Examenvragen tekstsoorten en tekstdoelen Nederlands vwo

25 vragen over tekstsoorten en tekstdoelen uit 14 centrale examens van 2018 tot en met 2025.

Kort antwoord

Tekstsoorten en tekstdoelen komt in 14 van de 18 examens Nederlands vwo voor, met 25 vragen (4% van alle examenvragen). Het meest in 2019, tijdvak 1 (3 vragen). Je oefent de vragen online en het AI-model kijkt ze na volgens het correctievoorschrift.

Alle examenvragen over tekstsoorten en tekstdoelen

Per examen de vragen over tekstsoorten en tekstdoelen, nieuwste eerst, met de tekst van de opgave erbij. Onder elke vraag klap je het antwoord uit het correctievoorschrift open.

Oefen de vragen over dit onderwerp online

2025, tijdvak 1: Tekst 2 We leven achter een hek. En de rest vindt dat best

Opgavetekst

Lees tekst 2.

Tekst 2: We leven achter een hek. En de rest vindt dat best

(1) Soms lees je een boek waardoor je even als een kind door de wereld wandelt, met een boel domme kindervragen in je hoofd. Waarom moet ik belasting betalen? Waarom zijn er grenzen? Waarom is er een regering? Waarom heb ik een baas? Waarom moet ik op tijd komen, `vrij' vragen, gehoorzamen?

(2) Het boek dat mijn hoop opfriste, was Het begin van alles. Een nieuwe geschiedenis van de mensheid. Het is geschreven door archeoloog David Wengrow en wijlen antropoloog David Graeber. Graeber stelde zijn leven lang vervelende kindervragen over de sociale organisatie en verhoudingen in onze wereld. Neem zijn boek Bullshit Jobs:1) het idee dat de meeste mensen zich het schompes werken in verzonnen banen waarin ze voornamelijk bezig zijn andere mensen met verzonnen banen druk te houden. Graeber is als een kind aan de ontbijttafel dat vraagt: "Mama, waarom moet je naar je werk?"

(3) Weet u het antwoord altijd?

(4) Kindervragen zijn nuttig. Wie omgeven door rood afzetlint opgroeit, merkt als volwassene dat afzetlint niet meer op. Wanneer je opgroeit in een dierentuin, achter een hek, vergeet je op een dag dat je achter een hek leeft. En wanneer je het wel ziet en je vraagt aan je kooigenoot "waarom leven wij eigenlijk achter een hek?", dan haalt hij waarschijnlijk zijn schouders op of lepelt hij, rustig kauwend op zijn voer, het standaardverhaal op. Dat het gewoon niet anders kon. Dat onze soort ooit vrij rondliep, maar besloot wilde granen te temmen en deze op aangeharkte akkertjes te laten groeien, overgoten met dierenpoep. En dat landbouw onvermijdelijk leidde tot ons leven van vandaag. Het was een valstrik. Landbouw betekende grondbezit en bevolkingsgroei, overschotten in graanschuren, handel en kapitaal, een taakverdeling, bureaucratie, soevereine staten. Oftewel: complexiteit leidt tot hiërarchie.

(5) En als je dat allemaal niet leuk vindt, zo zegt jouw kooigenoot, moet je er toch mee leren leven. Dit hek is een logisch gevolg van de geschiedenis. Onvermijdelijk zelfs. En laten we eerlijk zijn, jij bent de enige die klaagt. De rest vindt het best.

(6) Ik las dit verhaal, oorspronkelijk opgetekend door Rousseau in de achttiende eeuw, ook in boeken van Diamond, Harari, Fukuyama en Pinker.2) Het werd weliswaar telkens opgediend in een andere variant, maar toch. De mens is een religieus, verhalen vertellend gewoontedier. Schouders ophalen zit diep in ons DNA. Je kunt het hek lager maken en nog blijft iedereen netjes in zijn verblijf, want we geloven dat dit zo hoort, dat het niet anders kan.

(7) Kan het anders? Of wandelt de homo sapiens in een parallelle samenleving ook in de `landbouwval', met de natiestaat, hypotheken, parkeerboetes en Sander en de kloof 3) tot gevolg? In hoofdstuk 1 presenteren de auteurs een ontmoeting met die parallelle homosapienswereld, namelijk de achttiende-eeuwse Amerikaanse indianenvolken.4) En wat blijkt? Sociale ongelijkheid was bepaald niet onontkoombaar aan de andere kant van de oceaan, landbouw was geen valstrik, grote bevolkingen waren niet per se hiërarchisch. Bij een eerste kennismaking reageerde de Irokees-Wendat5)-staatsman Kandiaronk met afschuw over de rangen, standen en de obsessie met geld en bezit in de Europese samenleving.

(8) Goed, wij zouden misschien ook met afschuw reageren op het achttiende-eeuwse Frankrijk. En het leven bij een inheems volk ging ook niet over rozen. Als lezer kreeg ik de indruk dat de twee Davids wel erg graag het eigen perspectief in het schaarse bewijs over prehistorische `egalitaire' samenlevingen zien. Ook zij vertellen een verhaal.

(9) Maar het is een noodzakelijk verhaal, een tegenverhaal. Zeker in een tijd waarin de hoeveelheid rood afzetlint alleen maar toeneemt, waarin persoonlijke vrijheden steeds vaker worden ingeperkt door een beroep op veiligheid en gezondheid als laatste waarden die er überhaupt toe doen.

(10) Graeber overleed vorig jaar plotseling na het afronden van de eerste versie van het manuscript. Maar vanaf iedere bladzij in dit boek fluistert hij ons toe dat er helemaal niets onvermijdelijk is in ons bestaan, dat duizend-en-een volkeren die anders leefden ons voorgingen. Zonder hek.

Rosanne Hertzberger, NRC, 2 april 2022. Rosanne Hertzberger is politica, microbioloog en schrijver.

noot 1 vertaling: Onzinbanen. noot 2 Jared Diamond, Yuval Noah Harari, Francis Fukuyama en Steven Pinker hebben allen invloedrijke boeken geschreven over de geschiedenis en toekomst van de mensheid. noot 3 Sander en de kloof is een televisieprogramma van Sander Schimmelpenninck uit 2022 waarin de vermogens- en kansenongelijkheid in Nederland centraal stond. noot 4 Met `indianenvolken' worden hier de oorspronkelijke bewoners van Noord-Amerika bedoeld. noot 5 Irokees-Wendat: een van de oorspronkelijke volkeren van Noord-Amerika.

Tekstfragment 2: Ordeloze oudheid

Hij werkte als historicus en was in de archieven dus op zoek naar de patronen:

Een routekaart of rode draad van ooit naar wat nog komen gaat om ons de weg te tonen

Ach, de ontzetting toen hij las dat richting een verzinsel was uit fantasieverhalen...

Er is geen doel, geen plan, geen pad, slechts een chaotisch doolhof dat ons steeds zal doen verdwalen

Marlies ter Voorde, NRC, 30 april 2022.

Lees tekst 2.

In de inleiding van een tekst kan op verschillende manieren de aandacht van de lezer worden getrokken.

Vraag 27 1 punt

Welke manier is in alinea 1 en 2 van tekst 2 vooral gebruikt?

  1. A een actuele gebeurtenis belichten
  2. B een afwijkend standpunt innemen
  3. C een algemene bevinding ondergraven
  4. D een amicale toonzetting gebruiken
  5. E een persoonlijke ervaring meedelen
  6. F een schokkend gegeven presenteren
Bekijk het antwoord

Antwoord: E

E

Vraag 27 in het hele examen

Bekijk afbeelding 1.

Stel, een vormgever overweegt afbeelding 1 als illustratie te gebruiken bij tekst 2.

Vraag 37 1 punt

Waarbij kan afbeelding 1 vooral als illustratie worden gebruikt?

  1. A bij de centrale gedachte van Het begin van alles
  2. B bij de gedachtegang in de slotalinea's van tekst 2
  3. C bij de hoofdgedachte van tekst 2
  4. D bij het voornaamste thema in het oeuvre van Graeber

Cartoon met een hek en het bordje 'Keep out!' bij de tekst 'Dus we hebben onze vrijheid en veiligheid opgegeven ... Voor meer vrijheid en veiligheid?' en 'Hier waak ik'. Bekijk in Bijlage, pagina 12

Bekijk het antwoord

Antwoord: B

B

Vraag 37 in het hele examen

2024, tijdvak 1: Tekst 2

Opgavetekst

Tekst 2 Toverberg

(1) De eerste ochtend zitten ze nog samen aan tafel, de moeder en haar puberzoon. De jongen lang en bleek, moedervlekken op zijn wangen en in zijn hals, onhandig onderuitgezakt (dat is zijn opdracht, de onuitgesproken opdracht van alle puberjongens ter wereld). De moeder: opeengeklemde kaken, gezicht dat lijkt te zijn samengedrukt tussen een lakenpers, uitgestreken maar gepijnigd in het proces. Geen van de twee doet de minste poging contact te maken, integendeel: ze lijken allebei intensief bezig de ander mentaal uit te wissen.

(2) Op de tweede ochtend komt eerst de moeder de ontbijtzaal binnen. Met hetzelfde gezicht eet ze een sneetje brood met kaas. Pas wanneer ze weg is, betreedt haar zoon de zaal om in hoog tempo twee croissants met Nutella weg te werken. Hoe ze de rest van de dagen doorbrengen, is een raadsel, maar vanaf die ochtend ontbijten ze apart.

(3) Naarmate de dagen verstrijken, wordt het veld van verbittering rond de moeder steeds groter. De manier waarop ze haar boterham met kaas eet, lijkt op een gevecht, de manier waarop ze haar telefoon oppakt en een bericht intoetst op een regelrechte oorlog. Dat ze in een akelige scheiding ligt of er net eentje achter de rug heeft, lijkt me evident. Het is een vorm van ongeluk die iedereen er ongeveer hetzelfde doet uitzien: grauw, de trekken rond de mond versteend. De tafeltjes rond het hare blijven leeg. Verbittering is niet erg aantrekkelijk, en bovendien lijkt de kans niet onaanzienlijk dat ze uithaalt naar iedereen die het waagt haar veld te betreden.

(4) Het is heerlijk gluren, in de ontbijtzaal boven op de berg. Niemand is geharnast door de dag, haren zijn ongekamd, ogen onopgemaakt. Van privacy is geen sprake in het koude ochtendlicht dat door de majestueuze ramen binnen schijnt. Chronische vermoeidheid maakt zich kenbaar in onwakkere gelaatstrekken van jonge ouders, relationele spanningen komen tot uiting in de manier waarop een broodje wordt besmeerd met boter.

(5) Vroeger namen de gasten tbc1) mee naar boven, nu gewoon de aaneenschakeling van fortuinlijke en minder fortuinlijke wendingen waaruit hedendaagse bevoorrechte levens bestaan. In plaats van maanden of zelfs jaren verblijft men ten hoogste nog een week op de berg. Waar de sanatoriumpatiënten van weleer haast ten onder gingen aan de uitgestrekte verveling van het kuren, is de hedendaagse vakantieganger vooral bang niet efficiënt genoeg om te gaan met zijn vakantietijd. Er moet genoeg geskied worden om de dure skipas te verantwoorden, genoeg in de zon gezeten in de kiertjes tussen de sneeuwbuien, genoeg geslapen om tot rust te komen. Ontspanning is een plicht die niet erg veel verschilt van de plichten in de wereld beneden, al zal iedereen bij thuiskomst menen dat een week lang alles anders was.

(6) Op de paal van de stoeltjeslift hangt een bord met de tekst: ‘Een slechte dag skiën is nog altijd beter dan een goede dag op kantoor’. Waarvoor het bord adverteert, weet ik niet: iedereen die het leest, bevindt zich op de piste en overduidelijk niet op een kantoor. Misschien is het er slechts om mensen eraan te herinneren dat ze de juiste keuze hebben gemaakt, de frisse buitenlucht hebben verkozen boven de vervuilde tweedehandslucht van hun grote of middelgrote stad. Hier zijn is in elk geval niet dáár zijn. De daaropvolgende palen zijn behangen met advertenties van Swissair, voor vluchten naar Tampa en Orlando. Wie genoeg heeft van de sneeuw, kan altijd nog naar de zon.

(7) Tussen ons hotel en het andere voormalige sanatorium aan de voet van de berg loopt een kronkelend pad dat is vernoemd naar Thomas Mann. Terwijl zijn vrouw moest kuren, deed hij inspiratie op voor zijn grote roman.2) Langs de route zijn plakkaten te vinden met citaten. ‘Zum Leben gibt es zwei Wege’, zegt Hans Castorp tegen Madame Chauchat. ‘Der eine ist der gewöhnliche, direkte und brave. Der andere ist schlimm, er führt über den Tod, und das ist der geniale Weg!’3)

(8) Dat kan eigenlijk niet meer hè, zegt mijn reisgenoot met spijt in zijn stem, zo onbeschaamd praten over genialiteit. Ik vraag me vooral af of de directe en brave weg en het smalle pad langs de dood wel twee verschillende wegen zijn, en wie bepaalt wat braaf is en wat heldhaftig.

(9) In de roodverlichte hotelbar speelt een pianiste in galajurk iedere avond versnelde versies van My heart will go on en The greatest love of all4) voor een handjevol hotelgasten. Op de laatste avond zie ik de moeder en de zoon op een bank in de hoek. Ze praten nog altijd niet met elkaar, maar ze leunen achterover en staren met iets wat lijkt op tevredenheid naar de donkere bergtoppen in de verte, waar bewegende lichtpuntjes de wagens aanduiden die de pistes prepareren voor een nieuwe dag.

naar: Niña Weijers
uit: De Groene Amsterdammer, 19 februari 2020
Niña Weijers is auteur van romans en essays.
noot 1 Tbc is een afkorting van tuberculose, een bacteriële infectieziekte van de longen waar tot aan de Tweede Wereldoorlog geen medicijn voor was. Rijke tbc-patiënten verbleven soms wel jaren in hoog in de bergen gelegen sanatoriums, vanwege de rust en schone lucht aldaar.
noot 2 Bedoeld wordt de roman De toverberg (1924) van de Duitse schrijver Thomas Mann (1875-1955). Deze gaat over Hans Castorp, die op bezoek gaat in een sanatorium in het Zwitserse Davos en daar verliefd wordt op een jonge Russin, Clawdia Chauchat. Zijn bezoek duurt echter niet drie weken, zoals gepland, maar zeven jaar.
noot 3 Vertaling: ‘Er zijn twee wegen naar het leven; de ene is de gebruikelijke, directe en brave weg. De andere is hachelijk, hij loopt via de dood, en dat is de geniale weg!’
noot 4 Dit zijn titels van populaire liefdesliedjes.

Vraag 28 2 punten

Welke zin typeert tekst 2 het best?

  1. A Deze tekst is een filosofisch eerbetoon aan een bekend literair werk waarin een wintersportlocatie centraal staat.
  2. B Deze tekst is een literaire bespiegeling waarin ervaringen tijdens een wintersportvakantie tot existentiële overwegingen leiden.
  3. C Deze tekst is een onderzoeksverslag waarin observaties op een wintersportvakantie in een breed maatschappelijk kader worden geplaatst.
  4. D Deze tekst is een reportage waarin het gedrag van vakantiegangers in een hotel wordt besproken, geduid en beoordeeld.
Bekijk het antwoord

Antwoord: B

Vraag 28 in het hele examen

2023, tijdvak 1: Tekst 1

Opgavetekst

Tekst 1 De Malediven verdwijnen, maar onze consumptiedrift niet

(1) It’s easier to imagine the end of the world than the end of capitalism.1) Er steekt meer achter deze marxistische soundbite van de Sloveense filosoof Slavoj Žižek dan je zou denken. Nergens is beter te merken dat de aarde langzaam richting de eindtijd schuifelt dan op de Malediven. Ontspoord kapitalisme zal de hagelwitte stranden tot zinken brengen.

(2) Deze eilandengroep in de Indische Oceaan staat hoog op het lijstje van globetrotters en luxereizigers die op zoek zijn naar “ongeëvenaarde luxe, verbazingwekkend witte zandstranden en een geweldige onderwaterwereld” – “de gezonken tuin van de natuur” is “een voor de hand liggende keuze voor een vakantie die je een leven lang bijblijft.” Ik citeer hier de Lonely Planet en hoewel het proza van deze reisgids in staat zou zijn om zelfs de Gazastrook nog op te leuken (“de lokale bevolking is erg gepassioneerd”) moet gezegd worden: die Malediven zien er allemachtig mooi uit. Een paradijs op aarde. Witte stranden, helder water, palmbomen en vrijwel geen mensen. Het oogt boven alles heel … puur.

(3) Wanneer je foto’s van de Malediven bekijkt, is de kans groot dat je naar beeldmateriaal van de verschillende resorts kijkt. De Malediven bestaan uit 1190 koraaleilanden, waarvan er ongeveer tweehonderd bewoond zijn. Een slordige honderd onbewoonde eilanden wordt geëxploiteerd als hotel. Als vuistregel geldt: één eiland, één resort, iets wat de Malediven een unieke en daarmee ook populaire vakantiebestemming maakt.

(4) Het is dus geen verrassing dat het toerisme de motor van de landelijke economie is, sinds de Malediven begin jaren zeventig als vakantiebestemming werden ontdekt. Toerisme is inmiddels goed voor 28 procent van het bruto nationaal product en voor maar liefst 90 procent van de belastinginkomsten van de overheid. Het overgrote deel van de gegenereerde welvaart komt echter niet bij de eilandbewoners terecht, maar wordt teruggepompt in de immer uitdijende toerisme-industrie. Of het vloeit weg naar buitenlandse hotelketens en vliegtuigmaatschappijen die in dit tropenparadijs de marktkraam uitstallen. Ze zijn trouwens van plan dat de komende jaren alleen maar meer te gaan doen. Toerisme is met ongeveer 1,3 miljoen bezoekers per jaar weliswaar de grootste werkgever op de Malediven, maar dat is nader beschouwd ook weinig opbeurend: het maandloon van doorsneepersoneel ligt zo tussen de 80 en de 235 dollar, tien tot dertig procent van het bedrag dat een gemiddelde toerist uitgeeft in acht dagen. En dit is nog maar een fractie van de ellende.

(5) Je kunt de Malediven alleen per vliegtuig bereiken. Tussen de eilanden en resorts kun je je het beste verplaatsen met een speedboot of een kleiner vliegtuigje. Een deel van het voedsel in restaurants moet worden ingevlogen, net als sommige chef-koks; wie gaat anders die kogelvis2) klaarmaken? De gemiddelde toerist is goed voor 3,5 kilo afval per dag. Dat is twee keer zoveel als een inwoner van hoofdstad Malé (het enige echt urbane gebied op de Malediven) produceert en vijf keer zoveel als de rest van de eilandbewoners. Voor al dit afval is er gelukkig een oplossing: Trash Island of Rubbish Island3), ook Thilafushi genoemd. Dit eiland, een door de mens gemaakte drijvende vuilnisbelt, groeit met een vierkante meter per dag. Er wordt dagelijks zo’n 330 ton afval gestort, voornamelijk afkomstig uit de nabijgelegen hoofdstad. Dit wordt vervolgens verbrand, waarbij dikke kolommen rook de atmosfeer in worden gestuurd. Initiatieven voor ecotoerisme op de Malediven bestaan, maar zijn een druppel op de gloeiende plaat.

