemak negeren ze het dan maar.’
naar: Martijn van Calmthout
uit: de Volkskrant, 8 december 2015
Vraag 19 2 punten
Met welke twee argumenten wordt in tekstfragment 1 het nut van historische kennis gerelativeerd? Noteer de nummers van twee van onderstaande argumenten.
Het nut van historische kennis is volgens tekstfragment 1 beperkt, want
1 door te verwijzen naar het verleden krijgt het unieke van nieuwe ontwikkelingen te weinig aandacht.
2 het is lastig om nut en onnut te onderscheiden binnen wat we leren van de geschiedenis
3 het steevast vergelijken van het heden met het verleden is een vorm van gemakzucht.
4 historische kennis beperkt de mogelijkheid om nieuwe oplossingen te verzinnen.
5 in maatschappelijke besluitvorming werkt historische kennis contraproductief.
6 regelmatig worden veranderingen tegengehouden met een beroep op historische kennis.
Bekijk het antwoord
- Noemt argument 1: door te verwijzen naar het verleden krijgt het unieke van nieuwe ontwikkelingen te weinig aandacht (1p)
- Noemt argument 4: historische kennis beperkt de mogelijkheid om nieuwe oplossingen te verzinnen (1p)
2021, tijdvak 1: Tekstfragment 3
Opgavetekst
Tekstfragment 3
(1) Veel jonge historische wetenschappers kwamen onlangs bijeen voor een internationale conferentie. De politieke instrumentalisering van geschiedenis, bijvoorbeeld bij het gebruik van historische analogieën, was een terugkerend thema in de gastlezingen, workshops en presentaties van de promovendi. Gastspreker Hans Kribbe – tot 2005 werkzaam bij de Europese Commissie en daarna onder meer adviseur van de Russische regering over EU-beleid – was daar heel nuchter over: “Elke poging lessen uit de geschiedenis op huidige politieke kwesties te plakken is een politieke daad.”
(2) Voor politici is geschiedenis een instrument, aldus Kribbe, dat wordt ingezet om politieke initiatieven te legitimeren. In beleidsjargon: gebeurtenissen uit het verleden worden gebruikt om te framen. Voor elke historische analogie bestaat een andere gebeurtenis die juist het tegendeel bewijst. Het is de taak van academici, betoogde Kribbe, deze frames te deconstrueren. Leren van de geschiedenis is alleen mogelijk als we ons bewust worden van de relativiteit van de geconstrueerde narratieven.
naar: Conferentie: ‘Reflecteren op geschiedenis heeft zin’
uit: Achtergrond - 17 december 2015 - Auteurs: Marieke Oprel, Hannah van der Heijde
Vraag 23 2 punten
In tekst 1 wordt uitgebreid toegelicht wat voor velen het belangrijkste motief zou zijn om de geschiedenis te bestuderen. In tekstfragment 3 wordt daarvoor een ander motief genoemd. Benoem deze beide motieven.
Geef antwoord in een of meer volledige zinnen en gebruik voor je antwoord niet meer dan 60 woorden.
Bekijk het antwoord
- Noemt dat in tekst 1 het belangrijkste motief voor historische kennis ligt in het verklaren van het heden / het voorspellen van de toekomst (1p)
- Noemt dat in tekstfragment 3 politici de geschiedenis gebruiken als instrument om hun beleid te rechtvaardigen, of dat historische kennis nuttig is om analogieën van politici te kunnen deconstrueren / ondermijnen (1p)
Maximumlengte van het antwoord: 60 woorden. Beoordeel de spelling en grammatica.
2021, tijdvak 1: Tekst 2
Opgavetekst
Tekst 2 De fata morgana van een basisinkomen
(1) Er is weer volop aandacht voor het idee van een basisinkomen. Een linkse partij bracht een manifest uit met een pleidooi voor een (lokaal) basisinkomen en de gemeenten Nijmegen, Wageningen en Tilburg willen hiermee gaan experimenteren.
(2) Voor de media is Rutger Bregman hét gezicht van dit nieuwe pleidooi. Bregman pleit voor een basisinkomen van circa 1.000 euro per maand, de zogenoemde armoedegrens, voor iedere Nederlander. Dit kost bijna 195 miljard euro per jaar – ruim 30 procent van het bbp1). Onzinnig is zijn argument ‘dat dit veel geld kost, maar dat de overheid nu al 50 procent bbp voor haar rekening neemt’. Bregman vergeet te vermelden dat dit inclusief uitgaven voor zorg, onderwijs en veiligheid is. Als we hierbij alle uitkeringen, toeslagen en de meeste heffingskortingen optellen, ontstaat al snel een tekort van 70 miljard euro. Als we rekening houden met arbeidsmarkteffecten, is het tekort nog veel groter. Zijn claim dat bijstandsgerechtigden2) gelukkiger worden van een basisinkomen klinkt als een fata morgana als we beseffen dat de andere Nederlanders worden geconfronteerd met een belastingverhoging van ten minste 25 procent.
(3) Er circuleren ook voorstellen waarbij iedere volwassene een basisinkomen krijgt gelijk aan de helft van de AOW3) voor een echtpaar (circa 750 euro). Maar ook dan blijft er een gat over van 30 miljard euro. Bovendien zal een dergelijk basisinkomen niet volstaan. Immers, anderhalf miljoen (alleenstaande) AOW’ers zullen dan worden geconfronteerd met een verlaging van ruim 300 euro per maand. Uiteraard is het niet acceptabel dat een grote groep ouderen door de bodem van het bestaan zakt. Een aanvullende uitkering zal noodzakelijk zijn. Ook andere groepen zullen gecompenseerd moeten worden. Dit alles zal leiden tot nieuwe regelingen en bureaucratie.
(4) In de plannen voor de invoering van een basisinkomen krijgt de betaalbaarheidsdiscussie een plek onder de noemer dat er nog een aloude en allerminst opgeloste discussie over de dekking van een basisinkomen is. Daarom wil men het basisinkomen vooralsnog beperken tot de bijstand en wordt voorgesteld alle (sollicitatie)verplichtingen en regels voor bijverdiensten te schrappen. Omdat controle niet meer nodig is, kan fors bespaard worden op ambtenaren. Om te voorkomen dat het aantal bijstandsgerechtigden ‘aanzienlijk’ groeit, beperkt men wel het bijverdienen tot het minimumloon.
(5) Er zal echter een enorme prikkel ontstaan om zwart meer te verdienen dan het minimumloon, terwijl er niemand is om dit te controleren. Uiteindelijk zal ook dit voorstel leiden tot nieuwe controles en bureaucratie.
(6) Er zijn ook principiële bezwaren tegen een basisinkomen. Talenten blijven onbenut en het staat haaks op het uitgangspunt van een activerende sociale zekerheid. In het verleden zijn verschillende delen van de verzorgingsstaat activerend gemaakt. Gemeenten namen hun verantwoordelijkheid voor een gebudgetteerde bijstandswet, waardoor de instroom zichtbaar afnam. Er kwam een arbeidsongeschiktheidsregeling die het principe ‘van wat mensen niet kunnen’ omdraaide naar ‘wat mensen wel kunnen’. In de nieuwe WIA4) worden mensen die participeren dan ook extra beloond. Inmiddels is dit principe ook bij de jonggehandicapten in de nieuwe participatiewet het uitgangspunt geworden en worden op lokaal niveau afspraken gemaakt met werkgevers.
(7) Het voorstel tot een basisinkomen gaat bovendien voorbij aan het principe van wederkerigheid in solidariteit. Echte solidariteit is niet zomaar een uitkering, maar is: iedereen doet mee, opdat wie echt niet kan, verzorgd wordt.
(8) Eveneens onvermijdelijk is een verdere verstatelijking5). Zo worden de werknemersverzekeringen WW6) en WIA afgeschaft en ondergebracht in het basisinkomen. Zou dit niet gebeuren, dan blijft immers een lappendeken aan regelingen bestaan. Dan moet echter ook afscheid worden genomen van loongerelateerde uitkeringen en het principe dat iemand die tijdelijk buiten zijn schuld werkloos is een hogere uitkering verdient dan het sociale minimum. Dit maakt de rol van de overheid onnodig groot en gaat ook voorbij aan het principe van goed werkgeverschap.
(9) Zo zit in de huidige WIA nadrukkelijk het principe dat goede werkgevers worden beloond. Wie ervoor zorgt dat zijn mensen niet arbeidsongeschikt worden, wie met andere woorden een goede werkgever is, wordt daarvoor beloond. Met een (lokaal) basisinkomen worden de verschillende verantwoordelijkheden van overheid, markt en samenleving verstoord, iets wat het ook zeer onwenselijk maakt.
noot 1 bbp: bruto binnenlands product. De totale geldwaarde van alle in een land geproduceerde goederen en diensten gedurende een jaar
noot 2 bijstandsgerechtigden: mensen die op geen enkele manier eigen inkomsten kunnen verkrijgen en niet in aanmerking komen voor een andere uitkering, kunnen een beroep doen op de Bijstandswet en zijn in die situatie bijstandsgerechtigd
noot 3 AOW: de Algemene Ouderdomswet (AOW) waarmee in Nederland het verplichte, collectieve ouderdomspensioen is geregeld. Ook de uitkering die volgens deze wet wordt gedaan, duidt men aan met de term AOW.
noot 4 WIA: de uitkering die iemand kan aanvragen als deze door ziekte niet of minder kan werken. De afkorting staat voor Wet werk en inkomen naar arbeidsvermogen
noot 5 verstatelijking: het vergroten van de bemoeienis van de overheid met de maatschappij
noot 6 WW: de uitkering die iemand kan aanvragen als deze werkloos wordt, zodat deze toch een tijdelijk inkomen heeft. De afkorting staat voor Werkloosheidswet.
naar: Raymond Gradus
uit: de Volkskrant, 19 mei 2015
Raymond Gradus is hoogleraar Bestuur en economie publieke sector aan de Vrije Universiteit te Amsterdam.
Vraag 28 2 punten
In alinea 2 van tekst 2 wordt geprobeerd Bregmans argumenten voor de invoering van een basisinkomen te weerleggen. Geef de kern van deze weerlegging weer en de conclusie die de auteur daaruit trekt.
Geef antwoord in een of meer volledige zinnen en gebruik voor je antwoord niet meer dan 15 woorden.
Bekijk het antwoord
- Noemt twee van de volgende drie: de berekening van Bregman klopt niet / is onvolledig; het voorstel is veel te duur / er ontstaat een (te) groot tekort; andere Nederlanders zullen de kosten moeten betalen (2p)
Volgens de aanvulling op het correctievoorschrift geldt een maximumlengte van 20 woorden (de opgave noemt 15). Beoordeel de spelling en grammatica. Noem twee van de drie elementen: de berekening van Bregman klopt niet / is onvolledig; het voorstel is veel te duur / er ontstaat een (te) groot tekort; andere Nederlanders zullen de kosten moeten betalen. Het subcriterium telt 2 punten bij elke combinatie van twee van deze drie.
Vraag 29 3 punten
In alinea 3 van tekst 2 staat: “Er circuleren ook voorstellen waarbij iedere volwassene een basisinkomen krijgt gelijk aan de helft van de AOW voor een echtpaar (circa 750 euro).” (regels 34-38) Noem drie bezwaren die in de tekst tegen deze voorstellen worden geopperd.
Geef antwoord in een of meer volledige zinnen.
Bekijk het antwoord
- Noemt drie van de volgende vier bezwaren (per juist element 1 punt, maximaal 3): de invoering is te duur / er zal een gat van 30 miljard ontstaan; AOW’ers worden geconfronteerd met een onacceptabele verlaging van hun uitkering; ook andere groepen moeten gecompenseerd worden; er ontstaan nieuwe regelingen en bureaucratie (3p)
Beoordeel de spelling en grammatica.
Vraag 30 3 punten
In tekst 2 komt een aantal groepen aan bod die op een of andere manier belang hebben bij het al dan niet invoeren van een basisinkomen. Geef voor elk van de onderstaande groepen aan of het basisinkomen, gelet op tekst 2, voordelig of nadelig voor hen uitpakt en geef het hoofdargument daarbij weer. Gebruik voor het hoofdargument een of meer volledige zinnen. Neem voor je antwoord onderstaand schema over en vul het verder in.
| Groep | Voordelig / Nadelig | Hoofdargument(en) |
|---|---|---|
| AOW’ers | ___ | a) ___ |
| Bijstandsgerechtigden | ___ | b) ___ c) ___ |
| De overheid | ___ | d) ___ e) ___ |
Bekijk het antwoord
- Groep AOW’ers: voordelig of nadelig, met het hoofdargument (nadelig: de inkomsten van alleenstaande AOW’ers worden verlaagd met 300 euro per maand; of voordelig: de inkomsten van getrouwde AOW’ers gaan omhoog) (1p)
- Groep bijstandsgerechtigden: voordelig, met het hoofdargument (er is geen sollicitatieverplichting meer en regels voor bijverdiensten worden geschrapt; of (allerlei) regelingen worden geschrapt en bijstandsgerechtigden gaan er mogelijk financieel op vooruit) (1p)
- Groep de overheid: nadelig, met twee van de volgende hoofdargumenten: er ontstaat een (groter) begrotingstekort; er ontstaat bureaucratie; er ontstaat een prikkel tot zwartwerken (1p)
Per onderscheiden groep 1 punt wanneer in beide cellen (voordelig of nadelig en het hoofdargument) een volledig juist antwoord is gegeven. Beoordeel de spelling. De leerling hoeft niet in volledige zinnen te hebben geantwoord en de grammatica hoeft niet te worden gecontroleerd. Juiste antwoorden per groep: AOW’ers nadelig met de inkomsten van alleenstaande AOW’ers die met 300 euro per maand verlaagd worden (of voordelig met de inkomsten van getrouwde AOW’ers die omhoog gaan); bijstandsgerechtigden voordelig met geen sollicitatieverplichting meer en het schrappen van de regels voor bijverdiensten (of het schrappen van (allerlei) regelingen en mogelijk financieel vooruit); de overheid nadelig met twee van: een (groter) begrotingstekort, bureaucratie, een prikkel tot zwartwerken.
Vraag 32 4 punten
Aan tekst 2 ontbreekt een conclusie. Noem op basis van alinea 1 tot en met 9 de zes inhoudelijke elementen die beslist in een conclusie zouden moeten staan.
Geef antwoord in een of meer volledige zinnen en gebruik voor je antwoord niet meer dan 60 woorden.
Bekijk het antwoord
- Noemt zes van de volgende elementen: het invoeren van een basisinkomen is een slecht idee; het kost te veel geld / is onbetaalbaar; er gaan groepen op achteruit; het leidt tot nieuwe regelingen / bureaucratie; het staat haaks op het uitgangspunt van een activerende sociale zekerheid; het leidt tot ondermijning van het solidariteitsprincipe; het gaat voorbij aan goed werkgeverschap; de verantwoordelijkheden van overheid, markt en samenleving veranderen (4p)
Puntentabel: zes elementen goed 4 punten; vijf elementen goed 3 punten; vier elementen goed 2 punten; drie elementen goed 1 punt; twee of minder elementen goed 0 punten. Volgens de aanvulling op het correctievoorschrift is er geen maximumlengte. Het antwoord hoeft niet in volledige zinnen; een opsomming is goed. De grammatica niet beoordelen, de spelling wel. Elementen: het invoeren van een basisinkomen is een slecht idee; het kost te veel geld / is onbetaalbaar; er gaan groepen op achteruit; het leidt tot nieuwe regelingen / bureaucratie (of een prikkel tot zwartwerken die leidt tot nieuwe controles en bureaucratie); het staat haaks op het uitgangspunt van een activerende sociale zekerheid (talenten blijven onbenut); het leidt tot ondermijning van het solidariteitsprincipe; het gaat voorbij aan goed werkgeverschap; de verantwoordelijkheden van overheid, markt en samenleving veranderen (of het leidt tot verdere verstatelijking).
2021, tijdvak 2: Tekst 1
Opgavetekst
Tekst 1 We kunnen echt niet om kernenergie heen
(1) In het regeerakkoord stelt Nederland de uitstoot van broeikasgassen met 49 procent te willen verminderen in 2030, ten opzichte van 1990. Dat is een ambitieuzer doel dan de verplichting die Nederland heeft aan de EU, die de lidstaten een vermindering van 40 procent oplegt.
(2) Dit is zeer lovenswaardig. Echter, is het haalbaar zonder dat het grote en onherstelbare schade doet aan de economie? Een moderne gemeenschap kan niet bestaan zonder een betrouwbare en betaalbare bron van energie. Die vormt immers de basis van de economie.
(3) Volgens het regeerakkoord zullen de kolencentrales worden gesloten en zal het gasverbruik sterk worden verminderd. Wat zal dan als energiebron dienen? Denkt men werkelijk dat windturbines en zonnepanelen voldoende zullen zijn om de Nederlandse economie gaande te houden? De elektriciteitsproductie van windturbines en zonnepanelen varieert sterk, niet alleen per uur, maar ook dagelijks, per seizoen en jaarlijks. Wat te doen om deze grote schommelingen te ondervangen? Net als bij landbouw hebben windturbines en zonnepanelen goede jaren en schrale jaren. Maar in tegenstelling tot landbouw, kan men de ‘oogst’ van windturbines en zonnepanelen niet opslaan op economisch haalbare wijze, tenzij er bergmeren met waterkrachtcentrales in de buurt zijn. Het feit dat de wisselvalligheid van wind en zon altijd een dubbele investering zal vergen, heeft tot gevolg dat dit een optie is die nooit economisch rendabel zal zijn.
(4) De oplossing voor Nederland is kernenergiecentrales te bouwen die geen broeikasgas uitstoten en ook geen luchtvervuiling veroorzaken. Een enkele kerncentrale, met een levensduur van meer dan zestig jaar, kan duizenden windturbines en zonnepanelen, met een levensduur van ongeveer vijftien jaar, vervangen. En een kerncentrale zal dat doen met grote betrouwbaarheid, ongestoord door de wisselvalligheid van het weer.
(5) In Frankrijk is, als gevolg van kerncentrales, de uitstoot van CO2 per kilowattuur ongeveer tien maal kleiner dan die in Duitsland en is de prijs per kilowattuur ongeveer de helft.
(6) In een aantal landen, waaronder Nederland, bestaat weerstand tegen kernenergie. Dit is hoofdzakelijk gebaseerd op twee misverstanden, namelijk het gevaar dat kerncentrales zouden vormen voor hun omgeving en het ‘probleem’ van het radioactieve afval.
(7) Wat het gevaar betreft, sinds het begin van stroomopwekking in kerncentrales in de jaren vijftig zijn er slechts drie grote ongelukken gebeurd (Harrisburg-TMI, Tsjernobyl en Fukushima). Het is van belang erop te wijzen dat Tsjernobyl een reactortype is dat niet voldoet aan westerse en internationale criteria en standaarden.
(8) Ook over het radioactieve afval van kerncentrales bestaan helaas veel misverstanden. De heersende opvatting is dat radioactief afval heel gevaarlijk is, het grote hoeveelheden betreft, het honderdduizenden jaren radioactief blijft en dat niemand weet wat ermee gedaan moet worden. Dit alles is ver bezijden de waarheid. Radioactief afval kan alleen gevaarlijk zijn wanneer er minstens vier barrières tegelijkertijd verbroken worden. Dat is zeer onwaarschijnlijk.
(9) De hoeveelheid radioactief afval afkomstig van kerncentrales is zeer klein in vergelijking met het afval van bijvoorbeeld kolencentrales. De moderne behandelingstechnieken (waaronder ‘pyro-processing’) zijn in staat de tijdsduur van de radioactiviteit van de splijtingsproducten sterk te verkleinen.
(10) Over hoeveel radioactief afval hebben we het? Een rekenvoorbeeld. Een kerncentrale met een elektrische productiecapaciteit van duizend megawatt en met een thermisch rendement van 30 procent, zal per jaar 1,2 ton radioactief afval opleveren, bij moderne verwerking van de gebruikte splijtstofelementen.
(11) Daarentegen zal een kolencentrale met een capaciteit van duizend megawatt elektrische energie en met een thermisch rendement van 40 procent, ongeveer twee miljoen ton steenkolen per jaar verbranden. Dat levert 600.000 ton giftig en radioactief afval op. Daarnaast komt ongeveer vijf miljoen ton CO2 in de atmosfeer. Een kolencentrale produceert dus een hoeveelheid giftig gas die 500.000 maal groter is dan de hoeveelheid radioactieve splijtingsproducten afkomstig van een vergelijkbare kerncentrale.
(12) De stad Toronto in Canada is een voorbeeld van hoe het in werkelijkheid gedaan kan worden. Zij wordt grotendeels door kerncentrales voorzien van betrouwbare, veilige, betaalbare en milieuvriendelijke elektrische energie. Canada ontwikkelde daarvoor een speciaal reactortype (CANDU) dat veel aantrekkelijke eigenschappen heeft, waaronder een hoog veiligheidsniveau: smelten van de kern (‘core-melt’) is niet mogelijk wegens de grote warmtecapaciteit van de relatief koude moderator, waardoor verspreiding van splijtingsproducten uitgesloten is. Zijn Canadezen dom omdat ze kernenergie gebruiken? Zou Nederland misschien van Canada kunnen leren? Andere landen met CANDU-kerncentrales zijn Argentinië, China, India, Roemenië en Zuid-Korea.
(13) Nederland staat nu op een tweesprong: het land kan kiezen voor een realistisch energiebeleid waarbij meer kerncentrales gebouwd worden. Of het land kan voortgaan met het sprookje van de ‘duurzame’ windturbines en zonnepanelen. Kiezen we voor dat laatste, dan blijven we voor de helft afhankelijk van energie opgewekt uit fossiele brandstoffen om de stroomvoorziening zeker te stellen. Bovendien zal deze weg nooit economisch rendabel kunnen worden.
(14) De eerste keuze zal leiden tot een opbloei van de economie, terwijl de tweede keuze tot gevolg zal hebben: een verlies van industrieën, werkloosheid en armoede.
noot 1 ‘Broeikasgas’ is de aanduiding van gassen in de atmosfeer van de aarde, zoals waterdamp, CO2 en ozon, die ervoor zorgen dat de warmte bij de aardbol blijft hangen. Een teveel aan broeikasgassen leidt tot een versterkt broeikaseffect en daardoor tot opwarming van de aarde.
naar: Jan van Erp
uit: Trouw, 24 januari 2018
Jan van Erp is ingenieur, consultant energietechnologie en lid van de American Nuclear Society.
