Examenvragen argumentatie Nederlands havo

193 vragen over argumentatie uit 18 centrale examens van 2018 tot en met 2026.

Kort antwoord

Argumentatie komt in 18 van de 18 examens Nederlands havo voor, met 193 vragen (28% van alle examenvragen). Het meest in 2025, tijdvak 1 (16 vragen). Je oefent de vragen online en het AI-model kijkt ze na volgens het correctievoorschrift.

Alle examenvragen over argumentatie

Per examen de vragen over argumentatie, nieuwste eerst, met de tekst van de opgave erbij. Onder elke vraag klap je het antwoord uit het correctievoorschrift open.

Oefen de vragen over dit onderwerp online

2026, tijdvak 1: Deel 1 De werkmentaliteit van jongeren

Opgavetekst

Stel, je moet voor het vak Nederlands een beschouwing schrijven over een maatschappelijk verschijnsel. Jij hoort vaak de uitspraak: "De jongeren van tegenwoordig zijn liever lui dan moe." Je kiest daarom als verschijnsel de werkmentaliteit van jongeren en zoekt uit in hoeverre de huidige jongeren een andere werkmentaliteit hebben dan de oudere generaties.

Je hebt in deze context over `quiet quitting' gehoord, waar bron 1 over gaat. Je hebt het idee dat deze term de kern van de zaak raakt. Daarom analyseer je de gedachtegang van deze bron.

Bron 1: Alleen het hoognodige doen op je werk? Dat is juist heel verstandig

(1) In mijn opwinding over de krappe arbeidsmarkt waar ik de vorige twee weken over schreef, had ik helemaal quiet quitting1) gemist — volgens het Algemeen Dagblad dé nieuwe trend op het werk. Het komt, uiteraard, uit Amerika en het is "alleen nog maar het hoognodige doen op je werk, en niks extra's".

(2) Dus "je laptop om 17.00 uur dichtklappen, alleen je toegewezen taken uitvoeren, niet meer 's avonds je mail bekijken en meer tijd doorbrengen met je familie".

(3) Experts vonden het niet verstandig om daaraan mee te doen, want zonder dat stapje extra mis je de boot in je carrière. Maar ja, het is iets "van de jonge generatie", die "door corona de verbinding met de arbeidsmarkt is kwijtgeraakt en een andere opvatting over werk heeft dan ouderen".

(4) Toen ik het las, dacht ik drie dingen. Één: ammehoela. Twee: quiet quitting is helemaal niet nieuw. Overal in het land klappen al miljoenen jaren hele volksstammen hun laptop om 17.00 uur dicht, zelfs als ze geen zak gedaan hebben. En drie: er is helemaal niks mis met het hoognodige doen. Dat is hartstikke veel! Ik wou dat ik dagelijks het hoognodige afkreeg.

(5) Want quiet quitting is niet de kantjes eraf lopen, zoals een voormalig Schiphol-topman deed, met z'n jaarsalaris van zes ton en z'n stomme praatjes op tv. Of dat hele leger in Den Haag dat al jaren het Toeslagenschandaal2) "hoog op de agenda heeft staan". Als ze daar het "hoognodige" hadden gedaan, hadden al die ouders allang hun geld gehad en waren de rijen bij de security op Schiphol allang verdwenen.

(6) Werkgevers mogen zich in hun handjes knijpen met mensen die het hoognodige doen. Ik denk dat al die jongeren die dagelijks het hoognodige doen, sowieso tien keer meer doen dan menig scrummaster3) in een jaar.

(7) Ik zou al die quiet quitters dan ook willen adviseren te stoppen met die term, en het gewoon te noemen wat het is, namelijk: je grenzen stellen — het belangrijkste wat er is op het werk.

(8) Ja, werkgevers hebben er belang bij om dat een negatieve kwalificatie te geven — alsof je daarmee stilletjes naar de achtergrond verdwijnt — maar dat is het helemaal niet. Quiet quitting is niet quitten, maar doen waar je voor betaald wordt en onbetaald overwerk weigeren.

(9) Maar het meest ben ik tegen dat "quiet"! Hoezo quiet? Je moet helemaal niks quiet doen op je werk. Juist dan verdwijn je naar de achtergrond. Je moet alles luid doen, zodat niemand meer om je heen kan.

(10) Nu zijn het vaak de mensen die het minst doen, die het meeste lawaai maken. Die amechtig door de gangen met dikke dossiers lopen te zuchten hoe druk ze het hebben. Die het geluid van hun mail zo instellen dat er steeds een harde ping klinkt als er iets binnenkomt (de nieuwsbrief van de Jumbo, mail van hun moeder, de laatste update van de game Minecraft) en luid tijdens vergaderingen hun mening verkondigen om te verhullen dat dat het enige is wat ze doen.

(11) Mensen die quiet blijven, krijgen juist het meeste werk op hun bord — wie zwijgt, stemt toe — moeten alle puinzooi opruimen, raken in een burn-out en worden het meest gemist. Het wordt hoog tijd dat we daar eens tegen in opstand komen.

(12) Vanaf nu noemen we het dus niet meer `quiet quitting', lieve jongeren, maar `loud working'4). En laten we ons niet stilletjes naar de uitgang leiden, maar verheffen we onze stem.

(13) Gaan we keihard in de vergadering roepen dat we écht niet gaan doen wat die luie collega allang had moeten doen. Wijzen we luidkeels op onze magere salarisschaal bij alles wat we doen. Protesteren we als er iets over de schutting wordt gegooid. Verkondigen we luid dat we al onze verlofdagen gaan opnemen. Zeggen we hardop dat we alleen nog ons eigen werk doen en als ze meer willen: voor jou tien andere werkgevers!

(14) Als de recessie straks weer toeslaat, is het vroeg genoeg om ons allemaal weer quiet een burn-out te werken.

Japke-d. Bouma, NRC, 20 september 2022. Japke-d. Bouma schrijft een wekelijkse column voor NRC over werk, carrière, het leven en taal.

noot 1 quiet quitting: letterlijke vertaling: stil stoppen. noot 2 toeslagenschandaal: politieke affaire rond de kinderopvangtoeslag, waarbij duizenden ouders onterecht als fraudeur werden aangemerkt. noot 3 scrummaster: iemand die projecten begeleidt op de werkvloer volgens een methode waarbij grote taken worden opgedeeld. noot 4 loud working: letterlijke vertaling: luid werken.

Bron 2: Vooroordelen over jongeren op de werkvloer

(1) Over de jongste generatie (Gen Z) op de werkvloer bestaan nogal wat vooroordelen. Zo zijn de huidige twintigers lui, veeleisend, willen ze geen kantoorbaan en hoppen ze van de ene baan naar de andere. Maar zijn die vooroordelen wel waar en zo ja, hoe erg zijn ze eigenlijk?

(2) Sommige vooroordelen zijn voor een deel van de jongeren inderdaad waar. Er is een groep die graag parttime wil werken. Niet uit luiheid: nee, ze willen daarnaast vrijwilligerswerk doen, hebben een eigen bedrijf naast hun baan in loondienst of kiezen bewust voor een specifieke werk-privébalans.

(3) Dat maakt ze niet lui. Dat maakt ze wel anders dan generaties boven hen. Daarmee zijn ze niet beter of slechter dan anderen. Bij de een past een voltijdbaan nou eenmaal beter dan bij de ander. Krijg je een sollicitant die minder dan 40 uur wil werken? Vraag diegene vanuit interesse eens waarom het de wens is parttime te werken. Zo leer je de kandidaat beter kennen. En wie weet blijkt deze in zijn vrije tijd wel iets te doen waar jij je voordeel mee kunt doen.

Willem Hop, website YoungCapital, 6 februari 2023. Willem Hop was directeur MKB bij uitzendbureau YoungCapital Nederland.

Bron 3: Werken graag, maar er is meer in het leven

(1) Over het waarom van die veranderde werkmentaliteit hoeft hoogleraar economie Robert Dur niet lang te filosoferen. Veel meer dan met de jongeren zelf heeft het te maken met de economische omstandigheden waarin zij de arbeidsmarkt betreden. Uit zijn onderzoek naar Amerikaanse data blijkt namelijk dat die bepalend zijn voor de prioriteiten die jonge werkenden stellen aan hun baan. "Als het lastig is een baan te vinden, ligt de focus heel erg op inkomen, terwijl in gunstige tijden inhoud en zingeving veel belangrijker worden gevonden", aldus Dur.