(6) Klimaatverandering is een voor de hand liggend gevaar voor de Malediven, waarvan het grootste deel nauwelijks boven de zeespiegel uitstijgt. In de jaren tachtig werd al voorspeld dat de Malediven op den duur zouden verdwijnen, als een 21e-eeuws Atlantis. Dit is nog niet gebeurd, wat dankbaar wordt aangegrepen door klimaatsceptici – een concrete ramp blijft als het ware uit. Dit heeft niet in de laatste plaats te maken met het robuuste ecosysteem van de atollen: een groot deel ervan is dynamisch en verplaatst zich tijdens de moesson; in het gebied komen wel stormen, maar geen tyfoons voor; en de eilanden zijn zelfs tsunami-proof4), door de diepte van de omliggende oceaan en het koraalrif als natuurlijke golfbreker. Daarom is het des te schokkender dat inmiddels alsnog een goede negentig eilanden zijn verdwenen.

(7) De Malediven zullen niet ten onder gaan op een spectaculaire, apocalyptische manier zoals we die kennen uit Hollywood-rampenfilms. Het gebeurt geleidelijk, sterker nog, het ís al begonnen. In eerste instantie zullen de bewoonde eilanden meer en meer overstromen door de aantasting van het ecosysteem en het langzaam stijgende water. Het leven wordt, kortom, moeilijker en onaangenamer voor de mensen die er niet op vakantie zijn. Nu is het niet mijn bedoeling om een zuurverdiende vakantie naar een tropisch paradijs te verzieken (vooruit, een beetje), maar het verhaal van de Malediven vertelt ons, denk ik, iets anders. Het zou immers geen zier helpen als we niet meer hiernaartoe op vakantie zouden gaan. En dat is juist de kern van het probleem.

(8) De Malediven zijn economisch afhankelijk van juist datgene wat het land op den duur de das om zal doen. Stoppen met naar de Malediven op vakantie gaan heeft, net als verantwoord consumeren, niet alleen beperkt effect – er is altijd een andere toerist of consument om jouw plaats in te nemen – maar is in dit geval ook nog eens ongewenst. Minder toerisme bedreigt immers het voortbestaan van veel eilandbewoners op de korte termijn. Ik betwijfel of dit is wat de Lonely Planet bedoelt wanneer ze de Malediven beschrijft als “de wereld op een eiland”, maar het is een wrange allegorie. Voor zover we in een eindtijd leven, is deze puinzooi de illustratie ervan.

(9) Een deel van de wanhoop komt voort uit het ogenschijnlijke gebrek aan alternatieven. Ja, het is verschrikkelijk, maar wat gaan we eraan doen? De Brit Mark Fisher noemt dit capitalist realism5): doordat het kapitalisme in zijn huidige vorm als enig levensvatbaar economisch model wordt gezien, is er geen andere realiteit. Daarmee is het ook de grens van onze verbeelding, net als Žižek betoogt: we kunnen ons momenteel alleen het einde van de Malediven voorstellen. En volgens de logica van de vrije markt hebben ze het zelf gewild.

Arnout le Clercq studeerde geschiedenis en is journalist.

noot 1 Vertaling: ‘Het is gemakkelijker om je het einde van de wereld voor te stellen dan het einde van het kapitalisme.’
noot 2 De kogelvis wordt beschouwd als een exclusief gerecht dat alleen goed kan worden klaargemaakt door daartoe opgeleide chef-koks.
noot 3 De vertaling van zowel Trash Island als Rubbish Island is ‘vuilniseiland’.
noot 4 tsunami-proof: bestand tegen tsunami’s
noot 5 capitalist realism: kapitalistisch realisme

naar: Arnout le Clercq uit: HP/De Tijd, 25 januari 2019

Vraag 4 1 punt

“Ik betwijfel of dit is wat de Lonely Planet bedoelt wanneer ze de Malediven beschrijft als ‘de wereld op een eiland’” (regels 167-171)
Welke bedoeling heeft de Lonely Planet dan wel met dit soort uitspraken volgens tekst 1?
Geef antwoord in een of meer volledige zinnen.

Bekijk het antwoord
  • De Lonely Planet wil juist het paradijselijke van de Malediven / een bestemming laten zien / wil juist toeristen ertoe aanzetten de Malediven / een bestemming te bezoeken. (1p)

Vraag 4 in het hele examen

2023, tijdvak 1: Tekst 3

Opgavetekst

Tekst 3 Internationale ervaring bevordert creativiteit op het werk

(1) Wie in deze zomerweken mailt naar een collega of klant heeft grote kans een out-of-officebericht terug te krijgen. Veel mensen zijn op vakantie, vaak in het buitenland. Ook voor opleiding of werk gaan steeds meer mensen op reis. Werkgevers zien een buitenlandverblijf meestal als een waardevolle ervaring op het cv, sommige recruiters1) selecteren er zelfs op. Andere werkgevers bieden het aan als ontwikkelmogelijkheid voor medewerkers. Dat kan in de vorm van een buitenlandstage, uitwisseling of detachering, een tussenjaar, sabbatical of wereldreis. We gaan ervan uit dat zoiets altijd nuttige ervaringen oplevert, ook voor het werk. Maar is dat ook echt zo? Wat zijn nu eigenlijk de voordelen van het reizen naar andere landen, en zijn er ook nadelen aan verbonden?

(2) Dit zijn vragen waar de onderzoeksgroep van psycholoog Adam Galinsky, hoogleraar aan de Columbia Business School in de Verenigde Staten, zich al vele jaren mee bezighoudt. Inmiddels heeft deze groep ongeveer 25 studies gedaan naar de effecten van reizen en internationale contacten op het functioneren van mensen op het werk.

(3) In totaal hebben ze gegevens van duizenden mensen in tientallen landen bestudeerd, onder wie studenten MBA2) die een internationale stage doen, professionals die tijdelijk in het buitenland gestationeerd zijn, en mensen die een relatie hebben met iemand uit een andere cultuur. Ze hebben experimenten gedaan, werknemers een tijdlang gevolgd, bestaande gegevens geanalyseerd, en verschillende doelgroepen en culturen vergeleken. Dat stelde hen ook in staat de toegevoegde waarde van het reizen als specifieke activiteit in kaart te brengen. Dus los van andere persoonskenmerken die hierbij van belang kunnen zijn, zoals doorzettingsvermogen, zucht naar avontuur of demografische achtergrond.

(4) De resultaten van al die studies zijn vrij eenduidig. Het hebben van meer internationale ervaring maakt mensen creatiever in hun werk. Ze komen met meer verschillende oplossingen voor een lastig vraagstuk, zijn beter in staat outside the box3) te denken om ingewikkelde problemen op te lossen, en kunnen meer verschillende en bruikbare suggesties verzinnen, zoals een naam voor een nieuw product. Dat heeft allerlei positieve effecten: het vergroot de loopbaankansen van de personen in kwestie, en het draagt bij aan het succes van het bedrijf. Een vergelijking van 21 seizoenscollecties van grote modehuizen over meerdere jaren liet bijvoorbeeld zien dat de meest creatieve kledingontwerpen ontstonden na een buitenlandverblijf van de topontwerper.

(5) Op zich zijn die resultaten misschien niet anders dan verwacht: dat is nu precies de reden dat internationale ervaring zo hoog gewaardeerd wordt. Maar de toegevoegde waarde van de vermelde studies is dat ze ook zicht geven op het onderliggende mechanisme, en belangrijke valkuilen in kaart brengen. De psychologische meerwaarde van een buitenlandverblijf, die verklaart waarom mensen creatiever worden, blijkt te zitten in het vergroten van de zogenaamde cognitieve flexibiliteit. Dit wil zeggen dat mensen leren zich te verplaatsen in een andere denkwijze en een ander perspectief. Bijvoorbeeld doordat ze ervaren dat hetzelfde gedrag in een ander land een andere betekenis kan hebben. Zo bleken het probleemoplossend vermogen en het loopbaansucces van MBA-studenten alleen te zijn toegenomen als zij zich ook echt hadden verdiept in de culturele verschillen waarmee ze te maken kregen tijdens hun internationale stage.

(6) Wat zorgt er dan precies voor dat deze cognitieve flexibiliteit wordt aangewakkerd? Ook dat kon in deze studies systematisch worden vastgesteld, door een onderscheid te maken tussen de ‘breedte’ en de ‘diepte’ van de internationale ervaring. Diepte gaat over de tijd die men in het buitenland heeft doorgebracht, of de duur van internationale contacten. Voor het vergroten van de cognitieve flexibiliteit bleek de diepte van de internationale ervaring doorslaggevend. Hoe langer het verblijf in het buitenland, of hoe langer de relatie met iemand uit een andere cultuur standhield, hoe beter men in staat was om creatief te denken en moeilijke problemen op te lossen.

(7) Breedte verwijst naar het aantal verschillende landen dat men heeft bezocht, of het aantal verschillende internationale contacten. Dat droeg niet echt bij aan de cognitieve flexibiliteit. Het hebben van meer verschillende ervaringen, door het grotere aantal landen dat men had bezocht of doordat men meer verschillende contacten had opgedaan, had wel negatieve effecten. Het zorgde er bijvoorbeeld voor dat mensen het belang van allerlei regels gingen relativeren. Een serie van acht studies liet zien dat personen die van meer verschillende internationale contexten hadden geproefd, meer morele flexibiliteit vertoonden. Ze waren vaker oneerlijk en hielden zich niet aan de afgesproken regels.

(8) Deze inzichten helpen om gerichter op zoek te gaan naar wat een buitenlandervaring waardevol maakt. Het maakt dus uit wat je doet. Het reizen naar veel verschillende landen om in aanraking te komen met allerlei andere culturen is voor het werk niet zo zinvol. Wie wil leren om creatiever met moeilijke problemen om te gaan, kan beter langere tijd in een ander land verblijven en zich verdiepen in een andere manier van denken. Overigens, biculturele Nederlanders zijn al langdurig getraind in de denkwijze van twee verschillende culturen. Hun ‘diepe’ ervaring kan voor bedrijven een toegevoegde waarde hebben, ook zonder extra buitenlandverblijf.

Naomi Ellemers is sociaal psycholoog en universiteitshoogleraar aan de Universiteit Utrecht.

noot 1 recruiter: iemand die personeel werft en selecteert met de bedoeling een openstaande vacature te vervullen
noot 2 MBA (afkorting van Master of Business Administration): een beroepsgerichte bedrijfskundige en bedrijfseconomische studie
noot 3 outside the box: buiten de gebruikelijke kaders

naar: Naomi Ellemers uit: Het Financieele Dagblad, 15 augustus 2019

Vraag 30 1 punt

Wat is het belangrijkste doel van tekst 3?
Het belangrijkste doel van tekst 3 is de lezer

  1. A ervan te doordringen dat internationale ervaring goed is voor creativiteit op het werk en maatschappelijke relevantie heeft.
  2. B ervan te overtuigen dat werkgevers hun werknemers vaker naar het buitenland zouden moeten sturen.
  3. C te informeren over onderzoek naar de relatie tussen internationale ervaring en creativiteit op het werk.
  4. D te laten nadenken over het effect van internationale ervaring en creativiteit op het werk.
Bekijk het antwoord

Antwoord: C

Vraag 30 in het hele examen

2023, tijdvak 2: Tekst 4

Opgavetekst

Tekst 4 Mensen willen graag kiezen, maar zijn er helemaal niet zo goed in

(1) Onlangs besloot ik dat ik oud genoeg was voor een chique reiskoffer, en begon te googelen. Drie uur later overzag ik ontmoedigd het slagveld op mijn scherm: dertig open tabbladen met half gelezen testrapporten en klantrecensies, die de angst om de verkeerde keuze te maken allemaal niet konden sussen. In mijn hoofd zeurde een vermanend stemmetje: die tijd had je best beter kunnen besteden.

(2) O nee, kreunde ik dus, toen webwinkel Amazon vorige week een Nederlandse site aankondigde. ’s Lands retaildeskundigen, opgetrommeld om de aanstaande oorlog tussen winkelstraat en webwinkel te duiden, spiegelden de consument immers nóg meer keuzevrijheid voor, betere service, en lagere prijzen.

(3) Of je met webwinkelen echt goedkoper uit bent, vraag ik me trouwens af. Ja, aan de kassa. Maar het geld dat je daar betaalt, stroomt naar anonieme aandeelhouders, in plaats van naar de winkel om de hoek die er eerder toe geneigd zal zijn daarmee uw voetbalvereniging te sponsoren of uw buurmeisje als zaterdaghulp in te huren. Maar het gaat mij nu om die keuzevrijheid. Want dat is toch een van de redenen dat we bij Bol of Amazon uitkomen, ondanks onze sympathie voor de buurtwinkel. Zo is er in onze straat een handelaar in koffers en lederwaren. Alleen kon het beperkte assortiment mij daar niet meer bekoren, nu ik wist wat er online te krijgen was.

(4) Mensen willen nu eenmaal kiezen, volgens psycholoog en keuze-expert Simona Bott. Het tragische is: dat willen ze zelfs als ze er niet beter van worden. Zo deed ze een experiment met een wiskundetoets, waarbij de helft van de deelnemers mocht kiezen welke vragen ze beantwoordden, en de andere helft vragen kreeg toegewezen. Je zou verwachten dat de ‘kiezers’ hoger scoorden, omdat ze makkelijke opgaven konden selecteren. Maar ze raakten in tijdnood, en scoorden daardoor slechter. Kennelijk onderschatten we de tijd die het ons kost om keuzes te maken.

(5) Uit een ander experiment bleek dat mensen die uit vier smaken niet-zo-lekkere yoghurt mochten kiezen, minder tevreden waren dan mensen die een schaaltje kregen toegewezen. Kennelijk geven we onszelf de schuld van een verkeerde keuze.

(6) Ik werd voor die compulsieve keuzevrijheid behoed, toen ik me realiseerde dat onze kofferwinkel het hoofd boven water houdt als ophaalpunt voor pakketjes. Daar een online bestelde koffer ophalen, kon ik niet over mijn hart verkrijgen. Dus toog ik naar die winkel voor een koffer die ik eigenlijk niet uitgekozen zou hebben.

(7) Toen gebeurde iets onverwachts: de winkelier klaarde helemaal op omdat ik nu eens niet voor een pakketje kwam maar voor een koffer. Hij leek wel de heen- en weerwolf uit Pluk van de Petteflet,1) die eindelijk een passagier krijgt, en zijn enthousiasme voor een van zijn modellen sloeg zowaar een beetje op mij over. Verliefd ben ik er nog altijd niet op, maar ik moet wel steevast glimlachen als ik die koffer nu tevoorschijn haal.

(8) Dit alles is geen pleidooi voor sovjetstaatskoffers2) in één smaak. En er moet ook maar net een kofferwinkel om de hoek zitten. Maar als die er zit, kan afzien van je keuzevrijheid een bevrijding zijn.

noot 1 Pluk van de Petteflet (1971) is een jeugdboek van Annie M.G. Schmidt.

noot 2 ‘sovjetstaat-’: verwijzing naar de communistische staat de Sovjet-Unie (1922-1991), waarin de inwoners vanwege de centraal geleide economie doorgaans weinig te kiezen hadden bij het kopen van goederen

naar: Seije Slager
uit: Trouw, 26 januari 2020

Seije Slager is politicoloog en redacteur van Trouw.

Vraag 38 1 punt

Welke bewering typeert tekst 4 het best?
Deze tekst is vooral een

  1. A handreiking die consumenten helpt bij het maken van keuzes.
  2. B ironische column waarin de keuzevrijheid in de digitale wereld centraal staat.
  3. C persoonlijke afweging van de voor- en nadelen van keuzevrijheid.
  4. D systematische verkenning van onderzoek naar keuzevrijheid.
Bekijk het antwoord

Antwoord: C

Vraag 38 in het hele examen

2022, tijdvak 1: Tekst 1

Opgavetekst

Tekst 1 Alles is gemaakt om kapot te gaan

(1) De megalomane tentoonstelling Treasures from the Wreck of the Unbelievable1) van Damien Hirst, die van april tot begin deze maand te zien was in Venetië, was, zoals alle waarlijk grote kunst, in alles extreem. Zij was verspreid over twee complete musea en bestond uit honderden sculpturen van goden, helden, mythologische figuren en demonen van vaak gigantische omvang, die waren vervaardigd uit de kostbaarste materialen: brons, goud, zilver, jade en marmer uit Carrara.

(2) Het was een tentoonstelling met een verhaal. De beelden waren zogenaamd de schatten van het Romeinse schip ‘de Ongelooflijke’ dat in de eerste eeuw na Christus was vergaan voor de kust van Oost-Afrika en dat in 2008 bij toeval was teruggevonden. Er werd een video vertoond van de moeizame bergingswerkzaamheden door duikers van de kolossale beelden van de zeebodem. In de tentoonstellingszalen hingen kleurenfoto’s van de bergingsoperatie. Er was een replica van het schip opgesteld met een interactieve reconstructie van de manier waarop de beelden in het ruim geborgen moesten zijn. Net als in een echt archeologisch museum was er ook voorzien in zalen met vitrines vol troep waar je snel aan voorbijloopt: gebruiksartikelen, potten en pannen, pollepels en muntjes die nu eenmaal ook waren gevonden.

(3) De vergankelijkheid, dan wel de onvergankelijkheid van kunst werd gethematiseerd. Veel beelden waren beschadigd. De meeste vertoonden zichtbare sporen van een eeuwenlang verblijf op de zeebodem. Ze waren overdekt met veelkleurige wieren, schelpen, koralen, algen en zeesponzen. Maar dat was dus ook allemaal nauwkeurig in brons gegoten of in marmer uitgehakt. Als je daar goed over nadenkt, is dat ironisch. Echte oudheidkundige kunstschatten die van de zeebodem zijn opgediept, zouden worden schoongemaakt voordat ze in een museum worden tentoongesteld. Bij Hirst maakten het verval en de tekenen van vervlogen eeuwen een onvervreemdbaar deel uit van het kunstwerk.

(4) De tentoonstelling ging over echt en nep. In de fictieve context van een verzonnen verhaal over een gezonken schip en een berging werden uiterst tastbare, technisch volmaakte en duurzame beelden getoond die een verzonnen en een werkelijk verleden evoceerden. Het zichtbare verval was fictie, want die beelden waren gisteren gemaakt. Maar uiteindelijk was die aftakeling verre van fictief, want ze refereerde aan de vergankelijkheid en het bederf die ons in de werkelijkheid omringen.

(5) De tentoonstelling ging over kunst en kitsch en over de relatie tussen ambachtelijkheid en kunst. De technische perfectie van de sculpturen stond in schril contrast met wat doorgaans voor hedendaagse kunst moet doorgaan. Ik heb ook de Biënnale bezocht in Venetië, waar een staalkaart wordt getoond van de moderne avant-garde. Grote gekleurde bollen van papier-maché. Schoenen aan een touwtje. Honderden gekleurde cassettebandjes op een stuk karton gelijmd. Treasures from the Wreck of the Unbelievable was een kolossale opgestoken middelvinger naar die dilettanten met hun ideetjes en knutselwerkjes en stelde tegelijkertijd de vraag wat dan wel de moeite waard is om in een museum tentoon te stellen. Staat de combinatie van technische perfectie met de kostbaarste materialen garant voor waardevolle kunst? Eeuwenlang is dat wel zo geweest. Hirst stelde het hedendaagse dedain voor ambachtelijkheid aan de kaak. En moet iets per se eeuwenoud zijn om waarde te hebben? Als de sculpturen van Hirst werkelijk tweeduizend jaar oud waren, zouden ze tot de belangrijkste kunstschatten van de mensheid behoren. Dat waren ze niet. Ze waren gisteren gemaakt. Maar ze waren net zo volmaakt als de beste kunst van tweeduizend jaar geleden. Vinden we ze desalniettemin minder waardevol, wellicht omdat ze te nieuw zijn en te veel glimmen? Dan levert Hirst er het verval en de sporen van de tand des tijds bij.

(6) De tentoonstelling ging over mythevorming en de behoefte aan verhalen. De beelden imponeerden niet alleen door hun omvang en kwaliteit, maar ook door hun gezamenlijke evocatieve kracht van een stoerdere en glorieuzere tijd vol helden, avonturen en mysterie. Zij lieten zien wat wij hebben verloren in deze tijd waarin wij alles denken te weten over alles en geen helden of goden meer nodig menen te hebben.