Vraag 4 1 punt
Een kritische lezer zou kunnen opmerken dat de auteur van tekst 1 kennelijk weerstand verwacht tegen het standpunt dat we echt niet om kernenergie heen kunnen.
Met welk aan tekst 1 ontleend gegeven kan de opmerking van deze kritische lezer worden onderbouwd?
Bekijk het antwoord
Antwoord: B
Vraag 6 2 punten
Een kritische lezer zou kunnen stellen dat er in alinea 13 van tekst 1 sprake is van een drogreden.
Benoem deze drogreden en leg deze uit aan de hand van gegevens uit tekst 1.
Geef antwoord in een of meer volledige zinnen en gebruik voor je antwoord niet meer dan 40 woorden.
Bekijk het antwoord
- Benoemt de drogreden als een vals dilemma (of als een onjuist beroep op een voor-en-nadelenschema) (1p)
- Legt uit dat er wordt gesteld dat er maar twee mogelijkheden zijn (kerncentrales of het sprookje van de ‘duurzame’ windturbines en zonnepanelen), terwijl er ook nog andere mogelijkheden zijn (1p)
Maximaal 40 woorden. Beoordeel de spelling en grammatica.
Vraag 8 1 punt
In alinea 14 van tekst 1 wordt gesteld dat de keuze voor kernenergie zal leiden tot een opbloei van de economie. Een kritische lezer zou kunnen opmerken dat dit te sterk is uitgedrukt, gelet op andere uitspraken in de tekst.
Waarom zou deze kritische lezer dit te sterk uitgedrukt kunnen vinden? Gebruik in je antwoord gegevens uit de tekst.
Geef antwoord in een of meer volledige zinnen en gebruik voor je antwoord niet meer dan 30 woorden.
Bekijk het antwoord
- Legt uit dat de economie rendabel en stabiel kan zijn zonder dat er (automatisch) sprake is van een opbloei van de economie (1p)
Maximaal 30 woorden. Beoordeel de spelling en grammatica.
2021, tijdvak 2: Overkoepelende vragen bij tekst 1 en tekst 2
Vraag 17 1 punt
Overkoepelende vragen bij tekst 1 en tekst 2.
“De hoeveelheid radioactief afval afkomstig van kerncentrales is zeer klein in vergelijking met het afval van bijvoorbeeld kolencentrales.” (tekst 1, regels 94-97)
Welk bezwaar voert de auteur van tekst 2 aan tegen bovenstaande uitspraak?
Geef antwoord in een of meer volledige zinnen en gebruik voor je antwoord niet meer dan 15 woorden.
Bekijk het antwoord
- Noemt dat de hoeveelheid radioactief afval niet zo relevant is, omdat het gaat om de toxiciteit en de stralingsintensiteit (1p)
Maximaal 15 woorden. Beoordeel de spelling en grammatica.
Vraag 18 2 punten
Overkoepelende vragen bij tekst 1 en tekst 2.
“Wereldwijd heeft nog niemand een oplossing voor hoogactief kernafval.” (tekst 2, regels 88-89)
Citeer uit alinea 8 tot en met 11 van tekst 1 twee zinnen die kunnen worden gebruikt als argument om de ernst van het hierboven genoemde probleem van hoogactief kernafval te relativeren.
Bekijk het antwoord
- Citeert twee van de volgende zinnen uit alinea 8 tot en met 11 van tekst 1: ‘Radioactief afval kan alleen gevaarlijk zijn wanneer er minstens vier barrières tegelijkertijd verbroken worden.’ (alinea 8); ‘De hoeveelheid radioactief afval afkomstig van kerncentrales is zeer klein in vergelijking met het afval van bijvoorbeeld kolencentrales.’ (alinea 9); ‘De moderne behandelingstechnieken (waaronder ‘pyro-processing’) zijn in staat de tijdsduur van de radioactiviteit van de splijtingsproducten sterk te verkleinen.’ (alinea 9); ‘Over hoeveel radioactief afval hebben we het?’ (alinea 10) (2p)
Beoordeel de spelling.
Vraag 19 2 punten
Overkoepelende vragen bij tekst 1 en tekst 2.
In tekst 1 en tekst 2 wordt het financiële aspect van een eventuele transitie naar wind- en zonne-energie op verschillende manieren beoordeeld.
Leg uit hoe het financiële aspect van een eventuele transitie naar wind- en zonne-energie wordt beoordeeld volgens alinea 3 van tekst 1 en volgens alinea 2 van tekst 2. Maak daartoe onderstaande twee zinnen af en gebruik voor je aanvulling per zin niet meer dan 20 woorden.
Zin 1: Volgens alinea 3 van tekst 1 kunnen wind- en zonne-energie niet economisch rendabel zijn in vergelijking met kernenergie, want …
Zin 2: Volgens alinea 2 van tekst 2 kunnen wind- en zonne-energie wel economisch rendabel zijn in vergelijking met kernenergie, want …
Bekijk het antwoord
- Zin 1: wind en zon zijn niet rendabel, want deze vormen van energie vereisen een dubbele investering, of laten ons voor de helft afhankelijk blijven van fossiele brandstoffen (1p)
- Zin 2: wind en zon zijn wel rendabel, want deze vormen van energie hebben (wel) een positieve (financiële) leercurve, of worden steeds goedkoper (1p)
Maximaal 20 woorden per aanvulling. Beoordeel de spelling en grammatica. Geeft een kandidaat een juiste uitleg bij een verkeerde beoordeling (wel of niet) of andersom, dan geen scorepunten toekennen.
2021, tijdvak 2: Tekst 4
Opgavetekst
Tekst 4 Misschien eerst eens begrijpen wat ons overkomen is
(1) In amper twintig jaar zijn we wereldwijd verslaafd geraakt aan dingen met een beeldscherm. Het kost ons moeite deze dingen een paar uur uit te zetten. We zijn bang dat we iets zullen missen. We willen toch snel nog even iets opzoeken. We voelen lichte paniek als we ergens geen bereik hebben. Onlineneurose wordt dat ook wel genoemd, of ‘digibesitas’.
(2) Horen we hier veel debatten over? Is Den Haag in rep en roer? Niet echt. De digitale technologie wordt om economische redenen kritiekloos omarmd of zelfs gepromoot, zoals door Sander Dekker die er in 2016 als staatssecretaris van Onderwijs voor pleitte het hele onderwijs “in rap tempo te digitaliseren”. Technobedrijven die het onderwijs zelfs willen ‘gamificeren’, omdat leerlingen anders niet meer tot leren te verleiden zijn, krijgen ruim baan.
(3) Maar wie zou nu – amper twee jaar verder – dat beleid nog omarmen? Wie heeft er inmiddels geen kennis genomen van de vele onderzoeken over de negatieve invloed van digitalisering op de cognitieve en sociale vermogens? Om over de nek- en rugpijnen, de slapeloosheid en aandachtsstoornissen nog maar te zwijgen.
(4) Misschien moeten we eerst eens proberen te begrijpen wat ons precies overkomen is. Computers, iPads en smartphones onderscheiden zich van de oude dingen hierin dat zij geen besloten ding op zich zijn, maar een medium dat verwijst naar iets buiten het ding: het worldwide web met zijn oneindige informatiestromen, onbegrensde werelden en dus ook onbegrensde mogelijkheden. Het is dit onbegrensde karakter dat ons parten begint te spelen.
(5) We kunnen immers altijd nog verder zoeken, nog meer informatie inwinnen, nog meer berichten plaatsen, nog meer Facebook-vrienden krijgen, nog meer artikelen raadplegen of nog meer vakantiehuisjes opzoeken. De postbode komt niet één keer, maar honderden keren per dag. Onze aandacht wordt voortdurend onderbroken door zoemende, trillende of piepende beeldschermen of telefoons. Omdat de nieuwe dingen geen einde kennen, valt er niets af te ronden of te voltooien en wordt onze informatiehonger maar niet gestild.
(6) Diverse auteurs, van Nicholas Carr tot Sherry Turkle en Hans Schnitzler, hebben de afgelopen jaren de onderzoeken over de invloed van de digitalisering op een rijtje gezet. We kunnen weliswaar steeds sneller informatie vinden, maar we zijn steeds slechter in staat om deze aandachtig te lezen en er een weloverwogen mening over te vormen. De nieuwe technologie lijkt op een gestage en sluipende manier onze kritische vermogens aan te tasten. We consumeren informatie in plaats van erover na te denken. “Vroeger kon ik me moeiteloos verdiepen in een boek of een lang artikel,” schrijft Carr. “Nu laat mijn concentratie na een bladzijde of twee al te wensen over. Ooit was ik een diepzeeduiker in een zee van woorden. Nu glijd ik over de oppervlakte als een jetskiër.”
(7) De nieuwe dingen vragen om een intensieve vorm van mentaal multitasken. Ze laten ons werkgeheugen volstromen met informatie en dwingen ons brein te jongleren met wat hersenwetenschappers ‘omschakelkosten’ noemen. Van de ene naar de andere informatiebron zappen onderbreekt onze aandacht, waardoor onze hersenen zich steeds moeten heroriënteren, wat veel energie kost. Ons brein heeft tijd en rust nodig om de vele informatie goed te kunnen verwerken, maar die gunnen we onszelf niet. Gevolg is een overspanning van het brein, met als eerste symptomen concentratieproblemen en slapeloosheid, en vervolgens ernstigere klachten als chronische stress, ADHD, hoofdpijnen, burn-out en depressieve stoornissen. Twee derde van de zieke werknemers zit thuis vanwege deze klachten, meldde het Centraal Bureau voor de Statistiek.
(8) Het is ook een mythe dat we door de digitalisering daadwerkelijk met anderen verbonden zijn. Hoewel de communicatiefrequentie via Facebook, e-mail, Twitter en sms vertienvoudigd is, blijkt uit onderzoek van onder anderen de Britse neuroloog Susan Greenfield dat we minder in staat zijn subtiele, typisch menselijke vormen van empathie en compassie voor anderen te voelen. Dat komt niet alleen doordat een like op Facebook of een kort sms-bericht qua betekenisvolle inhoud nu eenmaal niet te vergelijken is met een gesprek. Greenfield constateert een sterke afname van sociale vaardigheden als we hoofdzakelijk nog via beeldschermen communiceren. Lichaamstaal, oogcontact en stemgeluid trainen namelijk voor een aanzienlijk deel onze sociale vaardigheden. Voor een beeldscherm verleert het brein de technieken die ons in staat stellen de ander te peilen en te begrijpen.
(9) Wie het onderwijs “in rap tempo” wil digitaliseren, gaat voorbij aan deze inzichten en onderzoeken. Daarom brak ik in mijn boek Kairos een lans voor de vertellende docent, die niet alleen de sociale vaardigheden van de leerlingen traint, maar ook hun cognitieve en talige vermogens scherpt, zoals het onderscheiden van hoofd- en bijzaken, het interpreteren van een verhaal, het herkennen van een mening en het verzinnen en formuleren van tegenargumenten. “Reclaiming Conversation”¹, vat Sherry Turkle, de auteur van Alone Together, dit treffend samen.
(10) De tijd dat beeldschermen slechts voor snelle informatie of onschuldig vertier zorgden, ligt achter ons. Het zijn ook onruststokers, aandachtvreters en privacyschenders, die weliswaar de zakken van multinationals vullen, maar het onderscheid tussen mens en machine doen vervagen. We zullen een politiek debat moeten beginnen over de juiste maat van digitalisering, zowel op school, als op het werk en thuis.
noot 1 Letterlijk vertaald: “Het terugeisen van conversatie”.
naar: Joke Hermsen
uit: NRC, 9 november 2018
Joke Hermsen (1961) is filosoof en schrijver van meerdere romans en essaybundels.
Vraag 30 1 punt
Wat is het impliciete standpunt van tekst 4 zoals dat blijkt uit alinea 1 en 2?
Bekijk het antwoord
Antwoord: B
Vraag 31 2 punten
Er is in alinea 3 van tekst 4 een impliciete redenering ten aanzien van onderwijsbeleid te herkennen.
Maak de argumentatie expliciet door het standpunt en het argument te noemen. Baseer je antwoord op alinea 2 en 3.
Geef antwoord in een of meer volledige zinnen. Maak daarbij geen gebruik van voorbeelden.
Bekijk het antwoord
- Noemt het standpunt: het onderwijsbeleid uit 2016 dat gericht is op verdere digitalisering moet niet worden voortgezet (1p)
- Noemt het argument: onderzoek laat zien dat digitalisering slecht is voor de cognitieve, sociale of fysieke vermogens (1p)
Beoordeel de spelling en grammatica.
Vraag 33 1 punt
Alinea 7 van tekst 4 is op te vatten als een volledige redenering die eindigt met het onderstaande citaat als argument.
“Twee derde van de zieke werknemers zit thuis vanwege deze klachten, meldde het Centraal Bureau voor de Statistiek.” (regels 107-110)
Geef aan of je de gebruikte argumentatie juist vindt of niet en leg uit waarom. Kies daartoe een van onderstaande zinnen en maak die af. Gebruik voor het aanvullen van de gekozen zin niet meer dan 25 woorden.
Zin 1: Dat twee derde van de zieke werknemers thuiszit vanwege deze klachten is in deze redenering wel relevant, want …
Zin 2: Dat twee derde van de zieke werknemers thuiszit vanwege deze klachten is in deze redenering niet relevant, want …
Bekijk het antwoord
- Kiest zin 1 en legt uit dat de klachten worden veroorzaakt door een overspanning van het brein die komt door multitasken, of kiest zin 2 en legt uit dat de klachten ook een andere oorzaak kunnen hebben dan multitasken of digitalisering (1p)
Maximaal 25 woorden voor de aanvulling. Een juiste keuze met een juiste uitleg krijgt 1 punt. Zin 1 hoort bij een redenering die klopt (de klachten worden veroorzaakt door multitasken), zin 2 bij een redenering die niet klopt (de klachten kunnen ook een andere oorzaak hebben dan multitasken of digitalisering). Beoordeel de spelling en grammatica.
Vraag 37 1 punt
Welke van de onderstaande uitspraken geeft het doel van tekst 4 het best weer met betrekking tot onderwijs?
De tekst wil de lezer ervan overtuigen dat er
Bekijk het antwoord
Antwoord: A
Ervaren invloed van digitale middelen op verschillende levensterreinen bij personen van 15 tot 25 jaar

Gestapelde staafjes per levensterrein, op een schaal van 0 tot 100 procent digitale gebruikers. Elk staafje is verdeeld in drie delen: vooral positieve invloed (donker, onderaan), vooral negatieve invloed (gestippeld, in het midden) en geen invloed (gestreept, bovenaan). Afleesbare waarden in procenten, afgerond op hele getallen: contact met vrienden: vooral positieve invloed 62, vooral negatieve invloed 4, geen invloed 34. Werk: 35, 8, 57. Studieresultaten: 18, 53, 29. Nachtrust: 4, 18, 78.
| Levensterrein | Vooral positieve invloed | Vooral negatieve invloed | Geen invloed |
|---|---|---|---|
| contact met vrienden | 62 | 4 | 34 |
| werk | 35 | 8 | 57 |
| studieresultaten | 18 | 53 | 29 |
| nachtrust | 4 | 18 | 78 |
Vraag 39 2 punten
Stel, drie vwo-leerlingen hebben zich voor hun profielwerkstuk intensief beziggehouden met effecten van het gebruik van digitale middelen. Zij hebben in 2019 een grootschalig onderzoek uitgevoerd in hun provincie. Bovenstaande grafiek zou het resultaat van hun onderzoek hebben kunnen zijn.
Geef aan of de grafiek gebruikt kan worden als argument voor een snelle digitalisering in het onderwijs en leg uit waarom wel of waarom niet.
Geef antwoord in een of meer volledige zinnen en gebruik voor je antwoord niet meer dan 40 woorden.
Bekijk het antwoord
- Geeft aan dat de grafiek niet gebruikt kan worden als argument voor een snelle digitalisering in het onderwijs (1p)
- Onderbouwt dat uit de grafiek blijkt dat digitale middelen met name een negatieve invloed hebben op de studieresultaten (1p)
Maximaal 40 woorden. Beoordeel de spelling en grammatica.
Vraag 40 2 punten
In alinea 8 van tekst 4 wordt geargumenteerd over het al dan niet aanwezige nut van digitalisering. Bovenstaande grafiek zou het resultaat van het onderzoek van de drie vwo-leerlingen kunnen zijn.
Geef aan of de grafiek gebruikt kan worden als ondersteuning bij de hoofdgedachte van alinea 8 van tekst 4 en leg uit waarom wel of waarom niet.
Geef antwoord in een of meer volledige zinnen en gebruik voor je antwoord niet meer dan 50 woorden.
Bekijk het antwoord
- Geeft aan dat de grafiek niet gebruikt kan worden als ondersteuning bij de hoofdgedachte van alinea 8, omdat de grafiek in tegen het standpunt in alinea 8 gaat (1p)
- Onderbouwt dat uit de grafiek blijkt dat een ruime meerderheid positief is over de invloed van digitale middelen op het contact met vrienden (1p)
Maximaal 50 woorden. Beoordeel de spelling en grammatica.
2021, tijdvak 3: Tekst 1
Opgavetekst
Tekst 1 Mag het een tikje minder spontaan, alstublieft?
(1) Het wemelt van de spontane mensen: op datingsites, bij de kapper, in de horeca, op scholen, in talkshows en spelletjesshows en ook in de politiek. Een politicus kan allang niet meer volstaan met gedrevenheid en vakbekwaamheid alleen. Als hij niet leuk kan omgaan met de mensen op straat of in het voetbalstadion, stelt hij zich bloot aan het verwijt dat hij arrogant is of een bewoner van die vermaledijde ivoren toren. En dat verwijt is dodelijk in het land waar de spontane mens heerser is.
(2) De (zelf)kwalificatie ‘spontaan’ wordt zo intensief gebezigd, dat niemand zich lijkt af te vragen wat ermee wordt bedoeld. Iets positiefs, zoveel is duidelijk. De spontane mens is niet gekunsteld, niet verlegen, oprecht, eerlijk, onbevangen, openhartig en behept met zelfvertrouwen. En wie van nature niet spontaan is, kan op allerhande sites lezen hoe hij dat alsnog kan worden – waarbij steeds de disclaimer wordt geplaatst dat je spontaniteit niet kunt simuleren.
(3) Maar dat je niet spontaan zou *willen* zijn? Bij de makers van de zelfhulpsites gaat dat er niet in. “Accepteer uzelf en werk aan de rem die u tegenhoudt om spontaan te zijn”, moedigen de makers van *InfoNu.nl* de sociaal minderbedeelde bezoekers aan. Een gemis aan spontaniteit is niet een vorm van bedachtzaamheid, maar komt voort uit angst voor afwijzing door anderen. “Deze angst ontwikkeld (sic!) zich vaak al in de jeugd bijvoorbeeld door ouders die een druk leggen op presteren of doordat men gepest is.”
(4) Voor coach Hans Klaasse is spontaniteit een absolute vereiste voor succesvol ondernemerschap. “Keep calm and focus on spontaneity”1), houdt hij ondernemers voor op zijn site. “Spontaniteit komt tot uiting in daadkracht, zoals het oppakken van nieuwe initiatieven en het in gang zetten van verfrissende acties. (...) Bij spontaniteit staat de mens als inspiratiebron centraal. (...) Een spontane en geïnspireerde ondernemer staat bol van authenticiteit en uniciteit. (...) Tegenovergesteld gedrag werpt zijn schaduw vooruit! Dwang, ongenoegen, angst, ongemotiveerd gedrag en fakegedrag.” Een beetje ondernemer heeft, met andere woorden, geen andere keuze dan spontaan te zijn.
(5) Spontaniteit – afgeleid van het Latijnse *mea sponte*: uit eigen beweging, op eigen kracht – mag zich dan in de gunst van de tijdgeest verheugen, als tegenhanger van knellende conventies en drukkende gedachten heeft ze een lange voorgeschiedenis. In *Briefen über die ästhetische Erziehung des Menschen*2) (1795) van de Duitse filosoof en dichter Friedrich Schiller (1759-1805) is de spontane mens het equivalent van de spelende mens, die “alleen kan spelen wanneer hij in de volle betekenis van het woord mens is, en alleen dan mens is als hij speelt”.
(6) Jacob Moreno (1889-1974), grondlegger van de groepspsychotherapie, stelde zich ten doel “spontaniteit en creativiteit van mensen vrij te maken”. “Ik leer mensen hoe ze God kunnen spelen”, zou hij ooit tegen zijn collega-psychoanaliticus Sigmund Freud (1856-1939) hebben gezegd. Fantasie, onbevangenheid en – inderdaad – spontaniteit zouden de mens daartoe in staat stellen. Hijzelf had als jongetje van vierenhalf voor God gespeeld door plaats te nemen op een hoge constructie van tafels en stoelen. “Plotseling hoorde ik een kind mij vragen: ‘Waarom vlieg je niet?’ Toen sloeg ik mijn armen uit om het te proberen. Een seconde later viel ik op de vloer en brak ik mijn rechterarm.”
(7) In Moreno’s tijd – het beschreven voorval moet zich in 1893 hebben voorgedaan – moest spontaniteit nog worden bevochten op dragers van de victoriaanse moraal, die destijds overal op het Europese continent heerste. Die moraal, gekenmerkt door huiver voor emoties, lichamelijkheid en intimiteit, vormde weer het voorlopig eindpunt van het ‘civilisatieproces’ dat socioloog Norbert Elias later heeft beschreven. Uit de – overwegend Britse – etiquetteboeken die Elias had gelezen, maakte hij op hoe ingrijpend de opvattingen over de omgangsvormen in de voorgaande eeuwen waren veranderd.
(8) De middeleeuwer gaf nog ongeremd uiting aan zijn emoties en ‘gewelddadige spontaniteit’. Daarna raakten gaandeweg deugden als zelfbeheersing en ingetogenheid in zwang, zeker in landen die naar het protestantisme waren overgegaan. Niet alleen de maatschappelijke elite maakte zich deze beschavingsnormen eigen, ook de ‘lagere klassen’ – die hoopten daarmee respectabiliteit te verwerven. Het civilisatieproces ging dus twee kanten op: het schreed voort in de tijd en het maakte zich breed – van de elite naar de klassen die op de elite wilden lijken.