(2) Bovendien vermoedt hoogleraar arbeidsmarkt Ton Wilthagen dat de veranderde werkmentaliteit niet alleen uit luxe is geboren. Veel jongeren groeiden weliswaar op in grote welvaart met ouders die hen vooral aanmoedigen te doen wat ze leuk vinden, maar óók met werkgevers die hen behandelden als klapstoelmedewerkers (tweederde heeft een flexcontract). Voor elke jongere waren er altijd tien anderen, tot ze er plotseling niet meer waren. "Dan is het niet gek dat zij nu tegen die werkgever zeggen: zoek het uit."

(3) Deze generatie heeft bovendien de opkomst van de `burn-outpandemie' heel bewust meegemaakt, aldus de hoogleraar. Als gevolg van nieuwe technologieën die de grens tussen werk en privé vervaagden en de toegenomen werk- en regeldruk, leken mensen in sectoren als de zorg en het onderwijs afgelopen jaren bij bosjes om te vallen. Volgens onderzoek van TNO lijden inmiddels 1,2 miljoen werkenden aan burn-outklachten. "Jongeren zagen dit bij hun broers en zussen gebeuren", zegt Wilthagen. "Zij zijn daardoor soms bij voorbaat al bang om overbelast te raken."

(4) Volgens voorzitter Kimberley Snijders (21) van de Nationale Jeugdraad, een koepelorganisatie van landelijke jongerenorganisaties, is er nóg een reden dat jongeren minder bereid zijn dat stapje extra te zetten. "Dat ideaal nastreven van een huis en auto waar je status aan ontleent, speelt bij jongeren minder, want hoe hard je ook werkt: je kunt toch geen huis kopen door je studieschuld. En een auto is niet handig en slecht voor het milieu. Dus moet je aan iets anders status ontlenen." De nieuwe statussymbolen zien jongeren elke dag langskomen in hun Instagram-tijdlijn: mooie reizen, sportieve lijven, festivals. Snijders: "In ieder geval zie je nooit een story vanuit de kantoortuin."

Marieke de Ruiter, de Volkskrant, 12 november 2022. Marieke de Ruiter is economieredacteur bij de Volkskrant.

Bron 4: Quiet quitting is een gezonde reactie op werk dat ons voortdurend overvraagt

(1) Niet meer bereikbaar zijn voor je werk buiten je werkuren. Niet aanbieden om onbetaald dat extra taakje te doen. Stipt om negen uur beginnen, en om vijf uur weer weg. Niet meer als eerste je hand omhoogsteken wanneer er overuren moeten worden gedraaid, er een afscheidsborrel moet worden georganiseerd of een dienst van een collega overgenomen moet worden. Quiet quitting is niets meer of minder dan aan het werk blijven, maar mentaal al `uitchecken'. Het wordt gedaan door mensen die ontevreden zijn in hun baan. Iemand die quiet quit, neemt (verwarrend genoeg) géén ontslag, maar besluit niet meer dan het strikt noodzakelijke te doen voor het werk. Zo'n snordrukker is niet langer bereid om veel meer te doen dan de functie-eisen voorschrijven. En het fenomeen zou dan massaal spelen onder jongeren van Generatie Z — dat is namelijk een keertje op TikTok gezegd.

(2) Ik moet je zeggen dat ik het niet helemaal geloof. Er wordt veel over quiet quitting gepraat en geschreven, maar of het daadwerkelijk veel voorkomt, waag ik te betwijfelen. Nieuw is het ook al niet: ook onder de oudere generaties was niet iedereen workaholic. Sommige mensen werken om te leven, in plaats van dat ze leven om te werken. Dat is van alle tijden.

Thijs Launspach, Algemeen Dagblad, 31 oktober 2022. Thijs Launspach is als psycholoog en schrijver werkzaam op gebieden als mentale gezondheid, stress, burn-out, millennials en keuzestress.

Bron 5: De `verwende sneeuwvlokjes' van Generatie Z zoeken hun weg op de arbeidsmarkt

(1) Een nieuwe generatie werknemers betreedt de arbeidsmarkt, een generatie met een niet al te beste reputatie: Generatie Z, geboren tussen 1997 en 2015. De jongeren zouden verwend zijn en weinig weerbaar. Met spottende bijnamen als 'sneeuwvlokjes' en 'rubbertegelkinderen', grootgebracht door 'curlingouders' die hun problemen hebben weggepoetst. Trainingen leren werkgevers en Generatie Z nu met elkaar omgaan.

(2) Generatie Z — de eerste generatie die volledig is opgegroeid met alle mogelijkheden van de digitale wereld — heeft hoge verwachtingen van de arbeidsmarkt, zien werkgevers. Uitdagende functies moeten niet alleen persoonlijke groei brengen, maar ook een positieve impact hebben op mens en maatschappij. Een aantrekkelijk salaris zien de twintigers als rechtvaardig.

(3) De twintigers van Generatie Z zien niet vaak wat in fulltime werken. Het leven naast werken is minstens zo belangrijk, zo niet belangrijker. In de huidige krappe arbeidsmarkt kunnen ze dan ook eisen stellen. Generatie Z heeft een bevoorrechte positie ten opzichte van voorganger Generatie Y — de millennials — die de arbeidsmarkt betrad in een periode van hoge werkloosheid.

Mayra Pereira Furtado dos Reis, website nos.nl/nieuwsuur, 6 oktober 2023. Mayra Pereira Furtado dos Reis werkt als redacteur voor de online nieuwspagina Nieuwsuur van de NOS.

"Experts vonden het niet verstandig om daaraan mee te doen" (regels 15-16). De auteur is het niet eens met de opvatting van deze experts.

Vraag 2 1 punt

Welke twee argumenten geeft ze hiervoor, gelet op alinea 3 en 4? Geef antwoord in een of meer volledige zinnen.

Bekijk het antwoord

De kern van een goed antwoord is: Al (miljoenen) jaren klappen hele volksstammen / mensen hun laptop om 17.00 uur dicht. / Quiet quitting is niet nieuw / niet (alleen) van de jonge generatie. Er is (helemaal) niks mis met het hoognodige doen. / Het hoognodige doen is hartstikke veel.

Indien twee elementen juist: 1. Indien minder dan twee elementen juist: 0.

Beoordeel de spelling en grammatica.

Vraag 2 in het hele examen

Lees bron 3.

Bron 3 geeft vier verklaringen voor de veranderde werkmentaliteit van jongeren. Deze verklaringen kun je weergeven met `als-dan'-zinnen.

Vraag 8 4 punten

Noteer per alinea de verklaring, door onderstaande `als-dan'-zinnen aan te vullen. Neem de nummers uit de zinnen over en zet je antwoord daarachter. Zorg dat er `als-dan'-zinnen ontstaan die inhoudelijk kloppen.

verklaring in`als-dan'-zin
alinea 1Als de economische omstandigheden gunstig zijn, dan ...(1)... .
alinea 2Als ...(2a)... , dan...(2b)... .
alinea 3Als ...(3a)... , dan...(3b)... .
alinea 4Als ...(4)... , dan is het logisch dat jongeren hun status niet aan werk, maar aan andere zaken ontlenen.
Bekijk het antwoord
verklaring in`als-dan'-zin
alinea 1Als de economische omstandigheden gunstig zijn, dan (1) wordt inhoud/zingeving belangrijker (gevonden) (dan inkomen).
alinea 2Als (2a) een van de volgende: jongeren/ze (door werkgevers) als klapstoelmedewerker zijn behandeld / jongeren/ze steeds flexcontracten aangeboden krijgen / er voor elke jongere (altijd) tien anderen waren (en nu niet meer)
alinea 3dan (2b) een van de volgende: is het niet gek dat jongeren/ze (nu tegen die werkgever) zeggen: zoek het uit / dat ze stoppen bij hun werkgever / dat ze een andere baan zoeken. kunnen jongeren/ze/medewerkers kritischer zijn / voor zichzelf opkomen.
alinea 4Als (3a) een van de volgende: jongeren/ze (de opkomst van) de burn-outpandemie (heel bewust) hebben meegemaakt / jongeren/ze hun broers/zussen/mensen/anderen in een burn-out terecht hebben zien komen, dan (3b) worden/zijn jongeren/ze (bij voorbaat) bang om overbelast te raken. Als (4) een van de volgende: het ideaal/nastreven van een huis/auto minder speelt (bij jongeren) / een huis/auto onbereikbaar is / jongeren/ze (toch) geen huis kunnen kopen / auto willen kopen / jongeren/ze elke dag nieuwe statussymbolen zien op (hun) Instagram(-tijdlijn), dan is het logisch dat jongeren hun status niet aan werk, maar aan andere zaken ontlenen.