(7) Een constante in het hele oeuvre van Damien Hirst is het ultieme memento mori2). Dood en vergankelijkheid woekeren in zijn werk. Treasures from the Wreck of the Unbelievable tilde die thematiek naar een hoger niveau en stelde de vergankelijkheid van onze beschaving ter discussie. Want als je de zogenaamde overblijfselen ziet van een cultuur die verloren is gegaan, kan de vraag in je opkomen wat er over twintig eeuwen van onze beschaving zal zijn overgebleven. Dat is een ongemakkelijke vraag. Wat zullen ze in de toekomst van ons in een museum zetten?

(8) Alles wat we maken, is gemaakt om kapot te gaan, zodat we blijven consumeren. En die papier-maché-bollen en schoenen aan touwtjes gaan het ook niet redden, denk ik. Het grootste bouwwerk dat we maken, is het world wide web. Dat is het monument van onze generatie. Maar het web is zo vluchtig als het immaterieel is. Ik kan nu mijn leuke digitale vakantiefoto’s al niet terugvinden die ik ooit heb gebackupt op een server die niet meer bestaat. Het is goed dat mijn gedichten die ik in Word 4.0 heb geschreven zijn gepubliceerd met inkt op papier, want mijn huidige tekstverwerker kan die bestanden niet meer openen. Een kleine stroomstoring volstaat om ons hele wereldwijde web weg te vagen. Ons gehele geheugen is zo vergankelijk als een stroompje elektronen in een microchip. Geheugen bestaat niet zonder materie. Dat laat Hirst zien. Daarom heeft hij voor de edelste en onvergankelijkste materialen gekozen. De kans dat uitgerekend zijn met opzet beschadigde beelden in de toekomst de enige relicten zullen blijken uit onze tijd, is niet denkbeeldig.

(9) We hebben niet eens verhalen om over te leveren aan de toekomst. We hebben geen mythen meer. Ja, Mickey Mouse misschien. Of Pluto. Hirst heeft hen laten zien. Ze zijn beide zogenaamd teruggevonden in het wrak op de zeebodem in de vorm van levensgrote bronzen sculpturen. Ze zaten onder de schelpen, koraal en zeesponzen. In de artikelen en recensies die ik over de tentoonstelling heb gelezen, werd dit geïnterpreteerd als postmoderne ironie of humor. Maar als Mickey Mouse en Pluto de enige universele referentiepunten zijn van onze cultuur, en dat zijn ze, valt er weinig te lachen. Het contrast met al die goden en helden uit glorieuzere epochen wordt dan wel erg groot. En dan nog iets. Onze Mickey Mouse en Pluto zijn niet van brons. Ze bestaan uitsluitend op celluloid en goedkoop papier.

(10) Ik liep de zalen van Treasures from the Wreck of the Unbelievable binnen alsof ik een jongensboek opensloeg en ik werd daadwerkelijk meegesleept door het avontuur. Maar geleidelijk aan drong het besef tot mij door dat ik oog in oog stond met de dood van onze cultuur en het einde van onze beschaving. Alles van waarde ligt met het patina van eeuwen overtrokken in het verleden. Hirst drukt ons met de neus op de feiten door ons een verzonnen verleden voor te schotelen. Als iets maar oud is, zetten we het in een museum. Maar we begrijpen niet dat we zelf in een museum leven en dat we niets produceren wat zal glimmen in de pronkzalen van de musea van de toekomst. In het breekbare, zuchtende, zinkende Venetië was Treasures from the Wreck of the Unbelievable de zwanenzang van het Avondland3). Een extreme, groteske, fantasievolle evocatie van ons werkelijke en gedroomde verleden, dat was het laatste, onherhaalbare grote gebaar.

Ilja Leonard Pfeijffer (1968) is een bekende schrijver. Hij heeft dichtbundels en romans gepubliceerd en won meerdere literaire prijzen.

noot 1 De vertaling van de naam van deze tentoonstelling is: “Schatten uit het wrak van de Ongelooflijke”.
noot 2 Memento mori: gedenk te sterven
noot 3 het Avondland: de Europese beschaving

naar: Ilja Leonard Pfeijffer, uit: NRC Handelsblad, 20 december 2017

Vraag 10 1 punt

Hoe kan het voornaamste doel van tekst 1 het best worden omschreven?

De tekst

  1. A biedt de lezer een subjectieve bespiegeling op Hirsts tentoonstelling.
  2. B geeft een zakelijke en diepgravende analyse van Hirsts tentoonstelling.
  3. C plaatst de besproken tentoonstelling in de context van het verdere werk van Hirst.
  4. D wil de lezer overtuigen van de perfecte uitvoering en de beperkte zeggingskracht van Hirsts tentoonstelling.
Bekijk het antwoord

Antwoord: A

Vraag 10 in het hele examen

2022, tijdvak 1: Tekst 3

Opgavetekst

Tekst 3 Data zijn duur

(1) Data worden zo ijverig verzameld omdat ze goedkoop zijn, hoorde ik laatst een ambtenaar zeggen. Dat klonk logisch. Toch denk ik zelf dat ze zo ijverig worden verzameld omdat ze duur zijn. Dat klinkt namelijk nog logischer. Data zijn niet onstoffelijk, je moet ze produceren, opslaan, transporteren en distribueren: alleen al met die fysieke rompslomp is mateloos veel geld gemoeid. En dan moeten het analyseren en investeren nog beginnen.

(2) Dataficering is dus allereerst een lucratief bedrijf. Neem een analoog kind en tover dat om tot een digitaal kinddossier: nu heb je opeens apparaten nodig, meetsystemen, accounts, opslagservers, analysesoftware, netwerken. Vertaal een persoon in persoonsgegevens, een patiënt in elektronische mappen, een briefje van tien in financiële data en je hebt bedrijfsmatige infrastructuren nodig. Dataficering is big business.

(3) Waarom kijken moderne artsen niet langer naar hun patiënt, maar naar hun computer? Omdat ze druk in gesprek zijn met bedrijven die, letterlijk achter de schermen, met de patiëntgegevens aan het werk gaan. In de spreekkamer, in de kilometerteller van je auto en in alle klaslokalen zitten opeens bedrijven die er tot voor kort niet zaten. Hoe meer data je maakt, hoe meer economische bedrijvigheid er is.

(4) Nu had je vroeger natuurlijk ook data. Wetenschap, recht en bestuur hebben de werkelijkheid altijd al naar een informationele werkelijkheid vertaald – gegevens verzameld over de wereld, categorieën en ordeningen aangebracht, profielen geschetst. Maar de informationele werkelijkheid waarmee zij kwamen aanzetten, was grotendeels publiek en openbaar. Kennis, wetten, geld en beleid waren publieke middelen.

(5) De eerste stap in de moderne revolutie is de privatisering van alles. We noemen de nieuwe grootmachten niet alleen Googlonia en Facebookistan omdat zulke bedrijven een omzet hebben waarmee ze landen evenaren, maar vooral omdat ze functies van staten overnemen. De publieke middelen worden privaat. Techgiganten zijn eigenaar van de infrastructuur, ze downloaden burgers, ze vervangen publiek geld door privaat geld en ze leggen onbekende, private normen op via software. Hun wereldmacht is niet alleen economisch, maar ook politiek.

(6) Nu is het uiteraard fijn dat bedrijven kansen zien in nieuwe technologieën. Maar het is minder fijn dat democratieën hun politieke macht zo snel uit handen geven. Het maken van data en algoritmes is politiek werk: je definieert menselijk gedrag en kiest in welke richting je dat gaat bijsturen. Over de ideologieën van techbedrijven als Amazon, Microsoft en Apple zou je daarom een gesprek in het parlement willen voeren. Maar gesprek, zeggenschap en controle zijn er niet.

(7) De macht van de technologiebedrijven heeft daardoor nu al grote totalitaire potentie. Het kan zijn dat Google de militaire robottechnologie van Boston Dynamics uit jeugdige nieuwsgierigheid heeft aangeschaft, het kan zijn dat het bedrijf het DNA van burgers verzamelt uit wetenschappelijke bevlogenheid, maar de optelsom van militaire macht en greep op de wereldbevolking noopt tot wantrouwen. Of op zijn minst tot publieke bemoeienis.

(8) En de tweede stap in de revolutie? Die wordt gezet als data zich binnenkort met behulp van kunstmatige intelligentie verzelfstandigen. Kennis, wetten en beleid zijn dan niet langer publiek, niet langer privaat, maar autonoom. Misschien kunnen we daarover in het parlement ook alvast eens iets zeggen.

Maxim Februari (1963) is jurist, schrijver en columnist.

naar: Maxim Februari, uit: NRC Handelsblad, 28 juli 2017

Vraag 28 2 punten

Tot welke tekstsoort kan tekst 3 worden gerekend, gelet op de strekking van de tekst?

De tekst is een

  1. A beschouwing, want in de tekst komen met name verschillende visies op de toenemende dataficering aan de orde.
  2. B beschouwing, want in de tekst komen voornamelijk visies op nieuwe technologieën aan de orde.
  3. C betoog, want in de tekst wordt hoofdzakelijk bepleit dat de privatisering van data argwaan zou moeten wekken.
  4. D betoog, want in de tekst wordt voortdurend bepleit dat de moderne revolutie behalve risico’s talrijke kansen kan bieden.
Bekijk het antwoord

Antwoord: C

Vraag 28 in het hele examen

2022, tijdvak 2: Tekst 1

Opgavetekst

Tekst 1 Hier word je het gelukkigst

(1) In Alice in Wonderland neemt de Rode Koningin de heldin Alice op een bepaald moment bij de hand. Ze beginnen te rennen, terwijl de koningin roept: “Sneller! Sneller!” Als Alice helemaal buiten adem is, komen ze tot stilstand en blazen ze even uit. Maar tot Alice’ verbazing bevinden ze zich nog steeds op dezelfde plek. Natuurlijk, zegt de Rode Koningin, wat had je verwacht? Dus legt Alice uit dat, waar zij vandaan komt, je elders belandt als je hard blijft lopen in dezelfde richting. “Dat is nogal een traag land!”, zei de Koningin. “Want hier moet je zo hard lopen als je kunt, gewoon om op dezelfde plaats te blijven.”

(2) De laatste twee eeuwen heeft de mensheid een enorme vooruitgangsspurt meegemaakt. Nog nooit leefden we zo veilig, welvarend en gezond als vandaag. Maar zijn we ook ergens aanbeland, of bleven we maar ter plaatse trappelen? Levert al die luxe en welvaart ons iets op? Het is de vraag die op de lippen van elke cultuurpessimist bestorven ligt.

(3) De econoom Richard Easterlin publiceerde in 1974 een berucht artikel dat de kniesoren gelijk leek te geven. Hij vroeg aan mensen in verschillende landen en uit verschillende lagen van de bevolking hoe gelukkig ze zich precies voelden. Wat bleek? Mensen uit rijke landen zijn niet gelukkiger dan mensen in arme landen. Binnen een bepaald land zijn rijkelui weliswaar gelukkiger dan armen, maar tussen landen verdwijnt dat verband tussen welvaart en geluk. Die bevinding heet sindsdien de Easterlin-paradox.

(4) De cultuurpessimisten hebben een verklaring voor die stilstand, die je de relativiteitstheorie van geluk kunnen noemen. Geluk is het verschil tussen je verwachtingen en je werkelijke toestand. En hoe meer je hebt, hoe meer je begint te verwachten. Dus uiteindelijk blijft je gelukspeil min of meer constant. Dat staat bekend als de ‘hedonistische tredmolen’ (hēdonē: genot, geluk). Meer geld en spullen krikken ons gelukspeil op, maar het effect is slechts tijdelijk. Bovendien worden onze verwachtingen ook bepaald door wat we rondom ons zien.

(5) Hoe gelukkig je je voelt, hangt af van je status binnen je groep. Als dat klopt, dan moet het geluk in een samenleving altijd ongeveer constant blijven. Als iedereen er tegelijk op vooruitgaat, dan blijven we allemaal even gelukkig.

(6) De vloed tilt alle schepen omhoog, zoals J.F. Kennedy2) ooit zei. Maar aan boord is daar weinig van te merken. Mensen kunnen van positie wisselen in de sociale rangorde, maar dan gaat het geluk van de een ten koste van het ongeluk van de ander. Economen noemen zo’n situatie een nulsomspel. En zo wordt de vaart der volkeren helemaal tenietgedaan.

(7) Er is wel één probleem. De Easterlin-paradox bestaat niet. Aan Easterlins studie mankeerde nogal wat. Niet alleen waren zijn data beperkt tot Japan en de VS, maar de vraag die hij aan mensen voorlegde, was niet altijd dezelfde, waardoor hij appelen met peren vergeleek. Maar wetenschap gaat vooruit. Inmiddels is er een bloeiende discipline, geluksstudies, die al verfijndere meetmethodes voor geluksbevragingen heeft ontwikkeld. Daardoor beschikken we nu over meer betrouwbare en uitgebreide data, verzameld over een grotere tijdsspanne.

(8) En die data laten weinig ruimte voor twijfel: Easterlin zat ernaast. Er is wél een verband tussen materiële welvaart en geluk, zowel binnen als tussen landen. Dat effect zie je ook door de tijd heen. De World Values Survey3), die de evolutie van geluksmetingen in honderd landen in kaart brengt, toont aan dat mensen in de meeste onderzochte landen gelukkiger zijn geworden. En jawel, die stijging houdt verband met economische groei. Hoe je het ook wendt of keert, geld maakt wél gelukkig.

(9) Weg dus met de relativiteitstheorie van geluk? Niet helemaal. Ze klopt ten dele, maar vertelt slechts een deel van het verhaal. Niet alles in het leven draait om verwachtingen en sociale vergelijkingen. De mens is nog steeds een biologisch organisme met bepaalde lichamelijke en fysieke behoeften. Als die behoeften bevredigd zijn, voelen we ons goed, en anders niet. De hedonistische tredmolen bestaat, zeker als het om materiële weelde gaat, maar hij doet slechts een deel van de vooruitgang teniet.

(10) Wat wel klopt, is dat vermeerderde welvaart op den duur niet meer voor vermeerderd geluk zorgt. Economen noemen dat de wet van de dalende meeropbrengst. Geld maakt gelukkig, maar dan vooral als je er nog niet veel van had. Een armoedzaaier die een briefje van 100 euro op straat vindt, zal dolgelukkig zijn. Een miljonair haalt er de schouders bij op. Boven een bepaalde drempel levert rijkdom nauwelijks nog gelukswinst op. Elon Musk4) kan maar in één auto tegelijk rijden. En als hij zijn kapitaal ziet verdubbelen, wordt hij (uiteraard) niet plots dubbel zo gelukkig.

(11) En hoe zit dat met sociale vergelijkingen? Sommige zaken die ons gelukkig maken, lenen zich beter tot vergelijkingen dan andere, en worden dus ook sterker beïnvloed door wat we rondom ons zien. Precies daarom is rijkdom bij uitstek een domein voor afgunst, naijver en sociale competitie. De dikte van portefeuilles kun je meten, en het merk van je auto is zichtbaar voor iedereen. Maar geluk draait niet alleen om materiële rijkdom, en niet alles draait om sociale vergelijkingen. Iemand die alleen op een onbewoond eiland leeft, kan nog altijd ziek zijn, pijn lijden of honger hebben. En ook als je omringd bent door anderen, kun je niet alles zomaar vergelijken. Ik heb geen idee of mijn buurman betere seks heeft dan ik, of welk verborgen leed hij torst. En zou het me echt uitmaken?

(12) De sociale dimensie van geluk wordt vaak zwaar overdreven. Tolstoj schreef in Anna Karenina5): “Er zijn geen omstandigheden in het leven waaraan een mens niet gewend kan raken, in het bijzonder als hij ziet dat iedereen rondom hem ze aanvaardt.” Als dat klopt, zou Tolstoj het niet erg vinden om gefolterd te worden, zolang zijn buurman ook op de pijnbank ligt en dat niet erg lijkt te vinden. Tolstoj vergeet dat we biologische wezens zijn.

(13) Geld maakt gelukkig, maar het is natuurlijk lang niet het enige wat gelukkig maakt. De Nederlandse ‘geluksprofessor’ socioloog Ruut Veenhoven, oprichter van de World Database of Happiness6), onderzocht welke eigenschappen van een samenleving haar burgers gelukkig maken. Behalve de materiële levensstandaard zijn er volgens Veenhoven twee belangrijke pijlers: democratische instellingen, en een cultuur van vertrouwen en tolerantie. Die drie ‘gelukmakers’ samen, aldus de berekeningen van Veenhoven, verklaren 75 procent van de verschillen in geluk tussen verschillende landen.

(14) In die lijn betoogt de politicoloog Ronald Inglehart dat een gevoel van vrijheid sterk samenhangt met ons gelukspeil. Als mensen het gevoel hebben dat ze vrij zijn om zichzelf te ontplooien en hun leven in te vullen zoals ze dat zelf wensen, dan voelen ze zich gelukkiger. Het laatste World Happiness Report7) somt de cruciale gelukmakers op om het verschil in gelukspeil tussen landen te verklaren: inkomen, gezonde levensverwachting, vrijheid, vertrouwen en goede sociale relaties (een toeverlaat hebben als je het moeilijk hebt).

(15) Ook wat die gelukmakers betreft, hebben we veel vooruitgang geboekt. Geen wonder dat de top tien in het World Happiness Report er al enkele jaren ongeveer hetzelfde uitziet, met Scandinavië en West-Europese landen bovenaan. In 2018 waren dat Finland, Noorwegen, Denemarken, IJsland en Zwitserland; Nederland stond op de zesde plaats, België op 16. De hekkensluiters waren Tanzania, Zuid-Soedan, de Centraal-Afrikaanse Republiek en Burundi.

(16) Pessimisten gebruiken de Rode Koningin soms als metafoor voor de futiliteit van vooruitgang. We draven maar door, maar uiteindelijk staan we lopend stil. Maar wie het verhaal van Lewis Carroll verder leest, merkt dat de Rode Koningin op het einde van haar preek nog iets toevoegt over haar gekke land: “Als je ergens elders wilt komen, dan moet je minstens twee keer zo hard lopen!” Dat maakt wel een wereld van verschil.

(17) Zo vergaat het ook de menselijke vooruitgang. Inderdaad, een deel van de vooruitgang van de afgelopen twee eeuwen werd tenietgedaan doordat we gewend raken aan onze moderne luxe, en omdat we de neiging ertoe hebben ons met onze naaste te vergelijken. Toch mag die hardnekkige Easterlin-paradox bij het grof huisvuil. De belangrijkste gelukmakers van de menselijke soort zijn niet relatief, maar absoluut, en we hebben er veel meer van vroeger: vrijheid, vertrouwen, sociale relaties en (natuurlijk) gezondheid.

(18) Dankzij geluksonderzoek kunnen we de superioriteit van onze samenlevingsvorm dus op wetenschappelijke gronden aantonen. Een liberale democratie zoals de onze, met een sterk uitgebouwde sociale zekerheid, is het best in staat om in onze behoeften te voorzien, en om menselijk geluk te bevorderen. Daar mogen we best trots op zijn.

(19) Natuurlijk wonen er zelfs in Finland nog altijd mensen die diep ongelukkig zijn, en natuurlijk blijven de cijfers voor depressie en zelfmoord in onze contreien veel te hoog. Maar daaruit afleiden dat vooruitgang een maat voor niets is geweest, of dat de westerse mens zich nog “nooit zo slecht heeft gevoeld” (zoals de Belgische hoogleraar klinische psychologie Paul Verhaeghe beweerde), is aantoonbaar onjuist.