(9) Het heeft er alle schijn van dat het civilisatieproces volgens de definitie van Elias tot staan is gebracht. De maatschappelijke elite heeft opgehouden te bestaan als cultuurdrager. De levenshouding van de oude elite is allang niet meer maatgevend. Het tegendeel is eerder het geval: ze probeert zich naar buiten toe niet van de rest van de samenleving te onderscheiden. Bovendien heeft de ‘nieuwe elite’ van ondernemers, mediasterren en topvoetballers niet de behoefte ‘het goede voorbeeld’ te geven. Zo reageerde Katja Schuurman jaren geleden enigszins getergd op het verwijt dat ze met haar rijgedrag – onder invloed achter het stuur – haar voorbeeldfunctie had verzaakt: “Ik kan het toch ook niet helpen dat ik BN’er ben.”
(10) Dat het civilisatieproces is onderbroken, zou ook kunnen worden opgemaakt uit de herwaardering van spontaniteit als noemer van ongeremdheid, onbevangenheid en afkeer van conventies. Voor die deugden hadden de dragers van de oude culturele norm beslist geen waardering.
(11) Hoe zij aankeken tegen mensen die nu ‘spontaan’ zouden worden genoemd, blijkt uit de passage van de in juli verschenen biografie van George Maduro (1916-1945) – de oorlogsheld van sefardisch-joodse3) huize naar wie Madurodam is vernoemd – waarin Maduro senior zijn (enige) zoon op het hart bindt om te breken met zijn vriendin Hedda, die hij als “een minderwaardig meisje” diskwalificeert. “Minderwaardig niet alleen wegens haar gebrekkige opvoeding, haar laag intellect en burgerlijke manieren en voorkomen, maar ook wegens haar veelbesproken impulsieve en losbandige gedrag.” De gevreesde ‘mesalliance’4) kwam overigens niet tot stand. Niet vanwege de ouderlijke interventie, maar omdat George in 1941 tijdens een verblijf in het Oranjehotel, de Scheveningse strafgevangenis, zonder plichtplegingen door Hedda werd gedumpt.
(12) Het eerherstel van de spontane mens is een begrijpelijke reactie op de starheid en het decorum waarin de oude elite vaak haar toevlucht zocht. Er is geen enkele reden om deze ontwikkeling te betreuren. Wel kun je je afvragen of spontaniteit zich niet ontwikkelt tot een even dwingende levenshouding als de etiquette van weleer.
(13) Spontaniteit is de sociale norm, zoals het even diffuse begrip ‘wellevendheid’ dat in de victoriaanse tijd was. En ook van deze norm gaat iets intimiderends uit op mensen die zich er niet behaaglijk bij voelen. Spontaniteit heeft niet alleen positieve uitingsvormen, ze kan ook worden opgevoerd als legitimatie voor botheid, ongemanierdheid en wangedrag. De spontane mensen eisen de openbare ruimte voor zichzelf op, zeker op zomerse dagen. Ze voelen zich gerechtigd iedereen deelgenoot te maken van hun particuliere genoegens. In hun bijzijn voelen schuchtere, verlegen en bedachtzame mensen zich klein en ongezien. Erger: waar een luidruchtige spontaniteit de norm is, zijn terughoudendheid en ingetogenheid enigszins suspect. Formeel gedrag geldt als een sociale zonde.
(14) Spontaniteit laat geen ruimte voor aftasten en voor verkennende bewegingen. De spontane mens slaat meteen aan het zoenen. Hij gaat op je tenen staan terwijl je misschien nog even wat afstand zou willen houden. Hij suggereert een intimiteit of vriendschappelijkheid die er (nog) niet is. Hij stelt vragen die je liever nog niet beantwoordt. Op zelfhulpsites wordt spontaniteit opgevoerd als voorwaarde voor intieme en minder intieme relaties.
(15) Maar spontaniteit kan een rijpingsproces ook nodeloos belasten. Wie meteen, op z’n Ikea’s, begint te tutoyeren, slaat de ‘u’-fase over. En dat is jammer. In Duitstalige landen wordt je het ‘du’ nog plechtig aangeboden, als een ridderslag van iemand die je vriendschap werkelijk op prijs stelt. Op die manier is het ‘du’ een gekoesterde verworvenheid en geen loze aanspreekvorm.
(16) In Nederland zou zo’n sociaal ritueel inmiddels een hopeloos gekunstelde indruk maken. Het zij zo. Toch is het te hopen dat de spontane mens iets aan spontaniteit inboet en dat ‘jij’ – net als ‘you’ in het Engelse taalgebied – ooit zo kan worden uitgesproken dat het niet per definitie ‘jij’ betekent.
noot 1 Keep calm and focus on spontaneity: “Blijf rustig en richt je op spontaniteit.”
noot 2 Briefen über die ästhetische Erziehung des Menschen: Brieven over de esthetische ontplooiing van de mens
noot 3 Sefardische joden zijn joden wier voorouders in Spanje en Portugal woonden.
noot 4 mesalliance: een huwelijk beneden iemands stand of sociale positie
naar: Sander van Walsum
uit: de Volkskrant, 3 september 2016
Sander van Walsum is journalist en heeft meerdere boeken gepubliceerd.
Vraag 4 1 punt
“En wie van nature niet spontaan is, kan op allerhande sites lezen hoe hij dat alsnog kan worden – waarbij steeds de disclaimer wordt geplaatst dat je spontaniteit niet kunt simuleren.” (regels 22-27)
Een kritisch lezer kan de laatste uitspraak opvatten als impliciete kritiek op websites die spontaniteit aanprijzen.
Hoe zou die kritiek expliciet luiden?
De makers van de sites die spontaniteit aanprijzen,
Bekijk het antwoord
Antwoord: D
Vraag 5 2 punten
“En wie van nature niet spontaan is, kan op allerhande sites lezen hoe hij dat alsnog kan worden – waarbij steeds de disclaimer wordt geplaatst dat je spontaniteit niet kunt simuleren.” (regels 22-27)
“Een gemis aan spontaniteit is niet een vorm van bedachtzaamheid, maar komt voort uit angst voor afwijzing door anderen.” (regels 35-38)
Tussen de twee geciteerde zinnen uit alinea 2 en alinea 3 van tekst 1 zit een tegenstelling die betrekking heeft op het karakter van spontaniteit.
Leg uit in welk opzicht de opvattingen zoals die blijken uit de twee geciteerde zinnen, tegengesteld zijn.
Geef antwoord in een of meer volledige zinnen en gebruik voor je antwoord niet meer dan 25 woorden.
Bekijk het antwoord
- Geeft aan dat volgens de zin uit alinea 2 spontaniteit niet in de natuur van bepaalde mensen zit (1p)
- Geeft aan dat volgens de zin uit alinea 3 alle mensen van nature spontaan zijn, maar dat er een rem op hun spontaniteit zit (1p)
Maximaal 25 woorden. Beoordeel de spelling en grammatica.
Vraag 12 3 punten
Van spontaniteit als norm “gaat iets intimiderends uit op mensen die zich er niet behaaglijk bij voelen”. (regels 201-203)
Welke andere drie negatieve aspecten kleven volgens alinea 13 tot en met 15 van tekst 1 aan spontaniteit als opgelegde norm.
Geef antwoord in een of meer volledige zinnen en gebruik voor je antwoord niet meer dan 60 woorden. Nummer je antwoorden.
Bekijk het antwoord
- Noemt dat deze opgelegde norm gebruikt kan worden als legitimatie voor botheid, ongemanierdheid en wangedrag (1p)
- Noemt dat deze norm ertoe leidt dat terughoudend en ingetogen gedrag als suspect of als sociale zonde wordt gezien (1p)
- Noemt dat spontaniteit geen ruimte laat voor aftasten en voor verkennende bewegingen in een vriendschappelijke relatie, of dat spontaniteit een rijpingsproces nodeloos belast (1p)
Maximaal 60 woorden. Beoordeel de spelling en grammatica.
Vraag 14 3 punten
Welke vijf van onderstaande beweringen komen overeen met de optiek van mensen die spontaniteit bepleiten zoals die in tekst 1 naar voren komt?
1 De hedendaagse elite wordt gekenmerkt door een grote mate van spontaniteit.
2 Een slechte sfeer op de werkvloer is te wijten aan een niet-spontane werkgever.
3 Een spontaan mens heeft ook zo nu en dan een etiquetteboek nodig.
4 Je kunt in maatschappelijk opzicht alleen slagen als je spontaniteit bezit.
5 Mensen die bedachtzaam zijn en niet het achterste van hun tong laten zien, hoeven geen probleem te hebben met hun spontaniteit.
6 Mensen die doen alsof ze spontaan zijn, zijn feilloos te onderscheiden van mensen met een natuurlijke spontaniteit.
7 Mensen die verlegen en onzeker zijn, wordt geadviseerd te rade te gaan bij zelfhulpsites of hulp te zoeken bij coaches.
8 Natuurlijk wil iedereen te allen tijde spontaan reageren, maar niet iedereen is hiertoe in staat.
9 Op relationeel gebied is spontaniteit een vereiste.
10 Volwassenen die volledig opgaan in hun spel zijn hun spontaniteit niet verloren.
Bekijk het antwoord
- Noemt de vijf juiste nummers: 4, 6, 7, 8 en 9 (3p)
Puntentabel: vijf juiste nummers 3 punten, vier goed 2 punten, drie goed 1 punt, twee of minder goed 0 punten. De juiste nummers zijn 4, 6, 7, 8 en 9. Alleen de nummers tellen; het gaat om de keuze van de leerling, niet om een uitleg.
2021, tijdvak 3: Tekst 2
Opgavetekst
Tekst 2 Pillen slikken of pillen schrijven? Taal als geneesmiddel
(1) Vijf jaar geleden ontdekte het Meertens Instituut1) dat mensen die een harde ‘g’ uitspreken minder vaak ziek zijn dan sprekers met de zachte variant, doordat die harde, raspende luchtstroom “een hygiëniserend effect op de bovenste luchtwegen” heeft. Het Genootschap Onze Taal2) bood daarom gratis cursussen aan om mensen van hun zachte ‘g’ af te helpen. Het werd allemaal gemeld in een persbericht van Onze Taal dat vlak voor 1 april verscheen. Zo’n 150 mensen trapten erin.
(2) Tegelijk schijnen nogal wat Limburgers werkelijk te denken dat juist de harde ‘g’ een ziekmaker is. Zij willen hun zachte ‘g’ voor geen goud inruilen voor de Randstedelijke ‘g’, “die schraapt als een schep over tegels”; ze zijn bang dat ze op die manier een keelziekte oplopen.
(3) Maar er bestaan intussen wel degelijk ziekten die iets met taal te maken hebben. Zo lijden nogal wat wetenschappers aan ‘typomanie’: het obsessieve verlangen je naam in druk te zien. De typomaniak is herkenbaar doordat hij bij het in handen nemen van een nieuw boek onmiddellijk doorbladert naar de literatuurlijst om te zien of er naar hem verwezen wordt.
(4) Ook komt het voor dat te veel van een bepaald soort taalgebruik voor ziektes zorgt. De beroepsziekte van leraren is bijvoorbeeld schorheid of een ander stemprobleem. Onvoldoende taalvaardigheid kan eveneens tot ziekte leiden en zelfs tot de dood. Een voorbeeld is de leesvaardigheid van ouderen. In een onderzoek moesten 65-plussers bijsluiters van geneesmiddelen lezen en daarna aangeven hoeveel ze van de teksten begrepen hadden. Op grond daarvan onderscheidden de onderzoekers bekwame en onbekwame lezers van bijsluiters. Zes jaar later gingen ze van beide groepen na wie er nog leefde. Van de onbekwame lezers bleken er anderhalf maal zoveel overleden te zijn als van de bekwame lezers. Leesvaardigheid redt levens.
(5) Is het ook mogelijk dat een vorm van spreken of schrijven iemand ziek maakt, dan wel geneest? Van schelden is aangetoond dat het de spreker weerbaarder maakt. Een Engelse professor liet proefpersonen hun handen in ijskoud water houden totdat ze het van pijn niet meer uithielden. De ene groep personen mocht zo vaak ze maar wilde een scheldwoord naar keuze uiten, de controlegroep moest zich beperken tot een neutraal woord. Wie tijdens het werk geregeld scheldt op alles wat hem dwarszit, heeft minder last van werkstress. Bovendien schept zijn gescheld een band met andere, ook scheldende werknemers. De onderzoekers merken er wel bij op dat een en ander buiten gehoorsafstand van de uitgescholdenen moet gebeuren. Op hen heeft schelden natuurlijk een minder positief effect. Uit analyses van wat er gebeurt in de hersenen van personen die met naam en toenaam uitgescholden worden, blijkt dat zij dezelfde sensatie ervaren als bij lichamelijke kwelling.
(6) Maar het intrigerendste voor mij is wel het verband tussen gezondheid en schrijven. Maakt schrijven je gezonder? Voor velen is dat overigens helemaal geen vraag meer. Natuurlijk is dat zo en ze schrijven op hun websites op welsprekende wijze waarom dat logisch is. Wie schrijft, is expressief, creatief, ordent zijn gedachten en krijgt greep op zijn leven. Dat leidt tot meer welbevinden en een betere gezondheid. Het enige probleem met deze verhalen is dat ze uit de pen vloeien van professionele schrijfcoaches en docenten expressief schrijven die van hun pen leven.
(7) Wie op zoek gaat naar een bewijs dat schrijven een positieve invloed heeft op de gezondheid, voelt zich al snel wegzakken in een wetenschappelijk moeras. Je kunt net zo goed beweren dat schrijven juist gevaarlijk is voor je gezondheid. Ik doel dan niet op langdurig in een zithouding verkeren of naar een beeldscherm turen, maar op het zogeheten Plath-effect, genoemd naar de Britse dichter Sylvia Plath: het verschijnsel dat naar verhouding veel schrijvers – en nog meer schrijfsters – een einde aan hun leven hebben gemaakt.
(8) Het schrijven van een dagboek schijnt ook slecht voor de gezondheid te zijn. In Engels onderzoek moesten de proefpersonen een dagboek bijhouden waarin ze persoonlijke zaken noteerden die ze niet zomaar aan de openbaarheid wilden prijsgeven. Na enkele weken werd onderzocht of deze personen vaker of minder vaak een bezoekje aan de dokter hadden gebracht dan een controlegroep die geen dagboek bijhield. De dagboekschrijvers bleken aanzienlijk meer last te hebben van hoofdpijn, slapeloosheid en spijsverteringsproblemen.
(9) Andere onderzoekers rapporteren juist wél een positieve invloed van schrijven. Een van de bekendste is de Amerikaanse psycholoog Pennebaker, die ook onderzocht aan welke voorwaarden de schrijverij moet voldoen wil die de schrijver een opkikker geven. Een van zijn bevindingen luidt dat autobiografische teksten waarin veel woorden van het type ‘omdat’ en ‘dus’ voorkomen, geneeskrachtig werken. De verklaring is dat deze woorden symptomatisch zijn voor (heilzaam) zelfonderzoek.
(10) Wie heeft er gelijk? Wanneer je te maken hebt met onderzoek met tegenstrijdige resultaten, heb je als onderzoeker baat bij het lezen van zogeheten meta-analyses. Daarin worden zo veel mogelijk experimenten verzameld en gefilterd op kwaliteit, en worden vervolgens de resultaten vergeleken. De twee meest relevante meta-analyses verschenen beide in 2006. Uit de ene blijkt dat gezonde mensen minder vaak gebruikmaken van medische zorg als ze stressveroorzakende ervaringen opschrijven. Fijn! Alleen wel jammer dat volgens dezelfde studie het opschrijven niet werkt bij patiënten en personen met psychische problemen. De andere studie, gebaseerd op nog meer experimenten, beantwoordt de vraag of het goed voor je is om traumatische ervaringen aan het papier toe te vertrouwen. Het antwoord is duidelijk ‘ja’. De auteur schrijft het positieve effect toe aan het feit dat je door het (herhaaldelijk) opschrijven aan de nare ervaringen went, waardoor ze geleidelijk uitdoven.
(11) Kortom: er is geen aanwijzing dat schrijven op zichzelf de gezondheid in het algemeen beïnvloedt. Wie ziek is, heeft meer aan pillen slikken dan pillen schrijven. Wie een nare ervaring heeft beleefd en daar last van houdt, bijvoorbeeld omdat hij daardoor de slaap niet kan vatten, kan deze kwaal wel met schrijven proberen te bestrijden. Het beste is het probleem herhaaldelijk te analyseren en het van veel kanten te benaderen.
noot 1 Het Meertens Instituut is een onderzoeksinstituut dat zich bezighoudt met de bestudering en documentatie van Nederlandse taal en cultuur.
noot 2 Genootschap Onze Taal is een Nederlandse vereniging van taalliefhebbers met een taaladviesdienst en een eigen tijdschrift.
naar: Frank Jansen
uit: Onze Taal 2015, 2/3, pagina 60-61
Frank Jansen was als taalkundige verbonden aan universiteit Utrecht en heeft met grote regelmaat gepubliceerd over taalkundige kwesties.
Vraag 21 1 punt
Welk advies zouden de dagboekschrijvers uit alinea 8 van tekst 2 van Pennebaker gekregen hebben als ze hém hadden geraadpleegd in plaats van hun dokter, gelet op de strekking van de tekst?
Bekijk het antwoord
Antwoord: C
2019, tijdvak 1: Het opdringerige heden
Opgavetekst
Tekst 1 Het opdringerige heden
(1) De eerste keer dat ik met een echte journalist te maken kreeg, was ik zestien. Het was 1980 en ons schoolkoor zou zingen bij de inhuldiging van koningin Beatrix in de Nieuwe Kerk. Terwijl wij ijverig Mozarts Krönungsmesse instudeerden, maakte de Amsterdamse kraakbeweging1) zich op voor een heel ander soort viering. De kraakbeweging kondigde, onder de leus ‘Geen woning, geen kroning’, nieuwe rellen aan bij de inhuldiging van koningin Beatrix der Nederlanden en de linkse media, in die tijd nooit te beroerd om een tegencultureel vuurtje verder op te stoken, schreven de maanden voor de plechtigheid het ene na het andere met de krakers sympathiserende stuk.
(2) Zo kwam er bij ons op school een journaliste van Vrij Nederland langs. Ik werd, samen met een klasgenoot, door de leraren naar voren geschoven om met haar te praten. Wat wij van het aangekondigde kroningsoproer vonden, vroeg zij. Mijn klasgenoot zei ronduit dat de krakers tuig waren en dat ze wat hem betreft tegen de muur gezet mochten worden. Ik sputterde tegen en zei dat ik wel begrip kon opbrengen voor de woede van de krakers, maar niet voor hun methoden. Toen de week daarop de nieuwe Vrij Nederland verscheen, las ik hoe mijn klasgenoot pontificaal werd geciteerd. Zijn uitspraak dat de krakers tegen de muur moesten, was er uitgelicht. Ik kwam in het hele stuk niet voor.
(3) Nieuws is van oudsher een markt en journalisten weten al heel lang dat je klanten lokt met emoties. Aandacht voor misdaad en mirakels, boeven en baby’s bestaat al sinds jaar en dag. De emotionalisering van de media is de afgelopen decennia echter flink toegenomen. Niet de leugen maar de emotie regeert. Sla nu een krant open en je ziet, zeker in het weekend, hoe op allerlei manieren onze emoties worden aangesproken. In grote reportages komen volop ‘gewone’ mensen aan het woord, vaak bewogen slachtoffers of gedupeerden. Er zijn de interviews met Bekende Nederlanders, die ontboezemingen doen over al het menselijke leed dat je maar kunt bedenken. In de weekendbijlagen vind je de ik-stukken waarin journalisten uitweiden over persoonlijke zielenkwellingen.
(4) Op die manier wordt niet alleen het hoofd, maar ook het hart en de buik van de lezer bediend, een ambitie die inmiddels door alle kranten wordt gekoesterd. Maar kranten besteden niet alleen steeds meer ruimte aan zogenaamd ‘zacht’ nieuws, ook het ‘harde’ nieuws is vaak emotioneel gekleurd. De maatschappelijke thema’s worden gepresenteerd via protagonisten uit één stuk: de tegenstander van een asielzoekerscentrum is massief tegen en alleen boos, de voorstander is louter voor en heet elke vluchteling welkom. De polarisatie in de samenleving wordt zo weerspiegeld en ook versterkt in verhalen die juist de uitersten belichten.
(5) Die emotionalisering van het harde nieuws zie je terug in tendensen die alleen maar sterker worden: de nadruk op het conflict en de onthulling van schandalen; de sensationalisering, als het om grote rampen gaat; de subjectivering, bijvoorbeeld in de ik-stukken waarin journalisten uiteenzetten wat ingrijpend nieuws met hen doet; de individualisering of personalisering van problemen. Hoe complexer de kwestie, hoe groter de behoefte haar op te hangen aan aanwijsbare, liefst bekende publieke figuren. Het maakt allemaal dat, hoe pijnlijk en belangwekkend de inhoud ook kan zijn, de grens tussen nieuws en entertainment vervaagt.
(6) De manier waarop media omgaan met emoties doet mij denken aan de film Inside Out. In deze veelgeprezen animatiefilm verhuist het elfjarige meisje Riley met haar ouders van een lommerrijke buitenwijk naar de grote stad San Francisco. Het is een triviaal verhaal over verlies; het echte drama vindt dan ook in Rileys hoofd plaats. In de film wordt dat verbeeld door een controlekamer waarin elk poppetje een aparte emotie voorstelt: Vreugde, Boosheid, Afkeer, Angst en Verdriet. Elk van die poppen probeert ieder voor zich op de knoppen te drukken. In het hoofd van Riley zie je een oorlog der instincten. Er is geen regisseur. Het nieuws lijkt maar al te vaak op Rileys controlekamer: de basisinstincten strijden om voorrang, de rede speelt een ondergeschikte rol. Wat ook opvalt: de emoties zijn enkelvoudig en staan lijnrecht tegenover elkaar. Onversneden woede strijdt tegen onbeperkt mededogen, argwaan tegen goedgelovigheid. Dat gevoelens meestal veel gemengder zijn, lijkt naar de achtergrond te verdwijnen.
(7) De media brengen ook de nuance, maar vaak wel pas nadat eerst het schrille beeld is neergezet. Graag wordt de mantra herhaald dat ‘de’ media niet bestaan, dat er een levensgroot verschil is tussen de kwaliteitskrant en de onderbuik die je in sommige online media en op de sociale media aantreft. Dat is helemaal waar – en toch ook niet, want zeker als het om breaking news gaat, is de algehele mediastorm die opsteekt zo heftig, de aandacht zo massaal dat er geen ontkomen aan is en de enkelvoudige gevoelens de overhand krijgen.