De volgende combinatie is ook goed bij 2a-2b: 2a: (als) werkgevers zich zakelijk opstellen als er veel personeel is, 2b: (dan) stellen werknemers/jongeren zich zakelijk op als er weinig personeel is / als het andersom is. Niet goed bij 3a: (als) veel mensen een burn-out krijgen.

Indien zes elementen juist: 4. Indien vijf elementen juist: 3. Indien vier elementen juist: 2. Indien drie elementen juist: 1. Indien minder dan drie elementen juist: 0. Beoordeel de spelling.

Vraag 8 in het hele examen

In alinea 2 van bron 3 zegt Ton Wilthagen: "Dan is het niet gek dat zij nu tegen die werkgever zeggen: zoek het uit."

Vraag 10 2 punten

Geef aan of de auteur van bron 1 Wilthagens uitspraak wel of niet zal onderschrijven en citeer een zinsgedeelte uit alinea 11 tot en met alinea 13 van bron 1 waaruit dat het duidelijkst blijkt. Neem de nummers uit onderstaande zinnen over en zet je antwoord daarachter.

De auteur zal Wilthagens uitspraak waarschijnlijk (1) (kies uit: wel/niet) onderschrijven.

Dat blijkt het duidelijkst uit het volgende zinsgedeelte: ...(2)... .

Bekijk het antwoord

1: wel

2: "(en als ze meer willen:) voor jou tien andere werkgevers" (bron 1, regels 113-115).

Beoordeel de spelling en grammatica.

Vraag 10 in het hele examen

Bron 1, bron 3, bron 4 en bron 5 zijn afkomstig van gerespecteerde media. Een van deze bronnen kan ook om een andere, inhoudelijke reden betrouwbaar worden genoemd.

Vraag 15 1 punt

Noteer om welke bron het gaat en licht de betrouwbaarheid ervan toe op basis van de inhoud van de bron. Geef antwoord in een of meer volledige zinnen en gebruik voor je antwoord niet meer dan 15 woorden.

Bekijk het antwoord

De kern van een goed antwoord is: (bron) 3, (want) hierin worden experts (op het gebied van werk) aangehaald / autoriteiten/bronnen/onderzoeken genoemd / alleen feiten genoemd.

Opmerking: bij langere antwoorden dient het deel na het vijftiende woord noch inhoudelijk, noch qua taalgebruik te worden beoordeeld. Beoordeel de spelling en grammatica.

Vraag 15 in het hele examen

Je vraagt je af of je quiet quitting een belangrijke plek in je beschouwing moet geven. In bron 4 en in bron 1 heb je redenen gezien om dit niet te doen.

Vraag 16 1 punt

Noteer zo'n reden om dit niet te doen die zowel wordt genoemd in bron 4 als in de eerste vijf alinea's van bron 1. Geef antwoord in een of meer volledige zinnen en gebruik voor je antwoord niet meer dan 15 woorden.

Bekijk het antwoord

De kern van een goed antwoord is: het/quiet quitting is niet nieuw / is niet iets wat specifiek voorkomt bij jongeren / is iets wat ook voorkomt bij ouderen / oudere generaties.

Opmerking: bij langere antwoorden dient het deel na het vijftiende woord noch inhoudelijk, noch qua taalgebruik te worden beoordeeld. Beoordeel de spelling en grammatica.

Vraag 16 in het hele examen

2026, tijdvak 1: Deel 2 Doorbreek de taal-impasse

Opgavetekst

Tekst 6: Doorbreek de taal-impasse

(1) Mijnheer Van Dale zit er maar mee in zijn maag. Wat te doen met woorden voor beroepen eindigend op -man, nu het na meerdere emancipatiegolven en een #MeToo-revolutie glashelder is dat daar net zo goed een vrouw achter schuil kan gaan? Wat moeten we met alle vuilnismannen, politiemannen en topmannen die dagelijks de revue passeren? Politievrouw lijkt een logisch alternatief, maar voelt vreemd als er niet naar een specifiek persoon verwezen wordt. Zullen we dan maar gaan voor politiepersoon? Toppersoon? En wordt straks elke actrice een acteur? Een duidelijke koers bepalen voor deze en andere gendergerelateerde vraagstukken blijkt voor onze taalinstanties een ware hersenkraker.

(2) Toch is een koerswijziging hard nodig. Waar het gender betreft, is de Nederlandse taal een log, ouderwets en anachronistisch systeem, waarin de man nog altijd als ongenaakbare standaard geldt. De mannelijke norm is vanzelfsprekend: kennen we het geslacht van een woord niet, dan maken we het — zeker in Nederland — mannelijk. Verwijzen we naar een onbekende lezer, dan wordt deze steevast een `hij'. Maak je daar een `zij' van, dan klinkt de zinsconstructie afwijkend en krom.

(3) De mannelijke vorm klinkt nu eenmaal `normaler' in de oren en mijnheer Van Dale en consorten lijken vooralsnog niet van plan om daar iets aan te veranderen. Zo doen we het al eeuwen. Zo heb ik het geleerd en zo leert mijn dochter het op school. De vraag is echter: waarom? Of liever: waarom nog altijd?

(4) Deze zomer liet de Taalunie, die verantwoordelijk is voor het beleid rond de Nederlandse standaardtaal, van zich horen. Twee jaar geleden werd een werkgroep ingesteld van taalkundigen en genderdeskundigen om na te denken over zogenoemde genderbewuste taalconstructies. "Vanwege de toegenomen belangstelling voor taalgebruik waarin iedereen zich kan herkennen" werd met het oog op genderbewust taalgebruik een aantal adviezen en voorbeeldteksten gepresenteerd. Het zijn vrijblijvende suggesties en — op haar zachtst gezegd — halfslachtige maatregelen. De reden: tornen aan taal is nog altijd een taboe.

(5) "Niets moet", benadrukt taalwetenschapster Ingrid van Alphen, die deel uitmaakt van het taalteam. Politieman (grammaticaal mannelijk) en politieagente (grammaticaal vrouwelijk) `mogen' dus gewoon blijven, maar ze kunnen aangevuld worden met bijvoorbeeld het woord `politiepersoon', dat als een genderoverkoepelende term wordt gekarakteriseerd. Nu word ik nogal moe van woorden als `genderbewust', laat staan `genderoverkoepelend'. Dat soort gefoehnde woorden hebben iets betweterigs; alsof ze de taalgebruiker wijzen op wat ze eigenlijk hoort te vinden, hoe ze zich hoort te gedragen. Ik snap dan ook de irritatie over wat sommigen zullen ervaren als oppervlakkig taalgeneuzel.

(6) En toch. Niemand leeft zonder taal. Taal is geen bijzaak, maar noodzaak. Taal is een machtig, overkoepelend systeem waar we allemaal mee leven. De taal die we dagelijks bezigen, is een weerspiegeling van hoe we in de wereld staan en als die spiegel niet langer de werkelijkheid weergeeft, is er iets goed mis. Als onze taal de gelijkwaardigheid tussen vrouwen en mannen niet in zich bergt — dezelfde taal waar we in onderhandelen en overtuigen, bekvechten en liefkozen — loont het de moeite om daar, ondanks de onvermijdelijke neuzelwoorden, zorgvuldig naar te kijken. Niet alleen naar de taal zelf, maar ook naar de onderliggende processen die haar vormen.