(20) Onze samenlevingsvorm is superieur aan alle andere ter wereld. De verworven vrijheden in onze liberale rechtstaat beschouwen velen vandaag als vanzelfsprekend, maar dat zijn ze helemaal niet: in de hele wereldgeschiedenis zijn ze uniek, recent, exotisch, en ongezien. Wij mogen ons wel degelijk gelukkig prijzen dat we nu en hier leven.

Maarten Boudry (1984) is filosoof. Hij schrijft met enige regelmaat voor het weekendkatern Letter & Geest van dagblad Trouw.

Noten
noot 1 Alice in Wonderland is een jeugdboek uit 1865 van Lewis Carroll (1832-1898). Het verhaal wordt gezien als een modern sprookje.
noot 2 J.F. Kennedy (1917-1963) was tussen 1961 en 1963 president van de Verenigde Staten van Amerika.
noot 3 De World Values Survey is een wereldwijde vragenlijst over waarden.
noot 4 Elon Musk (1971) is een rijke zakenman die onder meer betrokken is bij Tesla, een Amerikaans bedrijf dat elektrische auto’s produceert.
noot 5 Anna Karenina is een beroemde roman uit 1877 van Lev Tolstoj (1828-1910), een Russisch schrijver.
noot 6 De World Database of Happiness is een database waarin sinds 1984 alle wetenschappelijke onderzoeksresultaten op het gebied van geluk zijn bijgehouden.
noot 7 Het World Happiness Report is een jaarlijks door de Verenigde Naties samengestelde lijst die voor een groot aantal landen aangeeft hoe gelukkig de gemiddelde inwoner van die landen is.

naar: Maarten Boudry, uit: Trouw, 7 april 2018

Vraag 13 1 punt

Welke bewering is juist?
Tekst 1 is als een betoog te kenschetsen, omdat in deze tekst

  1. A een aanpak wordt voorgesteld waarmee onze samenleving gelukkiger zou kunnen worden.
  2. B een voorkeur wordt uitgesproken voor een andere kijk op wat ons gelukkig maakt.
  3. C wordt beredeneerd waarom we positiever naar onze samenlevingsvorm moeten kijken.
  4. D zowel argumenten voor als argumenten tegen de theorie van Easterlin worden gegeven.
Bekijk het antwoord

Antwoord: C

Vraag 13 in het hele examen

2022, tijdvak 2: Tekst 2

Opgavetekst

Tekst 2 Geld maakt gelukkig

(1) Niemand behalve een paar treurige patsers zal het volmondig toegeven, maar in tijden van economische crisis, als iedereen moet inleveren, lijkt het er sterk op dat een goed gevulde portemonnee ons wel degelijk gelukkig maakt. Of maakte.

(2) Waarom is dat zo’n taboe? Waarom geven we niet toe dat al die dingen waar we in crisistijd op bezuinigen, bijdragen aan ons geluk: theaterbezoek, de aanschaf van een degelijke fiets, het fêteren van vrienden, een mooie, warme winterjas, uitzicht op een inspirerende vakantie? We kunnen ook moeilijk ontkennen dat rood staan vaak leidt tot gekibbel aan de keukentafel, en tot ouders die nóg minder thuis zijn omdat ze harder moeten werken – want de huur moet toch betaald en de sportclub ook.

(3) Zeker is in elk geval dat noch de rijken, noch de armen graag toegeven dat geld gelukkig maakt. Wat de rijken betreft, laat de schroom zich verklaren: openlijk genieten van je geld wekt afgunst, en dat kan leiden tot inbraak en diefstal – of zelfs tot nivellering. De sympathiekste rijken zullen zich een beetje schamen voor hun rijkdom, zoals je in het gezelschap van eenzame mensen niet opzichtig gelukkig gaat zitten zijn met je geliefde of je gezin. Maar ook de minst kapitaalkrachtigen bekennen niet graag dat ze bijvoorbeeld dolgraag een groter huis zouden willen in een betere wijk. Want zo’n hartenkreet heeft iets vernederends, vooral als je gelooft dat armoede ook een beetje aan jezelf ligt. Dan maar doen alsof het je niks kan schelen, alsof het onderaan de ladder gezelliger is dan daarboven – waar nooit veel bewijs voor geleverd is.

(4) Natuurlijk: geld kan verslavend werken, en van een verslaving word je niet gelukkig. Daar werd tweeduizend jaar geleden al voor gewaarschuwd door Seneca1): “Geld maakt niemand rijk, integendeel, bij iedereen wekt het de begeerte naar nog meer geld.” Inderdaad: mensen die voortdurend bang zijn geld kwijt te raken of hun best doen er meer van te vergaren, behoren tot de verveelendste op aarde. Maar het nare van een crisis – van te weinig geld – is juist dat we allemaal een beetje zo worden: vrekkig, bezig met rekenen. Aan alles hangt opeens een prijskaartje: uit eten gaan, een ritje met de trein, een boek kopen. We worden vervelende zeuren. Toen we nog geld hadden, waren we aardiger, royaler, gelukkiger.

(5) U zult tegenwerpen dat de grote drama’s van het leven rijken en armen even hard treffen: ziekte, ruzie, dood, scheiding. Maar zelfs dat is maar ten dele waar. In een krap huis is het moeilijker de vrede te bewaren. Wie wil scheiden, heeft geld nodig. En wie ziek of stervende is, wil niet ook nog hoeven piekeren over geld. Het omgekeerde gaat juist niet op: wat ons zelfs volgens steile moralisten gelukkig maakt – zinvol werk, warme relaties, gezondheid – verliest niet aan waarde als we bemiddeld zijn. Wie geld heeft, kan het leven minstens zo goed als zinvol ervaren.

(6) En toch blijven we een beetje schutterig doen over geld. Alsof het vies is. Alsof het niet fijn is er genoeg van te hebben, alsof geld niets te maken heeft met geluk. Vreemd hoor.

Noot
noot 1 Seneca (54 voor Chr. - circa 39 na Chr.) was een Romeins schrijver en redenaar.

naar: Leonie Breebaart, uit: Trouw, 26 januari 2013

Vraag 24 1 punt

Tekst 2 sluit af met “Vreemd hoor.” (regels 88-89)
Welk effect bij de lezers wordt vermoedelijk hiermee beoogd?
Het vermoedelijk beoogde effect is dat

  1. A er twijfel wordt gezaaid over het ingenomen standpunt.
  2. B het eerder ingenomen standpunt wordt gerelativeerd.
  3. C het standpunt met meer klem naar voren wordt gebracht.
  4. D het standpunt wordt versterkt met een argument.
Bekijk het antwoord

Antwoord: C

Vraag 24 in het hele examen

2022, tijdvak 3: Tekst 2

Opgavetekst

Tekst 2 Wij zijn niet ons brein, maar wel onze boekenkast

(1) Het is natuurlijk Kinderboekenweek, maar voor oudere ouders kan dit ook zomaar de tijd zijn dat hun studerende kind het huis verlaat en dus ook diens spullen dient op te ruimen. Wat gaat er mee, wat blijft, en wat mag definitief weg? Naar de kringloopwinkel bijvoorbeeld? Nou, de boeken dus, die mogen allemaal weg, vindt de nieuwe generatie twintigers. Althans, dat begreep ik van een collega. Zij had haar zoon gevraagd op te ruimen en voor ze het wist, lag er op de gang een stapeltje boeken te wachten op … ja, waarop eigenlijk? Op een moeder die ze nog wel zou redden?

(2) Zelf ben ik zeker zo’n moeder, op het pathologische af, want ik bewaar niet alleen de kinderboeken van mijn zoons (De grijze jager), maar ook die van mezelf (Kruistocht in spijkerbroek) en zelfs die van mijn moeder (De bikkel, Ursula, Schoolidyllen). Mijn collega is waarschijnlijk een minder ernstig geval, want zij constateerde droogjes dat het digitale tijdperk met haar zoons duidelijk was ingetreden. Niet dat haar zoons geen boeken lezen of bestellen. Maar boeken bewaren, waarom zou je dat nou doen? Waarschijnlijk lees je ze nooit terug. En áls je dat wilt, dan heb je ze online toch zo gevonden?

(3) Dat idee leeft trouwens niet alleen bij twintigers. Je ziet tegenwoordig amper nog huizen met een goed gevulde boekenkast. Als ik de nieuwe opruimwoede probeer te begrijpen, wat ik moeilijk vind, kan ik beter een omweg nemen naar een informatiedrager die me iets minder na aan het hart ligt, namelijk de cd. Die lades met cd’s moesten we toch écht eens opruimen, denk ik nu al zeker vijf jaar. Als je muziek wilt horen, dan doe je dat toch gewoon via Spotify2)?

(4) Maar toen ik deze week die la met cd’s weer eens opentrok, begreep ik ineens waarom het enthousiasme over een digitale bibliotheek waarin je ‘alles terug kunt vinden’ me zo begint te irriteren. Dat is niet alléén omdat Spotify je na vijf zelfgekozen tracks altijd weer onaangenaam verrast met een nummer waar je níet voor hebt gekozen, als een overijverige ober die een intiem gesprek onderbreekt om te vragen of ‘alles naar wens is’. Donder op!

(5) Zo’n bemoeial is erg, maar erger vind ik het idee dat Spotify als vervanger kan dienen van de muziek waarmee ik een strikt persoonlijke relatie heb opgebouwd. In die la met cd’s zag ik mijn halve leven voorbijkomen: oude liefdes, oude vakanties, oude feesten. Die muziek liet me zien wie ik ben geweest en dus ook ben. Dat lijkt me in tijden van globalisering nou net dat beetje identiteitsherstel dat we kunnen gebruiken. Want rondzwerven op een oeverloze oceaan is prachtig, maar alleen als je terug kunt naar een stuk land dat herinnert aan jouw geschiedenis, jouw huis, jouw dierbare spullen.

(6) Zo werkt dat ook met de boekenkast. Die laat zien wat ík heb gelezen en overdacht, wat me aan het lachen heeft gemaakt en heeft ontroerd. “Erg hè? Dat Jet van Marle3) dan doodgaat! Net op haar zeventiende verjaardag!” Zonder die ruggetjes vergeet je zoiets. Wij zijn niet ons brein, wij zijn onze muziekverzameling – en onze boekenkast.

noot 1 De titel is een toespeling op het boek Wij zijn ons brein van hersenonderzoeker Dick Swaab, waarin staat dat onze identiteit wordt bepaald door ons brein.
noot 2 Spotify is een populaire muziekdienst op internet.
noot 3 Jet van Marle is de hoofdpersoon van het boek School-idyllen van Top Naeff (1878-1953).

naar: Leonie Breebaart, uit: Trouw, 5 oktober 2019.

Vraag 19 1 punt

Wat is het voornaamste doel van tekst 2?
Tekst 2 wil de lezer

  1. A ertoe aanzetten te stoppen met het opruimen van boeken en cd’s.
  2. B ertoe oproepen persoonlijke muziek- en boekenverzamelingen aan te leggen.
  3. C ervan doordringen dat boeken nooit helemaal zullen worden vervangen door digitale bibliotheken.
  4. D ervan overtuigen dat informatiedragers en papieren boeken meerwaarde hebben voor hun eigenaar.
Bekijk het antwoord

Antwoord: D

Vraag 19 in het hele examen

2021, tijdvak 1: Tekst 1

Opgavetekst

Tekst 1 We leren (n)iets van de geschiedenis

(1) In brede kring leeft het idee dat kennis van de geschiedenis een nuttige zaak is. We zouden kunnen leren van historische ervaringen. Als we een analyse hebben gemaakt van de oorzaken van historische mislukkingen en rampen, kunnen we daaruit conclusies trekken over het te voeren beleid in heden en toekomst. Kortom, wie het verleden kent, hoeft het niet te herhalen.

(2) Historici moeten dan wel opmerkelijk verstandige lieden zijn en zodoende veelgevraagde beleidsdeskundigen. Wie even nadenkt over deze gedachten, zal zich realiseren dat die grotendeels onjuist moeten zijn. Anders zouden we ondertussen toch wereldwijd in vrijwel perfecte samenlevingen moeten leven?

(3) Je hebt niet veel aan historische kennis. In Nederland hebben we de afgelopen jaren te maken gehad met de uitzonderlijke situatie dat twee opeenvolgende minister-presidenten geschiedenis hadden gestudeerd. Zij hebben echter nimmer de indruk gewekt dat hun beleid aan kwaliteit heeft gewonnen door hun historische kennis.

(4) Ik heb vrijwel mijn hele werkzame leven doorgebracht onder historici. Mij is echter nooit opgevallen dat historici betere analisten van hun eigen tijd waren dan niet-historici. Zij waren onveranderlijk even verrast door de gebeurtenissen in hun eigen tijd als niet-historici. Zagen zij het einde van de Koude Oorlog1) aankomen, en wat daarvan de betekenis en consequenties zouden zijn? Helemaal niet. Met de kredietcrisis ging het al niet anders. Historici onderscheidden zich in niets van hun verwarde tijdgenoten.

(5) Een helder inzicht in de eigen tijd heeft te maken met gezond verstand en een goed gevoel voor maatschappelijke verhoudingen. In het algemeen geldt dat we stekeblind de toekomst in struikelen. De meeste academische historici die ik heb gekend, zullen overigens direct toegeven dat historische kennis geen enkele garantie is voor een betere kijk op heden en toekomst.

(6) Het menselijk leervermogen is beperkt als het gaat om historische kennis en de emoties van de waan van de dag zijn dominant. Als er al een periode is uit ons nationale verleden die velen beschouwen als een leerzaam en bruikbaar verleden, dan is het wel de Duitse bezetting.

(7) Nu al zeven decennia wordt ons elk jaar door tientallen, zo niet honderden sprekers op 4 en 5 mei voorgehouden dat wat in die vijf jaren is gebeurd, nooit meer mag gebeuren. Dat er uit de gebeurtenissen van die jaren en de periode daarvoor belangrijke lessen moeten worden geleerd. Discriminatie en uitsluiting mogen nooit worden getolereerd. Ons land moet gastvrij zijn als het gaat om de opvang van vluchtelingen die in eigen land met de dood worden bedreigd. Onze steden staan vol met monumenten die ons aan die essentiële, uniek leerzame periode uit ons verleden herinneren.

(8) We hebben mooie internationale verdragen ondertekend waarin we beloven vluchtelingen op te nemen. Van dit leerzame verleden, dit volstrekte dieptepunt in onze nationale geschiedenis, heeft een groot deel van de huidige Nederlandse bevolking niets geleerd. Zodra de gelegenheid zich voordeed, bleken vele Nederlanders direct bereid tot discriminatie en uitsluiting.

(9) Nu het ernaar uitziet dat Nederland enkele tienduizenden vluchtelingen uit het Midden-Oosten zal opnemen, zijn we getuige van een beschamende vreemdelingenhaat. Alle klassieke verdachtmakingen van ‘De Ander’ worden onmiddellijk van stal gehaald, zonder enig steekhoudend bewijs. We hadden op 4 en 5 mei beter gratis poffertjes kunnen uitdelen; dat had evenveel geholpen als al die prachtige toespraken van de afgelopen zeventig jaar.

(10) Terwijl academische historici niet veel moeten hebben van een bruikbaar verleden, zijn ‘de media’ er dol op. Die veronderstelde bruikbaarheid blijkt meestal het gevolg van simpele en misleidende analogieën. De bekendste en meestgebruikte analogie betreft de teloorgang van de Weimar Republiek en de opkomst van het nationaalsocialisme, in combinatie met het fenomeen Hitler. Vrijwel iedere nieuwe dictator wordt vroeg of laat vergeleken met Hitler, waarbij dan de veronderstelling is dat de nieuwe dictator vergelijkbare gevaren voor de wereld zou kunnen veroorzaken. Daarbij wordt bijna altijd vergeten dat Duitsland in de jaren dertig de tweede industriële mogendheid ter wereld was.

(11) Zoals bekend is, hebben de andere grote mogendheden in de jaren dertig aanvankelijk gedacht dat zij Hitler met concessies wel tevreden konden stellen, zodat hij ingepast kon worden in het bestaande Europese statensysteem. Omdat daar in het geval van nazi-Duitsland niets van terecht is gekomen, hebben velen daaruit de historische les gedestilleerd dat er met dictaturen nooit te praten valt. Zo is er in het begin van de Koude Oorlog vaak geargumenteerd dat er met de Sovjet-Unie nu eenmaal niet te overleggen viel. Hitler en Stalin waren echter totaal verschillende schurken en de Sovjet-Unie was nazi-Duitsland niet.

(12) Ter gelegenheid van het feit dat in 2014 het begin van de Eerste Wereldoorlog een eeuw geleden was, verschenen er pretentieuze artikelen in de krant waarin de suggestie werd gewekt dat de strategische situatie in Europa in 2014, met de Russische leider als hoofdrolspeler, sterk deed denken aan de rampzalige gebeurtenissen van een eeuw eerder. Het zou zomaar helemaal mis kunnen gaan. Dat de alliantiestructuur van 2014 fundamenteel anders was dan in 1914, dat het bestaan van nucleaire wapens een grote oorlog in Europa uiterst onwaarschijnlijk heeft gemaakt en dat de machtsbasis van Poetin in vergelijking met die van het westers bondgenootschap (NAVO2 plus EU) niets voorstelt, werd niet duidelijk gemaakt. Paniekzaaierij is immers een van de belangrijkste activiteiten van ‘de media’.

(13) Een andere vaak gebruikte analogie is de ondergang van het (West-)Romeinse Rijk3). Het relatieve machtsverval van de VS is volgens conservatieve stemmingmakers goed te vergelijken met de verzwakking van het Romeinse Rijk in zijn nadagen. Dat werd overspoeld door barbaarse immigranten en was door politieke disfunctie niet in staat zich te verdedigen. En geldt dat eigenlijk ook niet voor de EU?

(14) Daarbij wordt licht vergeten dat het Romeinse imperium een straatarme, pre-industriële natie was met een infrastructuur die tekortschoot. Zowel de VS als de EU vertonen gebreken, maar dat neemt niet weg dat hun organisatievermogen en infrastructuur van een andere orde zijn dan die van het Romeinse Rijk. Bovendien hebben de immigrantenstromen geen militaire capaciteit, zoals de barbaarse stammen.

(15) In 1988 verscheen Thinking in Time van de historicus Ernest R. May en de politicoloog Richard Neustadt. De ondertitel van dat boek luidt The Uses of History for Decision-Makers. Kortom, geschiedenis waar je wat aan hebt. Het boek levert concrete, zij het teleurstellend beperkte resultaten voor beleidsmakers. De auteurs zijn zich bewust van het feit dat ze bezig zijn met een academische exercitie en dat hun boek, hoe nuttig ook, ongetwijfeld niet gelezen zal worden door de politici die de beslissingen nemen die later vaak zeldzaam stompzinnig blijken te zijn – bijvoorbeeld de Amerikaanse invasie van Irak in 2003.

(16) De gebruikte geschiedenis bestaat in het boek uit analyses van historische gebeurtenissen die vooral de Amerikaanse buitenlandse politiek betreffen. De auteurs komen na een uitputtende analyse van hun historisch materiaal met drie aanbevelingen voor degenen die belangrijke beslissingen moeten nemen.

(17) In de eerste plaats is het zaak geen overhaaste besluiten te nemen. Rust is van eminent belang. Vooral over de doelstellingen van het beleid dient helderheid te bestaan. Ten tweede zijn alle historische analogieën uit den boze. Die leiden eigenlijk altijd tot ongewenste resultaten. In de derde plaats is het van wezenlijk belang om de wordingsgeschiedenis van de crisis, waarin beslissingen moeten worden genomen, zo nauwkeurig mogelijk te beschrijven en te analyseren. Na een dik boek met gevalsbeschrijvingen is dit een nogal mager resultaat. Iedereen met gezond verstand had dit zelf kunnen bedenken. Historicus hoef je er niet voor te zijn.