(8) Misschien zijn onze reacties op pijnlijk nieuws hoe dan ook beangstigend. Ingrijpende gebeurtenissen roepen vanzelfsprekend emoties op, de journalistieke storm is de megafoon die de emoties versterkt. Bij de snelheid van het live zijn is het ook geen wonder dat de primaire gevoelens – angst, woede, verbijstering – in de verslaggeving overheersen. Er is nog niet de mogelijkheid afstand te nemen, te reflecteren en de dingen in perspectief te plaatsen. Maar ook bij gevoelige maatschappelijke thema’s die niet breaking zijn, zie je dezelfde overdaad aan media-aandacht en de dominantie van de enkelvoudige emoties.
(9) Maar zitten aan die emotionalisering in de media geen haken en ogen? In de eerste plaats lijkt de gretigheid waarmee media op gepolariseerde onderwerpen springen – immigratie, integratie, islam – de polarisatie te versterken. In de tweede plaats werkt de nadruk op het conflict en schandalen, zeker als het om politiek en bestuur gaat, cynisme in de hand. In de derde plaats is het de vraag hoeveel aan hevige emotie gepaard nieuws wij kunnen verdragen.
(10) In zijn recente boek Tijd. Hoe tijd en mens elkaar beïnvloeden stelt de Duitse filosoof Rüdiger Safranski dat onze tijd gekenmerkt wordt door ‘presentisme’. Doordat de media ons in real time vertellen wat er over de hele wereld gebeurt, leven we in een permanent gelijktijdig heden waarin we geen afstand van gebeurtenissen kunnen nemen. Hij geeft het mooie voorbeeld van de dichter Schiller die ten tijde van de Franse Revolutie hoort dat de koning ter dood is veroordeeld. Hij wil naar Parijs vertrekken, de revolutionairen op een ander idee brengen. Maar het is al te laat: op het moment dat het bericht hem bereikt, is de koning al dagen geleden onthoofd. Hoe anders is het nu. De media zijn verlengstukken van onze zintuigen geworden en we worden voortdurend gevoed met nieuwe prikkels.
(11) Volgens Safranski zijn we inmiddels verslaafd aan sensaties en verlangen we een steeds hogere dosis opwinding. We worden daarbij met zo veel emotionele prikkels geconfronteerd dat we ze niet meer kunnen omzetten in handelingen. Maar we moeten toch iets met al die prikkels. “Men wordt gevoelloos, stompt af”, schrijft Safranski. “En toch zal de voortdurende opwinding wel sporen nalaten, ze slaat ergens in ons neer en vormt een haard van onrust met vrijbeweeglijke opwindingsbereidheid, slechts losjes met de betreffende objecten verbonden. (…) Zo ontstaat het opdringerige heden van een geglobaliseerde realiteit als opwindingstheater.”
(12) Voor de film Inside Out werd gebruikgemaakt van de recente inzichten in de psychologie en neurobiologie. In de geschiedenis van het westerse denken worden emoties als vijanden van de rede gezien, vertelden de betrokken psychologen in The New York Times, maar het is omgekeerd: emoties organiseren het rationele denken eerder dan dat ze het ontwrichten. Ze gaven wel toe dat ze liever méér emoties een rol hadden laten spelen in Rileys hoofd, maar meer dan vijf overzichtelijke karakters, dat bleek te veel voor goed drama. Inside Out is toch een subtiele film doordat, met dank aan de psychologen, duidelijk wordt dat emoties niet op zichzelf staan, geen rivalen zijn. Uiteindelijk leert Riley vrede te hebben met de verhuizing, als vreugde, verdriet en boosheid samenwerken. Enkelvoudige emoties zijn zo in een complexe emotie veranderd.
(13) De emotionalisering laat zich niet meer terugdringen, dat zou zelfs niet wenselijk zijn. In de hedendaagse filosofie, psychologie en neurowetenschappen is er het besef dat emoties aanzetten tot maatschappelijke betrokkenheid. Media kunnen laten zien wat er in de hoofden van mensen omgaat en daarmee aanzetten tot empathie.
(14) Voor het artikel Journalism and the Power of Emotions, gepubliceerd in Columbia Journalism Review, hielden de auteurs meer dan zestig psychologische en neurowetenschappelijke studies tegen het licht. Wat blijkt? Ons brein is van nature tot empathie geneigd, maar ons inlevingsvermogen groeit aanzienlijk als we meer informatie over anderen krijgen. Daar hebben we tijd voor nodig. Geen wonder dat het artikel uitmondt in een pleidooi voor journalistieke verhalen waarvoor de tijd en de ruimte is genomen.
(15) Journalistiek heeft dus baat bij vertraging, want waarom zouden alle media zich in de ratrace moeten storten om de snelste te zijn? Maar vooral zouden journalisten de enkelvoudige emoties, het simpele verhaal met eendimensionale protagonisten, moeten wantrouwen. Dat bestaat alleen in fictie. En dan is het nog slechte fictie ook.
noot 1 Kraken is het in gebruik nemen van een op dat moment leegstaand gebouw zonder dat daarvoor toestemming is gegeven.
naar: Xandra Schutte
uit: De Groene Amsterdammer, 4 mei 2016
Xandra Schutte (1963) is journalist. Sinds 1 juni 2008 is zij hoofdredacteur van het opinieweekblad De Groene Amsterdammer.
Vraag 6 2 punten
In alinea 10 tot en met 14 van tekst 1 worden inzichten van Safranski met betrekking tot emoties besproken evenals inzichten vanuit de moderne psychologie en neurobiologie.
Noem twee inzichten van Safranski met betrekking tot emoties die verschillen van de inzichten vanuit de moderne psychologie en neurobiologie.
Bekijk het antwoord
- Noemt twee van de volgende inzichten van Safranski: emoties kunnen aanzetten tot gevoelloosheid of afstomping; veel emotionele prikkels kunnen we niet meer omzetten in handelingen; we zijn verslaafd aan emoties of sensaties; voortdurende opwinding laat sporen na en vormt een haard van onrust. (2p)
Per juist element 1 punt, voor maximaal twee elementen. Beoordeel de spelling.
Vraag 7 2 punten
In alinea 10 tot en met 14 van tekst 1 worden inzichten van Safranski met betrekking tot emoties besproken evenals inzichten vanuit de moderne psychologie en neurobiologie.
Noem uit de moderne psychologie en neurobiologie twee inzichten met betrekking tot emoties die verschillen met de inzichten van Safranski.
Bekijk het antwoord
- Noemt twee van de volgende inzichten uit de moderne psychologie en neurobiologie: emoties kunnen wel verwerkt worden mits we daar de tijd voor krijgen; emoties zetten aan tot empathie, maatschappelijke betrokkenheid of een groter inlevingsvermogen; emoties organiseren het rationele denken. (2p)
Per juist element 1 punt, voor maximaal twee elementen. Beoordeel de spelling.
Vraag 8 1 punt
Wat is de les die de media uit de film Inside Out kunnen trekken, gelet op alinea 12 van tekst 1?
Bekijk het antwoord
Antwoord: D
Vraag 19 3 punten
Het tweede onderzoeksresultaat in tekstfragment 3 laat zien onder welke journalistieke voorwaarden de lezers wél tot betrokkenheid en empathie aangezet worden. Hetzelfde is het geval in alinea 12 tot en met 15 van tekst 1.
Benoem de condities waaronder empathie geen kans of juist wel kans van slagen heeft volgens tekst 1 en volgens tekstfragment 3. Neem daartoe onderstaand schema over en vul het verder in.
Schema (kolommen: tekst 1 | tekstfragment 3):
Empathie heeft geen kans van slagen als de lezer zich laat leiden door: | 1a ___ | 1b ___
Empathie heeft wel kans van slagen als de lezer zijn informatie haalt uit: | 2a ___ | 2b ___
Bekijk het antwoord
- Vult de vier cellen juist in: 1a enkelvoudige emoties, of simpele verhalen met eendimensionale protagonisten; 1b sensationele, simpele of negatieve beelden en verhalen, of de (nieuws)media; 2a journalistieke verhalen waarvoor tijd en ruimte is genomen, of verhalen waarin complexe emoties naar voren komen; 2b onderwijs, boeken of hulporganisaties. (3p)
Indien vier elementen goed: 3 punten; drie elementen goed: 2 punten; twee elementen goed: 1 punt; een of geen element goed: 0 punten. Beoordeel de spelling.
2019, tijdvak 1: De Kunst en de Regels
Opgavetekst
Tekst 2 De Kunst en de Regels
(1) Een lacune in mijn opleiding die tegenwoordig niet meer mogelijk is: op internet wemelt het van de leesdossiers waarin scholieren een samenvatting plus exegese geven van literaire werken. Het is maar dat u het weet, mocht u ook iets in te halen hebben.
(2) De kernregel uit het bekende zestiende-eeuwse mirakelspel Mariken van Nimwegen is een noodkreet die vreemd eigentijds aandoet: “Door d’onkonstige gaat die konste verloren”2). Mariken heeft het over de ‘seven vrie consten: rethorijcke, musijcke, logica, gramatica ende geometrie, aristmatica ende alkenie’3). Ik zou daar vijf eeuwen later de kunst van goed onderwijs, onderzoek, zorg en zo meer aan willen toevoegen. Wie daarvan de kunst niet verstaat, kan volgens Mariken slechts schade aanrichten. Het is dus een oude, maar helaas brandende kwestie.
(3) Een paar voorbeelden uit de zorg. Een huisarts meldt dat hij vijf A4’tjes moest invullen om dieetvoeding voor een terminale patiënt te bemachtigen. De minuten-registratie van zorg ‘achter de voordeur geleverd’ is berucht. Hoe moet de tijd van de ingang van een flat naar de patiënt op de tiende etage geregistreerd worden – wat geldt hier als voordeur? Of het consult met de huisarts op diens kantoor, wat dus geen achter de voordeur geleverde zorg is? De regels van hen die de kunst niet verstaan, staan hier de kunst van goede zorg in de weg.
(4) Het nare is dat de regels het snelst groeien waar ze de meeste schade aanrichten. Waarom? Noem het de Wet van Mariken. Ze draait om het begrip tacit knowledge4), een idee van Michael Polanyi. Het gaat om ervaringskennis die niet in een boekje is op te schrijven en die niet overdraagbaar is door een paar uur instructie of een korte inwerkperiode. Vakken vullen, bollen pellen en boompjes stekken vergen vrijwel geen ervaringskennis (ik kom uit de buurt van Boskoop, dus ik spreek uit ervaring). Je kunt vanaf dag één aan de slag. Voor meesters en juffen, wetenschappers en verzorgenden is dat wel anders – en de lijst is natuurlijk veel langer. Wat is immers een goede docent, verzorgende, of onderzoeker? Dat is lastig te zeggen – en dus is er volop ruimte voor regels die dat specificeren. (Denkt u dat zulke regels er ook zijn voor onkruidwieders en vakkenvullers? Welnee. Daar zie je direct of het werk goed gedaan is.)
(5) Tegelijk zijn regels het schadelijkst juist daar waar veel ervaringskennis is. De regels van onwetende buitenstaanders dwingen de ervaringsdeskundigen hun werk naar de verkeerde maatstaven te beoordelen en uit te voeren, en daar bovendien veel tijd aan te besteden. Denk aan het construeren van ranglijstcriteria, het tellen van stappen en minuten, en het aanvinken van vakjes in grote tabellen (ik spreek opnieuw uit ervaring). Meestal zonde van de tijd, en geen kunst. Maar er is meer.
(6) Weet u wie daar het slechtst tegen kunnen? Juist, de meest ‘konstigen’. De mensen die om de leerlingen het onderwijs in gingen, die uit nieuwsgierigheid wetenschapper werden, en die in de zorg werken omdat ze willen verzorgen. Dat zijn de mensen die de moed het eerst in de schoenen zakt. De regels groeien niet alleen sneller waar meer ervaringskennis aan het werk is, maar ze jagen er ook juist de mensen met passie en toewijding weg.
(7) Dat is geen toeval. Het opbouwen van ervaringskennis vraagt intrinsieke motivatie. Wie intrinsiek gemotiveerd is, ontleent bevrediging aan werk dat goed gedaan wordt, en wordt dus sneller gedemotiveerd door regels die het verkeerde eisen en meten. Die persoon kan het niet opbrengen nóg eens de les aan te passen aan de Citotoets, de vergoedingscriteria van de verzekeraar na te kijken, of de impactscore van een wetenschappelijk tijdschrift te vermenigvuldigen met het aantal publicaties. Die gaat dan maar iets anders doen.
(8) Maakt u zich geen zorgen om de anderen, de mensen die werk vooral als bron van inkomsten zien. Zij redden het wel. Maar wees eerlijk: dit zijn de ‘onkonstigen’. Waar zij de regels gaan bepalen – en, als het even kan en met de beste bedoelingen, ook uitbreiden, ‘optimaliseren’ en in ‘targets’ vertalen – daar wordt het slecht toeven. Daar gaat de ‘konst’ verloren, leert ons de Wet van Mariken.
noot 1 mirakelspel: een middeleeuwse vorm van toneel waarin een heiligenleven wordt verbeeld of waarin een wonder centraal staat.
noot 2 ‘Door d’onkonstige gaat die konste verloren’ betekent vrij vertaald: Door de onkundigen gaat de kunst verloren.
noot 3 ‘seven vrie consten: rethorijcke, musijcke, logica, gramatica ende geometrie, aristmatica ende alkenie’ betekent: de zeven vrije kunsten: retorica, muziek, logica, grammatica en meetkunde, rekenkunde en alchemie.
noot 4 tacit knowledge: kennis die alleen dankzij ervaring kan ontstaan en vaak intuïtief wordt toegepast.
naar: Dirk Bezemer
uit: www.groene.nl, 25 november 2015
Dirk Bezemer is hoogleraar aan de Faculteit Economie en Bedrijfskunde van Rijksuniversiteit Groningen. Hij publiceert regelmatig columns in het opinieweekblad De Groene Amsterdammer.
Vraag 26 2 punten
Wat wordt er, gezien de strekking van tekst 2, in deze tekst bepleit?
Bekijk het antwoord
Antwoord: B
Vraag 28 2 punten
In alinea 3 van tekstfragment 4 worden twee nadelen van de huidige praktijk genoemd die niet, of slechts impliciet in tekst 2 aan de orde komen.
Welke nadelen zijn dat?
Bekijk het antwoord
- Noemt de stijgende kosten (die de werkwijze met zich meebrengt). (1p)
- Noemt de ontevredenheid bij cliënten. (1p)
Indien ‘en professionals’ is toegevoegd aan het antwoord bij het tweede nadeel, dit antwoord fout rekenen. Beoordeel de spelling.
2019, tijdvak 1: Wat is daar nou erg aan?
Opgavetekst
Tekst 3 Wat is daar nou erg aan?
(1) Van een filosoof zou je het misschien niet verwachten, maar in het laatste nummer van Filosofie Magazine zegt Bas Haring het volgende: “Praten over wat waarde heeft, is vrijblijvend. Gedrag, zoals geld betalen, laat zien wat we werkelijk van waarde vinden.”
(2) Dat is op zijn minst een verfrissend geluid. Je zou het kunnen opvatten als eerbetoon aan de macht van het winkelend publiek als het om ethische kwesties gaat. Een consument die kiest voor scharrel- of rondeeleieren – een markt die met de jaren is gegroeid – vindt het lot van de kip kennelijk belangrijker dan zijn of haar portemonnee.
(3) Tegelijk gelooft Haring dat moraliseren over mensen- of dierenwelzijn de gezonde werking van de markt in gevaar brengt. In zijn boek Waarom cola duurder is dan melk bekent hij op zeker moment afgestapt te zijn van Fairtrade-koffie1). “Als ik van die dure Fairtrade-koffie koop, ben ik de koffieboer er dan niet feitelijk voor aan het belonen dat hij een achterhaalde keuze heeft gemaakt?” Wat niet rendeert, verdient het niet overeind te blijven. In het interview vertelt de filosoof harder en zakelijker te zijn geworden nu hij begrijpt hoe de markt werkt.
(4) Daarmee wordt waarde wel heel gemakkelijk gelijkgesteld aan wat de consument daar voor wil uitgeven. Hoe weet Haring zo zeker dat de koffieboer op een achterhaalde manier produceert? Is het gedrag van de consument daarvoor het enige bewijs? Vinden consumenten ‘zuivere koffie’ echt een waardeloos product, of zijn er andere redenen dat ze kiezen voor het huismerk? Misschien zijn er zo veel keurmerken dat ze door de bomen het bos niet meer zien. Of misschien horen ze nooit meer iets over die boeren uit Zuid-Amerika.
(5) Wat we van waarde achten, hangt af van de informatie die we binnenkrijgen. Kranten, scholen en kritische burgers spelen daarin een rol, maar bij het ‘in de markt zetten’ van producten zijn grote supermarktketens nogal in het voordeel, zeker vergeleken met arme koffieboertjes – of met hun West-Europese collega’s. Grote supermarkten kunnen overal vrolijke affiches ophangen die wel het voordelige fruit in beeld brengen, maar niet de boer die wordt uitgeknepen.
(6) Onlangs meldde Trouw dat de fusie tussen een Nederlandse en een Belgische supermarktketen de nieuwe gigant inspireert tot een bezuiniging van 500 miljoen. Gevreesd wordt dat boeren en tuinders daarvoor moeten bloeden met een nóg lagere vergoeding voor hun waar. Alsof een kilo peren in Nederland nog niet goedkoop genoeg is.
(7) Het zou niet voor het eerst zijn dat de boeren onder druk worden gezet. Eerder dit jaar, meldde het artikel, wist een supermarkt leveranciers van groenten via een boycot te dwingen hun prijzen te verlagen. Je vraagt je af: produceren deze boeren volgens een achterhaalde methode, omdát de consument goedkope groenten wil? Of is het achterhaald dat de supermarkt ons spullen aansmeert zonder erbij te vertellen hoe die prijs tot stand is gekomen – en dus zonder dat de vraag wat een eerlijke prijs ons waard is überhaupt bij het winkelend publiek kan opkomen?
noot 1 Fairtrade is een organisatie die koffieboeren in armere landen een goede prijs voor hun koffie biedt.
naar: Leonie Breebaart
uit: Trouw, 3 september 2016
Leonie Breebaart is redacteur filosofie bij dagblad Trouw en is columniste.
Vraag 30 1 punt
Citeer uit tekst 3 het logisch principe dat blijkens die tekst ten grondslag ligt aan Bas Harings beslissing voortaan geen Fairtrade-koffie meer te kopen.
Bekijk het antwoord
- Citeert: “(“Als ik van die dure Fairtrade-koffie koop, ben ik de koffieboer er dan niet feitelijk voor aan het belonen dat hij een achterhaalde keuze heeft gemaakt?”) Wat niet rendeert, verdient het niet overeind te blijven.” (regels 25-31). Ook goed: “(Tegelijk gelooft Haring) dat moraliseren over mensen- of dierenwelzijn de gezonde werking van de markt in gevaar brengt.” (regels 19-22). (1p)
Niet goed rekenen: “In het interview vertelt de filosoof harder en zakelijker te zijn geworden nu hij begrijpt hoe de markt werkt.” (regels 31-34). Beoordeel de spelling.
Vraag 31 1 punt
In alinea 3 en 4 van tekst 3 is te lezen dat Haring Fairtrade-koffie duur vindt en daaruit wordt de conclusie getrokken dat deze koffie niet voldoet aan de wensen van de consumenten.
Vat in één zin samen waarom deze conclusie volgens alinea 4 van tekst 3 niet juist is. Gebruik voor je antwoord niet meer dan 20 woorden.
Bekijk het antwoord
- Noemt dat consumenten allerlei andere redenen kunnen hebben om deze koffie niet te kopen; of dat er sprake is van een overhaaste generalisatie, alsof de mening van Haring voor alle consumenten geldt of alsof de mening van één persoon richtinggevend is. (1p)
Maximaal 20 woorden. Beoordeel de spelling en grammatica.
Vraag 36 2 punten
In tekst 3 worden twee misstanden rondom voedselproducten aan de orde gesteld.
Welke twee oplossingen zou een kritische consument voor deze misstanden kunnen verlangen van de supermarkten, gelet op wat in alinea 7 van tekst 3 wordt besproken?
Geef antwoord in een of meer volledige zinnen.
Bekijk het antwoord
- Noemt dat de consument kan eisen dat boeren of producenten een reële, eerlijke prijs krijgen voor hun producten. (1p)
- Noemt dat voor consumenten duidelijk moet zijn hoe de prijs van (voedsel)producten tot stand komt. (1p)
Beoordeel de spelling en grammatica.
2019, tijdvak 2: Tekst 1
Opgavetekst
Tekst 1 De evolutie leert ons geen moraal
(1) Tussen ons en de andere dieren loopt een scherpe grens. Sterker nog: de evolutie van de menselijke geest is zo anders verlopen, dat er tussen ons en onze evolutionaire verwanten een cognitieve kloof gaapt. Als enige diersoort hebben we taal, een verworvenheid waaraan we onze heerschappij in het dierenrijk te danken hebben, en moreel besef.
(2) Darwin heeft ons geleerd dat de eigenschappen van levende wezens in de loop van de geschiedenis zijn ontstaan, evoluerend door natuurlijke selectie. Als dat klopt, dan zouden wij een gewijzigde versie zijn van onze verre voorouders en meer lijken op onze nauwste verwanten, de chimpansees, dan op 'lagere' dieren. Taal en moraal zouden dan een lange geschiedenis hebben.
(3) Dit is een populaire visie die ten grondslag ligt aan de evolutionaire psychologie. De manier waarop wij denken, is bepaald door de struggle for life1) van onze verre voorouders uit de steentijd, zo'n miljoen jaar geleden. Daardoor zouden man en vrouw op verschillende manieren jaloers zijn. Zij heeft er meer moeite mee als hij een emotionele verhouding heeft met een ander dan wanneer hij vreemdgaat. Bij hem is het net andersom: een verliefdheid ziet hij door de vingers, maar hij kan er niet tegen als ze het met een ander doet.
(4) Dit past bij een dogma van de gedragsbiologie, over promiscue mannetjes die zoveel mogelijk vrouwtjes willen bevruchten, terwijl vrouwtjes hun partner juist aan zich willen binden om samen voor de jongen te zorgen. Dat bepaalde ook het seksuele gedrag van onze jager-verzamelaar-voorouders, en aan die strategie zijn we nog altijd onderworpen.