(7) Taal is een organisch systeem en doorgaans wordt aangenomen dat een taal zich via haar gebruikers aanpast aan maatschappelijke ontwikkelingen. Kunstmatig de regels veranderen is volgens deze zienswijze overbodig en misschien zelfs kwalijk: taalvernieuwing gebeurt in de samenleving en zal uiteindelijk door instanties als de Taalunie worden opgepikt en overgenomen. Deze redenering loopt echter spaak en heeft geleid tot een paradox. Nieuwe regels maken onze taal niet kunstmatig; juist het uitblijven van die aangepaste regels zorgt voor een gekunsteld taalgebruik.

(8) Niemand wil fouten maken; we spreken en schrijven het liefst `zoals het hoort', dus volgens de grammaticale regels die onze taalvrijheid beperken. Omdat we ons binnen deze grenzen bewegen en aan deze regels houden, verandert ons taalgebruik nauwelijks. Terwijl de taalinstanties wachten op veranderingen bij de gebruikers vooraleer ze de regels aanpassen. Ziedaar: een taal-impasse.

(9) Het lijkt een kip-eiprobleem, maar de weg naar een oplossing is glashelder. De regels die onze taal zouden moeten faciliteren, hebben haar decennialang gegijzeld. Die regels moeten ingrijpend op de schop. Maar, wat doen onze taalexperts? Die hersenknarsen, bakkeleien en komen na twee jaar met adviezen en voorbeeldteksten ter inspiratie. Doeltreffende ingrepen verpak je echter niet in bubbelplastic woorden die vooral ergernis opwekken. Veranderen is uitpakken.

(10) Ergens moet de schakel om. `Hij' is eeuwenlang ingeburgerd en gedoemd de norm te blijven, tenzij de Taalunie eindelijk doorzet. In het nieuwe advies worden heel wat lastige vraagstukken aangekaart en keurig omschreven, maar het antwoord van de experts blijft bij een reeks optionele, inclusieve alternatieven. De Taalunie zegt niets te kunnen voorschrijven, maar uiteindelijk is grammatica een verzameling regels die we op school hebben geleerd en die wel degelijk voorgeschreven zijn.

(11) Ergens begrijp ik de aarzeling, misschien zelfs de angst bij de beleidsmakers: taal is een gevoelig, dierbaar iets en tornen aan taal roept felle reacties op. Nou en? Een opsomming van vrijblijvende opties om haar/hem/hen tevreden te stellen, is niet langer afdoende. Laat het maar knetteren en schuren. Geen verandering zonder wrijving.

(12) Uit de huidige taal-impasse komen we alleen als de experts het aandurven om door de zure appel heen te bijten. Hak die knopen door. Stop met halfslachtige richtlijnen en kom met nieuwe, heldere regels. Maak onze taal weer eigentijds opdat we ons allemaal kunnen gaan realiseren dat topmensen ook vrouwen zijn en dat mijnheer Van Dale misschien wel al die tijd mevrouw Van Dale is geweest.

Sarah Meuleman, NRC, 22 september 2022. Sarah Meuleman is journalist en auteur, onder meer van de roman Zie mij graag.

noot 1 mijnheer Van Dale: verwijzing naar de maker van het Van Dale-woordenboek. noot 2 #MeToo-revolutie: wereldwijde protestbeweging van mensen die zich massaal uitspraken tegen seksueel grensoverschrijdend gedrag, begonnen in 2017. noot 3 anachronistisch: niet meer passend in deze tijd.

In alinea 4 en 5 wordt negatief gesproken over een publicatie van een Taaluniewerkgroep.

Vraag 17 1 punt

Wat is er volgens tekst 6 mis met deze publicatie?

  1. A De adviezen van de Taalunie zijn te beperkt om het probleem echt aan te pakken.
  2. B De Taalunie heeft te weinig moeite gedaan om met begrijpelijke voorschriften te komen.
  3. C De Taalunie mengt zich met betweterige adviezen in een weinig zinvolle discussie.
  4. D Door de uitbreiding met nieuwe taalvormen maakt de Taalunie de taal onoverzichtelijker.
Bekijk het antwoord

Antwoord: A

A

Vraag 17 in het hele examen

"Deze redenering loopt echter spaak" (regels 114-115).

Vraag 20 1 punt

Welke zin geeft het best het probleem weer dat de auteur heeft met deze redenering?

  1. A Kunstmatig de taalregels veranderen lijkt zinloos, terwijl het niet aanpassen van de regels ook geen taalvernieuwing op gang brengt.
  2. B Niet de invoering van nieuwe regels maar de afwezigheid daarvan maakt ons taalgebruik geforceerd.
  3. C Taal wordt gepresenteerd als een organisch systeem dat zich vanzelf aanpast, terwijl de gebruikers juist behoefte hebben aan duidelijke regels.
  4. D Taalgebruikers zorgen niet voor verandering van de taal, maar tegelijkertijd doen taalinstanties dat ook niet.
Bekijk het antwoord

Antwoord: B

B

Vraag 20 in het hele examen

Volgens het woordenboek is het woord `taal' zowel vrouwelijk als mannelijk. In tekst 6 is gekozen voor de vrouwelijke vorm.

Vraag 21 3 punten

Citeer een zin uit alinea 6 of 7 waaruit deze keuze blijkt en leg uit waarom deze keuze wél én niet bijzonder is, uitgaande van alinea 1 tot en met 6. Neem de nummers uit de tabel over en zet je antwoord daarachter.

De keuze voor de vrouwelijke vorm blijkt uit het volgende citaat uit alinea 6 of 7:(1)
Volgens alinea 1 tot en met 5 is deze keuze enerzijds wél bijzonder, want(2)
Anderzijds is deze keuze volgens alinea 6 niet bijzonder, want de tekst pleit voor meer(3)
Bekijk het antwoord

1: een van de volgende: "Niet alleen naar de taal zelf, maar ook naar de onderliggende processen die haar vormen." (regels 101-103) / "(Taal is een organisch systeem en) doorgaans wordt aangenomen dat een taal zich via haar gebruikers aanpast aan maatschappelijke ontwikkelingen." (regels 104-108).

2: De kern van een goed antwoord is: een van de volgende: de man geldt nog steeds als standaard / de mannelijke norm is vanzelfsprekend / klinkt `normaler' in de oren. we/mensen verwijzen steevast met `hij' / gebruiken meestal/altijd `hij'. (een zin/zinsconstructie met) `zij' in plaats van `hij' klinkt afwijkend/krom.

3: De kern van een goed antwoord is: (aandacht in de taal voor) genderbewustheid/gendergelijkheid / gelijk(waardig)heid (tussen mannen en vrouwen / tussen genders) / genderoverkoepelende termen (waarin iedereen zich kan herkennen) / weerspiegeling van de werkelijkheid in taal.

Ook goed is de volgende combinatie bij 2 en 3: 2: zij/de auteur pleit zelf voor genderneutraliteit. 3: verandering in de taal. Per juist benoemd element: 1. Beoordeel bij 2 en 3 de spelling.

Vraag 21 in het hele examen

Stel, je wilt een betoog houden over het onderwerp van tekst 6.

Vraag 25 3 punten

Welke van de volgende uitspraken uit tekst 6 kies je als standpunt en welke drie als argumenten? Noteer de woorden standpunt en drie argumenten en zet de nummers van je antwoorden daarachter. Let op: je houdt twee nummers over.

  • 1 "Waar het gender betreft, is de Nederlandse taal een log, ouderwets en anachronistisch systeem, waarin de man nog altijd als ongenaakbare standaard geldt." (regels 23-27)
  • 2 "tornen aan taal is nog altijd een taboe." (regels 62-63)
  • 3 "Als onze taal de gelijkwaardigheid tussen vrouwen en mannen niet in zich bergt (...) loont het de moeite om daar, ondanks de onvermijdelijke neuzelwoorden, zorgvuldig naar te kijken." (regels 93-101)
  • 4 "Taal is een organisch systeem en doorgaans wordt aangenomen dat een taal zich via haar gebruikers aanpast aan maatschappelijke ontwikkelingen." (regels 104-108)
  • 5 "Een opsomming van vrijblijvende opties om haar/hem/hen tevreden te stellen, is niet langer afdoende." (regels 166-169)
  • 6 "Stop met halfslachtige richtlijnen en kom met nieuwe, heldere regels." (regels 176-177)
Bekijk het antwoord

Standpunt: 6.