(18) Toch is dit ook een pleidooi voor historische kennis. De historicus kan uitleggen waarom een analogie niet deugt als basis voor besluitvorming. Historische situaties lijken misschien soms op elkaar, maar dat wil niet zeggen dat ze identiek zijn en dezelfde dynamiek vertonen. Historici kunnen vanzelfsprekend de wordingsgeschiedenis van een conflict of beleidsmatig probleem beschrijven, al zal vaak blijken dat zij het onderling niet eens zijn over die geschiedenis.

(19) Maar historici, hoe bekwaam ook, kunnen weinig verstandigs over de toekomst zeggen. Wat we zeker weten over de toekomst, is banaal en kan iedereen bedenken. Anders dan veel leken denken, herhaalt de geschiedenis zich niet. Zeker, er zijn patronen die steeds weer opnieuw voorkomen, maar die patronen wijken op subtiele wijze van elkaar af.

(20) Het valt enigszins te vergelijken met de vier seizoenen die elk jaar terugkeren. Dat op de herfst de winter zal volgen, staat vast. Maar hoe streng die winter zal worden, is onvoorspelbaar. Het historisch proces zorgt steeds weer voor verrassende wendingen en geheel onverwachte gebeurtenissen. Veel van de huidige technologie is al tientallen jaren geleden aangekondigd, maar wellicht de belangrijkste technische noviteit van de afgelopen jaren, de smartphone, was een onvoorziene ontwikkeling.

noot 1 De Koude Oorlog (1945-1991) was een periode van gewapende vrede tussen de Verenigde Staten en de Sovjet-Unie, en hun verschillende bondgenoten.
noot 2 De Noord-Atlantische Verdrags Organisatie (NAVO) werd in 1949 opgericht met als doel door onderlinge samenwerking de veiligheid van niet-communistische landen van Europa tegen eventuele agressie van de Sovjet-Unie te waarborgen.
noot 3 In 476 werd de laatste West-Romeinse keizer afgezet en hield het West-Romeinse Rijk op te bestaan.

naar: Maarten van Rossem
uit: Maarten! vrijdag 27 november 2015

Vraag 5 1 punt

Hoe kan het tekstgedeelte dat bestaat uit alinea 1 en 2 van tekst 1 getypeerd worden?

  1. A als erudiet: uit dat tekstgedeelte blijkt een hoge mate van geleerdheid
  2. B als naïef: uit dat tekstgedeelte blijkt een hoge mate van goedgelovigheid
  3. C als objectief: uit dat tekstgedeelte blijkt een wetenschappelijke houding
  4. D als sceptisch: uit dat tekstgedeelte blijkt afkeuring van andere meningen
Bekijk het antwoord

Antwoord: D

Vraag 5 in het hele examen

2021, tijdvak 2: Tekst 3

Opgavetekst

Tekst 3 Botsende idealen blijven geloofwaardig

(1) “Onbegrijpelijk en irrationeel” noemde Mike Shellenberger mensen die tegen kernenergie zijn. Hij is groot voorstander en reist de wereld over om het nucleaire woord te verkondigen. De milieuactivist maakte een stevige ommezwaai in zijn opvattingen over kernenergie. Hij groeide op als links hippiekind, keerde zich tegen kernenergie, was een fervent voorstander van wind- en zonne-energie. Nu zegt hij in een interview in Het Financieele Dagblad dat zonnecellen vooral “een berg giftig afval opleveren”.

(2) Elke kerk heeft een overenthousiaste bekeerling. Gentech heeft bijvoorbeeld Mark Lynas; eerst anti-gentechactivist en nu prominent voorstander van genetische technieken. Het levert een aantrekkelijk verhaal op: ze zijn altijd net iets strenger in de leer en een kop met “Why I changed my mind”¹ garandeert veel kliks. Wat opvalt: na de grote ommezwaai zijn ze vaak net zo twijfelloos als daarvoor. Dat betekent niet dat het onoprecht is. Noem me naïef, maar volgens mij is het meeste geen theater. Misschien geloof ik ze omdat ik regelmatig dezelfde stijl van debatteren hanteer, en die komt direct voort uit mijn eigen stijl van denken. Leren door te botsen, de grenzen opzoeken en zo nu en dan het roer omgooien.

(3) Zowel Shellenberger als Lynas zijn ambassadeurs van de ecomodernistische beweging. Ik schaar mijn eigen inzichten over voedselproductie daar ook onder. Ecomodernisten hebben een soort Ruttiaans² positivisme over zich: techniek is gaaf en gaat de wereld redden en iedereen die het daarmee oneens is, is bang of onwetenschappelijk of beide. De argumenten leunen zwaar op wetenschappelijke inzichten. Bijvoorbeeld dat kernenergie weliswaar een grote investering vergt, maar daarna goedkoop en relatief veilig is. De kernramp van Fukushima leverde één dode op, terwijl de aardbeving die daaraan vooraf ging en de vloedgolf die volgde, bijna 20.000 doden tot gevolg hadden.

(4) Nu is (door mensen veroorzaakte) klimaatverandering constateren een tamelijk wetenschappelijke exercitie. Je moet wel heel erg met je ogen knijpen, wil je iets anders zien. Maar wat we daar vervolgens mee moeten, is voer voor prachtig debat. En iedereen draagt zijn steentje bij. Vegetarische fietsers wijzen vooral op de vervuiling van vlees eten en autorijden. Kinderlozen wijzen op de dramatische gevolgen van voortplanting. Thuisblijvers schreeuwen om vliegtaks. En de nieuwe generatie individualisten wil vooral alles zelf zelf zelf doen. De gasaansluiting loskoppelen en driftig in de grond de warmte oppompen. Met goudvissenpoep uit je aquarium je moestuin bemesten.

(5) Gelukkig regeert ‘de wetenschap’ niet en mag iedereen van zijn eigen optimale energiemix dromen – en die deels zelf uitvoeren. In praktijk komt de collectieve aanpassing neer op een allegaartje van nogal toevallige maatregelen gebaseerd op lokale idealen, voorkeuren, geschiedenis, angsten, gevoeligheden; weinig wetenschap in te ontdekken. Ons enthousiasme voor wind op zee verraadt een oer-Hollandse, Michiel de Ruyter-achtige maritieme trots en bijbehorende kennis en technologie. Zit het op een dag tegen, dan mogen we vast even gebruik maken van het verlengsnoer richting België en Frankrijk; gasloze landen waar de bevolking meer gewend is aan het idee van kerncentrales.

(6) In dit soort verhitte discussies zijn het niet de cijfers die botsen. Hier botsen wereldbeelden, idealen, dromen, verlangens en emoties. Mits die enigszins binnen de kaders van de realiteit blijven, is het volkomen legitiem om daarop te varen. Maar het helpt wel als mensen als Shellenberger en ecomodernisten dat toegeven. Zoals wetenschappers vaak verplicht zijn om hun competing interests³ te tonen, zouden auteurs standaard inzage moeten geven in hun competing ideals⁴. Een soort Kahnemann-clausule (van het boek Thinking, Fast and Slow): “Mijn snelle brein had allang besloten dat dit de enige juiste oplossing is voor het klimaatprobleem. Mijn langzame brein vond de bijbehorende cijfers en studies.”

(7) Dan zouden we bijvoorbeeld kunnen concluderen dat Shellenberger nog steeds net zo irrationeel is als zijn opponenten en als de jongere anti-kernenergieversie van zichzelf. Dat maakt zijn betoog absoluut niet minder geloofwaardig. Het maakt het des te interessanter.

noot 1 “Why I changed my mind”: “Waarom ik van gedachten ben veranderd”.
noot 2 ‘Ruttiaans’ verwijst naar de Nederlandse minister-president Mark Rutte.
noot 3 competing interests: concurrerende belangen, vrij te vertalen als belangenverstrengeling
noot 4 competing ideals: concurrerende idealen

naar: Rosanne Hertzberger
uit: NRC, 10 november 2018
Rosanne Hertzberger is microbioloog.

Vraag 26 1 punt

In alinea 2 van tekst 3 wordt gesproken over een bepaalde manier van debatteren.
Hoe kan die stijl van debatteren het best worden getypeerd?

  1. A aftastend
  2. B enthousiasmerend
  3. C polariserend
  4. D theatraal
Bekijk het antwoord

Antwoord: C

Vraag 26 in het hele examen

Vraag 28 1 punt

Welke uitspraak geeft het doel van tekst 3 het best weer?
De tekst ‘Botsende idealen blijven geloofwaardig’ wil de lezer

  1. A een eigen afweging laten maken over de diverse standpunten die een centrale rol spelen in het milieudebat.
  2. B een eigen afweging laten maken over wat de juiste oplossing kan zijn voor het milieuvraagstuk.
  3. C overtuigen van het nut om in het milieudebat extreme uitgangspunten te vermijden.
  4. D overtuigen van het nut om standpunten te benoemen die iemand achtereenvolgens in het milieudebat heeft ingenomen.
Bekijk het antwoord

Antwoord: D

Vraag 28 in het hele examen

2021, tijdvak 3: Tekst 1

Opgavetekst

Tekst 1 Mag het een tikje minder spontaan, alstublieft?

(1) Het wemelt van de spontane mensen: op datingsites, bij de kapper, in de horeca, op scholen, in talkshows en spelletjesshows en ook in de politiek. Een politicus kan allang niet meer volstaan met gedrevenheid en vakbekwaamheid alleen. Als hij niet leuk kan omgaan met de mensen op straat of in het voetbalstadion, stelt hij zich bloot aan het verwijt dat hij arrogant is of een bewoner van die vermaledijde ivoren toren. En dat verwijt is dodelijk in het land waar de spontane mens heerser is.

(2) De (zelf)kwalificatie ‘spontaan’ wordt zo intensief gebezigd, dat niemand zich lijkt af te vragen wat ermee wordt bedoeld. Iets positiefs, zoveel is duidelijk. De spontane mens is niet gekunsteld, niet verlegen, oprecht, eerlijk, onbevangen, openhartig en behept met zelfvertrouwen. En wie van nature niet spontaan is, kan op allerhande sites lezen hoe hij dat alsnog kan worden – waarbij steeds de disclaimer wordt geplaatst dat je spontaniteit niet kunt simuleren.

(3) Maar dat je niet spontaan zou *willen* zijn? Bij de makers van de zelfhulpsites gaat dat er niet in. “Accepteer uzelf en werk aan de rem die u tegenhoudt om spontaan te zijn”, moedigen de makers van *InfoNu.nl* de sociaal minderbedeelde bezoekers aan. Een gemis aan spontaniteit is niet een vorm van bedachtzaamheid, maar komt voort uit angst voor afwijzing door anderen. “Deze angst ontwikkeld (sic!) zich vaak al in de jeugd bijvoorbeeld door ouders die een druk leggen op presteren of doordat men gepest is.”

(4) Voor coach Hans Klaasse is spontaniteit een absolute vereiste voor succesvol ondernemerschap. “Keep calm and focus on spontaneity”1), houdt hij ondernemers voor op zijn site. “Spontaniteit komt tot uiting in daadkracht, zoals het oppakken van nieuwe initiatieven en het in gang zetten van verfrissende acties. (...) Bij spontaniteit staat de mens als inspiratiebron centraal. (...) Een spontane en geïnspireerde ondernemer staat bol van authenticiteit en uniciteit. (...) Tegenovergesteld gedrag werpt zijn schaduw vooruit! Dwang, ongenoegen, angst, ongemotiveerd gedrag en fakegedrag.” Een beetje ondernemer heeft, met andere woorden, geen andere keuze dan spontaan te zijn.

(5) Spontaniteit – afgeleid van het Latijnse *mea sponte*: uit eigen beweging, op eigen kracht – mag zich dan in de gunst van de tijdgeest verheugen, als tegenhanger van knellende conventies en drukkende gedachten heeft ze een lange voorgeschiedenis. In *Briefen über die ästhetische Erziehung des Menschen*2) (1795) van de Duitse filosoof en dichter Friedrich Schiller (1759-1805) is de spontane mens het equivalent van de spelende mens, die “alleen kan spelen wanneer hij in de volle betekenis van het woord mens is, en alleen dan mens is als hij speelt”.

(6) Jacob Moreno (1889-1974), grondlegger van de groepspsychotherapie, stelde zich ten doel “spontaniteit en creativiteit van mensen vrij te maken”. “Ik leer mensen hoe ze God kunnen spelen”, zou hij ooit tegen zijn collega-psychoanaliticus Sigmund Freud (1856-1939) hebben gezegd. Fantasie, onbevangenheid en – inderdaad – spontaniteit zouden de mens daartoe in staat stellen. Hijzelf had als jongetje van vierenhalf voor God gespeeld door plaats te nemen op een hoge constructie van tafels en stoelen. “Plotseling hoorde ik een kind mij vragen: ‘Waarom vlieg je niet?’ Toen sloeg ik mijn armen uit om het te proberen. Een seconde later viel ik op de vloer en brak ik mijn rechterarm.”

(7) In Moreno’s tijd – het beschreven voorval moet zich in 1893 hebben voorgedaan – moest spontaniteit nog worden bevochten op dragers van de victoriaanse moraal, die destijds overal op het Europese continent heerste. Die moraal, gekenmerkt door huiver voor emoties, lichamelijkheid en intimiteit, vormde weer het voorlopig eindpunt van het ‘civilisatieproces’ dat socioloog Norbert Elias later heeft beschreven. Uit de – overwegend Britse – etiquetteboeken die Elias had gelezen, maakte hij op hoe ingrijpend de opvattingen over de omgangsvormen in de voorgaande eeuwen waren veranderd.

(8) De middeleeuwer gaf nog ongeremd uiting aan zijn emoties en ‘gewelddadige spontaniteit’. Daarna raakten gaandeweg deugden als zelfbeheersing en ingetogenheid in zwang, zeker in landen die naar het protestantisme waren overgegaan. Niet alleen de maatschappelijke elite maakte zich deze beschavingsnormen eigen, ook de ‘lagere klassen’ – die hoopten daarmee respectabiliteit te verwerven. Het civilisatieproces ging dus twee kanten op: het schreed voort in de tijd en het maakte zich breed – van de elite naar de klassen die op de elite wilden lijken.

(9) Het heeft er alle schijn van dat het civilisatieproces volgens de definitie van Elias tot staan is gebracht. De maatschappelijke elite heeft opgehouden te bestaan als cultuurdrager. De levenshouding van de oude elite is allang niet meer maatgevend. Het tegendeel is eerder het geval: ze probeert zich naar buiten toe niet van de rest van de samenleving te onderscheiden. Bovendien heeft de ‘nieuwe elite’ van ondernemers, mediasterren en topvoetballers niet de behoefte ‘het goede voorbeeld’ te geven. Zo reageerde Katja Schuurman jaren geleden enigszins getergd op het verwijt dat ze met haar rijgedrag – onder invloed achter het stuur – haar voorbeeldfunctie had verzaakt: “Ik kan het toch ook niet helpen dat ik BN’er ben.”

(10) Dat het civilisatieproces is onderbroken, zou ook kunnen worden opgemaakt uit de herwaardering van spontaniteit als noemer van ongeremdheid, onbevangenheid en afkeer van conventies. Voor die deugden hadden de dragers van de oude culturele norm beslist geen waardering.

(11) Hoe zij aankeken tegen mensen die nu ‘spontaan’ zouden worden genoemd, blijkt uit de passage van de in juli verschenen biografie van George Maduro (1916-1945) – de oorlogsheld van sefardisch-joodse3) huize naar wie Madurodam is vernoemd – waarin Maduro senior zijn (enige) zoon op het hart bindt om te breken met zijn vriendin Hedda, die hij als “een minderwaardig meisje” diskwalificeert. “Minderwaardig niet alleen wegens haar gebrekkige opvoeding, haar laag intellect en burgerlijke manieren en voorkomen, maar ook wegens haar veelbesproken impulsieve en losbandige gedrag.” De gevreesde ‘mesalliance’4) kwam overigens niet tot stand. Niet vanwege de ouderlijke interventie, maar omdat George in 1941 tijdens een verblijf in het Oranjehotel, de Scheveningse strafgevangenis, zonder plichtplegingen door Hedda werd gedumpt.

(12) Het eerherstel van de spontane mens is een begrijpelijke reactie op de starheid en het decorum waarin de oude elite vaak haar toevlucht zocht. Er is geen enkele reden om deze ontwikkeling te betreuren. Wel kun je je afvragen of spontaniteit zich niet ontwikkelt tot een even dwingende levenshouding als de etiquette van weleer.

(13) Spontaniteit is de sociale norm, zoals het even diffuse begrip ‘wellevendheid’ dat in de victoriaanse tijd was. En ook van deze norm gaat iets intimiderends uit op mensen die zich er niet behaaglijk bij voelen. Spontaniteit heeft niet alleen positieve uitingsvormen, ze kan ook worden opgevoerd als legitimatie voor botheid, ongemanierdheid en wangedrag. De spontane mensen eisen de openbare ruimte voor zichzelf op, zeker op zomerse dagen. Ze voelen zich gerechtigd iedereen deelgenoot te maken van hun particuliere genoegens. In hun bijzijn voelen schuchtere, verlegen en bedachtzame mensen zich klein en ongezien. Erger: waar een luidruchtige spontaniteit de norm is, zijn terughoudendheid en ingetogenheid enigszins suspect. Formeel gedrag geldt als een sociale zonde.

(14) Spontaniteit laat geen ruimte voor aftasten en voor verkennende bewegingen. De spontane mens slaat meteen aan het zoenen. Hij gaat op je tenen staan terwijl je misschien nog even wat afstand zou willen houden. Hij suggereert een intimiteit of vriendschappelijkheid die er (nog) niet is. Hij stelt vragen die je liever nog niet beantwoordt. Op zelfhulpsites wordt spontaniteit opgevoerd als voorwaarde voor intieme en minder intieme relaties.

(15) Maar spontaniteit kan een rijpingsproces ook nodeloos belasten. Wie meteen, op z’n Ikea’s, begint te tutoyeren, slaat de ‘u’-fase over. En dat is jammer. In Duitstalige landen wordt je het ‘du’ nog plechtig aangeboden, als een ridderslag van iemand die je vriendschap werkelijk op prijs stelt. Op die manier is het ‘du’ een gekoesterde verworvenheid en geen loze aanspreekvorm.

(16) In Nederland zou zo’n sociaal ritueel inmiddels een hopeloos gekunstelde indruk maken. Het zij zo. Toch is het te hopen dat de spontane mens iets aan spontaniteit inboet en dat ‘jij’ – net als ‘you’ in het Engelse taalgebied – ooit zo kan worden uitgesproken dat het niet per definitie ‘jij’ betekent.

noot 1 Keep calm and focus on spontaneity: “Blijf rustig en richt je op spontaniteit.”
noot 2 Briefen über die ästhetische Erziehung des Menschen: Brieven over de esthetische ontplooiing van de mens
noot 3 Sefardische joden zijn joden wier voorouders in Spanje en Portugal woonden.
noot 4 mesalliance: een huwelijk beneden iemands stand of sociale positie

naar: Sander van Walsum
uit: de Volkskrant, 3 september 2016

Sander van Walsum is journalist en heeft meerdere boeken gepubliceerd.