(5) Maar wat blijkt? Uit interviews met onder anderen Duitsers en Amerikanen komt naar voren dat de verschillen tussen hen veel groter zijn dan die tussen mannen en vrouwen. Het dogma van de overspelige mannetjes en trouwe vrouwtjes gaat bij veel menselijke culturen helemaal niet op, evenmin als bij alle diersoorten. Sekseverschillen in menselijk gedrag zijn dus vooral cultureel bepaald en hebben misschien heel weinig te maken met onze biologische evolutie.
(6) Hetzelfde geldt voor het idee dat onze zelfzuchtige genen maken dat we meer investeren in bloedverwanten dan in anderen. De keerzijde ervan is het 'assepoester-syndroom': stiefouders maken zich veel vaker schuldig aan kindermishandeling dan biologische ouders.
(7) De Amerikaanse filosoof David Buller heeft dat nare sprookje ontkracht. Hij ontdekte dat kindermishandeling door stiefouders vaker wordt geregistreerd doordat er een cultureel vooroordeel heerst bij de autoriteiten. Opnieuw blijkt dat culturele factoren veel belangrijker zijn dan de invloed van genetische evolutie.
(8) De bekende apenonderzoeker Frans de Waal gaat nog veel verder terug in de geschiedenis en betoogt dat bepaalde menselijke eigenschappen, zoals moreel besef, ook te vinden zijn bij onze nauwste verwanten, de mensapen. De Waal noemt het de "aap in ons": niet zomaar een vernisje op onze dierlijke natuur, maar een oeroude eigenschap, die bij ons alleen wat beter ontwikkeld is dan bij apen.
(9) De achterliggende gedachte is duidelijk: evolutie verloopt zeer langzaam, dus menselijke eigenschappen moeten ook bij andere dieren (en vooral bij onze nauwste verwanten) aanwezig zijn, hoe primitief ook. De Waal zegt bewijs te hebben gevonden voor een besef van fairness (eerlijkheid) in apen. Het filmpje van de aap die geërgerd ophoudt met een spelletje waarin hij beloond wordt met een stukje komkommer als hij ziet dat zijn buurman voor hetzelfde gedrag wordt beloond met een druif, is beroemd geworden in De Wereld Draait Door. Maar wat er niet bij verteld werd, is dat de apen op precies dezelfde manier reageerden als er een druif in de lege kooi naast hen lag, zonder een soortgenoot om jaloers op te zijn. Ja, ook een aap kan zich ergeren, maar waarom zou dit iets met eerlijkheid te maken hebben?
(10) Volgens De Waal, die Een tijd voor empathie schreef, kunnen we een voorbeeld nemen aan de empathie van apen, die zich met elkaar verzoenen na conflicten en bij wie buitenstaanders de vechtersbazen troosten. Wat de natuur leert over een betere samenleving, luidt de ondertitel.
(11) Maar is niet ook hier de wens de vader van de gedachte? Er zijn sterke aanwijzingen dat apen zich niet empathisch gedragen, maar zichzelf indekken tegen mogelijke agressie. Zowel de winnaar als de verliezer van een gevecht wordt 'getroost', wat de kans op een gewelddadige confrontatie verkleint.
(12) Het dierenrijk biedt dus weinig aanknopingspunten voor moraal. Dat is ook niet erg. De Schotse filosoof David Hume waarschuwde in de achttiende eeuw al tegen de notie dat uit de manier waarop de wereld in elkaar zit, is af te leiden dat ze zo zou moeten zijn. Oftewel, je kunt geen morele oordelen uit de natuur halen, al beweert Frans de Waal nog zo stellig dat de natuur ons wat leert. Maar je kunt wel onderzoeken hoe de mens tot een moreel wezen is geëvolueerd.
(13) De Amerikaanse paleontoloog Stephen Jay Gould heeft een alternatief bedacht voor de langzame evolutie door natuurlijke selectie: het punctuated equilibrium2). Soms, zegt Gould, kan evolutie heel snel verlopen, met grote sprongen. Daarnaast kunnen eigenschappen ontstaan als bijproduct van selectie op een andere eigenschap. Dat bijproduct kan bij een plotselinge verandering in de omgeving ineens van pas komen en een selectief voordeel hebben. Gould noemt het vermogen tot lezen en schrijven. Het is niet plausibel dat dat zich over miljoenen jaren heeft ontwikkeld, het is waarschijnlijk 'meegelift' met een ander cognitief vermogen.
(14) Volgens de Amerikaanse taalkundige en filosoof Noam Chomsky is menselijke taal vrij recent (zo'n honderdduizend jaar geleden) ontstaan, wellicht dankzij een mutatie die geleid heeft tot een gewijzigde 'bedrading' van het menselijk brein. Chomsky betoogt dat je feitelijk heel weinig kunt zeggen over de evolutie van het denken, maar dat het waarschijnlijk is dat onze prehistorische voorouders geen taal hadden zoals wij. Archeologen hebben dramatische veranderingen geconstateerd die ongeveer 80.000 tot 100.000 jaar geleden hebben plaatsgevonden. Gevonden fossielen duiden op het gebruik van symbolen, bijvoorbeeld in de grotschilderingen die in Frankrijk en Spanje zijn ontdekt. Maar ook verbeteringen van werktuigen, die op zich al van veel eerder bekend zijn, ontwikkelen zich dan opeens veel sneller. Deze explosie van creativiteit heeft waarschijnlijk iets te maken met de ontwikkeling van taal. Het taalvermogen is tot nu toe bij geen enkele andere diersoort aangetroffen, hetgeen ook wijst op een uniek menselijke evolutie.
(15) Chomsky meent dat taal een eenvoudig systeem is dat ons grenzeloze gebruiksmogelijkheden biedt. De grote kampioen van de langzame evolutie, Richard Dawkins, was het daar eerst mee oneens, bijvoorbeeld in zijn populaire boek De zelfzuchtige genen. Maar in zijn onlangs verschenen autobiografie blijken zijn inzichten geëvolueerd te zijn en omarmt hij Chomsky's ideeën over taal: hij spreekt van een "macromutatie". Kortom, drie toonaangevende wetenschappers zijn het erover eens dat evolutie ook heel snel kan verlopen, en zij zijn niet de enigen.
(16) Populair-wetenschappelijke boeken over de evolutionaire oorsprong van de menselijke natuur zijn bestsellers: Madame Bovary's Ovaries door David en Nanelle Barash, Jaloezie, de gevaarlijke passie van David Buss, Oerdriften op de werkvloer van evolutionair psycholoog Bram Buunk, en het jongste voorbeeld: Mismatch van Ronald Giphart en Mark van Vugt.
(17) Nu kun je het lezen van zulke boeken zien als een onschuldig en ook wel vermakelijk tijdverdrijf, maar wij vinden de inhoud ervan zorgelijk. Het wetenschappelijk onderzoek naar de evolutie en werking van de menselijke geest wordt niet bepaald bevorderd door pseudowetenschappelijke verzinsels. De meeste wetenschappers negeren evolutionaire psychologie. Het is de taak van wetenschappers om pseudowetenschap te ontmaskeren en om hun bevindingen zo goed mogelijk uit te leggen aan een breed publiek.
(18) Het wordt griezelig als zulke pseudowetenschappelijke inzichten onze moraal gaan verklaren en zo een bepaalde visie op het samenleven rechtvaardigen. Daaraan maken niet alleen de genoemde bestsellerauteurs zich schuldig, maar ook Frans de Waal met zijn empathische aap – ze praten de lezer een vaste, op de evolutie gebaseerde moraal aan.
(19) Achterhaalde morele opvattingen gekoppeld aan ongefundeerde speculaties leiden dan tot bevestiging van bestaande stereotypen, bijvoorbeeld over de rol van mannen en vrouwen in onze moderne maatschappij – vrouwen zijn trouw en 'verzorgend' terwijl mannen doen wat ze willen, want boys will be boys3). Het zit in onze 'zelfzuchtige' genen en we kunnen er niets aan doen.
(20) We kunnen beter nagaan waar wij onze bijzondere vermogens aan danken. Hoe zijn wezens ontstaan die taal tot hun beschikking hadden, waardoor ze met beperkte middelen oneindig konden combineren? Hoe konden ze creatief worden, zich door kunst uiten, het vermogen ontwikkelen om zich in de gedachtewereld van anderen te verplaatsen en zich af te vragen: hoe ga ik met een ander om?
(21) Als we dat doorgronden, snappen we alléén waarom wij überhaupt de vraag kunnen stellen wat wij zouden kunnen, willen en moeten doen – maar we weten dan nog vrijwel niets over wat de juiste moraal is. Een evolutionaire verklaring van het ontstaan van morele vermogens dwingt ons op geen enkele manier om bepaalde morele opvattingen te omarmen. Wij zijn niet de gevangenen van onze geschiedenis, maar moeten onze creatieve geest benutten om de maatschappij in te richten naar ons goeddunken. Wat een goede maatschappij is, dat vertelt de evolutie ons niet. Dat zullen we zelf moeten bedenken.
noot 1 struggle for life: de strijd om het bestaan. De term werd bekend door Darwin die erop wees dat alleen de sterksten van de soort, degenen die kunnen overleven, blijven bestaan.
noot 2 punctuated equilibrium: onderbroken evenwicht
noot 3 boys will be boys: een Engelse uitdrukking die wordt gebruikt om te benadrukken dat mensen niet verrast moeten zijn als jongens of mannen op een ruwe of lawaaierige manier handelen, omdat dit deel uitmaakt van de mannelijke aard
naar: Johan Bolhuis en Marcus Düwell
uit: Trouw, zaterdag 23 april 2016
Vraag 3 3 punten
Frans de Waal huldigt volgens de tekst het standpunt dat moreel besef te ontlenen valt aan de natuur. Vat de argumentatie van Frans de Waal samen waarmee hij volgens de tekst dit standpunt ondersteunt. Geef antwoord in een of meer volledige zinnen en gebruik voor je antwoord niet meer dan 50 woorden.
Bekijk het antwoord
- Noemt dat evolutie verloopt zeer langzaam (1p)
- Noemt dat de oorsprong van menselijke eigenschappen dus te vinden moet zijn bij apen / bij andere dieren (1p)
- Noemt dat dit ook geldt voor moreel gedrag (1p)
Maximumlengte van het antwoord: 50 woorden. Beoordeel de spelling en grammatica.
Tekstfragment 1
(1) “Op dit moment vindt een kentering plaats. Er is een herwaardering van het verband tussen mens en dier, mede onder invloed van de neurowetenschappen. Die kijken naar de hersenen van een mens en naar de hersenen van een aap en zien dat er geen enkel onderdeel in de mensenhersenen zit dat niet ook in de apenhersenen zit.
(2) Ze hebben onlangs de neuronen geteld in de hersenen van mensen en van apen en het menselijk brein is niet onderscheidbaar van een groot apenbrein. Moderne neurowetenschappers doen experimenten bij ratten op het gebied van angst, liefde, affectie en agressie en trekken dan conclusies over hoe processen van angst en liefde werken bij de mens. Ze trekken de hele dag door lijnen tussen dierlijke hersendelen en menselijke hersendelen en hebben geen enkele moeite met het idee dat misschien bepaalde emoties bij dieren voorkomen.”
naar: ‘Mens-zijn, wat is dat?’ / interview met primatoloog Frans de Waal door Robert Dulmers
uit: De Groene Amsterdammer, 3 november 2010
Vraag 7 2 punten
In het tekstgedeelte dat bestaat uit alinea 11 en 12 van tekst 1 wordt een visie verwoord op wat de natuur ons leren kan. Die visie is tegengesteld aan de visie die blijkt uit tekstfragment 1. Geef voor elk van die visies weer welk argument wordt gehanteerd om die te staven.
Bekijk het antwoord
- Noemt het argument bij de visie uit alinea 11 en 12 (we kunnen niets leren van de natuur): kijk maar naar Hume, die daar al voor waarschuwde (1p)
- Noemt het argument bij de visie uit tekstfragment 1 (we kunnen wel leren van de natuur): kijk maar naar de resultaten van de neurowetenschappen (1p)
Beoordeel de spelling.
Vraag 8 2 punten
In alinea 2 van tekstfragment 1 maakt de geïnterviewde gebruik van een specifiek argumentatieschema. Geef aan welk schema dit betreft en beredeneer waarom je de argumentatie al dan niet overtuigend vindt. Geef antwoord in een of meer volledige zinnen en gebruik voor je antwoord niet meer dan 40 woorden.
Bekijk het antwoord
- Benoemt het schema: argumentatie op basis van autoriteit of argumentatie op basis van vergelijking (1p)
- Beredeneert of de argumentatie overtuigend is, met een reden die past bij het genoemde schema (1p)
Goede antwoorden: argumentatie op basis van autoriteit, wel overtuigend: de overtuiging van veel deskundigen in de neurowetenschappen. Argumentatie op basis van autoriteit, niet overtuigend: de deskundigen beschrijven wel de werkwijze op hun vakgebied, maar niet de conclusies, of zien verbanden die nog aangetoond moeten worden. Argumentatie op basis van vergelijking, wel overtuigend: als je mensen met ratten kunt vergelijken, is de vergelijking van mensen met apen aanvaardbaar. Argumentatie op basis van vergelijking, niet overtuigend: de vergelijking tussen mensen en ratten is van geheel andere orde en omvat veel meer verschillen. Maximumlengte van het antwoord: 40 woorden. Beoordeel de spelling en grammatica.
Vraag 9 2 punten
Blijkens tekstfragment 1 maken neurowetenschappers gebruik van een specifiek argumentatieschema. Geef aan welk schema dit betreft en beredeneer waarom je de argumentatie al dan niet overtuigend vindt. Geef antwoord in een of meer volledige zinnen en gebruik voor je antwoord niet meer dan 50 woorden.
Bekijk het antwoord
- Benoemt het schema: argumentatie op basis van vergelijking (1p)
- Beredeneert of de argumentatie overtuigend is, met een reden die past bij het schema (1p)
Goede antwoorden: argumentatie op basis van vergelijking. Wel overtuigend: omdat onderzoek laat zien dat mensen en apen evenveel neuronen hebben, of omdat een mensenbrein zich niet onderscheidt van een groot apenbrein. Niet overtuigend: omdat het menselijk brein en het apenbrein weliswaar fysiek op elkaar lijken, maar dat niets zegt over het bestaan van emoties bij dieren. Maximumlengte van het antwoord: 50 woorden. Beoordeel de spelling en grammatica.
2019, tijdvak 2: Tekst 2
Opgavetekst
Tekst 2 Nee, meneer de politicus, mijn statistieken zijn niet links
(1) Het lijkt nog niet zo lang geleden dat politici van linkse en rechtse signatuur zich ondanks hun vele tegenstellingen althans nog konden vinden in de gedeelde overtuiging dat verstandig beleid gebaseerd moet zijn op een juist begrip van de wereld. Statistieken, feiten en wetenschappelijke bevindingen waren daarbij van onvervangbare waarde. Respect voor de wetenschappelijke methoden en de cijfers die door economen, sociologen, politicologen, klimatologen en andere wetenschappers werden geproduceerd, gaf de politieke strijd tenminste een zekere redelijkheid.
(2) Die tijd lijkt voorbij. Het publieke debat is voor een belangrijk deel losgezongen van de objectieve werkelijkheid. Veel politici bouwen met drogredeneringen en selectieve bewijzen een eigen werkelijkheid. Cijfers die niet in dat verhaal passen, worden zo geïnterpreteerd dat ze het eigen gelijk ondersteunen. Wetenschappers die onwelgevallige feiten produceren, worden publiekelijk gedesavoueerd als onbetrouwbare figuren van wie onderzoeksbevindingen als opgeleukte meningen moeten worden gediskwalificeerd. Slim gekozen etiketten ondermijnen de geloofwaardigheid van deskundigen. Dan heet een arbeidsmarktdeskundige ineens een ‘linkse econoom’, wordt een integratiedeskundige weggezet als ‘rechtse socioloog’ of zitten klimaatwetenschappers in een ‘ivoren toren’.
(3) Het kaltstellen1) van wetenschappers legt politici geen windeieren. Een deel van het kiezersvolk herkent zich immers niet in de objectieve werkelijkheid zoals die tot uitdrukking komt in onderzoeken. Het land kan wel steeds veiliger geworden zijn, toch voelen veel mensen zich steeds onveiliger. Het levert electoraal soms meer op deze mensen naar de mond te praten dan hen als volwaardige burgers te behandelen en serieus met hen in debat te gaan.
(4) Intussen wordt het gezag van de wetenschappen steeds verder ondergraven. Anti-intellectualisme is natuurlijk altijd een goede voedingsbodem geweest voor populistische volksmenners, maar toch is de onbeschaamdheid waarmee sommige politici de feitenvrije politiek omarmen, nu gevaarlijker dan ooit. De wereld is complex en gevaarlijk. Door wetenschappers te ondermijnen, ontnemen politici burgers en beleidsmakers de meest betrouwbare wijze waarop ze inzicht kunnen krijgen in de feitelijke werkelijkheid.
(5) Het wordt daarom tijd dat wetenschappers die neergeworpen handschoen eens opnemen. Gelukkig kunnen zij zelf best iets doen om het gezag waarmee ze spreken, te herstellen. Ten eerste door openheid te betrachten. Immers, mensen die wetenschappers andere dan louter wetenschappelijke motiveringen toedichten, hebben gewoon een punt. Wetenschappers zijn ook maar gewoon mensen, met meningen, vooroordelen, belangen, en politieke voorkeuren. Burgers voelen dat heus aan en politici maken er gebruik van.
(6) En dus moeten wetenschappers toegeven dat zij zelf bevooroordeeld zouden kunnen zijn. Maar ze mogen ook met zelfverzekerdheid volhouden dat het wetenschappelijk forum als geheel zo waardenvrij als mogelijk is. Wat is wetenschap immers anders dan een georganiseerde inspanning om vermoedens te toetsen aan de werkelijkheid? Wetenschappers moeten uitleggen dat ze elkaar niet op de inhoud van hun ideeën controleren, maar op de wijze waarop ze hun bedenksels toetsen aan de werkelijkheid. Onderzoeken worden gerepliceerd, nagerekend, en bediscussieerd. Zo ontstaat een steeds verfijnder begrip van de wijze waarop de wereld werkelijk werkt. Persoonlijke meningen sneuvelen in dit spel al gauw als ze niet door cijfers worden ondersteund.
(7) Wetenschappers zouden zich publiekelijk moeten beperken tot uitspraken waarover in het wetenschappelijk forum een redelijke mate van overeenstemming bereikt is. Natuurlijk: het trage karakter van de wetenschappelijke consensusvorming staat op gespannen voet met de medialogica en het verlangen van politici snel antwoorden te vinden. Maar het is van groot belang voor het gezag van de wetenschappen weerstand te bieden aan de druk om dan maar snel iets te roepen. Als wetenschappers al iets moeten zeggen op basis van een enkel onderzoek, dan zouden ze onvermoeibaar de nodige kanttekeningen moeten plaatsen bij de opgevoerde bewijsvoering. Zo kan men voorkomen dat journalisten of politici op een oneigenlijke wijze met minder stevige wetenschappelijke bevindingen aan de haal gaan.
(8) Er is geen beter alternatief. Jazeker, wetenschap is onvolmaakt. Gegevens zijn onvolkomen en de wijze waarop wetenschappers conclusies kunnen trekken op basis van wat ze observeren, is onderwerp van voortdurend wetenschapsfilosofisch debat. Bovendien: er zijn nogal wat interessante vragen die we niet met wetenschappelijke methoden kunnen beantwoorden, bijvoorbeeld over hoe het voelt om vluchteling of werkloze of kansloze jongere te zijn. Wetenschappers zijn zelf vaak de eersten om dat toe te geven. Maar de onderkenning van de beperkingen van de wetenschappelijke methode mag ons er niet van weerhouden vast te stellen dat die methode de beste wijze is om tot een bepaald soort kennis te komen. Dat is belangrijk: de werkelijkheid laat zich niet straffeloos negeren.
noot 1 kaltstellen: neutraliseren, uitschakelen
naar: Mark Levels
uit: NRC, 18 augustus 2016
Vraag 19 1 punt
Van welke overtreding van een discussieregel is er sprake in het onderstaande citaat?
“Slim gekozen etiketten ondermijnen de geloofwaardigheid van deskundigen. Dan heet een arbeidsmarktdeskundige ineens een ‘linkse econoom’, wordt een integratiedeskundige weggezet als ‘rechtse socioloog’ of zitten klimaatwetenschappers in een ‘ivoren toren’.” (regels 32-39)
Bekijk het antwoord
Antwoord: B
2019, tijdvak 2: Tekst 3
Opgavetekst
Tekst 3 Kunnen we normaler doen over eten?
(1) Eten is politiek. Of het nu gaat om de technologie achter ons eten (E-nummers, klonen, genetische modificatie van gewassen), de gezondheidsrisico’s bij de productie van ons eten (de dioxinecrisis, de EHEC-epidemie, de gekkekoeienziekte, Q-koorts) of de voorlichting over ons eten (wanneer mogen bedrijven voedsel aanprijzen als gezond?).
(2) Eten gaat ons allemaal aan en daarmee is het dus ook een politieke kwestie. Zoals vaker wordt de vooruitgang diep gewantrouwd. Er is heimwee naar de kleine boer, naar ‘eerlijk eten’ waar niet mee gerommeld is. Dat die kleine boer toch een stuk minder monden kon voeden dan de huidige industrie, wordt gemakshalve vergeten.
(3) Boeren hebben van oudsher een innige relatie met de overheid. Er zijn weinig sectoren die wereldwijd zoveel subsidie toegestopt krijgen als de agrarische. Een superenthousiaste geldschieter is Europa. Als je de Europese Unie definieert aan de hand van haar uitgaven, dan is Brussel een immense subsidieverstrekker aan de agrarische sector: ruim 50 miljard euro.
(4) Wantrouwen van consumenten en een krachtige lobby van boeren maken voedsel een markt die zucht onder de overbemoeienis van de overheid. Regels, betutteling, beleid dat zwalkt, het hoort er allemaal bij. Geen wonder, als zowel consumenten als producenten politici platwalsen met verzoeknummers.
(5) Als een overheid eenmaal begint met geld uitdelen, dan schreeuwen de ontvangers voortdurend om meer hulp. Toen Rusland onze komkommers niet meer bliefde in 2011, toen Rusland nog veel meer van onze oogsten niet bliefde in 2014, telkens klonk het: overheid, spring bij!
(6) Onlangs vroegen de Europese boeren weer om geld, in Brussel. Varkensboeren hebben het zwaar en willen steun. En melkboeren zijn bij nader inzien toch niet zo blij met het afschaffen van het melkquotum1). De Nederlandse boeren juichten afschaffen toe; konden ze eindelijk ook eens de wereldmarkt veroveren. Maar nu is er natuurlijk te veel melk, stort de melkprijs in, werken boeren onder hun kostprijs en willen ze hulp van de overheid. Tja, zo ken ik er ook nog wel een paar.