Drie argumenten: 1, 3, 5.

Indien vier elementen juist: 3. Indien drie elementen juist: 2. Indien twee elementen juist: 1. Indien minder dan twee elementen juist: 0.

Vraag 25 in het hele examen

"Een opsomming van vrijblijvende opties om haar/hem/hen tevreden te stellen, is niet langer afdoende." (regels 166-169)

Vraag 26 2 punten

Noem twee redenen waarom het volgens tekst 6 niet langer afdoende is om de taalgebruiker vrijblijvende opties te geven voor het verwijzen naar personen. Baseer je antwoord op alinea 7 tot en met 9. Geef antwoord in een of meer volledige zinnen.

Bekijk het antwoord

De kern van een goed antwoord is: twee van de volgende: het (uitblijven van aangepaste regels) zorgt voor gekunsteld taalgebruik. / taalgebruikers/we willen geen fouten maken (en blijven zich/ons aan de bestaande regels houden). / taalgebruikers veranderen hun taal anders niet (want ze willen geen fouten maken). / we willen ons (graag) aan de regels houden / ons binnen de (taal)grenzen bewegen / het liefst spreken en schrijven `zoals het hoort'. / taalinstanties passen de regels niet uit zichzelf aan (zolang het taalgebruik niet verandert). / taalinstanties passen de regels pas aan als het taalgebruik verandert. / er is/ontstaat een taalimpasse. / taalgebruikers en taalinstanties (gaan) wachten op elkaar.

Per juist benoemd element: 1. Beoordeel de spelling en grammatica.

Vraag 26 in het hele examen

2026, tijdvak 1: Deel 3 Is alle rijkdom puur geluk?

Opgavetekst

Tekst 7: Is alle rijkdom puur geluk?

(1) De sterren op het doek en in het veld, geslaagde entrepreneurs, carrièrejagers, bestsellerschrijvers en alle anderen die met succes de maatschappelijke ladder hebben beklommen, kloppen zichzelf graag op de borst. Ze denken dat ze dit te danken hebben aan persoonlijke verdiensten, zoals werklust, talent, intelligentie of persoonlijkheid. Of aan de combinatie van die vier.

(2) En ze voelen ook weinig voor een plan van zogenoemde limitaristen1) voor een rijkdomsgrens van bijvoorbeeld 2,2 miljoen euro. Eigenlijk zou het boek Waarom succes een kwestie van geluk is van gezondheidspsycholoog Huub Buijssen verplichte lectuur voor hen moeten zijn. Succes op uiteenlopende terreinen als het zakenleven, de literatuur, de wetenschap en zelfs de sport is te danken aan toeval. "Hoe succesvoller iemand is, hoe meer geluk deze persoon had", aldus Buijssen, (co)auteur van 47 boeken.

(3) Wie als oplettende automobilist een ongeluk krijgt, zal dat meestal terecht wijten aan pech. Hij of zij was op het verkeerde moment op de verkeerde plaats. Maar wie toevallig op het goede moment op de goede plek is en daardoor bij Op12) aan tafel mag, denkt ten onrechte dat dit te danken is aan zijn of haar eigen kwaliteiten. Als het al geluk is, dan is het toch afgedwongen geluk.

(4) Dat is een illusie. Het geluk begint al bij het milieu waarin iemand wordt geboren. Aan de zeven vinkjes3) van Joris Luyendijk (hoogopgeleide ouder, in Nederland geboren, man, hetero, wit, vwo en universiteit) voegt Buijssen er nog zeven toe (lengte, niet-obees, uiterlijk, gezond, welbespraakt, zelfvertrouwen, algemeen beschaafd Nederlands) die het succes bepalen. Zelfs hard werken en risico's nemen zijn geen persoonlijke verdiensten, maar een gevolg van mazzel. Werk hebben, en zeker leuk werk hebben, plus voldoende wilskracht daarmee iets te doen, is een combinatie van geluksfactoren als genen en opvoeding.

(5) Succesvolle ondernemers die tot de rijkste mensen ter wereld behoren, zoals Bill Gates en Elon Musk, danken dat aan een opeenstapeling van geluk. Tientallen keren waren ze op het goede moment op de goede plek. Er is niets magisch aan de ondernemersfilosofie van Musk. Mogelijk is hij de volgende keer niet op het juiste moment of op de juiste plek en stort zijn imperium in. Twee jaar nadat Peters en Waterman hun beroemde bestseller over de kenmerken van excellente ondernemingen publiceerden, was een derde van de door hen genoemde bedrijven al failliet. Geluksfactoren maken bedrijfsprestaties en beurskoersen onvoorspelbaar. De correlatie tussen competentie en succes is zo gering dat die bijna niet wetenschappelijk aan te tonen is.

(6) Nobelprijzen voor wetenschappers gaan zelden naar mensen die "eureka" riepen na grondig onderzoek, maar des te vaker naar mensen die "wat grappig" riepen na een toevallige ontdekking. Ook sportieve en literaire successen zijn veelal te danken aan geluk. Wie in Nederland opgroeit, heeft een grotere kans op een carrière als topsporter dan wie in Pakistan opgroeit. Wie in de Randstad woont en werkt, heeft meer kans dat zijn boek wordt uitgegeven en gerecenseerd dan iemand van het platteland.

(7) Mensen die duizend keer zoveel vermogen hebben, hebben ook duizend keer zoveel geluk gehad. Boven het bestaansmaximum zou 100 procent mazzeltaks moeten worden geheven. In een grenzeloze wereld is dat nog een utopie.

Peter de Waard, de Volkskrant, 12 januari 2023. Peter de Waard is journalist en columnist.

noot 1 limitarist: aanhanger van de economische stroming die bepleit dat er een limiet moet worden gesteld aan individuele rijkdom. noot 2 Op1 was een Nederlands televisieprogramma waarin met meerdere gasten de actualiteiten werden besproken. noot 3 zeven vinkjes: een term die verwijst naar zeven succesfactoren die het verloop van een carrière kunnen bepalen, beschreven door onderzoeksjournalist Joris Luyendijk in het boek `De zeven vinkjes - Hoe mannen zoals ik de baas spelen'.

Alinea 1 bevat nog geen standpunt, maar de mening van de auteur klinkt wel degelijk door in deze alinea. Een kritische lezer kan hier een drogreden in herkennen.

Vraag 30 1 punt

Welke drogreden is dat?

  1. A onjuist beroep op een kenmerk- of eigenschapsschema
  2. B onjuist beroep op een oorzaak-gevolgschema
  3. C overhaaste generalisatie
  4. D verkeerde vergelijking
Bekijk het antwoord

Antwoord: C

C

Vraag 30 in het hele examen

Alinea 5 en 6 onderbouwen de bewering in alinea 4.

Vraag 32 1 punt

Welk argumentatieschema wordt hier vooral voor gebruikt?

Een argumentatieschema op basis van:

  1. A autoriteit
  2. B vergelijking
  3. C voorbeelden
  4. D voor- en nadelen
Bekijk het antwoord

Antwoord: C

C

Vraag 32 in het hele examen

2026, tijdvak 2: Deel 1 Gentechnologie

Opgavetekst

Lees bron 1.