Vraag 15 1 punt

Tekst 1 is een betoog, omdat in die tekst gepleit wordt tegen

  1. A eerherstel van de spontane mens.
  2. B minder onverwachte intimiteit.
  3. C spontaniteit als sociale norm.
  4. D succesvol ondernemerschap.
  5. E terugkeer van victoriaanse wellevendheid.
Bekijk het antwoord

Antwoord: C

Vraag 15 in het hele examen

2019, tijdvak 1: Het opdringerige heden

Opgavetekst

Tekst 1 Het opdringerige heden

(1) De eerste keer dat ik met een echte journalist te maken kreeg, was ik zestien. Het was 1980 en ons schoolkoor zou zingen bij de inhuldiging van koningin Beatrix in de Nieuwe Kerk. Terwijl wij ijverig Mozarts Krönungsmesse instudeerden, maakte de Amsterdamse kraakbeweging1) zich op voor een heel ander soort viering. De kraakbeweging kondigde, onder de leus ‘Geen woning, geen kroning’, nieuwe rellen aan bij de inhuldiging van koningin Beatrix der Nederlanden en de linkse media, in die tijd nooit te beroerd om een tegencultureel vuurtje verder op te stoken, schreven de maanden voor de plechtigheid het ene na het andere met de krakers sympathiserende stuk.

(2) Zo kwam er bij ons op school een journaliste van Vrij Nederland langs. Ik werd, samen met een klasgenoot, door de leraren naar voren geschoven om met haar te praten. Wat wij van het aangekondigde kroningsoproer vonden, vroeg zij. Mijn klasgenoot zei ronduit dat de krakers tuig waren en dat ze wat hem betreft tegen de muur gezet mochten worden. Ik sputterde tegen en zei dat ik wel begrip kon opbrengen voor de woede van de krakers, maar niet voor hun methoden. Toen de week daarop de nieuwe Vrij Nederland verscheen, las ik hoe mijn klasgenoot pontificaal werd geciteerd. Zijn uitspraak dat de krakers tegen de muur moesten, was er uitgelicht. Ik kwam in het hele stuk niet voor.

(3) Nieuws is van oudsher een markt en journalisten weten al heel lang dat je klanten lokt met emoties. Aandacht voor misdaad en mirakels, boeven en baby’s bestaat al sinds jaar en dag. De emotionalisering van de media is de afgelopen decennia echter flink toegenomen. Niet de leugen maar de emotie regeert. Sla nu een krant open en je ziet, zeker in het weekend, hoe op allerlei manieren onze emoties worden aangesproken. In grote reportages komen volop ‘gewone’ mensen aan het woord, vaak bewogen slachtoffers of gedupeerden. Er zijn de interviews met Bekende Nederlanders, die ontboezemingen doen over al het menselijke leed dat je maar kunt bedenken. In de weekendbijlagen vind je de ik-stukken waarin journalisten uitweiden over persoonlijke zielenkwellingen.

(4) Op die manier wordt niet alleen het hoofd, maar ook het hart en de buik van de lezer bediend, een ambitie die inmiddels door alle kranten wordt gekoesterd. Maar kranten besteden niet alleen steeds meer ruimte aan zogenaamd ‘zacht’ nieuws, ook het ‘harde’ nieuws is vaak emotioneel gekleurd. De maatschappelijke thema’s worden gepresenteerd via protagonisten uit één stuk: de tegenstander van een asielzoekerscentrum is massief tegen en alleen boos, de voorstander is louter voor en heet elke vluchteling welkom. De polarisatie in de samenleving wordt zo weerspiegeld en ook versterkt in verhalen die juist de uitersten belichten.

(5) Die emotionalisering van het harde nieuws zie je terug in tendensen die alleen maar sterker worden: de nadruk op het conflict en de onthulling van schandalen; de sensationalisering, als het om grote rampen gaat; de subjectivering, bijvoorbeeld in de ik-stukken waarin journalisten uiteenzetten wat ingrijpend nieuws met hen doet; de individualisering of personalisering van problemen. Hoe complexer de kwestie, hoe groter de behoefte haar op te hangen aan aanwijsbare, liefst bekende publieke figuren. Het maakt allemaal dat, hoe pijnlijk en belangwekkend de inhoud ook kan zijn, de grens tussen nieuws en entertainment vervaagt.

(6) De manier waarop media omgaan met emoties doet mij denken aan de film Inside Out. In deze veelgeprezen animatiefilm verhuist het elfjarige meisje Riley met haar ouders van een lommerrijke buitenwijk naar de grote stad San Francisco. Het is een triviaal verhaal over verlies; het echte drama vindt dan ook in Rileys hoofd plaats. In de film wordt dat verbeeld door een controlekamer waarin elk poppetje een aparte emotie voorstelt: Vreugde, Boosheid, Afkeer, Angst en Verdriet. Elk van die poppen probeert ieder voor zich op de knoppen te drukken. In het hoofd van Riley zie je een oorlog der instincten. Er is geen regisseur. Het nieuws lijkt maar al te vaak op Rileys controlekamer: de basisinstincten strijden om voorrang, de rede speelt een ondergeschikte rol. Wat ook opvalt: de emoties zijn enkelvoudig en staan lijnrecht tegenover elkaar. Onversneden woede strijdt tegen onbeperkt mededogen, argwaan tegen goedgelovigheid. Dat gevoelens meestal veel gemengder zijn, lijkt naar de achtergrond te verdwijnen.

(7) De media brengen ook de nuance, maar vaak wel pas nadat eerst het schrille beeld is neergezet. Graag wordt de mantra herhaald dat ‘de’ media niet bestaan, dat er een levensgroot verschil is tussen de kwaliteitskrant en de onderbuik die je in sommige online media en op de sociale media aantreft. Dat is helemaal waar – en toch ook niet, want zeker als het om breaking news gaat, is de algehele mediastorm die opsteekt zo heftig, de aandacht zo massaal dat er geen ontkomen aan is en de enkelvoudige gevoelens de overhand krijgen.

(8) Misschien zijn onze reacties op pijnlijk nieuws hoe dan ook beangstigend. Ingrijpende gebeurtenissen roepen vanzelfsprekend emoties op, de journalistieke storm is de megafoon die de emoties versterkt. Bij de snelheid van het live zijn is het ook geen wonder dat de primaire gevoelens – angst, woede, verbijstering – in de verslaggeving overheersen. Er is nog niet de mogelijkheid afstand te nemen, te reflecteren en de dingen in perspectief te plaatsen. Maar ook bij gevoelige maatschappelijke thema’s die niet breaking zijn, zie je dezelfde overdaad aan media-aandacht en de dominantie van de enkelvoudige emoties.

(9) Maar zitten aan die emotionalisering in de media geen haken en ogen? In de eerste plaats lijkt de gretigheid waarmee media op gepolariseerde onderwerpen springen – immigratie, integratie, islam – de polarisatie te versterken. In de tweede plaats werkt de nadruk op het conflict en schandalen, zeker als het om politiek en bestuur gaat, cynisme in de hand. In de derde plaats is het de vraag hoeveel aan hevige emotie gepaard nieuws wij kunnen verdragen.

(10) In zijn recente boek Tijd. Hoe tijd en mens elkaar beïnvloeden stelt de Duitse filosoof Rüdiger Safranski dat onze tijd gekenmerkt wordt door ‘presentisme’. Doordat de media ons in real time vertellen wat er over de hele wereld gebeurt, leven we in een permanent gelijktijdig heden waarin we geen afstand van gebeurtenissen kunnen nemen. Hij geeft het mooie voorbeeld van de dichter Schiller die ten tijde van de Franse Revolutie hoort dat de koning ter dood is veroordeeld. Hij wil naar Parijs vertrekken, de revolutionairen op een ander idee brengen. Maar het is al te laat: op het moment dat het bericht hem bereikt, is de koning al dagen geleden onthoofd. Hoe anders is het nu. De media zijn verlengstukken van onze zintuigen geworden en we worden voortdurend gevoed met nieuwe prikkels.

(11) Volgens Safranski zijn we inmiddels verslaafd aan sensaties en verlangen we een steeds hogere dosis opwinding. We worden daarbij met zo veel emotionele prikkels geconfronteerd dat we ze niet meer kunnen omzetten in handelingen. Maar we moeten toch iets met al die prikkels. “Men wordt gevoelloos, stompt af”, schrijft Safranski. “En toch zal de voortdurende opwinding wel sporen nalaten, ze slaat ergens in ons neer en vormt een haard van onrust met vrijbeweeglijke opwindingsbereidheid, slechts losjes met de betreffende objecten verbonden. (…) Zo ontstaat het opdringerige heden van een geglobaliseerde realiteit als opwindingstheater.”

(12) Voor de film Inside Out werd gebruikgemaakt van de recente inzichten in de psychologie en neurobiologie. In de geschiedenis van het westerse denken worden emoties als vijanden van de rede gezien, vertelden de betrokken psychologen in The New York Times, maar het is omgekeerd: emoties organiseren het rationele denken eerder dan dat ze het ontwrichten. Ze gaven wel toe dat ze liever méér emoties een rol hadden laten spelen in Rileys hoofd, maar meer dan vijf overzichtelijke karakters, dat bleek te veel voor goed drama. Inside Out is toch een subtiele film doordat, met dank aan de psychologen, duidelijk wordt dat emoties niet op zichzelf staan, geen rivalen zijn. Uiteindelijk leert Riley vrede te hebben met de verhuizing, als vreugde, verdriet en boosheid samenwerken. Enkelvoudige emoties zijn zo in een complexe emotie veranderd.

(13) De emotionalisering laat zich niet meer terugdringen, dat zou zelfs niet wenselijk zijn. In de hedendaagse filosofie, psychologie en neurowetenschappen is er het besef dat emoties aanzetten tot maatschappelijke betrokkenheid. Media kunnen laten zien wat er in de hoofden van mensen omgaat en daarmee aanzetten tot empathie.

(14) Voor het artikel Journalism and the Power of Emotions, gepubliceerd in Columbia Journalism Review, hielden de auteurs meer dan zestig psychologische en neurowetenschappelijke studies tegen het licht. Wat blijkt? Ons brein is van nature tot empathie geneigd, maar ons inlevingsvermogen groeit aanzienlijk als we meer informatie over anderen krijgen. Daar hebben we tijd voor nodig. Geen wonder dat het artikel uitmondt in een pleidooi voor journalistieke verhalen waarvoor de tijd en de ruimte is genomen.

(15) Journalistiek heeft dus baat bij vertraging, want waarom zouden alle media zich in de ratrace moeten storten om de snelste te zijn? Maar vooral zouden journalisten de enkelvoudige emoties, het simpele verhaal met eendimensionale protagonisten, moeten wantrouwen. Dat bestaat alleen in fictie. En dan is het nog slechte fictie ook.

noot 1 Kraken is het in gebruik nemen van een op dat moment leegstaand gebouw zonder dat daarvoor toestemming is gegeven.

naar: Xandra Schutte
uit: De Groene Amsterdammer, 4 mei 2016
Xandra Schutte (1963) is journalist. Sinds 1 juni 2008 is zij hoofdredacteur van het opinieweekblad De Groene Amsterdammer.

Vraag 17 1 punt

In zowel tekst 1 als tekstfragment 2 wordt gepleit voor eenzelfde journalistieke benadering.
Welke benadering is dat?
Geef antwoord in één zin.

Bekijk het antwoord
  • Noemt journalistiek waarvoor meer onderzoek gedaan wordt; of journalistiek waarvoor afstand, tijd of ruimte is genomen om dingen in perspectief te plaatsen. (1p)

Beoordeel de spelling en grammatica.

Vraag 17 in het hele examen

2019, tijdvak 1: De Kunst en de Regels

Opgavetekst

Tekst 2 De Kunst en de Regels

(1) Een lacune in mijn opleiding die tegenwoordig niet meer mogelijk is: op internet wemelt het van de leesdossiers waarin scholieren een samenvatting plus exegese geven van literaire werken. Het is maar dat u het weet, mocht u ook iets in te halen hebben.

(2) De kernregel uit het bekende zestiende-eeuwse mirakelspel Mariken van Nimwegen is een noodkreet die vreemd eigentijds aandoet: “Door d’onkonstige gaat die konste verloren”2). Mariken heeft het over de ‘seven vrie consten: rethorijcke, musijcke, logica, gramatica ende geometrie, aristmatica ende alkenie’3). Ik zou daar vijf eeuwen later de kunst van goed onderwijs, onderzoek, zorg en zo meer aan willen toevoegen. Wie daarvan de kunst niet verstaat, kan volgens Mariken slechts schade aanrichten. Het is dus een oude, maar helaas brandende kwestie.

(3) Een paar voorbeelden uit de zorg. Een huisarts meldt dat hij vijf A4’tjes moest invullen om dieetvoeding voor een terminale patiënt te bemachtigen. De minuten-registratie van zorg ‘achter de voordeur geleverd’ is berucht. Hoe moet de tijd van de ingang van een flat naar de patiënt op de tiende etage geregistreerd worden – wat geldt hier als voordeur? Of het consult met de huisarts op diens kantoor, wat dus geen achter de voordeur geleverde zorg is? De regels van hen die de kunst niet verstaan, staan hier de kunst van goede zorg in de weg.

(4) Het nare is dat de regels het snelst groeien waar ze de meeste schade aanrichten. Waarom? Noem het de Wet van Mariken. Ze draait om het begrip tacit knowledge4), een idee van Michael Polanyi. Het gaat om ervaringskennis die niet in een boekje is op te schrijven en die niet overdraagbaar is door een paar uur instructie of een korte inwerkperiode. Vakken vullen, bollen pellen en boompjes stekken vergen vrijwel geen ervaringskennis (ik kom uit de buurt van Boskoop, dus ik spreek uit ervaring). Je kunt vanaf dag één aan de slag. Voor meesters en juffen, wetenschappers en verzorgenden is dat wel anders – en de lijst is natuurlijk veel langer. Wat is immers een goede docent, verzorgende, of onderzoeker? Dat is lastig te zeggen – en dus is er volop ruimte voor regels die dat specificeren. (Denkt u dat zulke regels er ook zijn voor onkruidwieders en vakkenvullers? Welnee. Daar zie je direct of het werk goed gedaan is.)

(5) Tegelijk zijn regels het schadelijkst juist daar waar veel ervaringskennis is. De regels van onwetende buitenstaanders dwingen de ervaringsdeskundigen hun werk naar de verkeerde maatstaven te beoordelen en uit te voeren, en daar bovendien veel tijd aan te besteden. Denk aan het construeren van ranglijstcriteria, het tellen van stappen en minuten, en het aanvinken van vakjes in grote tabellen (ik spreek opnieuw uit ervaring). Meestal zonde van de tijd, en geen kunst. Maar er is meer.

(6) Weet u wie daar het slechtst tegen kunnen? Juist, de meest ‘konstigen’. De mensen die om de leerlingen het onderwijs in gingen, die uit nieuwsgierigheid wetenschapper werden, en die in de zorg werken omdat ze willen verzorgen. Dat zijn de mensen die de moed het eerst in de schoenen zakt. De regels groeien niet alleen sneller waar meer ervaringskennis aan het werk is, maar ze jagen er ook juist de mensen met passie en toewijding weg.

(7) Dat is geen toeval. Het opbouwen van ervaringskennis vraagt intrinsieke motivatie. Wie intrinsiek gemotiveerd is, ontleent bevrediging aan werk dat goed gedaan wordt, en wordt dus sneller gedemotiveerd door regels die het verkeerde eisen en meten. Die persoon kan het niet opbrengen nóg eens de les aan te passen aan de Citotoets, de vergoedingscriteria van de verzekeraar na te kijken, of de impactscore van een wetenschappelijk tijdschrift te vermenigvuldigen met het aantal publicaties. Die gaat dan maar iets anders doen.

(8) Maakt u zich geen zorgen om de anderen, de mensen die werk vooral als bron van inkomsten zien. Zij redden het wel. Maar wees eerlijk: dit zijn de ‘onkonstigen’. Waar zij de regels gaan bepalen – en, als het even kan en met de beste bedoelingen, ook uitbreiden, ‘optimaliseren’ en in ‘targets’ vertalen – daar wordt het slecht toeven. Daar gaat de ‘konst’ verloren, leert ons de Wet van Mariken.

noot 1 mirakelspel: een middeleeuwse vorm van toneel waarin een heiligenleven wordt verbeeld of waarin een wonder centraal staat.
noot 2 ‘Door d’onkonstige gaat die konste verloren’ betekent vrij vertaald: Door de onkundigen gaat de kunst verloren.
noot 3 ‘seven vrie consten: rethorijcke, musijcke, logica, gramatica ende geometrie, aristmatica ende alkenie’ betekent: de zeven vrije kunsten: retorica, muziek, logica, grammatica en meetkunde, rekenkunde en alchemie.
noot 4 tacit knowledge: kennis die alleen dankzij ervaring kan ontstaan en vaak intuïtief wordt toegepast.

naar: Dirk Bezemer
uit: www.groene.nl, 25 november 2015
Dirk Bezemer is hoogleraar aan de Faculteit Economie en Bedrijfskunde van Rijksuniversiteit Groningen. Hij publiceert regelmatig columns in het opinieweekblad De Groene Amsterdammer.

Vraag 22 1 punt

Wat is het tekstdoel van tekst 2, gelet op de strekking van de tekst?
‘De Kunst en de Regels’ is een

  1. A beschouwing, want de kernregel uit Mariken van Nimwegen wordt vanuit verschillende invalshoeken in een moderne context geplaatst.
  2. B beschouwing, want van diverse beroepen in onderwijs, onderzoek en zorg wordt bekeken of de Wet van Mariken erop van toepassing is.
  3. C betoog, want aan de hand van de Wet van Mariken wordt gepropageerd dat het snel groeiende aantal regels bij ervaringsberoepen een kwalijke zaak is.
  4. D betoog, want door het geven van schrijnende voorbeelden wordt bepleit dat we werk niet vooral als bron van inkomen moeten zien.
Bekijk het antwoord

Antwoord: C

Vraag 22 in het hele examen

2019, tijdvak 1: Wat is daar nou erg aan?

Opgavetekst

Tekst 3 Wat is daar nou erg aan?

(1) Van een filosoof zou je het misschien niet verwachten, maar in het laatste nummer van Filosofie Magazine zegt Bas Haring het volgende: “Praten over wat waarde heeft, is vrijblijvend. Gedrag, zoals geld betalen, laat zien wat we werkelijk van waarde vinden.”

(2) Dat is op zijn minst een verfrissend geluid. Je zou het kunnen opvatten als eerbetoon aan de macht van het winkelend publiek als het om ethische kwesties gaat. Een consument die kiest voor scharrel- of rondeeleieren – een markt die met de jaren is gegroeid – vindt het lot van de kip kennelijk belangrijker dan zijn of haar portemonnee.

(3) Tegelijk gelooft Haring dat moraliseren over mensen- of dierenwelzijn de gezonde werking van de markt in gevaar brengt. In zijn boek Waarom cola duurder is dan melk bekent hij op zeker moment afgestapt te zijn van Fairtrade-koffie1). “Als ik van die dure Fairtrade-koffie koop, ben ik de koffieboer er dan niet feitelijk voor aan het belonen dat hij een achterhaalde keuze heeft gemaakt?” Wat niet rendeert, verdient het niet overeind te blijven. In het interview vertelt de filosoof harder en zakelijker te zijn geworden nu hij begrijpt hoe de markt werkt.

(4) Daarmee wordt waarde wel heel gemakkelijk gelijkgesteld aan wat de consument daar voor wil uitgeven. Hoe weet Haring zo zeker dat de koffieboer op een achterhaalde manier produceert? Is het gedrag van de consument daarvoor het enige bewijs? Vinden consumenten ‘zuivere koffie’ echt een waardeloos product, of zijn er andere redenen dat ze kiezen voor het huismerk? Misschien zijn er zo veel keurmerken dat ze door de bomen het bos niet meer zien. Of misschien horen ze nooit meer iets over die boeren uit Zuid-Amerika.

(5) Wat we van waarde achten, hangt af van de informatie die we binnenkrijgen. Kranten, scholen en kritische burgers spelen daarin een rol, maar bij het ‘in de markt zetten’ van producten zijn grote supermarktketens nogal in het voordeel, zeker vergeleken met arme koffieboertjes – of met hun West-Europese collega’s. Grote supermarkten kunnen overal vrolijke affiches ophangen die wel het voordelige fruit in beeld brengen, maar niet de boer die wordt uitgeknepen.