(7) “De wereldeconomie is een ongeleid projectiel. Belangrijke sectoren, als voedsel, hebben regulering nodig”, zei de voorman van de melkveehouders in de NRC. Maar, beste meneer, dat geldt voor alle bedrijven. Dan kunnen belastingbetalers élk bedrijf gaan compenseren, wanneer de wereldeconomie even de verkeerde kant op gaat.
(8) Op- en neergang hoort echt bij de economie en dus bij ondernemen. En de financiële neergangen zal je echt zelf moeten opvangen, ook als boer (hoge uitzonderingen daargelaten). Neem bijvoorbeeld een fabrikant van chipmachines: die is niet anders gewend. Daar is het ook hollen of stilstaan: óf het bedrijf kan niet genoeg machines maken om de vraag bij te benen, óf het zit met veel te veel machines die niemand wil hebben. Normale tijden kent het nauwelijks. Op grillige markten hebben boeren geen monopolie.
(9) Er is nog een argument tegen al die hulp: je beloont slecht gedrag en straft de verstandige ondernemer. Elke keer dat de overheid zielige boeren redt die geen buffer aanlegden voor slechte tijden, staat de ondernemer die wel een buffer aanlegde, voor gek. Die kijkt de volgende keer wel uit: hij kan net zo goed meer risico nemen, want “de overheid redt je toch wel”. Met elke ronde hulp zullen er dus minder boeren zijn die voor zichzelf kunnen zorgen. Van mij mag de markt voor voedsel dus een stuk normaler worden, of moet ik zeggen: gezonder?
noot 1 In de Europese Unie was tussen 1984 en 2015 met behulp van melkquota beregeld hoeveel koemelk per boerderij mocht worden geproduceerd.
naar Marieke Stellinga
bron: NRC, 15 september 2015
Vraag 25 2 punten
“Er is nog een argument tegen al die hulp” (regels 88-89)
Vat samen welke twee argumenten de tekst geeft tegen de bedoelde hulp. Geef antwoord in een of meer volledige zinnen en gebruik voor je antwoord niet meer dan 30 woorden.
Bekijk het antwoord
- Geeft twee van de volgende argumenten tegen de hulp: andere bedrijfstakken krijgen deze hulp ook niet; je straft de verstandige ondernemer, boeren zijn hierdoor minder geneigd om zelf verantwoordelijkheid te nemen voor de bedrijfsvoering; als je iets geeft, blijven ze terugkomen; risico lopen is inherent aan ondernemen (2p)
Per juist argument 1 punt, voor maximaal twee argumenten. Goede argumenten: andere bedrijfstakken krijgen deze hulp ook niet; je straft de verstandige ondernemer, en boeren zijn hierdoor minder geneigd om zelf verantwoordelijkheid te nemen voor de bedrijfsvoering; als je iets geeft, blijven ze terugkomen; risico lopen is inherent aan ondernemen. Maximumlengte van het antwoord: 30 woorden. Beoordeel de spelling en grammatica.
Vraag 27 2 punten
In alinea 7 en 8 van tekst 3 wordt gebruikgemaakt van argumentatie op basis van vergelijking. Noem daarvan twee voorbeelden. Geef antwoord in een of meer volledige zinnen.
Bekijk het antwoord
- Noemt een vergelijking: melkveehouders worden vergeleken met alle bedrijven / met andere ondernemers (regel 68) (1p)
- Noemt een vergelijking: melkveehouders worden vergeleken met een fabrikant van chipmachines, die ook met financiële golfbewegingen te maken heeft (1p)
Beoordeel de spelling en grammatica.
2019, tijdvak 2: Tekst 4
Opgavetekst
Tekst 4 Darwin zou het nu ook samen doen
(1) In 1839 ontving de Engelse wetenschapper Charles Darwin een uitvoerige brief van de Duitse geograaf Alexander von Humboldt (in het Frans) waarin deze tal van eigen observaties over klimaat en soorten toetst aan die van Darwin. In de loop van zijn leven verstuurde Charles Darwin 6.500 brieven en hij ontving er 7.500. Hij correspondeerde met alle grote Europese geleerden van zijn tijd. Darwin werkte echter, zoals zijn tijdgenoten, grotendeels alleen en met eigen geld. Zijn correspondentie, nu ondergebracht in een digitaal archief (www.darwinproject.ac.uk), laat zien hoezeer uitwisseling met anderen van belang was voor zijn ideeënvorming. Sommige brieven, zoals die van Humboldt, waren in feite een wetenschappelijk artikel avant la lettre1).
(2) Sinds de tijd van Darwin is er veel veranderd. Wetenschap is steeds meer samenwerking geworden en steeds vaker is het geld voor die samenwerking de doorslaggevende factor. Een van de best bewaarde geheimen van de Europese integratie is het succes van de wetenschappelijke samenwerking. Dat succes bestaat uit verschillende dimensies. Er is veel geld beschikbaar voor wetenschap en innovatie. Het Europese subsidieprogramma Horizon 2020 heeft 80 miljard te verdelen over zeven jaar. Open toegang tot wetenschappelijke publicaties is daar onderdeel van, zodat onderzoekers gratis toegang hebben tot de meest recente wetenschappelijke inzichten.
(3) Dit Europese kaderprogramma bereikt zijn zevende vijfjarenfase. De Europese academies voor wetenschap werken samen, net als nationale financiers. Er zijn beurzen voor onderzoekers en er bestaan tal van Europese instituties voor wetenschap, zoals de European Science Foundation en de European Research Council, die zich richten op onderzoekers van de hoogste kwaliteit en die bedragen uitkeren die in de miljoenen kunnen lopen.
(4) Het belangrijkste: de financiering dwingt landen samen op te trekken, waardoor een groot aantal instellingen wordt blootgesteld aan geavanceerde methoden van werken. Dat laatste slaat niet alleen op moderne apparatuur, maar ook op de beoordeling van de staf en het scheiden van politiek en wetenschap. Ik heb ooit in het wetenschappelijke bestuur gezeten van een Spaanse onderzoeksorganisatie en zal niet de verbazing van mijn medebestuursleden vergeten toen ik vertelde dat je in Nederland geen lid van een partij hoefde te zijn om het te schoppen tot instituutsdirecteur.
(5) Er zijn wel punten van zorg, zoals de Europese bureaucratie: ook al wordt er gestreefd naar vereenvoudiging, toch zijn wetenschappers nog altijd veel tijd kwijt aan het opstellen van aanvragen en eenmaal toegewezen gelden worden aan strikte controle onderworpen. Daarnaast bestaat er een meestal onuitgesproken conflict tussen kwaliteit en evenredige verdeling: als kwaliteit de enige norm was, dan zouden rijke landen het meeste geld krijgen omdat zij meer en langer in wetenschap hebben geïnvesteerd. Dit wordt deels opgevangen door speciale stimuleringsprogramma’s voor minderbedeelde landen. Tot slot steunt het hele systeem van beoordeling en toekenning van fondsen grotendeels op het vrijwillige werk van onderzoekers die elkaars werk beoordelen. Gezien de procedures is het niet denkbeeldig dat de bereidheid om tijd te investeren in dit systeem van peerreview2) afneemt. Hiervoor is geen eenvoudige remedie, omdat het honoreren van nu nog vrijwillige beoordelingen het systeem veel duurder zou maken.
(6) Dit zijn muizenissen vergeleken bij de resultaten. Onderzoek is geen kwestie meer van vermogende individuen, zoals in Darwins tijd, en ook geen nationale activiteit, maar een spinnenweb van instellingen en onderzoeksgroepen. Zonder Europa geen goed onderzoek, zonder onderzoek geen sterk Europa. We moeten het hebben van onze collectieve intelligentie en intellectuele uitwisseling. Daarin zit de crux: in een Europese bevolking van 500 miljoen mensen is de basis voor de toptalenten en creativiteit veel breder dan in een land met zeventien miljoen inwoners.
noot 1 avant la lettre: vóór het begrip waar het om gaat, al bestond
noot 2 peerreview: beoordeling door collega’s uit de eigen beroepsgroep
naar: Louise O. Fresco
uit: NRC Handelsblad, 23 april 2014
Vraag 35 2 punten
“We moeten het hebben van onze collectieve intelligentie en intellectuele uitwisseling.” (regels 110-113)
Geef aan aan welke van deze twee condities voor goed onderzoek het werk van Darwin al voldeed en geef aan waaruit je dat afleidt. Geef antwoord in een of meer volledige zinnen.
Bekijk het antwoord
- Noemt de conditie waaraan het werk van Darwin al voldeed: intellectuele uitwisseling (1p)
- Leidt dat af uit de correspondentie van Darwin met alle grote Europese geleerden van zijn tijd (1p)
Beoordeel de spelling en grammatica.
2018, tijdvak 1: Tekst 1 Meer filosofie!
Opgavetekst
Tekst 1 Meer filosofie!
(1) Volgens het Sociaal en Cultureel Planbureau1) zijn we op dit moment doodsbang voor terroristen, maar volgens mensen die het weten kunnen, is dat een lachertje. Ons bedreigt een veel groter gevaar: robots.
(2) Een paar maanden geleden waarschuwde een van onze bewindslieden dat robots de arbeidsmarkt veroveren. Ze zijn “goedkoop, snel, nooit ziek, werken 24 uur per dag, vragen nooit om loonsverhogingen, worden niet vertegenwoordigd door vakbonden en staken niet.” Deze minister maakte zich vooral zorgen over de dreigende werkloosheid van laaggeschoolden wanneer robots het eenvoudige werk overnemen. Maar het duurt niet lang meer of je wordt beter geopereerd door een machine dan door een chirurg. Iedereen wordt bedreigd.
(3) En dan? Hoe gaat onze maatschappij eruitzien? Er liggen nog veel heftiger doemscenario’s in het verschiet. Vorige week waarschuwde de Britse natuur- en wiskundige Stephen Hawking voor een catastrofe: in de toekomst zullen robots niet alleen ons werk overnemen, maar alles. Wanneer machines voor zichzelf gaan denken, kunnen ze de mens gemakkelijk overtroeven – en zelf nog weer intelligentere systemen ontwikkelen. Voor je het weet, is de mens compleet overbodig geworden. Hawking vindt dat we vast koloniën op andere planeten moeten stichten om de robots op tijd te kunnen ontvluchten, wat zijn waarschuwing helaas meteen weer in het domein van de sciencefiction plaatst. Ook Tesla2)-oprichter Elon Musk waarschuwt steeds voor een opstand van de machines. En in zijn bestseller Superintelligence roept de filosoof Nick Bostrom op kunstmatige intelligentie te ‘vullen’ met menselijke waarden, zodat we in de toekomst niet geconfronteerd worden met geniale machines die er een onmenselijke logica op nahouden.
(4) Maar welke menselijke waarden? Nieuwe technologie stelt ons voortdurend grote vragen. Geen technische vragen, maar ethische vragen. Wat is juist, wat is menselijk, wat is natuurlijk? Hoe ver mag je gaan? In deze krant verscheen een uitdagend opiniestuk van Annemarie Haverkamp, moeder van een ernstig gehandicapte zoon, waarin ze zich verzet tegen het bijna “pastorale beeld van inschikkelijke gehandicapten die per definitie lief, vrolijk en simpel zijn.” Er is nu een verbeterde prenatale test beschikbaar, waardoor chromosomale afwijkingen bij een ongeboren kind gemakkelijker (en veiliger) kunnen worden vastgesteld. Hoe populair programma’s als Down with Johnny, SynDROOM en Down for Dummies ook zijn, wanneer ouders te horen krijgen dat hun kind waarschijnlijk met Down geboren zal worden, besluiten velen van hen tot abortus. Volgens critici koersen we af op een Brave New World3) zonder enige menselijke oneffenheid. Het is ook al mogelijk een aangeboren neiging tot gewelddadig gedrag te detecteren – meteen ingrijpen dus?
(5) In een nieuw boek, The Meaning of Human Existence, zegt de wereldberoemde bioloog Edward O. Wilson het onomwonden: de wetenschap kan niet zonder de geesteswetenschappen. De humaniora zijn geen franje, geen geldverslindend en onnuttig vermaak voor mensen die zichzelf ergens op een vluchtstrook langs de maatschappelijke snelweg hebben geparkeerd. Door middel van technologie wordt de mens tot meester van de evolutie – hoe gaan we die vormgeven? Wilson: “Wanneer robots ons steeds meer werk uit handen nemen en beslissingen nemen, wat blijft er over voor mensen om te doen? Willen we echt biologisch concurreren met robots door middel van hersenimplantaten en genetisch verbeterde intelligentie en genetisch gemanipuleerd sociaal gedrag?”
(6) Het zijn de grote vragen van deze tijd – en de zogenoemde kenniseconomie zal er geen antwoord op geven. De huidige regering lijkt volkomen in de ban van de idee van technologie als motor van de economie. Alles wat niet instrumenteel gebruikt kan worden, geldt als onnuttig, als overbodige luxe. De kennis in een kenniseconomie is louter technisch, er is geen plaats voor diepere beschouwing van de dilemma’s die van alle kanten op ons afkomen.
(7) Uitzoeken wat het betekent mens te zijn, doe je maar in je vrije tijd. Aan de Nederlandse universiteiten staan de geesteswetenschappen onder druk. De Erasmus Universiteit heft binnenkort de faculteit filosofie op, omdat te veel studenten filosofie als bijvak nemen en de universiteit daarvoor geen geld van de overheid krijgt. Het is even stupide als schandalig! Volgens de wetenschapper Wilson zouden juist alle studenten filosofie als bijvak moeten volgen: “Het bestuderen van de relatie tussen de bètawetenschappen en de geesteswetenschappen zou de kern van alle onderwijs moeten zijn.” Niet minder filosofie, méér filosofie. Geen luxe – noodzaak.
noot 1 Het Sociaal en Cultureel Planbureau (SCP) is een instituut dat sociaal-wetenschappelijk onderzoek verricht in opdracht van de overheid.
noot 2 Tesla: Amerikaanse producent van elektrische auto’s.
noot 3 Brave New World: een sciencefictionroman uit 1932 van de Britse schrijver Aldous Huxley. In het boek wordt een maatschappij beschreven die dankzij de vooruitgang van wetenschap en technologie ideaal lijkt, maar waarin alle menselijkheid verloren is gegaan.
naar: Bas Heijne, Meer filosofie! uit: www.nrc.nl, 14 december 2014. Bas Heijne (1960) is een Nederlandse schrijver die met regelmaat essays en columns publiceert in onder meer NRC.
Vraag 3 1 punt
Een kritisch lezer zou kunnen opmerken dat in tekst 1 niet op een passende manier wordt omgegaan met bronnen.
“Volgens het Sociaal en Cultureel Planbureau zijn we op dit moment doodsbang voor terroristen, maar volgens mensen die het weten kunnen, is dat een lachertje.” (regels 1-5)
Welke kritiek kan deze kritische lezer hebben op het gebruik van bronnen zoals in dit citaat?
Wat betreft het gebruik van bronnen lijkt sprake te zijn van:
Bekijk het antwoord
Antwoord: C
Vraag 4 1 punt
“Hawking vindt dat we vast koloniën op andere planeten moeten stichten om de robots op tijd te kunnen ontvluchten, wat zijn waarschuwing helaas meteen weer in het domein van de sciencefiction plaatst.” (regels 37-42)
Leg uit waarom het in het licht van de tekst betreurenswaardig is dat Hawkings waarschuwing in het domein van de sciencefiction kan worden geplaatst.
Geef antwoord in een of meer volledige zinnen en gebruik voor je antwoord niet meer dan 20 woorden.
Bekijk het antwoord
- Legt uit dat (dat is betreurenswaardig, want) Hawkings waarschuwing terecht is, maar dat die hierdoor niet serieus wordt genomen; of dat we wel serieus moeten omgaan met deze problemen, met de genoemde problemen of met de problemen van de robotisering. (1p)
Maximumlengte van het antwoord: 20 woorden. Beoordeel de spelling en grammatica.
Vraag 6 1 punt
Welk (impliciet) verwijt wordt in alinea 7 aan de overheid gemaakt inzake de opheffing van de faculteit filosofie aan de Erasmus Universiteit?
Bekijk het antwoord
Antwoord: D
2018, tijdvak 1: Tekst 2 Minder economie, meer filosofie
Opgavetekst
Tekst 2 Minder economie, meer filosofie
(1) Door intellectuele verdwazing over de rol die de overheid moet spelen bij de financiering van het hoger onderwijs, wordt een slachting aangericht op de universiteiten, met name bij de geesteswetenschappen. De overheid mag opleidingen met een laag privaat rendement, maar hoog maatschappelijk rendement niet laten uitsterven.
(2) Het radicale snijden in de geesteswetenschappen is geen nieuwe ontwikkeling. Al gedurende decennia zijn universiteiten bezig opleidingen samen te voegen, curricula uit te kleden en opleidingen onder universiteiten te verdelen. Dit proces gaat onverminderd door, zonder dat er wordt gedefinieerd welk maatschappelijk belang opleidingen hebben en zonder dat wordt bepaald welke opleidingen in ieder geval in Nederland aangeboden moeten worden.
(3) Nu wil de naamdrager van een van Nederlands grootste filosofen, de Erasmus Universiteit Rotterdam, de faculteit filosofie opheffen. De Universiteit van Amsterdam heeft recentelijk besloten de zeis te zetten in de bacheloropleidingen geesteswetenschappen. Elders hebben vooral kleine opleidingen, vaak talenstudies, inmiddels het loodje gelegd. Onder andere de volgende bacheloropleidingen kunnen volledig uit Nederland verdwijnen: Zweeds, Deens, Noors, Pools, Tsjechisch, Roemeens, Servisch en Kroatisch. Geen enkele Europese taal met minder dan 50 miljoen sprekers wordt dan nog als bacheloropleiding in Nederland aangeboden.
(4) Deze ontwikkelingen zijn dramatisch. Universiteitsbestuurders en Haagse beleidsmakers zijn bevangen door bedrijfseconomisch fatalisme: als er geen studenten meer zijn of als het niet direct interessant is voor het bedrijfsleven, jammer maar helaas, dan sluiten we de deuren. Tot politieke beroering leidt dit echter allang niet meer.
(5) Universiteiten dienen voor hoogwaardige opleidingen te zorgen. Ze bestaan niet uitsluitend om de arbeidsmarkt te bedienen, maar ook om kennis te behouden en te ontwikkelen die niet onmiddellijk in klinkend privaat rendement kan worden omgezet. Sommige opleidingen hebben maatschappelijke opbrengsten – zowel financieel als niet-financieel – die groter zijn dan de private. Economen spreken dan van positieve externe effecten.
(6) Universiteiten vervullen een cruciale functie bij de instandhouding van ons culturele erfgoed. Dat omvat niet alleen onze kunstgeschiedenis, maar ook onze filosofische tradities en, bijvoorbeeld, onze ooit grote literaire vertaalcultuur. Het vereist jarenlange investeringen in mensen en instellingen om dat culturele kapitaal op te bouwen, maar het effect hiervan kan met één pennenstreek worden weggevaagd.
(7) De maatschappelijke welvaart omvat bovendien meer dan alleen financieel gewin. Er vindt ook ‘Bildung’ plaats in de universiteiten. Die intellectuele vorming is niet alleen van persoonlijk belang, maar is ook van economisch belang. Classici en historici van top-universiteiten als Cambridge of Harvard vinden emplooi in het bank- of verzekeringswezen, omdat zij beter met snelle veranderingen in samenleving en economie kunnen omgaan.
(8) De veiligheidsdiensten, het leger, de journalistiek, het diplomatenkorps, de internationale beleidsmakers en het bedrijfsleven vragen om veel meer hoger opgeleiden die vreemde talen spreken en bijbehorende samenlevingen en culturen begrijpen nu de politieke instabiliteit toeneemt in veel landen. Neem bijvoorbeeld Polen: de geopolitieke invloed van dat land groeit, de Europese Unie heeft een Poolse president (Tusk) en Polen speelt een cruciale rol in de communicatie met Oost-Europa en Rusland. Op dit moment sluit de UvA de laatste bacheloropleiding Pools in Nederland. Toen de Oekraïnecrisis losbarstte, hadden journalisten en hoge ambtenaren vast graag een keer gebeld met een Oekraïne-specialist op een universiteit. Helaas, de laatste docent Oekraïens ging acht jaar geleden met pensioen.
(9) De Nederlandse overheid moet dus veel scherper haar beleid definiëren in het hoger onderwijs. Vrijwel alle universitaire opleidingen krijgen evenveel overheidssubsidie per student – behalve technische studies en medische studies. De overheid subsidieert daarmee vele, zeer grote opleidingen waarvan positieve externe effecten onaannemelijk zijn, zoals economie, recht en psychologie. Die afgestudeerden zien hun maatschappelijke waarde hoofdzakelijk terug in hun portemonnee. Door eenheidsworst in de financiering hebben universiteiten bovendien sterke financiële prikkels om allerlei studies aan te bieden die relatief goedkoop zijn en toch studenten lokken dankzij gelikte marketingcampagnes of lage exameneisen.
(10) Te veel studenten stromen dankzij riante overheidssubsidies in in opleidingen met kleine externe effecten. En dat terwijl studies met grote externe effecten dreigen te verdwijnen door een gebrek aan publiek geld. Geld dat prima opgebracht kan worden door een wat hoger collegegeld bij opleidingen zonder evidente externe effecten. De financiering van ons hoger onderwijs is daarom economisch ondoelmatig, kostbaar en maatschappelijk verwerpelijk.
(11) Het Nederlandse onderwijsbeleid is inmiddels doordesemd van cynisme: men kent overal de prijs, maar nergens meer de waarde van. Als er niets gebeurt, dreigen de geesteswetenschappen in een doordenderend proces van consolidatie te worden vermalen. Dan wordt onze kennisinfrastructuur uitgehold, ons cultureel erfgoed verkwanseld en taant de toekomstige kwaliteit van wetenschap, overheid, diplomatie, politiek en media. Verminder daarom de overmatige subsidies op opleidingen die het makkelijk redden op de markt. En stop met het sluiten van opleidingen die het niet redden, maar wel evidente maatschappelijke meerwaarde hebben.
naar: Bas Jacobs, Rick van der Ploeg en Sjeng Scheijen, uit: NRC Handelsblad, 18 december 2014. De twee eerstgenoemde auteurs zijn beiden hoogleraar economie en publiceren met regelmaat over een keur aan economische en politieke onderwerpen; de derde auteur publiceert regelmatig over Oost-Europese en Russische kunst en cultuur.