Bron 1

Gentech is juist goed

(1) Onlangs mocht ik bij het Food 40 (3) Want zo'n heel grote vriezer is Film Festival praten over de docu- natuurlijk leuk, maar het belangrijkste mentaire Seeds of Time, over de wapen in de strijd voor klimaat- Amerikaanse landbouwexpert Cary bestendige landbouw blijft onbespro- Fowler, die een bibliotheek bouwt ken – en dat is gentechnologie. Die waarin hij het zaad van alle gewas- 45 enorme rijkdom aan diversiteit die sen en alle varianten in de wereld wil Fowler daar verzameld heeft, kun je verzamelen. Die gewasdiversiteit vooral fantastisch gebruiken om mee staat sterk onder druk: van elk gewas te recombineren. Daar zijn talloze cultiveren we nog maar een handvol voorbeelden van: een gen uit soorten, verkocht door een handvol zaadproducenten. Steeds grotere 50 Afrikaanse rijst kan Aziatische rijst monocultuur in tijden van klimaat- helpen om een bacterieplaag te verandering en bevolkingsgroei overleven. En een gen uit Oostbetekent volgens Fowler dat we Indiase rijst zou biologische rijstafstevenen op een ‘perfecte storm’. boeren kunnen helpen om zonder Niet voor niets is de zaadbibliotheek 55 herbiciden toch hoge opbrengsten te gevestigd op het Noorse eiland behalen. De mogelijkheden zijn legio. Spitsbergen, hoog en koud, bestand Fowlers zaadbank moet je vooral tegen de heftigste weersomstandig- zien als een heel grote collectie heden en overstromingen. Straks als verschillende legoblokjes waarmee er hongersnood dreigt omdat onze 60 we alles kunnen bouwen wat we gewassen massaal verschrompelen willen.

of verzuipen, hebben we altijd (4) En in een nog verdere toekomst Fowlers Doomsday Vault¹⁾ nog, die is die gigantische vriezer misschien als een Ark van Noach²⁾ de wereld wel helemaal overbodig. Dan kan je weer van biodiversiteit zal voorzien. 65 die legoblokjes gewoon printen, in

(2) Ik mocht de film vooraf bekijken synthetische chromosomen. Dan past en ik moet zeggen dat ik die docual die diversiteit op een usb-stickje. mentairemakers voor geen cent Last van langdurige droogte? Dan leg vertrouw. En dat is niet om wat de je de bouwtekening voor droogtefilm wél vertelt, maar om wat het 70 resistente mais op de tekentafel, verhaal achterwege laat. Als je eventueel gecombineerd met een tegenwoordig een film maakt over hoogrendementvariant, printen, gewasdiversiteit zonder het ook maar knippen en plakken en het probleem één keer over de genetica te hebben, is opgelost.

dan heb je ofwel onder een steen 75 (5) Dat ligt in de toekomst, althans, geleefd, ofwel heb je een politieke van de rest van de wereld. In Europa agenda. Ik vrees het laatste.

lopen we hopeloos achter. Momenteel zijn zelfs de meest basale huis-, wordt gerelateerd aan gentech. Op tuin- en keuken-gentechzaden 110 moderne hybride-zaden, zonder verboden in de EU³⁾. Testveldjes gentech, zit ook copyright – en worden steeds minder toegelaten of terecht. Ze zijn helemaal niet ‘van ze worden vernield door activisten. In ons allemaal’. Modern zaad is het de strijd om beter zaad moeten de eindresultaat van een uiterst Europese ingenieurs meedoen met 115 ingewikkeld ontwikkelingsproces dat, één hand op de rug. net als in de farmaceutische

(6) Er lijkt geen enkel schot in de industrie, duur, lang en risicovol is, zaak te zitten, mede dankzij een mede dankzij de strenge regelgeving. enorme hoeveelheid onzin die wordt (8) Dat is meteen ook een belangrijke verspreid. Ook nadat 400 miljoen 120 reden waarom kleine bedrijven hectare aan gentechgewas en momenteel weinig kans maken. De minstens tien jaar aan consumptie kans is groot dat je prachtige, nog nooit één ongeluk opleverde, smaakvolle, ziekte- en wordt de veiligheid van gengewassen klimaatresistente hoogrendementin Europa toch consequent als 125 tomaten verboden worden, omdat ‘omstreden’ bestempeld. Gentech een of andere EU-ambtenaar toch zou een ramp zijn voor boeren, nog een keer bevestigd wil zien dat omdat ze de zaadjes van hun eigen er na honderd jaar consumptie van planten niet meer mogen hergebrui- die tomaat nog steeds niemand ken voor de volgende ronde. Een 130 doodvalt.

heerlijk dramatisch argument. De (9) U begrijpt: zo blijft Europa in het gemiddelde politicus of consument stenen tijdperk achter. We zijn weet toch niet dat het hergebruik van gevangen door onze eigen bizarre zaden ook zonder gentech nauwelijks angsten en idealen waarin geen meer voorkomt in de moderne 135 ruimte is voor technologie. We zijn te landbouw. ontvankelijk voor het idee dat we ooit

(7) En dan het heetste hangijzer: gered moeten worden door een intellectueel eigendom. Een idealistische Amerikaan en zijn probleem dat wederom onterecht vriezer.

Rosanne Hertzberger, NRC, 10 mei 2014

Rosanne Hertzberger is microbioloog. Zij schreef jarenlang een wekelijkse column voor NRC.

noot 1 Fowlers Doomsday Vault: vrij vertaald: Fowlers kluis voor de dag waarop de aarde vergaat noot 2 De Ark van Noach is volgens de Bijbel het schip waarmee Noach, zijn gezin en steeds een mannetje en vrouwtje van de verschillende soorten landdieren en vogels de zondvloed overleefden.

noot 3 EU: Europese Unie, een economisch en politiek partnerschap van bijna 30 landen in Europa

“Ik mocht de film vooraf bekijken en ik moet zeggen dat ik die documentairemakers voor geen cent vertrouw.” (regels 28-31)

Vraag 4 3 punten

Vul onderstaande tabel in om de redenering in alinea 1 tot en met 3 samen te vatten.

Neem de nummers uit de tabel over en zet je antwoord daarachter. Eén antwoord is al gegeven.

probleem:(1)
gevolg:(2) Dat kan grote gevolgen hebben voor de voedselproductie als het klimaat verandert.
oplossing van Fowler:(3)
oplossing volgens bron 1:(4)
Bekijk het antwoord

De kern van een goed antwoord is:

  • 1 (probleem): De gewasdiversiteit staat onder druk/neemt af. / Er is een toename van de monocultuur. (1)
  • 3 (oplossing van Fowler): het verzamelen van alle gewassen en varianten ter wereld / het aanleggen van een zaadbibliotheek/Doomsday Vault (1)
  • 4 (oplossing volgens bron 1): gentechnologie (1)

Beoordeel de spelling.

Ingevuld argumentatieschema met standpunt, drie argumenten en drie tegenargumenten over gentechnologie.

Vraag 4 in het hele examen

In bron 1 worden argumenten van de tegenstanders van gentechnologie gepresenteerd en worden tegenargumenten daarbij gegeven.

Vraag 5 4 punten

Vat de argumentatie samen door onderstaande tabel verder in te vullen. Neem de nummers uit de tabel over en zet je antwoord daarachter. Geef antwoord in een of meer volledige zinnen.

Twee antwoorden zijn al gegeven.

Leeg argumentatieschema met het standpunt Gentechnologie is niet goed, drie vakjes voor argumenten en drie voor tegenargumenten, waarvan T3 al is ingevuld.
Bekijk het antwoord

indien vijf elementen juist (4)

indien vier elementen juist (3)

indien drie elementen juist (2)

indien twee elementen juist (1)

indien minder dan twee elementen juist (0)

Beoordeel de spelling en grammatica.

Niet goed bij A2:

Het is rampzalig/een ramp voor de boeren.

Opmerking

Argumenten mogen van plek verwisseld worden, zolang de relatie met het tegenargument de juiste blijft. Bijvoorbeeld: de combinatie A1-T1 mag ook worden ingevuld bij A2-T2 (en andersom).

Vraag 5 in het hele examen

Uit bron 1 (alinea 7 tot en met 9) en bron 2 blijken belemmeringen bij de toepassing van gentechnologie.

Vraag 9 2 punten

Noem per bron een belemmering.

Noteer de nummers van de bronnen en zet je antwoord daarachter. Geef antwoord in een of meer volledige zinnen en gebruik voor je totale antwoord niet meer dan 25 woorden.

Bekijk het antwoord

De kern van een goed antwoord is:

  • (Bron) 1: In Europa is deze ontwikkeling (bijna) onmogelijk door de regelgeving. / In Europa zijn we gevangen door onze angsten en idealen. (1)
  • (Bron) 2: Het maken van klimaatbestendige gewassen lukt (voorlopig) nog niet. (1)

Maximumlengte van het antwoord: 25 woorden. Beoordeel de spelling en grammatica.