(6) Onlangs meldde Trouw dat de fusie tussen een Nederlandse en een Belgische supermarktketen de nieuwe gigant inspireert tot een bezuiniging van 500 miljoen. Gevreesd wordt dat boeren en tuinders daarvoor moeten bloeden met een nóg lagere vergoeding voor hun waar. Alsof een kilo peren in Nederland nog niet goedkoop genoeg is.

(7) Het zou niet voor het eerst zijn dat de boeren onder druk worden gezet. Eerder dit jaar, meldde het artikel, wist een supermarkt leveranciers van groenten via een boycot te dwingen hun prijzen te verlagen. Je vraagt je af: produceren deze boeren volgens een achterhaalde methode, omdát de consument goedkope groenten wil? Of is het achterhaald dat de supermarkt ons spullen aansmeert zonder erbij te vertellen hoe die prijs tot stand is gekomen – en dus zonder dat de vraag wat een eerlijke prijs ons waard is überhaupt bij het winkelend publiek kan opkomen?

noot 1 Fairtrade is een organisatie die koffieboeren in armere landen een goede prijs voor hun koffie biedt.

naar: Leonie Breebaart
uit: Trouw, 3 september 2016
Leonie Breebaart is redacteur filosofie bij dagblad Trouw en is columniste.

Vraag 33 2 punten

Hoe kan tekst 3 het best worden getypeerd?
De tekst is vooral te typeren als
A een beschouwing, omdat de lezer door de vele onbeantwoorde vragen over ethische kwesties rondom voedsel aan het denken wordt gezet.
B een beschouwing, omdat de lezer op grond van de tekst een afweging kan maken over een belangrijke ethische kwestie rondom voedsel.
C een betoog, omdat in de tekst wordt beargumenteerd waarom de handelswijze van grote supermarktketens afkeurenswaardig is.
D een betoog, omdat in de tekst wordt beargumenteerd welke manier van denken de juiste is in ethische kwesties rondom voedsel.

Bekijk het antwoord
  • Kiest het antwoord C of D (een betoog). (2p)

Antwoord C of D is goed (beide zijn een betoog). Antwoord A of B (beschouwing) is fout.

Vraag 33 in het hele examen

2019, tijdvak 2: Tekst 1

Opgavetekst

Tekst 1 De evolutie leert ons geen moraal

(1) Tussen ons en de andere dieren loopt een scherpe grens. Sterker nog: de evolutie van de menselijke geest is zo anders verlopen, dat er tussen ons en onze evolutionaire verwanten een cognitieve kloof gaapt. Als enige diersoort hebben we taal, een verworvenheid waaraan we onze heerschappij in het dierenrijk te danken hebben, en moreel besef.

(2) Darwin heeft ons geleerd dat de eigenschappen van levende wezens in de loop van de geschiedenis zijn ontstaan, evoluerend door natuurlijke selectie. Als dat klopt, dan zouden wij een gewijzigde versie zijn van onze verre voorouders en meer lijken op onze nauwste verwanten, de chimpansees, dan op 'lagere' dieren. Taal en moraal zouden dan een lange geschiedenis hebben.

(3) Dit is een populaire visie die ten grondslag ligt aan de evolutionaire psychologie. De manier waarop wij denken, is bepaald door de struggle for life1) van onze verre voorouders uit de steentijd, zo'n miljoen jaar geleden. Daardoor zouden man en vrouw op verschillende manieren jaloers zijn. Zij heeft er meer moeite mee als hij een emotionele verhouding heeft met een ander dan wanneer hij vreemdgaat. Bij hem is het net andersom: een verliefdheid ziet hij door de vingers, maar hij kan er niet tegen als ze het met een ander doet.

(4) Dit past bij een dogma van de gedragsbiologie, over promiscue mannetjes die zoveel mogelijk vrouwtjes willen bevruchten, terwijl vrouwtjes hun partner juist aan zich willen binden om samen voor de jongen te zorgen. Dat bepaalde ook het seksuele gedrag van onze jager-verzamelaar-voorouders, en aan die strategie zijn we nog altijd onderworpen.

(5) Maar wat blijkt? Uit interviews met onder anderen Duitsers en Amerikanen komt naar voren dat de verschillen tussen hen veel groter zijn dan die tussen mannen en vrouwen. Het dogma van de overspelige mannetjes en trouwe vrouwtjes gaat bij veel menselijke culturen helemaal niet op, evenmin als bij alle diersoorten. Sekseverschillen in menselijk gedrag zijn dus vooral cultureel bepaald en hebben misschien heel weinig te maken met onze biologische evolutie.

(6) Hetzelfde geldt voor het idee dat onze zelfzuchtige genen maken dat we meer investeren in bloedverwanten dan in anderen. De keerzijde ervan is het 'assepoester-syndroom': stiefouders maken zich veel vaker schuldig aan kindermishandeling dan biologische ouders.

(7) De Amerikaanse filosoof David Buller heeft dat nare sprookje ontkracht. Hij ontdekte dat kindermishandeling door stiefouders vaker wordt geregistreerd doordat er een cultureel vooroordeel heerst bij de autoriteiten. Opnieuw blijkt dat culturele factoren veel belangrijker zijn dan de invloed van genetische evolutie.

(8) De bekende apenonderzoeker Frans de Waal gaat nog veel verder terug in de geschiedenis en betoogt dat bepaalde menselijke eigenschappen, zoals moreel besef, ook te vinden zijn bij onze nauwste verwanten, de mensapen. De Waal noemt het de "aap in ons": niet zomaar een vernisje op onze dierlijke natuur, maar een oeroude eigenschap, die bij ons alleen wat beter ontwikkeld is dan bij apen.

(9) De achterliggende gedachte is duidelijk: evolutie verloopt zeer langzaam, dus menselijke eigenschappen moeten ook bij andere dieren (en vooral bij onze nauwste verwanten) aanwezig zijn, hoe primitief ook. De Waal zegt bewijs te hebben gevonden voor een besef van fairness (eerlijkheid) in apen. Het filmpje van de aap die geërgerd ophoudt met een spelletje waarin hij beloond wordt met een stukje komkommer als hij ziet dat zijn buurman voor hetzelfde gedrag wordt beloond met een druif, is beroemd geworden in De Wereld Draait Door. Maar wat er niet bij verteld werd, is dat de apen op precies dezelfde manier reageerden als er een druif in de lege kooi naast hen lag, zonder een soortgenoot om jaloers op te zijn. Ja, ook een aap kan zich ergeren, maar waarom zou dit iets met eerlijkheid te maken hebben?

(10) Volgens De Waal, die Een tijd voor empathie schreef, kunnen we een voorbeeld nemen aan de empathie van apen, die zich met elkaar verzoenen na conflicten en bij wie buitenstaanders de vechtersbazen troosten. Wat de natuur leert over een betere samenleving, luidt de ondertitel.

(11) Maar is niet ook hier de wens de vader van de gedachte? Er zijn sterke aanwijzingen dat apen zich niet empathisch gedragen, maar zichzelf indekken tegen mogelijke agressie. Zowel de winnaar als de verliezer van een gevecht wordt 'getroost', wat de kans op een gewelddadige confrontatie verkleint.

(12) Het dierenrijk biedt dus weinig aanknopingspunten voor moraal. Dat is ook niet erg. De Schotse filosoof David Hume waarschuwde in de achttiende eeuw al tegen de notie dat uit de manier waarop de wereld in elkaar zit, is af te leiden dat ze zo zou moeten zijn. Oftewel, je kunt geen morele oordelen uit de natuur halen, al beweert Frans de Waal nog zo stellig dat de natuur ons wat leert. Maar je kunt wel onderzoeken hoe de mens tot een moreel wezen is geëvolueerd.

(13) De Amerikaanse paleontoloog Stephen Jay Gould heeft een alternatief bedacht voor de langzame evolutie door natuurlijke selectie: het punctuated equilibrium2). Soms, zegt Gould, kan evolutie heel snel verlopen, met grote sprongen. Daarnaast kunnen eigenschappen ontstaan als bijproduct van selectie op een andere eigenschap. Dat bijproduct kan bij een plotselinge verandering in de omgeving ineens van pas komen en een selectief voordeel hebben. Gould noemt het vermogen tot lezen en schrijven. Het is niet plausibel dat dat zich over miljoenen jaren heeft ontwikkeld, het is waarschijnlijk 'meegelift' met een ander cognitief vermogen.

(14) Volgens de Amerikaanse taalkundige en filosoof Noam Chomsky is menselijke taal vrij recent (zo'n honderdduizend jaar geleden) ontstaan, wellicht dankzij een mutatie die geleid heeft tot een gewijzigde 'bedrading' van het menselijk brein. Chomsky betoogt dat je feitelijk heel weinig kunt zeggen over de evolutie van het denken, maar dat het waarschijnlijk is dat onze prehistorische voorouders geen taal hadden zoals wij. Archeologen hebben dramatische veranderingen geconstateerd die ongeveer 80.000 tot 100.000 jaar geleden hebben plaatsgevonden. Gevonden fossielen duiden op het gebruik van symbolen, bijvoorbeeld in de grotschilderingen die in Frankrijk en Spanje zijn ontdekt. Maar ook verbeteringen van werktuigen, die op zich al van veel eerder bekend zijn, ontwikkelen zich dan opeens veel sneller. Deze explosie van creativiteit heeft waarschijnlijk iets te maken met de ontwikkeling van taal. Het taalvermogen is tot nu toe bij geen enkele andere diersoort aangetroffen, hetgeen ook wijst op een uniek menselijke evolutie.

(15) Chomsky meent dat taal een eenvoudig systeem is dat ons grenzeloze gebruiksmogelijkheden biedt. De grote kampioen van de langzame evolutie, Richard Dawkins, was het daar eerst mee oneens, bijvoorbeeld in zijn populaire boek De zelfzuchtige genen. Maar in zijn onlangs verschenen autobiografie blijken zijn inzichten geëvolueerd te zijn en omarmt hij Chomsky's ideeën over taal: hij spreekt van een "macromutatie". Kortom, drie toonaangevende wetenschappers zijn het erover eens dat evolutie ook heel snel kan verlopen, en zij zijn niet de enigen.

(16) Populair-wetenschappelijke boeken over de evolutionaire oorsprong van de menselijke natuur zijn bestsellers: Madame Bovary's Ovaries door David en Nanelle Barash, Jaloezie, de gevaarlijke passie van David Buss, Oerdriften op de werkvloer van evolutionair psycholoog Bram Buunk, en het jongste voorbeeld: Mismatch van Ronald Giphart en Mark van Vugt.

(17) Nu kun je het lezen van zulke boeken zien als een onschuldig en ook wel vermakelijk tijdverdrijf, maar wij vinden de inhoud ervan zorgelijk. Het wetenschappelijk onderzoek naar de evolutie en werking van de menselijke geest wordt niet bepaald bevorderd door pseudowetenschappelijke verzinsels. De meeste wetenschappers negeren evolutionaire psychologie. Het is de taak van wetenschappers om pseudowetenschap te ontmaskeren en om hun bevindingen zo goed mogelijk uit te leggen aan een breed publiek.

(18) Het wordt griezelig als zulke pseudowetenschappelijke inzichten onze moraal gaan verklaren en zo een bepaalde visie op het samenleven rechtvaardigen. Daaraan maken niet alleen de genoemde bestsellerauteurs zich schuldig, maar ook Frans de Waal met zijn empathische aap – ze praten de lezer een vaste, op de evolutie gebaseerde moraal aan.

(19) Achterhaalde morele opvattingen gekoppeld aan ongefundeerde speculaties leiden dan tot bevestiging van bestaande stereotypen, bijvoorbeeld over de rol van mannen en vrouwen in onze moderne maatschappij – vrouwen zijn trouw en 'verzorgend' terwijl mannen doen wat ze willen, want boys will be boys3). Het zit in onze 'zelfzuchtige' genen en we kunnen er niets aan doen.

(20) We kunnen beter nagaan waar wij onze bijzondere vermogens aan danken. Hoe zijn wezens ontstaan die taal tot hun beschikking hadden, waardoor ze met beperkte middelen oneindig konden combineren? Hoe konden ze creatief worden, zich door kunst uiten, het vermogen ontwikkelen om zich in de gedachtewereld van anderen te verplaatsen en zich af te vragen: hoe ga ik met een ander om?

(21) Als we dat doorgronden, snappen we alléén waarom wij überhaupt de vraag kunnen stellen wat wij zouden kunnen, willen en moeten doen – maar we weten dan nog vrijwel niets over wat de juiste moraal is. Een evolutionaire verklaring van het ontstaan van morele vermogens dwingt ons op geen enkele manier om bepaalde morele opvattingen te omarmen. Wij zijn niet de gevangenen van onze geschiedenis, maar moeten onze creatieve geest benutten om de maatschappij in te richten naar ons goeddunken. Wat een goede maatschappij is, dat vertelt de evolutie ons niet. Dat zullen we zelf moeten bedenken.

noot 1 struggle for life: de strijd om het bestaan. De term werd bekend door Darwin die erop wees dat alleen de sterksten van de soort, degenen die kunnen overleven, blijven bestaan.

noot 2 punctuated equilibrium: onderbroken evenwicht

noot 3 boys will be boys: een Engelse uitdrukking die wordt gebruikt om te benadrukken dat mensen niet verrast moeten zijn als jongens of mannen op een ruwe of lawaaierige manier handelen, omdat dit deel uitmaakt van de mannelijke aard

naar: Johan Bolhuis en Marcus Düwell
uit: Trouw, zaterdag 23 april 2016

Vraag 15 1 punt

Tekst 1 is hoofdzakelijk een betoog, want in de tekst

  1. A worden de opbrengsten van verschillende vormen van onderzoek tegen elkaar afgezet.
  2. B worden diverse argumenten tegen de morele inrichting van onze maatschappij gegeven.
  3. C worden redenen gegeven voor een andere kijk op de herkomst van menselijke moraliteit.
  4. D wordt een duidelijke voorkeur uitgesproken voor een specifieke visie op de evolutieleer.
Bekijk het antwoord

Antwoord: C

Vraag 15 in het hele examen

Vraag 17 3 punten

Hieronder volgen vijf uitspraken. Twee ervan zijn feitelijk en drie ervan zijn waarderend. Neem de cijfers 1 tot en met 5 over en noteer achter elk cijfer een F voor feitelijk of een W voor waarderend.

1 “Hetzelfde geldt voor het idee dat onze zelfzuchtige genen maken dat we meer investeren in bloedverwanten dan in anderen.” (regels 62-65)
2 “Deze explosie van creativiteit heeft waarschijnlijk iets te maken met de ontwikkeling van taal.” (regels 190-192)
3 “Nu kun je het lezen van zulke boeken zien als een onschuldig en ook wel vermakelijk tijdverdrijf, maar wij vinden de inhoud ervan zorgelijk.” (regels 224-227)
4 “Het wordt griezelig als zulke pseudowetenschappelijke inzichten onze moraal gaan verklaren en zo een bepaalde visie op het samenleven rechtvaardigen.” (regels 239-243)
5 “We kunnen beter nagaan waar wij onze bijzondere vermogens aan danken.” (regels 261-263)

Bekijk het antwoord
  • Noteert bij elk cijfer het juiste label: 1 F, 2 F, 3 W, 4 W, 5 W (3p)

Puntentabel: indien vijf goed 3; indien vier goed 2; indien drie goed 1; indien twee of minder goed 0. Goede antwoorden: 1 F, 2 F, 3 W, 4 W, 5 W.

Vraag 17 in het hele examen

2019, tijdvak 2: Tekst 2

Opgavetekst

Tekst 2 Nee, meneer de politicus, mijn statistieken zijn niet links

(1) Het lijkt nog niet zo lang geleden dat politici van linkse en rechtse signatuur zich ondanks hun vele tegenstellingen althans nog konden vinden in de gedeelde overtuiging dat verstandig beleid gebaseerd moet zijn op een juist begrip van de wereld. Statistieken, feiten en wetenschappelijke bevindingen waren daarbij van onvervangbare waarde. Respect voor de wetenschappelijke methoden en de cijfers die door economen, sociologen, politicologen, klimatologen en andere wetenschappers werden geproduceerd, gaf de politieke strijd tenminste een zekere redelijkheid.

(2) Die tijd lijkt voorbij. Het publieke debat is voor een belangrijk deel losgezongen van de objectieve werkelijkheid. Veel politici bouwen met drogredeneringen en selectieve bewijzen een eigen werkelijkheid. Cijfers die niet in dat verhaal passen, worden zo geïnterpreteerd dat ze het eigen gelijk ondersteunen. Wetenschappers die onwelgevallige feiten produceren, worden publiekelijk gedesavoueerd als onbetrouwbare figuren van wie onderzoeksbevindingen als opgeleukte meningen moeten worden gediskwalificeerd. Slim gekozen etiketten ondermijnen de geloofwaardigheid van deskundigen. Dan heet een arbeidsmarktdeskundige ineens een ‘linkse econoom’, wordt een integratiedeskundige weggezet als ‘rechtse socioloog’ of zitten klimaatwetenschappers in een ‘ivoren toren’.

(3) Het kaltstellen1) van wetenschappers legt politici geen windeieren. Een deel van het kiezersvolk herkent zich immers niet in de objectieve werkelijkheid zoals die tot uitdrukking komt in onderzoeken. Het land kan wel steeds veiliger geworden zijn, toch voelen veel mensen zich steeds onveiliger. Het levert electoraal soms meer op deze mensen naar de mond te praten dan hen als volwaardige burgers te behandelen en serieus met hen in debat te gaan.

(4) Intussen wordt het gezag van de wetenschappen steeds verder ondergraven. Anti-intellectualisme is natuurlijk altijd een goede voedingsbodem geweest voor populistische volksmenners, maar toch is de onbeschaamdheid waarmee sommige politici de feitenvrije politiek omarmen, nu gevaarlijker dan ooit. De wereld is complex en gevaarlijk. Door wetenschappers te ondermijnen, ontnemen politici burgers en beleidsmakers de meest betrouwbare wijze waarop ze inzicht kunnen krijgen in de feitelijke werkelijkheid.

(5) Het wordt daarom tijd dat wetenschappers die neergeworpen handschoen eens opnemen. Gelukkig kunnen zij zelf best iets doen om het gezag waarmee ze spreken, te herstellen. Ten eerste door openheid te betrachten. Immers, mensen die wetenschappers andere dan louter wetenschappelijke motiveringen toedichten, hebben gewoon een punt. Wetenschappers zijn ook maar gewoon mensen, met meningen, vooroordelen, belangen, en politieke voorkeuren. Burgers voelen dat heus aan en politici maken er gebruik van.

(6) En dus moeten wetenschappers toegeven dat zij zelf bevooroordeeld zouden kunnen zijn. Maar ze mogen ook met zelfverzekerdheid volhouden dat het wetenschappelijk forum als geheel zo waardenvrij als mogelijk is. Wat is wetenschap immers anders dan een georganiseerde inspanning om vermoedens te toetsen aan de werkelijkheid? Wetenschappers moeten uitleggen dat ze elkaar niet op de inhoud van hun ideeën controleren, maar op de wijze waarop ze hun bedenksels toetsen aan de werkelijkheid. Onderzoeken worden gerepliceerd, nagerekend, en bediscussieerd. Zo ontstaat een steeds verfijnder begrip van de wijze waarop de wereld werkelijk werkt. Persoonlijke meningen sneuvelen in dit spel al gauw als ze niet door cijfers worden ondersteund.