Vraag 11 3 punten
In alinea 1 van tekst 2 wordt gesteld dat de overheid opleidingen met een laag privaat rendement, maar hoog maatschappelijk rendement niet mag laten uitsterven.
Noem de drie argumenten die hiervoor worden genoemd in het tekstgedeelte van alinea 6 tot en met 10; gebruik geen voorbeelden.
Geef antwoord in een of meer volledige zinnen.
Bekijk het antwoord
- Universiteiten vervullen een cruciale functie bij de instandhouding van ons culturele erfgoed (1p)
- Universiteiten verzorgen ‘Bildung’ / intellectuele vorming / Intellectueel gevormden kunnen beter omgaan met snelle veranderingen in de samenleving en de economie (1p)
- Er zijn (met name bij politieke instabiliteit) hogeropgeleiden nodig die vreemde talen spreken en de bijbehorende samenlevingen en culturen begrijpen (1p)
Beoordeel de spelling en grammatica.
2018, tijdvak 1: Tekst 3 Filosoof, ga naar Delft!
Opgavetekst
Tekst 3 Filosoof, ga naar Delft!
(1) Ophef in alfaland: de faculteit geesteswetenschappen van de Universiteit van Amsterdam gaat reorganiseren en de faculteit filosofie van de Erasmus Universiteit moet sluiten. Let wel, dat betekent niet dat er geen filosofie kan worden gestudeerd in Rotterdam. De studie filosofie wordt naar alle waarschijnlijkheid bij een andere faculteit gevoegd. En dat is heus niet zo vreemd. Binnen een straal van honderd kilometer rond Rotterdam vind je zeven (!) andere opleidingen filosofie. Niet één daarvan houdt een hele faculteit draaiende voor dat ene curriculum wijsbegeerte.
(2) Maar goed, er hoeft niet veel te gebeuren om opiniemakend Nederland de kenniseconomie weer eens dood te laten verklaren. Rob Wijnberg beweert dat “denken te duur is geworden”. Bas Heijne schrijft dat de zogenoemde kenniseconomie op de grote vragen van onze tijd geen antwoord heeft. Ook Floor Rusman ziet dat als een probleem: vooral de opkomst van de robots plaatst ons voor grote vraagstukken, die uiteraard niet kunnen worden opgelost door ingenieurs. Die zouden daar niet de juiste sociale en creatieve vaardigheden voor hebben. Daar hebben we geesteswetenschappers voor nodig!
(3) En die geesteswetenschappen, die gaan ten onder als je de columnisten van dit land mag geloven. Heijne schrijft: “De huidige regering lijkt volkomen in de ban van de idee van technologie als motor van de economie. Alles wat niet instrumenteel gebruikt kan worden, geldt als onnuttig, als overbodige luxe.” Nu wil ik natuurlijk niet de vervelende bèta gaan uithangen en allerlei materiële zaken erbij gaan halen, maar in ons resultaatgerichte, koelbloedige, materiële onderwijssysteem studeren er nog altijd vier keer zoveel studenten geschiedenis als natuurkunde. Filosofie heeft nog altijd meer studenten dan wiskunde. Voor elke chemicus staan er nog altijd tien geschiedkundigen en twee filosofen in de rij om alle nieuwe technologie in de juiste context te plaatsen. De geesteswetenschappers zijn niet bepaald op aan het raken. Dat kleine groepje studenten dat nog scheikunde studeert in dit land is ook precies de reden dat de Vrije Universiteit, de Universiteit van Amsterdam, Universiteit Delft en Universiteit Leiden het besluit namen om de opleiding samen te organiseren. Niemand die ‘de ondergang van de kenniseconomie’ voorspelde toen dat gebeurde.
(4) Het ergste intussen is dat het erop lijkt dat de meeste opiniemakers toch echt in academische hokjes denken, waarin alle opleidingen en alle onderwijsgroepen binnen de lijntjes van hun eigen vakje kleuren. Neem het voorbeeld van zowel Rusman als Heijne over de geesteswetenschappers die ‘Grote Vragen’ dienen te stellen over de opkomst van robots in de arbeidsmarkt. Ze gaan in hun columns uit van een wereld waarin de contactgestoorde ingenieur een technologie bedenkt, de bedrijfskundige die naar de markt brengt, de geschiedkundige daarover dan een aantal oude koeien uit de sloot trekt, en de filosoof aan de zijlijn over het hele gebeuren een aantal ‘Grote Vragen’ stelt. En vergeet ook vooral niet dat die ingenieur dus aan al die mensen moet uitleggen wat precies de mogelijkheden, de toekomst, de gevaren en de alternatieven van de technologie zijn, op een manier die begrijpelijk is voor iemand die zijn gehele studie heeft doorgebracht op het eenzame eilandje wijsbegeerte. Om die communicatie te begeleiden heb je een leger van communicatiewetenschappers nodig. Gelukkig zijn er voor elke wiskundige vier communicatiewetenschappers beschikbaar, dus dat moet goed komen.
(5) Maar de wereld werkt zo niet. Ingenieurs, heel vreemd, denken zelf ook na. Scheikundigen beginnen zelf bedrijfjes. Wiskundigen starten zelf YouTube-kanalen, biochemici nemen zelf regelmatig beslissingen of iets ethisch verantwoord is of niet. En natuurkundigen bedenken zelf wat hun bevindingen over de relativiteit van energie, tijd en materie betekenen voor de fundamentele vragen over het bestaan. En die robot? Terwijl de filosofen op hun eiland in Rotterdam gedachte-experimenten uitvoeren over de mogelijkheid dat robots ooit autonoom kunnen functioneren, sleutelen ingenieurs vijftien kilometer verderop daadwerkelijk zo’n revolutionaire robot in elkaar. Als je, zoals Rusman en Heijne, wilt dat geesteswetenschappers en wijsgeren iets betekenen voor de maatschappij, dan had je die faculteit filosofie niet gisteren maar al tien jaar geleden moeten opheffen. Dan moet je de bezuinigingen bij geesteswetenschappen toejuichen, omdat de grenzen tussen studies erdoor vervagen en er in Amsterdam misschien zelfs een brede bachelor ontstaat. Maar eigenlijk moet je verder gaan dan dat. Gek voorstel, maar misschien moet je eens aan de geesteswetenschappers vragen om in de trein te stappen richting Delft, Twente, Eindhoven. Daar vinden boeiende dingen plaats.
naar: Rosanne Hertzberger, uit: NRC Handelsblad, 20 & 21 december 2014. Rosanne Hertzberger is microbioloog en publiceert met regelmaat opiniërende artikelen in landelijke dagbladen.
Vraag 16 1 punt
Waarom zijn de in tekst 3 opgevoerde opiniemakers en columnisten volgens deze tekst tegen de voorgenomen reorganisatie en sluiting van enkele faculteiten filosofie?
Opiniemakers en columnisten zouden blijkens de tekst vinden dat
Bekijk het antwoord
Antwoord: D
Vraag 17 4 punten
In tekst 3 worden verschillende argumenten gebruikt om uit te leggen dat de voorgenomen reorganisatie en sluiting van de faculteit filosofie in Rotterdam niet zo kwalijk is als ze lijkt.
Noem vier van deze argumenten.
Geef antwoord in een of meer volledige zinnen.
Bekijk het antwoord
- Noemt vier van de volgende argumenten (per genoemd argument 1 punt): • De geesteswetenschappen hebben (veel) meer studenten dan de bètastudies. / Er zijn (nog steeds) veel studenten geesteswetenschappen. • Het idee dat technologen/ingenieurs niet zelf zouden kunnen nadenken over de maatschappelijke implicatie van hun onderzoek/uitvindingen klopt niet. / Bèta’s kunnen zelf ook (over grote vragen) nadenken. • Er zijn nog zeven andere opleidingen filosofie binnen een straal van 100 kilometer rond Rotterdam. / Er zijn genoeg andere plaatsen in Nederland waar je filosofie kunt studeren. • Door de sluiting van faculteiten filosofie wordt men gedwongen over de grenzen van het eigen vakgebied heen te kijken en samen te werken / ontstaat een brede bachelor. / Door bezuinigingen bij de geesteswetenschappen vervagen de grenzen tussen opleidingen. • Als iets vergelijkbaars gebeurt in de bètafaculteit, wordt ook niet beweerd dat dat leidt tot de ondergang van de kenniseconomie. • Je kunt in Rotterdam (waarschijnlijk) nog (steeds) filosofie studeren. (4p)
Per juist genoemd argument 1 punt. Beoordeel alleen de eerstgegeven argumenten, tot maximaal vier. Beoordeel de spelling en grammatica.
2018, tijdvak 1: Tekst 4 Wat is slim?
Opgavetekst
Tekst 4 Wat is slim?
(1) Bij mijn overburen werd een steiger gebouwd door een stel sterke mannen. Ze riepen elkaar toe in een mengsel van Nederlands en Pools. Ik stelde me voor dat ik een van hen zou zijn. Zo’n beroep zou volgens mijn vader mijn lot zijn als ik niet wilde leren, als ik mijn talenten niet zou gebruiken. De vraag die me altijd is blijven prikkelen, is wat dan de rol van talent of capaciteiten is en wat die van gerichte training en opleiding is in iemands carrière?
(2) Willem-Alexander kreeg de boodschap mee dat hij onze koning moest worden. Ik ken de gemeten intellectuele capaciteiten van Willem-Alexander op jonge leeftijd niet, maar vanuit een ander milieu was hij misschien een prima steigerbouwer geworden. Hij heeft een stevig lijf, is vlot in de omgang en zou zich dus vast wel staande kunnen houden in een ruige omgeving. Ooit dachten we dat het IQ een tamelijk vast gegeven was en dat vooral talent bepaalde hoe hoog je zou eindigen. We weten inmiddels dat gerichte oefening de intellectuele, fysieke of artistieke prestaties (en het gemeten IQ) flink doet toenemen. Training maakt brains.
(3) In het onderwijs hebben docenten een cruciale rol. Zoals de godin Aphrodite het standbeeld dat Pygmalion had gemaakt, tot leven bracht, zo kunnen docenten bepalend zijn voor de carrière van hun leerlingen. Onderzoek van de gerenommeerde Amerikaanse psychologe Carol Dweck leert ons, dat veel docenten denken dat de prestaties van leerlingen vooral voortkomen uit de aangeboren intellectuele vermogens. Deze opvatting, meer of minder bewust aanwezig, zit in het taalgebruik van docenten en beïnvloedt de werkhouding van leerlingen. Als een docent, al is het onbewust, laat merken dat de capaciteiten van een leerling niet toereikend zijn, dan zal die leerling deze boodschap vertalen in een geringere inspanning. De leerling denkt al snel dat hij het niet kan of er geen aanleg voor heeft met als gevolg dat hij zich niet inspant.
(4) We weten uit hersenonderzoek dat IQ ontwikkelbaar is. De hersenen werken als een soort spier. Ze worden sterker door gerichte inspanning. Dweck toont in haar onderzoek aan dat docenten die hiervan overtuigd zijn en deze overtuiging ook tegenover leerlingen uiten, deze leerlingen veel sterker motiveren tot inspanning dan docenten die ervan uitgaan dat talent bepalend is. De verschillen in prestaties van leerlingen als gevolg van deze andere overtuiging van een docent lopen op tot ruim 40 procent. Leerlingen moeten inzien dat gerichte oefening leidt tot prestatie en dat teleurstellingen op dat pad erbij horen. Einstein, Michael Jordan en Oprah Winfrey waren nooit zover gekomen als ze dat niet hadden geleerd.
(5) Hadden sommige steigerbouwers dan jurist, bankier of leraar kunnen worden? Veel kinderen krijgen nog steeds van hun omgeving de impliciete boodschap dat hun vermogens beperkt zijn of dat leerstoornissen hen belemmeren. Kinderen met een hoog IQ hebben last van het label dat ze slim zijn (of zelfs hoogbegaafd). Doordat ze complimenten krijgen over hun slimheid gaan ze situaties uit de weg waarin ze kunnen falen. Ze vermijden uitdagingen, spelen op safe en doen ook geen ervaring op met teleurstellingen. Harde werkers met minder talent winnen het daarom van talentrijke jongeren die faalangstig opereren. Docenten (en ouders) die deze opvatting onbewust overdragen, staan die excellentie meer in de weg dan ze zich bewust zijn. In die zin is het maar goed dat Willem-Alexander er hard voor heeft moeten werken om het beroep uit te oefenen dat hij niet zelf mocht kiezen.
(6) Ons ministerie van Onderwijs wil excellentie stimuleren. Dan heeft het nog wel wat te doen. Veel excellente leerlingen lopen het risico vast te lopen als ze blijven denken dat intelligentie een aangeboren gegeven is. Docenten (en ouders) die deze opvatting onbewust overdragen, staan die excellentie meer in de weg dan ze zich bewust zijn. In die zin is het maar goed dat Willem-Alexander er hard voor heeft moeten werken om het beroep uit te oefenen dat hij niet zelf mocht kiezen.
naar: Hans van Dijck, uit: de Volkskrant, 24 oktober 2014. Hans van Dijck is eigenaar van een managementbureau.
Vraag 28 2 punten
Welke twee consequenties zou het besproken onderzoek van Dweck blijkens alinea 3 en 4 van tekst 4 moeten hebben voor docenten?
Geef antwoord in een of meer volledige zinnen.
Bekijk het antwoord
- Docenten zouden hun leerlingen veel moeten laten oefenen (1p)
- en positieve verwachtingen over hen moeten uitspreken / en geen negatieve verwachtingen over hen moeten uitspreken (1p)
Beoordeel de spelling en grammatica.
Vraag 29 1 punt
“Dan heeft het nog wel wat te doen.” (regels 99-100)
Wat zou het ministerie van Onderwijs moeten doen om excellentie te stimuleren, gelet op het slot van de tekst?
Het ministerie van Onderwijs zou moeten stimuleren dat
Bekijk het antwoord
Antwoord: B
Vraag 32 2 punten
In alinea 5 wordt de vraag gesteld: “Hadden sommige steigerbouwers dan jurist, bankier of leraar kunnen worden?” (regels 79-81)
Onder welke twee voorwaarden zou blijkens alinea 5 het antwoord op deze vraag bevestigend zijn?
Bekijk het antwoord
- als hun omgeving tijdens hun schooltijd (expliciet) had laten merken dat hun capaciteiten toereikend waren (1p)
- en zij destijds optimaal getraind hadden (om het gewenste doel te bereiken) / als zij hadden durven falen (1p)
Beoordeel de spelling.
2018, tijdvak 1: Tekstfragment 1 Excellentie
Opgavetekst
tekstfragment 1 Excellentie
(1) Het Nederlandse onderwijs helpt kinderen hun talenten te ontwikkelen. Alle kinderen hebben talenten, maar een klein deel van de leerlingen heeft zo veel potentieel dat met de juiste stimulatie en oefening dit kind kan uitgroeien tot een waar toptalent. In het verleden ging de aandacht in het Nederlandse onderwijs vooral uit naar leerlingen met achterstanden. Dit blijkt ook uit internationaal onderzoek. Nederland scoort bovengemiddeld in internationale vergelijkingen, maar de echte top doet het in Nederland minder goed dan in veel andere landen.
(2) Excellentie geniet de laatste jaren toenemende aandacht. Het is een thema dat in de kwaliteitsagenda’s van alle onderwijssectoren is opgenomen. Niet alleen moet iedereen een bepaald basisniveau halen, maar die kinderen die over grote talenten beschikken, moeten de kans krijgen om werkelijk te kunnen excelleren. Het gaat hierbij in eerste instantie om excellentie op cognitief vlak, maar ook excellentie op artistiek of sportief vlak heeft beleidsmatig de aandacht.
naar een website van het Ministerie van Onderwijs (OCW) over actuele vraagstukken in het onderwijs
Vraag 34 1 punt
In zowel tekstfragment 1 als tekst 4 is er een visie op het begrip talent te vinden.
Welke overeenkomst is er tussen beide visies op het begrip talent?
Geef antwoord in een of meer volledige zinnen.
Bekijk het antwoord
- Beide visies (op talent) gaan ervan uit dat talent ontwikkelbaar is (1p)
Beoordeel de spelling en grammatica.
Vraag 35 2 punten
Welk verschil in visie is er tussen tekstfragment 1 en tekst 4 als het gaat om het bevorderen van talent?
Geef antwoord in een of meer volledige zinnen.
Bekijk het antwoord
- Een van beide uitleggen is volledig goed: (a) In tekstfragment 1 wordt bepleit dat het onderwijs zich meer gaat richten op talentvolle kinderen (in plaats van op leerlingen met achterstanden); in tekst 4 gaat het om het bevorderen van talent bij alle leerlingen. Of (b) Volgens tekstfragment 1 geniet excellentie in toenemende mate aandacht; volgens tekst 4 wordt excellentie te weinig bevorderd, beseft men te weinig dat je excellentie kunt bevorderen. (2p)
Beoordeel de spelling en grammatica.
2018, tijdvak 2: Tekst 1: Leren is niet ‘dat zoeken we op’
Opgavetekst
Tekst 1 Leren is niet ‘dat zoeken we op’
(1) Afgelopen week presenteerde het Platform Onderwijs 2032 zijn eerste adviesnota, zo lees ik in deze krant. Als je het lijstje aanbevelingen doorleest, krijg je een ontmoedigend déjà-vugevoel. Opnieuw ‘meer aandacht voor persoonlijke en sociale ontwikkeling’. Minder feitenkennis (‘stampen’), maar meer gewiekstheid in het vinden van informatie. En het verplichte nummertje Engels vanaf de eerste klas. De waarde van dat laatste werd veelzeggend toegelicht door een tiener die werd geïnterviewd. “Op internet is alles in het Engels.” Dat dat apekool is, zal deze leerling waarschijnlijk nooit ontdekken. “Ik lees zelf ook nog alleen maar in het Engels”, dus het hale je de koekoek dat ze dan niets anders meer ziet – en van de weeromstuit gelooft dat er ook niets anders meer is. Ofwel: hoe de kennis van één wereldtaal geen blikverbreding, maar juist provincialisering betekent.
(2) Zo kun je nog een tijdje doorgaan met foeteren op de aanbevelingen van het Platform, maar één springt er opvallend uit. Nog levendig herinner ik mij hoe ik als student meewerkte aan een informatiseringsprogramma op een lagere school. Met een thematische catalogus op de schoolbibliotheek zouden de leerlingen de informatie die zij voor hun werkstukken nodig hadden, gemakkelijker kunnen achterhalen. “Uit het hoofd leren is niet meer van deze tijd”, zo legde de meester mij uit. “Nu gaat het erom de informatie te kunnen vinden die er al is.”
(3) Dat was zo’n veertig jaar geleden – en nu komt het Platform triomfantelijk tot dezelfde conclusie. Zeker, iPads en zelfs computers waren er toen nog niet, maar verder is er weinig veranderd. Dat zal door sommigen ongetwijfeld worden geweten aan het onverbeterlijke conservatisme van het onderwijs. Anderen zullen er wel op wijzen dat klachten over de teloorgang van parate kennis zo oud zijn als de wereld; zelfs Plato bezondigde zich er al aan.
(4) Maar dat is al net zo’n makkelijk weerwoord als de achteloze manier waarop de voorzitter van het Platform zich afmaakte van de tegenwerping dat computers op school helemaal niet zo succesvol zijn. ‘Technologische ontwikkelingen gaan zo snel ...’ – een cliché dat de gemeenplaatsen in het rapport naar de kroon steekt. Misschien is het daarom juist aan hén te wijten dat dergelijke verzuchtingen almaar weer opklinken, terwijl intussen de wal van de realiteit het schip keert van de onderwijskundige droom – al heeft die de afgelopen decennia toch nog heel wat schade weten te veroorzaken.
(5) Neem het voorbeeld dat de voorzitter aanvoert om parate kennis in het hoekje te zetten: “Schud jij de termijn van koning Willem III zo uit je mouw?” Nee, dat deed de interviewer niet – en ook ik zou het even moeten opzoeken. Maar de voorzitter weet ongetwijfeld zelf ook wel dat dat een flauwe truc is. Wat ik wél weet, is dat die regeringsperiode (‘termijn’) in de late negentiende eeuw lag. En dus niet in de middeleeuwen of ten tijde van Julius Caesar.
(6) Wie denkt dat iedereen deze globale kennis zomaar heeft, moet ik teleurstellen. Ik vrees dat menige scholier inmiddels een fikse gok zou moeten wagen bij de vraag of Karel V voor of na de Franse Revolutie leefde. Is dat belangrijk? Ja, dat is het. Wanneer hedendaagse filosofen vaststellen dat onze persoonlijke identiteit voornamelijk ligt in het (levens)verhaal dat wij over onszelf vertellen, geldt dat ook voor de collectieven waar we deel van uitmaken. Nederland, Europa of wat dan ook ís onze geschiedenis.
(7) De ‘thematische benadering’ van geschiedenis en aardrijkskunde die het Platform voorstelt, is in het onderwijs nu al in belangrijke mate verantwoordelijk voor de historische mist waarin leerlingen vaak ronddwalen. Wie alles wil weten van katoenhandel, vrouwenemancipatie of slavernij (op dat soort onderwerpen komen die thema’s vaak neer), weet niet wát hij weet wanneer hij de negentiende eeuw nauwelijks van de zestiende kan onderscheiden en zijn tablet moet trekken om erachter te komen wanneer de Tachtigjarige Oorlog ook weer was.
(8) Naslagwerken, elektronisch of niet, zijn heel nuttig om informatie te vinden waarvan je ontdekt dat je die niet hebt, maar ze zijn nutteloos om iets te ontdekken waarvan je niet op het idee komt dát het te ontdekken valt. En precies in dat laatste bestaat denkcreativiteit – niet alleen in de wetenschap, maar ook in de praktijk. Wie van Amsterdam naar Brussel rijdt, geen idee heeft van aardrijkskunde en zijn TomTom1) het navigatiewerk laat doen, zal nooit op het idee komen dat Antwerpen een leuke plek is om even een kop koffie te gaan drinken.
(9) Creativiteit en inventiviteit komen nooit op gang wanneer feitenkennis wordt teruggebracht tot de reflex ‘dat zoeken we op’. Dan blijft de wereld net zo klein als wanneer je denkt dat je met Engels het hele internet (dus de wereld) tot je beschikking hebt. Echt denkwerk kan het niet stellen zonder heel veel feitenkennis die – meestal – eerst met moeite moet worden verworven. En ja, dat vereist veel tijd en soms hard werken. Niemand heeft gezegd dat leren altijd fun moet zijn.