Vraag 9 in het hele examen

2026, tijdvak 2: Deel 2 Ontlezing

Opgavetekst

Stel, je krijgt van je docent Nederlands de opdracht om een discussie voor te bereiden met als hoofdvraag:

Moet het lezen van boeken verplicht blijven bij het vak Nederlands? Tijdens de discussie staan de volgende twee deelvragen centraal: 1 Wat is er bekend over ontlezing?

2 In hoeverre is het belangrijk om boeken te lezen?

Ter introductie op het thema ontvang je van je docent bron 3. Om een goed beeld te krijgen van de antwoorden uit bron 3 op de discussievragen, neem je deze bron aandachtig en kritisch door.

Bron 3

Wat is er eigenlijk zo problematisch aan de ontlezing?

(1) Nederlanders, met jongeren voor- Maar ook dat zij leren om op een op, lezen massaal minder. Maar wat respectvolle manier zelf te is daar eigenlijk zo erg aan? De participeren in de maatschappij, wereld is veranderd, we hebben bijvoorbeeld door te oefenen met het andere prioriteiten en vinden andere 45 schrijven van een brief aan de activiteiten leuker. Prima, toch? gemeente, het indienen van een Waarom dan toch al die ophef? klacht bij de overheid of het opstellen

(2) Als je de berichtgeving over het van een goed opiniestuk. leesniveau van jongeren tot je (5) Het lezen van boeken kan neemt, vallen twee conclusies op. 50 hieraan bijdragen, maar is zeker niet Ten eerste dat jongeren basale essentieel. Het is veel belangrijker leeshandelingen niet goed kunnen om het vak Nederlands relevant te uitvoeren. Denk hierbij aan het lezen maken voor jongeren. En op dat vlak van een brief van de overheid of een kan veel verbetering worden medicijnbijsluiter. En ten tweede dat 55 geboekt. Op school zouden we jongeren steeds minder boeken debatten moeten voeren over lezen. Vaak staat er een mengel- onderwerpen die jongeren aangaan, moes van deze conclusies in een opinieartikelen moeten leren nieuwsbericht. De leesvaardigheid schrijven zodat jongeren zich op een holt achteruit, en vervolgens: hoe 60 volwassen manier kunnen kunnen we jongeren weer meer ontwikkelen, rechtszaken moeten boeken laten lezen? naspelen – inclusief griffier en

(3) Maar die stap is niet logisch. geschreven argumenten –, of we Leesvaardigheid gaat namelijk over moeten jongeren zelfs laten zoveel meer dan het lezen van 65 participeren in gemeentelijke boeken. Als school vervul je een discussies.

maatschappelijke plicht. Je leidt (6) Als het lezen van boeken niet van toekomstige burgers op en dus aan essentieel belang is voor het jou de taak om deze nieuwe opleiden van competente lezers en generatie te leren schrijven en lezen. 70 schrijvers, waar komt al die

(4) Dit begint al op de basisschool, verontwaardiging over het afnemend maar wordt verder uitgewerkt op de aantal lezers dan vandaan? En middelbare school. Bij het vak waarom is er zoveel aandacht voor in Nederlands gaat het erom dat de media?

iedereen op taalkundig vlak mee kan 75 (7) Het lijkt alsof het lezen van draaien in de maatschappij. Concreet boeken een uitzonderingspositie betekent dit dat jongeren leren om geniet in onze maatschappij en ons brieven van de overheid te begrijpen, onderwijs, die onterecht is. Begrijp medicijnbijsluiters te lezen en me niet verkeerd: ik ben zelf een krantenartikelen te interpreteren. 80 lezer en zie ook de vele voordelen van lezen in. Er zijn weinig andere je moet de invloedrijkste manieren waarop je zo makkelijk breakdancers van Nederland kennen. toegang krijgt tot verre oorden en Als je dat niet kan, dan krijg je je spannende werelden, en een andere 105 diploma niet. Heb je er geen talent kijk op de wereld aangeboden krijgt. voor of interesseert het je geen Zelfs films prikkelen je fantasie niet moer? Jammer voor je. Het is goed op een vergelijkbare manier. voor je fysieke gezondheid, dus je

(8) En toch sta ik niet achter de moet het gewoon ondergaan. manier waarop middelbare scholen 110 (9) We moeten af van het idee dat het lezen opdringen aan hun leesvaardigheid alleen draait om het leerlingen. Ondanks het fijne van lezen van boeken. Boeken maken lezen, blijft het gewoon een hobby. hier maar een klein deel van uit, en En dwang past niet bij het zeker jongeren hebben meer baat bij enthousiasmeren voor een hobby. 115 de ontwikkeling van andere Stel je voor dat andere hobbyisten leesvaardigheden. Dus laten we dat zouden doen, en je als jongere focussen op het echte probleem. Hoe op de middelbare school opeens een kunnen we het vak Nederlands weer uur per dag moet gaan breakdancen. relevant maken en jongeren het Daarnaast moet je de kenmerken van 120 beste voorbereiden op de minstens drie verschillende stijlen maatschappij? breakdance kunnen beschrijven. En

Iwan Raats, Het Parool, 15 juni 2024

Iwan Raats is docent Nederlands en columnist.

Lees bron 3.

“Wat is er eigenlijk zo problematisch aan de ontlezing?” (titel) Voor een goed begrip van bron 3 wil je eerst helder krijgen wat de auteur van bron 3 precies verstaat onder ontlezing.

Alinea 7 en 8 beschrijven een bezwaar tegen de uitzonderingspositie van boeken lezen in onze maatschappij en het onderwijs.

Vraag 12 1 punt

Welke zin geeft dit bezwaar het best weer?

  1. A We moeten boeken lezen niet als vanzelfsprekend en noodzakelijk zien.
  2. B We moeten boeken lezen niet belangrijker vinden dan meedraaien in de maatschappij.
  3. C We moeten boeken lezen niet voortdurend ter discussie stellen.
  4. D We moeten boeken lezen niet zo nodig leuk willen maken voor jongeren.
Bekijk het antwoord

Antwoord: A

A (1)

Vraag 12 in het hele examen

“Begrijp me niet verkeerd” (regels 78-79)

Vraag 13 1 punt

Welke verkeerde conclusie zou je kunnen trekken uit de uitspraken van de auteur van bron 3?

Geef antwoord in een of meer volledige zinnen en gebruik voor je antwoord niet meer dan 15 woorden.

Bekijk het antwoord

De kern van een goed antwoord is:

een van de volgende:

− De auteur/Hij is (zelf) geen lezer / leest (zelf) niet graag (boeken). − De auteur/Hij ziet de voordelen van (boeken) lezen niet / moedigt lezen niet aan.

− De auteur/Hij vindt (boeken) lezen niet belangrijk. − De auteur/Hij is tegen (boeken) lezen.

Maximumlengte van het antwoord: 15 woorden. Beoordeel de spelling en grammatica.

Vraag 13 in het hele examen

Ondanks de kritische toon ben je in bron 3 ook voordelen van het lezen van boeken tegengekomen. Je besluit deze te noteren, omdat ze je bruikbaar lijken voor de discussie.

Vraag 15 2 punten

Noem uit bron 3 vier voordelen van het lezen van boeken. Baseer je antwoord op alinea 4 tot en met 7. Geef geen voorbeelden.

Bekijk het antwoord

De kern van een goed antwoord is:

vier van de volgende:

− (boeken lezen kan) helpen om op taalkundig vlak mee te draaien (in de maatschappij)

− (boeken lezen kan) bijdragen aan (op een respectvolle manier zelf) participeren in de maatschappij

− (boeken lezen kan) bijdragen aan de leesvaardigheid / taalvaardigheid − (boeken bieden je) toegang tot verre oorden − (boeken bieden je) toegang tot spannende werelden − (boeken bieden je) een andere kijk op de wereld − (boeken) prikkelen (je) fantasie (zelfs meer dan films)

indien vier elementen juist (2)

indien drie elementen juist (1)

indien minder dan drie elementen juist (0)

Beoordeel de spelling.