(7) Wetenschappers zouden zich publiekelijk moeten beperken tot uitspraken waarover in het wetenschappelijk forum een redelijke mate van overeenstemming bereikt is. Natuurlijk: het trage karakter van de wetenschappelijke consensusvorming staat op gespannen voet met de medialogica en het verlangen van politici snel antwoorden te vinden. Maar het is van groot belang voor het gezag van de wetenschappen weerstand te bieden aan de druk om dan maar snel iets te roepen. Als wetenschappers al iets moeten zeggen op basis van een enkel onderzoek, dan zouden ze onvermoeibaar de nodige kanttekeningen moeten plaatsen bij de opgevoerde bewijsvoering. Zo kan men voorkomen dat journalisten of politici op een oneigenlijke wijze met minder stevige wetenschappelijke bevindingen aan de haal gaan.

(8) Er is geen beter alternatief. Jazeker, wetenschap is onvolmaakt. Gegevens zijn onvolkomen en de wijze waarop wetenschappers conclusies kunnen trekken op basis van wat ze observeren, is onderwerp van voortdurend wetenschapsfilosofisch debat. Bovendien: er zijn nogal wat interessante vragen die we niet met wetenschappelijke methoden kunnen beantwoorden, bijvoorbeeld over hoe het voelt om vluchteling of werkloze of kansloze jongere te zijn. Wetenschappers zijn zelf vaak de eersten om dat toe te geven. Maar de onderkenning van de beperkingen van de wetenschappelijke methode mag ons er niet van weerhouden vast te stellen dat die methode de beste wijze is om tot een bepaald soort kennis te komen. Dat is belangrijk: de werkelijkheid laat zich niet straffeloos negeren.

noot 1 kaltstellen: neutraliseren, uitschakelen

naar: Mark Levels
uit: NRC, 18 augustus 2016

Vraag 23 1 punt

Hoe kan tekst 2 het best omschreven worden? De tekst kan het best worden omschreven als

  1. A een beschouwing over de betekenis en de beperkingen van de wetenschap.
  2. B een betoog om aan te tonen dat de wetenschap leidend moet zijn in politieke beslissingen.
  3. C een pleidooi om de wetenschap weer de plek te geven die haar toebehoort.
  4. D een uiteenzetting over de betekenis van wetenschap in de westerse maatschappij.
Bekijk het antwoord

Antwoord: B

Vraag 23 in het hele examen

2018, tijdvak 1: Tekst 1 Meer filosofie!

Opgavetekst

Tekst 1 Meer filosofie!

(1) Volgens het Sociaal en Cultureel Planbureau1) zijn we op dit moment doodsbang voor terroristen, maar volgens mensen die het weten kunnen, is dat een lachertje. Ons bedreigt een veel groter gevaar: robots.
(2) Een paar maanden geleden waarschuwde een van onze bewindslieden dat robots de arbeidsmarkt veroveren. Ze zijn “goedkoop, snel, nooit ziek, werken 24 uur per dag, vragen nooit om loonsverhogingen, worden niet vertegenwoordigd door vakbonden en staken niet.” Deze minister maakte zich vooral zorgen over de dreigende werkloosheid van laaggeschoolden wanneer robots het eenvoudige werk overnemen. Maar het duurt niet lang meer of je wordt beter geopereerd door een machine dan door een chirurg. Iedereen wordt bedreigd.
(3) En dan? Hoe gaat onze maatschappij eruitzien? Er liggen nog veel heftiger doemscenario’s in het verschiet. Vorige week waarschuwde de Britse natuur- en wiskundige Stephen Hawking voor een catastrofe: in de toekomst zullen robots niet alleen ons werk overnemen, maar alles. Wanneer machines voor zichzelf gaan denken, kunnen ze de mens gemakkelijk overtroeven – en zelf nog weer intelligentere systemen ontwikkelen. Voor je het weet, is de mens compleet overbodig geworden. Hawking vindt dat we vast koloniën op andere planeten moeten stichten om de robots op tijd te kunnen ontvluchten, wat zijn waarschuwing helaas meteen weer in het domein van de sciencefiction plaatst. Ook Tesla2)-oprichter Elon Musk waarschuwt steeds voor een opstand van de machines. En in zijn bestseller Superintelligence roept de filosoof Nick Bostrom op kunstmatige intelligentie te ‘vullen’ met menselijke waarden, zodat we in de toekomst niet geconfronteerd worden met geniale machines die er een onmenselijke logica op nahouden.
(4) Maar welke menselijke waarden? Nieuwe technologie stelt ons voortdurend grote vragen. Geen technische vragen, maar ethische vragen. Wat is juist, wat is menselijk, wat is natuurlijk? Hoe ver mag je gaan? In deze krant verscheen een uitdagend opiniestuk van Annemarie Haverkamp, moeder van een ernstig gehandicapte zoon, waarin ze zich verzet tegen het bijna “pastorale beeld van inschikkelijke gehandicapten die per definitie lief, vrolijk en simpel zijn.” Er is nu een verbeterde prenatale test beschikbaar, waardoor chromosomale afwijkingen bij een ongeboren kind gemakkelijker (en veiliger) kunnen worden vastgesteld. Hoe populair programma’s als Down with Johnny, SynDROOM en Down for Dummies ook zijn, wanneer ouders te horen krijgen dat hun kind waarschijnlijk met Down geboren zal worden, besluiten velen van hen tot abortus. Volgens critici koersen we af op een Brave New World3) zonder enige menselijke oneffenheid. Het is ook al mogelijk een aangeboren neiging tot gewelddadig gedrag te detecteren – meteen ingrijpen dus?
(5) In een nieuw boek, The Meaning of Human Existence, zegt de wereldberoemde bioloog Edward O. Wilson het onomwonden: de wetenschap kan niet zonder de geesteswetenschappen. De humaniora zijn geen franje, geen geldverslindend en onnuttig vermaak voor mensen die zichzelf ergens op een vluchtstrook langs de maatschappelijke snelweg hebben geparkeerd. Door middel van technologie wordt de mens tot meester van de evolutie – hoe gaan we die vormgeven? Wilson: “Wanneer robots ons steeds meer werk uit handen nemen en beslissingen nemen, wat blijft er over voor mensen om te doen? Willen we echt biologisch concurreren met robots door middel van hersenimplantaten en genetisch verbeterde intelligentie en genetisch gemanipuleerd sociaal gedrag?”
(6) Het zijn de grote vragen van deze tijd – en de zogenoemde kenniseconomie zal er geen antwoord op geven. De huidige regering lijkt volkomen in de ban van de idee van technologie als motor van de economie. Alles wat niet instrumenteel gebruikt kan worden, geldt als onnuttig, als overbodige luxe. De kennis in een kenniseconomie is louter technisch, er is geen plaats voor diepere beschouwing van de dilemma’s die van alle kanten op ons afkomen.
(7) Uitzoeken wat het betekent mens te zijn, doe je maar in je vrije tijd. Aan de Nederlandse universiteiten staan de geesteswetenschappen onder druk. De Erasmus Universiteit heft binnenkort de faculteit filosofie op, omdat te veel studenten filosofie als bijvak nemen en de universiteit daarvoor geen geld van de overheid krijgt. Het is even stupide als schandalig! Volgens de wetenschapper Wilson zouden juist alle studenten filosofie als bijvak moeten volgen: “Het bestuderen van de relatie tussen de bètawetenschappen en de geesteswetenschappen zou de kern van alle onderwijs moeten zijn.” Niet minder filosofie, méér filosofie. Geen luxe – noodzaak.

noot 1 Het Sociaal en Cultureel Planbureau (SCP) is een instituut dat sociaal-wetenschappelijk onderzoek verricht in opdracht van de overheid.
noot 2 Tesla: Amerikaanse producent van elektrische auto’s.
noot 3 Brave New World: een sciencefictionroman uit 1932 van de Britse schrijver Aldous Huxley. In het boek wordt een maatschappij beschreven die dankzij de vooruitgang van wetenschap en technologie ideaal lijkt, maar waarin alle menselijkheid verloren is gegaan.

naar: Bas Heijne, Meer filosofie! uit: www.nrc.nl, 14 december 2014. Bas Heijne (1960) is een Nederlandse schrijver die met regelmaat essays en columns publiceert in onder meer NRC.

Vraag 7 1 punt

Wat is het belangrijkste doel van tekst 1?

  1. A de lezer erover laten nadenken of de instrumentele visie van de overheid inzake wetenschap tekortschiet bij grote ethische kwesties en of een filosofische visie hierbij noodzakelijk is
  2. B de lezer ervan doordringen dat de wetenschap niet buiten de geesteswetenschappen kan, omdat nieuwe technologieën ons voor ingewikkelde ethische vraagstukken stellen
  3. C de lezer op de hoogte brengen van de opkomst van nieuwe technologieën die complexe ethische vragen met zich meebrengen waarop het antwoord nog niet is gegeven
  4. D de lezer waarschuwen voor allerlei nieuwe toepassingen die de mensheid in haar bestaan zullen bedreigen, omdat alle ethische consequenties nog niet te overzien zijn
Bekijk het antwoord

Antwoord: B

Vraag 7 in het hele examen

2018, tijdvak 2: Tekst 2: Beetje contrarevolutie kan geen kwaad

Opgavetekst

Tekst 2 Beetje contrarevolutie kan geen kwaad

(1) Hoe deden we dat toch in 1980? Hoe kwamen we aan onze kennis en hoe communiceerden we met elkaar? De krant viel in de bus, de post bracht brieven, de telefoon stond op een vaste plaats en had een draad en vaak nog een draaischijf. Af en toe belde je met elkaar. Was het buiten de stad, dan wachtte je tot de avond als het goedkoper was. In de bibliotheek leende je boeken. Scripties, artikelen, romans tikte je met een doorslag1) op een schrijfmachine. Er werd gestencild en gefotokopieerd. Wilde je iets weten, dan zocht je het op in de Winkler Prins Encyclopedie die met gemak een hele boekenplank bezette. Had een studieboek een goed register, dan waagde je het weleens alleen de relevante passages op te zoeken. Tentamens en examens vroegen naar overzicht en inzicht in verbanden.

(2) Langzaam bouwde je aan een stevig reservoir parate en ingedaalde kennis op het gebied van je keuze. Zo beschreven klinkt het als taai en traag en tijdrovend. Toch levert dat systeem een robuustere basis op dan de ik-zoek-het-wel-op-kennis die nu tot de 21st century skills behoort. Ik verslik me bijna in dat ‘21st century skills’. Alsof je zonder die skills een half mens of een hopeloos uitgerangeerde bejaarde bent.

(3) De digitale revolutie heeft alles veranderd. Ik ben er dankbaar voor. Sneller dan ooit kan ik vragen stellen en beantwoord krijgen. Een vage herinnering aan een zinsnede in een gedicht van pakweg P.C. Hooft levert binnen luttele seconden het hele gedicht op. (Maar ik had in ieder geval die zinsnede om de weg naar Hooft te vinden.) Een kort ritje op de elektronische snelweg brengt soms vele ongezochte verrassingen. De ene vondst leidt naar een andere interessante site, en zo sprokkel je allerlei onderscheiden en losse wetenswaardigheden bij elkaar. Wil je iets weten, je hoeft geen moeite te doen erachter te komen. Wil je iets niet weten, het komt toch binnen.

(4) Over de manier waarop we met elkaar communiceren hoef ik niet veel te zeggen. We staan permanent in contact. Iedereen weet dat er veel is gewonnen dankzij de digitale revolutie. Het is logisch dat in het onderwijs die revolutie doordringt en gestalte krijgt. Maar hoe? Daar geeft Onderwijs 2032 het antwoord op. Zoals met alle onderwijsplannen zitten daar prima ideeën in. Het onderwijs moet meegaan met de tijd. Klassikaal, frontaal lesgeven, met de pen aantekeningen maken, hele lappen tekst uit je hoofd leren of jaartallen opdreunen: het zijn ietwat lachwekkende verschijnselen uit een ver verleden. Kinderen kunnen zich daar niet meer op concentreren. Er moet voorzien worden in de behoefte aan de kwikzilverachtige wendbaarheid van jonge geesten. Onderwijs moet aansluiten bij de belangstellingssfeer van de jongere en het is toch eigenlijk idioot dat je niet op verschillende niveaus examens kunt afleggen: havo voor wiskunde en gymnasium voor geschiedenis (voor zover dat vak dan nog bestaat en niet is opgegaan in een ruim bemeten alfaprofiel). Daarbij moet grote nadruk liggen op teamwork en (sociale) vaardigheden. Ik begrijp dat. Het is Heel Belangrijk. Maar een ding begrijp ik niet. Als jongeren zich slechter kunnen concentreren, waarom hoeven ze dat dan niet meer te oefenen? Is lange en ingespannen concentratie soms slecht voor de mens? Heb je het niet echt nodig?

(5) In Fahrenheit 451, een film van François Truffaut naar een boek van Ray Bradbury, wordt een toekomstbeeld geschetst van een wereld waarin (bepaalde) boeken verboden zijn. Een groep dissidenten verzet zich daartegen. Ieder lid leert een belangrijk literair werk uit het hoofd(!) om het lampje van de beschaving brandende te houden. Ze stellen zich aan nieuwe leden voor met de titel van het werk dat ze beheren. Zo erg zal het misschien niet worden in 2032, maar ik houd mijn hart vast.

(6) Een goede roman vereist concentratie, driehonderd en meer bladzijden lang. De lezer moet een goed geheugen hebben. De opbrengst in kennis en ervaring en levensvreugde van een roman is moeilijk te meten, maar onderzoek wijst uit dat lezende kinderen empathischer zijn. Lezende volwassenen dus ook. Goed gelezen boeken zijn een rijke bron van kennis. Schrijven – ja, soms misschien wel met de hand op papier – doet kennis vaster hechten in het hoofd dan even swipen2) en scannen. Een beetje contrarevolutie kan geen kwaad.

Nelleke Noordervliet (1945) is een Nederlandse schrijfster die meer dan 25 boeken op haar naam heeft en met regelmaat columns publiceert in verschillende dagbladen.

noot 1 doorslag: een kopie, gemaakt met behulp van carbonpapier
noot 2 swipen: met je vingers een veegbeweging maken op een aanraakscherm

naar: Nelleke Noordervliet
uit: Trouw, 10 oktober 2015

Vraag 13 1 punt

Tekst 2 begint met een schets van hoe mensen in 1980 kennis vergaarden en met elkaar communiceerden.

Waarvoor is deze schets met name bedoeld? Deze schets is vooral bedoeld om aan te geven dat in vergelijking met nu de kwaliteit van kennisvergaring en communicatie vroeger

  1. A kostbaarder en minder effectief was dan nu.
  2. B langzamer was, maar het resultaat beter was dan nu.
  3. C oppervlakkiger was dan nu, maar wel gedegen.
  4. D primitiever was dan nu, maar meer sociale binding gaf.
Bekijk het antwoord

Antwoord: B

Vraag 13 in het hele examen

Vraag 21 1 punt

Hoe kan de inhoud van het slot van tekst 2 het best worden getypeerd?

  1. A als een bondige samenvatting van de tekst
  2. B als een oproep voor een nieuwe manier van leren
  3. C als het beargumenteerde standpunt van de auteur
  4. D als voorspelbaar commentaar van iemand zonder 21st century skills
Bekijk het antwoord

Antwoord: C

Vraag 21 in het hele examen

Vraag 22 2 punten

Hoe kan tekst 2 het beste worden gekenschetst?

Tekst 2 is te kenschetsen als een pleidooi

  1. A tegen de op handen zijnde onderwijsontwikkelingen.
  2. B tegen het gebruik van digitale middelen in het onderwijs.
  3. C voor het behoud van het goede in het onderwijs.
  4. D voor meer aandacht voor lezen en literatuur.
Bekijk het antwoord

Antwoord: C

Vraag 22 in het hele examen

Hoe vaak tekstsoorten en tekstdoelen in het examen komt

Vragen over tekstsoorten en tekstdoelen per centraal examen Nederlands vwo. Elke vraag is eenmalig door een AI-model bij een onderwerp ingedeeld; per vraag kan dat afwijken.
ExamenVragenAantalAandeel
2025, tijdvak 127, 3725%
2024, tijdvak 12813%
2023, tijdvak 14, 3025%
2023, tijdvak 23813%
2022, tijdvak 110, 2825%
2022, tijdvak 213, 2425%
2022, tijdvak 31912%
2021, tijdvak 1513%
2021, tijdvak 226, 2825%
2021, tijdvak 31513%
2019, tijdvak 117, 22, 3338%
2019, tijdvak 215, 17, 2338%
2018, tijdvak 1713%
2018, tijdvak 213, 21-2237%

In 14 van de 18 ingedeelde examens Nederlands vwo staat een vraag over tekstsoorten en tekstdoelen, samen 25 vragen (4% van alle examenvragen). De meeste stonden in 2019, tijdvak 1: 3 vragen. In de examens van 2024 tot en met 2026 ging 1% van de vragen over tekstsoorten en tekstdoelen, daarvoor 5%. Het onderwerp krijgt de laatste jaren minder ruimte.

Oefenen met tekstsoorten en tekstdoelen

Maak de 15 nieuwste examenvragen over tekstsoorten en tekstdoelen online, zonder account, of kies de vragen uit één jaar (2024, 2023, 2022, 2021, 2019 en 2018). Het AI-model kijkt ze na volgens het correctievoorschrift, je docent keurt het resultaat goed en je krijgt per vraag je punten en feedback in je mail.

Oefen de vragen over tekstsoorten en tekstdoelen

Andere onderwerpen Nederlands vwo

Tekstsoorten en tekstdoelen op andere niveaus

Nakijken als docent

  1. Kies het examen in de vragenbank

    In de vragenbank van ToetsChecker staat elk examen Nederlands vwo onder Eindexamens. Je neemt de examenvragen over in een eigen toets, alles of een selectie, of je leest het examen met het correctievoorschrift in als correctiemodel.

  2. Laat de klas het examen maken

    Op papier, zoals het echte examen: je scant de stapel in één keer of mailt de scan naar je scanadres. Of online, als digitale toetsafname met toezicht; de opgavetekst staat dan als bron bij elke vraag. Afbeeldingen uit het examen gaan niet mee, die staan in de PDF van de opgaven.

  3. Geef de resultaten vrij

    Het AI-model kijkt elk examen na volgens het correctievoorschrift en schrijft feedback per vraag. Bij een oefenexamen geef je alles in één keer vrij; bij een toets die meetelt loop je het voorstel eerst na. De leerling ziet het resultaat pas na jouw vrijgave.

ToetsChecker is geen examensite: je kijkt er ook je eigen SO's, proefwerken, praktische opdrachten en verslagen mee na, handgeschreven of digitaal, met jouw correctiemodel en feedback per vraag. Een gratis account heeft alle functies en 200 credits per maand, genoeg om ongeveer 100 toetsen te laten nakijken. Maak een gratis account of lees eerst hoe het nakijken werkt.

Hoe ToetsChecker Nederlands per vraagtype nakijkt, lees je op Nederlands toetsen nakijken met AI.

Alle oefentoetsen en eindexamens van dit vak staan op Nederlands oefenen. Wat je op je centraal examen nodig hebt om te slagen, reken je uit met de slaag-zakcalculator.

Veelgestelde vragen

Hoe vaak komt tekstsoorten en tekstdoelen voor in het eindexamen Nederlands vwo?

In de 18 ingedeelde examens van 2018 tot en met 2026 gaan 25 vragen over tekstsoorten en tekstdoelen, 4% van alle examenvragen. Het onderwerp staat in 14 van die examens.

In welk examen Nederlands vwo stonden de meeste vragen over tekstsoorten en tekstdoelen?

In het examen van 2019, tijdvak 1, met 3 vragen: 17, 22, 33.

Hoe oefen ik examenvragen over tekstsoorten en tekstdoelen?

Op deze pagina staan alle vragen over tekstsoorten en tekstdoelen met het antwoord. Je maakt ook de 15 nieuwste vragen online, of die van één jaar, zonder account: het AI-model kijkt ze na, je docent keurt het resultaat goed en je krijgt per vraag feedback.