(10) ‘Stampen’ dus, soms zit er eenvoudigweg niets anders op. Dat die vermaledijde discipline in een bepaalde fase van de groei ook nog andere deugden heeft, daar hebben we het later nog wel eens over.
Ger Groot (1954) is bijzonder hoogleraar ‘Filosofie en literatuur’ aan de Radboud Universiteit Nijmegen. Groot is columnist en publiceert regelmatig in filosofische en literaire tijdschriften.
noot 1 TomTom is een navigatiesysteem.
naar: Ger Groot
uit: Trouw, 3 oktober 2015
Vraag 4 1 punt
“Neem het voorbeeld dat de voorzitter aanvoert om parate kennis in het hoekje te zetten: ‘Schud jij de termijn van koning Willem III zo uit je mouw?’” (regels 72-76)
Wat wil de voorzitter volgens tekst 1 met dit voorbeeld aantonen? Hij wil laten zien dat
Bekijk het antwoord
Antwoord: C
Vraag 5 1 punt
“Maar de voorzitter weet ongetwijfeld zelf ook wel dat dat een flauwe truc is.” (regels 78-80)
Waarom wordt het voorbeeld van de voorzitter een flauwe truc genoemd? Het voorbeeld wordt een flauwe truc genoemd, omdat
Bekijk het antwoord
Antwoord: B
Vraag 6 3 punten
Alinea 6 van tekst 1 bevat een redenering die uit twee delen bestaat. Van verschillende zinnen uit deze alinea kun je de functie binnen deze redenering aangeven. Neem de nummers 2 tot en met 5 uit onderstaand schema over en noteer daar de juiste termen bij. Van de eerste zin is de functie al gegeven in het schema. Kies uit: argument, conclusie, constatering, doelstelling, nuancering, oorzaak, standpunt, tegenwerping, voorwaarde en weerlegging. Termen mogen meer dan eens gebruikt worden.
Eerste deel van de redenering:
1 Wie denkt dat iedereen deze globale kennis zomaar heeft, moet ik teleurstellen. (regels 85-87) (functie al gegeven: standpunt)
2 Ik vrees dat menige scholier inmiddels een fikse gok zou moeten wagen bij de vraag of Karel V voor of na de Franse Revolutie leefde. (regels 87-91)
Tweede deel van de redenering:
3 Is dat belangrijk? Ja, dat is het. (regel 91)
4 Wanneer hedendaagse filosofen vaststellen dat onze persoonlijke identiteit voornamelijk ligt in het (levens)verhaal dat wij over onszelf vertellen, geldt dat ook voor de collectieven waar we deel van uitmaken. (regels 92-97)
5 Nederland, Europa of wat dan ook ís onze geschiedenis. (regels 98-99)
Bekijk het antwoord
- Noemt bij de nummers 2 tot en met 5 de juiste functies: 2 argument, 3 standpunt, 4 argument, 5 argument. (3p)
Puntentabel uit het correctievoorschrift: vier functies goed 3 punten; drie functies goed 2 punten; twee functies goed 1 punt; minder dan twee functies goed 0 punten.
2018, tijdvak 2: Tekst 2: Beetje contrarevolutie kan geen kwaad
Opgavetekst
Tekst 2 Beetje contrarevolutie kan geen kwaad
(1) Hoe deden we dat toch in 1980? Hoe kwamen we aan onze kennis en hoe communiceerden we met elkaar? De krant viel in de bus, de post bracht brieven, de telefoon stond op een vaste plaats en had een draad en vaak nog een draaischijf. Af en toe belde je met elkaar. Was het buiten de stad, dan wachtte je tot de avond als het goedkoper was. In de bibliotheek leende je boeken. Scripties, artikelen, romans tikte je met een doorslag1) op een schrijfmachine. Er werd gestencild en gefotokopieerd. Wilde je iets weten, dan zocht je het op in de Winkler Prins Encyclopedie die met gemak een hele boekenplank bezette. Had een studieboek een goed register, dan waagde je het weleens alleen de relevante passages op te zoeken. Tentamens en examens vroegen naar overzicht en inzicht in verbanden.
(2) Langzaam bouwde je aan een stevig reservoir parate en ingedaalde kennis op het gebied van je keuze. Zo beschreven klinkt het als taai en traag en tijdrovend. Toch levert dat systeem een robuustere basis op dan de ik-zoek-het-wel-op-kennis die nu tot de 21st century skills behoort. Ik verslik me bijna in dat ‘21st century skills’. Alsof je zonder die skills een half mens of een hopeloos uitgerangeerde bejaarde bent.
(3) De digitale revolutie heeft alles veranderd. Ik ben er dankbaar voor. Sneller dan ooit kan ik vragen stellen en beantwoord krijgen. Een vage herinnering aan een zinsnede in een gedicht van pakweg P.C. Hooft levert binnen luttele seconden het hele gedicht op. (Maar ik had in ieder geval die zinsnede om de weg naar Hooft te vinden.) Een kort ritje op de elektronische snelweg brengt soms vele ongezochte verrassingen. De ene vondst leidt naar een andere interessante site, en zo sprokkel je allerlei onderscheiden en losse wetenswaardigheden bij elkaar. Wil je iets weten, je hoeft geen moeite te doen erachter te komen. Wil je iets niet weten, het komt toch binnen.
(4) Over de manier waarop we met elkaar communiceren hoef ik niet veel te zeggen. We staan permanent in contact. Iedereen weet dat er veel is gewonnen dankzij de digitale revolutie. Het is logisch dat in het onderwijs die revolutie doordringt en gestalte krijgt. Maar hoe? Daar geeft Onderwijs 2032 het antwoord op. Zoals met alle onderwijsplannen zitten daar prima ideeën in. Het onderwijs moet meegaan met de tijd. Klassikaal, frontaal lesgeven, met de pen aantekeningen maken, hele lappen tekst uit je hoofd leren of jaartallen opdreunen: het zijn ietwat lachwekkende verschijnselen uit een ver verleden. Kinderen kunnen zich daar niet meer op concentreren. Er moet voorzien worden in de behoefte aan de kwikzilverachtige wendbaarheid van jonge geesten. Onderwijs moet aansluiten bij de belangstellingssfeer van de jongere en het is toch eigenlijk idioot dat je niet op verschillende niveaus examens kunt afleggen: havo voor wiskunde en gymnasium voor geschiedenis (voor zover dat vak dan nog bestaat en niet is opgegaan in een ruim bemeten alfaprofiel). Daarbij moet grote nadruk liggen op teamwork en (sociale) vaardigheden. Ik begrijp dat. Het is Heel Belangrijk. Maar een ding begrijp ik niet. Als jongeren zich slechter kunnen concentreren, waarom hoeven ze dat dan niet meer te oefenen? Is lange en ingespannen concentratie soms slecht voor de mens? Heb je het niet echt nodig?
(5) In Fahrenheit 451, een film van François Truffaut naar een boek van Ray Bradbury, wordt een toekomstbeeld geschetst van een wereld waarin (bepaalde) boeken verboden zijn. Een groep dissidenten verzet zich daartegen. Ieder lid leert een belangrijk literair werk uit het hoofd(!) om het lampje van de beschaving brandende te houden. Ze stellen zich aan nieuwe leden voor met de titel van het werk dat ze beheren. Zo erg zal het misschien niet worden in 2032, maar ik houd mijn hart vast.
(6) Een goede roman vereist concentratie, driehonderd en meer bladzijden lang. De lezer moet een goed geheugen hebben. De opbrengst in kennis en ervaring en levensvreugde van een roman is moeilijk te meten, maar onderzoek wijst uit dat lezende kinderen empathischer zijn. Lezende volwassenen dus ook. Goed gelezen boeken zijn een rijke bron van kennis. Schrijven – ja, soms misschien wel met de hand op papier – doet kennis vaster hechten in het hoofd dan even swipen2) en scannen. Een beetje contrarevolutie kan geen kwaad.
Nelleke Noordervliet (1945) is een Nederlandse schrijfster die meer dan 25 boeken op haar naam heeft en met regelmaat columns publiceert in verschillende dagbladen.
noot 1 doorslag: een kopie, gemaakt met behulp van carbonpapier
noot 2 swipen: met je vingers een veegbeweging maken op een aanraakscherm
naar: Nelleke Noordervliet
uit: Trouw, 10 oktober 2015
Vraag 15 1 punt
“De ene vondst leidt naar een andere interessante site, en zo sprokkel je allerlei onderscheiden en losse wetenswaardigheden bij elkaar.” (regels 47-51)
Welke kritiek kan worden geleverd op het leren van losse wetenswaardigheden? Baseer je antwoord op alinea 1 en 2 van tekst 2. Geef antwoord in een of meer volledige zinnen.
Bekijk het antwoord
- Noemt dat deze wetenswaardigheden geen overzicht en geen inzicht in verbanden geven / geen robuuste basis (voor kennis) vormen. (1p)
Beoordeel de spelling en grammatica.
Vraag 18 1 punt
In alinea 5 van tekst 2 wordt de film Fahrenheit 451 besproken.
Waarvan wordt met dit voorbeeld het belang onderstreept? Dit voorbeeld onderstreept het belang van
Bekijk het antwoord
Antwoord: D
2018, tijdvak 2: Tekst 3: Meertalig opvoeden, nog steeds een goed idee?
Opgavetekst
Tekst 3 Meertalig opvoeden, nog steeds een goed idee?
(1) In grote delen van Azië en Afrika zouden mensen een beetje moeten lachen om onze discussie over meertalig opvoeden. Het is daar vanzelfsprekend om meerdere talen te kennen. Als de moeder één kleine streektaal spreekt en de vader een andere, leren de kinderen beide. Ook al is het gezin eentalig, dan nog hebben de kinderen op zeker moment vaak een tweede taal nodig om zich verstaanbaar te kunnen maken in de grote stad een eindje verderop. En in veel Afrikaanse landen is de taal van onderwijs en bestuur nóg weer een andere. Het is al met al voor miljarden mensen vanzelfsprekend dat ze geregeld ‘taalschakelen’. Ze doen dat moeiteloos en aan geestelijke verwarring lijden ze allerminst. Je zou zelfs kunnen zeggen dat eentaligheid een luxe is die alleen moedertaalsprekers van grote talen zich kunnen veroorloven.
(2) Hoewel: een luxe – is het niet eerder een handicap? Die indruk is de laatste tien, vijftien jaar zeker gewekt. Meertaligen, zo bleek uit meerdere onderzoeken aan verschillende universiteiten, verslaan de sprekers van één enkele taal op diverse fronten. Al op jeugdige leeftijd kunnen ze hun aandacht scherper focussen, hebben ze een krachtiger werkgeheugen en schakelen ze soepeler tussen twee lastige taken. Ook zouden meertalige kinderen jonger beginnen met lezen, creatiever zijn, makkelijker een andere taal leren en zich gemakkelijker kunnen verplaatsen in andere mensen. Oudere mensen hebben eveneens baat bij een tweede taal, zo ontdekten meerdere onderzoekers: als de ziekte van Alzheimer hun hersens aantast, openbaren de symptomen daarvan zich met een vertraging van wel vier jaar. Kennelijk kunnen de meertalige ouderen de geestelijke achteruitgang een tijdlang compenseren.
(3) Ook in Nederland hebben wetenschappers gekeken hoe meertaligen het er op diverse testen vanaf brengen. Elma Blom, taalkundige aan de Universiteit Utrecht, constateerde dat Turks én Nederlands sprekende kinderen van een jaar of zes beter scoorden op bepaalde geheugen- en aandachtstaakjes dan eentalige leeftijdsgenoten. “Ze moeten in hun dagelijks leven telkens de juiste taal bij de juiste persoon kiezen”, zegt ze. “Ook moeten ze continu één taal spreken en één taal onderdrukken. Dat vergt veel van je hersens, en dus zou het hun hogere scores kunnen verklaren.” Nienke Houtzager, verbonden aan de Rijksuniversiteit Groningen, onderzocht voor haar proefschrift juist ouderen. Proefpersonen die zowel Nederlands als Fries spraken, “bleken beter in staat om snel te schakelen tussen verschillende taken dan onze eentalige proefpersonen”, zegt ze. “Dat is een aanwijzing voor een iets grotere geestelijke flexibiliteit.” Omdat Nederlands en Fries niet zo sterk van elkaar verschillen, is het goed denkbaar dat Houtzagers bevindingen ook gelden voor sprekers van andere streektalen, zoals Limburgs en West-Vlaams.
(4) Al die opmerkelijke resultaten hebben de laatste jaren tot een stroom van nieuw onderzoek geleid. Maar wie op nog meer en sensationelere voordelen van meertaligheid had gehoopt, kwam bedrogen uit. Een niet onbelangrijk deel van het nieuwe onderzoek vond ... niets. Dat kan komen doordat de oude en nieuwe onderzoeken niet precies hetzelfde hebben gemeten. Doordat de proefpersonen uiteenlopende leeftijden hadden, getest werden op net iets andere taken, niet precies ‘even tweetalig’ waren, noem maar op. Het zou ook kunnen dat de eerdere bevindingen toevalstreffers waren. Maar dat lijkt Blom onwaarschijnlijk, “want als je tweetaligen test in een situatie waarin ze maar één taal gebruiken, scoren ze slechter dan in een tweetalige situatie.” Anders gezegd: als bij de meertaligen geen beroep wordt gedaan op hun twee talen, presteren ze relatief gezien slechter dan wanneer wel een beroep op hun tweetaligheid wordt gedaan.
(5) “De interessante vraag is daarom: onder welke voorwaarden levert meertaligheid een voordeel op?”, zegt Blom. Bij wijze van antwoord vervolgt ze: “De grootste voordelen tref je aan in de fase dat de hersens zich ontwikkelen en ook weer wanneer ze achteruitgaan – bij jonge kinderen en ouderen dus. In andere levensfases is er weinig voordeel. Bij kinderen zie je de grootste voorsprong als ze ook binnen het gezin twee talen spreken, want dan schakelen ze vaker. En uit onderzoek van een collega weet ik dat Friese kinderen vooral hoog scoren als hun Nederlands en Fries ongeveer even goed ontwikkeld zijn.” Houtzager vult aan: “De oudere Friezen scoorden ook het hoogst op flexibiliteit als ze hun leven lang veel geswitcht hadden tussen beide talen.”
(6) Of meertaligheid ook de symptomen van alzheimer inderdaad afremt, is voor Blom en Houtzager een open vraag. In 2013 werd, na een onderzoek onder honderden mensen in India, meertaligheid nog geroemd als het beste medicijn tegen dementie. Maar inmiddels laten zó veel andere, kwalitatief goede onderzoeken géén verband zien dat de beide deskundigen er hun geld niet meer op durven zetten. Terug naar de kernvraag: is meertalig opvoeden een aanrader? Het antwoord blijft ‘ja’. Sowieso kan het geen kwaad: “We zijn er als mens op gebouwd”, zoals Blom zegt. Daarnaast kunnen kinderen die een tweede taal beheersen per definitie met meer mensen communiceren, meer boeken lezen en websites raadplegen enzovoort. Bovendien zijn er toch wel sterke aanwijzingen dat hun jonge breintjes net wat meer kunnen. En het idee dat een tweetalige gemakkelijker een derde, vierde en volgende taal leert, staat ook nog steeds overeind. Onze verwachtingen mogen echter niet te hoog gespannen zijn.
Gaston Dorren is een journalist die vaak publiceert over taal en taalkunde.
naar: Gaston Dorren
uit: Onze Taal, 2016-1
Vraag 31 2 punten
“Het zou ook kunnen dat de eerdere bevindingen toevalstreffers waren. Maar dat lijkt Blom onwaarschijnlijk (…)” (regels 99-101)
Leg uit waarom de eerdere bevindingen volgens tekst 3 geen toevalstreffers waren. Geef antwoord in een of meer volledige zinnen.
Bekijk het antwoord
- Een van beide uitleggen is volledig goed (2 punten): meertaligen blijken verschillend te presteren, afhankelijk van het beroep dat wordt gedaan op één van hun talen of op meerdere talen; of: wanneer een meertalige bij een test maar één taal hoeft te gebruiken, presteert deze relatief slechter dan wanneer een beroep op beide talen wordt gedaan. (2p)
Beoordeel de spelling en grammatica.
Vraag 33 1 punt
“We zijn er als mens op gebouwd” (regels 147-148)
Citeer de zin of het zinsgedeelte uit alinea 5 van tekst 3 waarmee deze verklaring steviger kan worden onderbouwd.
Bekijk het antwoord
- Citeert: “De grootste voordelen tref je aan in de fase dat de hersens zich ontwikkelen (…)” (regels 115-117). Ook goed: de zinnen over de Friese kinderen en de oudere Friezen die flexibel zijn door veel te switchen tussen beide talen (regels 124 t/m 132). (1p)
Beoordeel de spelling.
Hoe vaak argumentatie in het examen komt
| Examen | Vragen | Aantal | Aandeel |
|---|---|---|---|
| 2026, tijdvak 1 | 1, 3-4, 6, 8, 10-11, 13-14, 22-23, 28, 30-33, 35 | 17 | 49% |
| 2026, tijdvak 2 | 1, 6, 8, 10-11, 17, 24, 27 | 8 | 21% |
| 2025, tijdvak 1 | 9-11, 15, 18, 23-24, 31 | 8 | 22% |
| 2025, tijdvak 2 | 6, 10, 13, 27-34, 36 | 12 | 32% |
| 2024, tijdvak 1 | 2-3, 9, 11-15, 20, 29-34, 36 | 16 | 42% |
| 2024, tijdvak 2 | 6, 24-25, 28, 32-35, 37 | 9 | 23% |
| 2023, tijdvak 1 | 2-3, 9-12, 16, 18-19, 22, 27-28, 37 | 13 | 35% |
| 2023, tijdvak 2 | 6, 11, 14, 17-18, 25, 29-30, 37 | 9 | 24% |
| 2022, tijdvak 1 | 4-5, 17, 22-23, 29, 34-36, 38, 40-41 | 12 | 29% |
| 2022, tijdvak 2 | 3-4, 8, 18, 26, 32, 37 | 7 | 18% |
| 2022, tijdvak 3 | 6, 8-9, 15, 20, 31, 33-34, 38-39 | 10 | 24% |
| 2021, tijdvak 1 | 7, 13-14, 19, 23, 28-30, 32 | 9 | 23% |
| 2021, tijdvak 2 | 4, 6, 8, 17-19, 30-31, 33, 37, 39-40 | 12 | 30% |
| 2021, tijdvak 3 | 4-5, 12, 14, 21 | 5 | 13% |
| 2019, tijdvak 1 | 6-8, 19, 26, 28, 30-31, 36 | 9 | 25% |
| 2019, tijdvak 2 | 3, 7-9, 19, 25, 27, 35 | 8 | 22% |
| 2018, tijdvak 1 | 3-4, 6, 11, 16-17, 28-29, 32, 34-35 | 11 | 31% |
| 2018, tijdvak 2 | 4-6, 15, 18, 31, 33 | 7 | 17% |
In 18 van de 18 ingedeelde examens Nederlands vwo staat een vraag over argumentatie, samen 182 vragen (26% van alle examenvragen). De meeste stonden in 2026, tijdvak 1: 17 vragen. In de examens van 2024 tot en met 2026 ging 31% van de vragen over argumentatie, daarvoor 24%. Het onderwerp krijgt de laatste jaren meer ruimte.
Oefenen met argumentatie
Maak de 15 nieuwste examenvragen over argumentatie online, zonder account, of kies de vragen uit één jaar (2025, 2024, 2023, 2022, 2021, 2019 en 2018). Het AI-model kijkt ze na volgens het correctievoorschrift, je docent keurt het resultaat goed en je krijgt per vraag je punten en feedback in je mail.
Oefen de vragen over argumentatie
Andere onderwerpen Nederlands vwo
Argumentatie op andere niveaus
- Examenvragen argumentatie Nederlands havo
- Examenvragen argumentatie Nederlands vmbo-gl/tl
- Examenvragen argumentatie Nederlands vmbo-kb
Nakijken als docent
Kies het examen in de vragenbank
In de vragenbank van ToetsChecker staat elk examen Nederlands vwo onder Eindexamens. Je neemt de examenvragen over in een eigen toets, alles of een selectie, of je leest het examen met het correctievoorschrift in als correctiemodel.
Laat de klas het examen maken
Op papier, zoals het echte examen: je scant de stapel in één keer of mailt de scan naar je scanadres. Of online, als digitale toetsafname met toezicht; de opgavetekst staat dan als bron bij elke vraag. Afbeeldingen uit het examen gaan niet mee, die staan in de PDF van de opgaven.
Geef de resultaten vrij
Het AI-model kijkt elk examen na volgens het correctievoorschrift en schrijft feedback per vraag. Bij een oefenexamen geef je alles in één keer vrij; bij een toets die meetelt loop je het voorstel eerst na. De leerling ziet het resultaat pas na jouw vrijgave.
ToetsChecker is geen examensite: je kijkt er ook je eigen SO's, proefwerken, praktische opdrachten en verslagen mee na, handgeschreven of digitaal, met jouw correctiemodel en feedback per vraag. Een gratis account heeft alle functies en 200 credits per maand, genoeg om ongeveer 100 toetsen te laten nakijken. Maak een gratis account of lees eerst hoe het nakijken werkt.
Hoe ToetsChecker Nederlands per vraagtype nakijkt, lees je op Nederlands toetsen nakijken met AI.
Alle oefentoetsen en eindexamens van dit vak staan op Nederlands oefenen. Wat je op je centraal examen nodig hebt om te slagen, reken je uit met de slaag-zakcalculator.
Veelgestelde vragen
Hoe vaak komt argumentatie voor in het eindexamen Nederlands vwo?
In de 18 ingedeelde examens van 2018 tot en met 2026 gaan 182 vragen over argumentatie, 26% van alle examenvragen. Het onderwerp staat in 18 van die examens.
In welk examen Nederlands vwo stonden de meeste vragen over argumentatie?
In het examen van 2026, tijdvak 1, met 17 vragen: 1, 3-4, 6, 8, 10-11, 13-14, 22-23, 28, 30-33, 35.
Hoe oefen ik examenvragen over argumentatie?
Op deze pagina staan alle vragen over argumentatie met het antwoord. Je maakt ook de 15 nieuwste vragen online, of die van één jaar, zonder account: het AI-model kijkt ze na, je docent keurt het resultaat goed en je krijgt per vraag feedback.