Vraag 15 in het hele examen

Je wilt het antwoord van bron 4 en bron 5 op de tweede deelvraag samenvatten: In hoeverre is het belangrijk om boeken te lezen? Je besluit daarom uit beide bronnen de hoofdargumenten voor het lezen van boeken af te leiden.

Vraag 17 2 punten

Vat per bron het hoofdargument voor het lezen van boeken samen. Neem de nummers uit onderstaande zinnen over en zet je antwoord daarachter. Gebruik per antwoord niet meer dan 10 woorden. Bron 4: Door het lezen van boeken …(4)… .

Bron 5: Door het lezen van boeken …(5)… .

Bekijk het antwoord

De kern van een goed antwoord is: Door het lezen van boeken

  • (Bron) 4: leer je diep lezen. / leer je langere en/of complexere teksten lezen. / is er een positieve impact op je cognitieve vermogens. / kunnen we informatie beter kritisch/aandachtig tot ons nemen. (1)
  • (Bron) 5: wordt je algehele leesvaardigheid beter/bevorderd. / ga je alle teksten beter lezen. (1)

Maximumlengte per antwoord: 10 woorden. Beoordeel de spelling.

Vraag 17 in het hele examen

Voor een goede voorbereiding op de discussie zoek je naar bronnen waarin, net als in bron 3, kritischer wordt geschreven over boeken lezen. Je vindt bron 6 en bron 7.

Bron 7

Hieronder staat een fragment uit een interview met wetenschapshistoricus Wijnand Mijnhardt.

We hebben het lezen opgezadeld met een verantwoordelijkheid die dat arme lezen helemaal niet aankan

(1) “Maar hoeveel mensen lezen nu echt geregeld een boek, dus niet heel af en toe? Dat zal hooguit de helft van de Nederlanders zijn, waarschijnlijk minder. (...) Naar mijn mening moeten we op een heel andere manier naar het probleem kijken, en om te beginnen accepteren dat leesvaardigheid in een samenleving een soort van natuurlijke bovengrens kent. Hooguit 50 procent van de mensen is in staat werkelijk leesvaardig te worden, dus lange en ingewikkelde teksten te begrijpen. Maar dat accepteren we niet. Want we vinden lezen zo belangrijk. Maar waarom eigenlijk?”

Nou?

(2) "Omdat we lezen nog steeds beschouwen als grondslag van de kennisoverdracht. Die misvatting danken we aan de burger van de 18de eeuw. Geen kwaad woord over die burger, maar hij heeft ons wél opgezadeld met een ideologische fixatie op lezen waarop veel is af te dingen. Ik denk dat het hoog tijd is de grondslag van de kennisoverdracht aanzienlijk te verbreden. Heel lang verliep kennisoverdracht mondeling en met behulp van aanschouwelijk onderricht.¹⁾ Voor een deel gebeurt dat natuurlijk nog. Nederland behoort tot de economisch en sociaal meest succesvolle naties van de wereld. Klaarblijkelijk is dat mogelijk met de beperkte leesvaardigheidscijfers.”

Wilma de Rek, de Volkskrant, 14 maart 2025

Wilma de Rek is chef Boeken bij de Volkskrant.

noot 1 aanschouwelijk onderricht: onderwijs waarbij kinderen leren door te kijken, te doen en te ervaren

Deel 3 Opvoeden

Bron 6

Gaan we nu eindelijk stoppen met het verplicht lezen van boeken op scholen?

(1) John Louws, lid van vele jury’s voor kinder- en jeugdliteratuur, neemt het in zijn boekje Kijken is het nieuwe lezen op voor gamende en netflixende jongeren. Kern van zijn betoog: het gaat om goede verhalen en het is belangrijk dat jongeren die tot zich krijgen. De manier waarop is van ondergeschikt belang. Eindelijk, dacht ik.

(2) Ik vind het een hardnekkig waanidee dat kinderen boeken móéten lezen. Het is belangrijk dat kinderen bijvoorbeeld over de Tweede Wereldoorlog leren, maar moet dat per se met een boek? Een Netflixserie is ook goed en maakt misschien nog wel meer indruk. Gaan we nu eindelijk stoppen met het verplicht lezen van boeken op scholen, waar de meeste kinderen toch al onderuit proberen te komen door op internet de samenvattingen te zoeken? Ik zie van het verplicht lezen echt het nut niet in.

(3) Er zullen mensen zijn die zeggen dat jongeren te veel op hun telefoon zitten en dat dit slecht is voor hun ogen en houding, maar dat is een boek lezen ook. Het is niet voor niets dat van oudsher in boeken en films slimme kinderen een bril hebben. Dat komt omdat ze veel lezen, daar krijg je slechte ogen van. En van een boek lezen in een verkeerde houding een zere nek. Het kan goed zijn dat kinderen leren om zich lang te concentreren middels een boek, maar wees eerlijk: wie leest er op zijn werk nog 200 bladzijdes?

Maikel Harte, PZC, 17 november 2023

Maikel Harte is columnist en advocaat. Hij schrijft geregeld bijdragen voor de Provinciale Zeeuwse Courant.

Lees bron 6 en bron 7.

Je bepaalt eerst of bron 6 bruikbaar is voor het beantwoorden van de eerste deelvraag: Wat is er bekend over ontlezing?

Vraag 18 1 punt

Beargumenteer waarom bron 6 wel of niet bruikbaar is voor het beantwoorden van de eerste deelvraag.

Neem de nummers uit onderstaande zin over en zet je antwoord daarachter.

Bron 6 is (1) (kies uit: wel/niet) bruikbaar voor het beantwoorden van de eerste deelvraag, want …(2)… .

Bekijk het antwoord

De kern van een goed antwoord is: Bron 6 is 1: niet bruikbaar voor het beantwoorden van de eerste deelvraag, want 2: een van de volgende:

− de bron vertelt niet wat ontlezing is / wat er bekend is over ontlezing / bespreekt geen achtergrondinformatie/oorzaken/gevolgen van ontlezing.

− de bron bespreekt andere zaken (rond het lezen van boeken) dan ontlezing.

− de auteur is niet deskundig op het gebied van ontlezing.

indien twee elementen juist (1)

indien minder dan twee elementen juist (0)

Beoordeel de spelling.

Vraag 18 in het hele examen

Uit bron 6 en bron 7 kun je argumenten afleiden tegen het verplicht lezen van boeken bij het vak Nederlands. Je besluit deze te verzamelen voor de discussie over de hoofdvraag: Moet het lezen van boeken verplicht blijven bij het vak Nederlands?

Vraag 19 6 punten

Vat de argumenten tegen het verplicht lezen van boeken bij het vak Nederlands samen aan de hand van onderstaande tabel.

Neem de nummers uit de tabel over en zet je antwoord daarachter. Geef antwoord in een of meer volledige zinnen.

een argument dat voorkomt in beide bronnen (6+7):(6+7)
drie argumenten die alleen voorkomen in bron 6:(6a) (6b) (6c)
twee argumenten die alleen voorkomen in bron 7:(7a) (7b)
Bekijk het antwoord

De kern van een goed antwoord is:

een argument dat voorkomt in beide bronnen (6+7):6+7: een van de volgende:  Jongeren kunnen ook op andere manieren iets leren/kennis opdoen.  Jongeren hoeven niet te lezen om iets te leren/kennis op te doen.
drie argumenten die alleen voorkomen in bron 6:6a + 6b + 6c: drie van de volgende:  (De meeste) kinderen proberen (toch al) eronderuit te komen / onder verplicht (boeken) lezen uit te komen.  Een boek/Veel lezen is (ook) slecht voor je ogen.  Een boek/Veel lezen is slecht voor je houding/nek.  Op je werk/Later hoef je ook niet veel/geen lange teksten te lezen.
twee argumenten die alleen voorkomen in bron 7:7a + 7b: twee van de volgende:  Leesvaardigheid heeft (in een samenleving) een (soort van natuurlijke) bovengrens. / Hooguit 50 procent (van de mensen) kan werkelijk leesvaardig worden (en dat moeten we accepteren). / Niet iedereen kan (werkelijk) goed leren lezen / (werkelijk) leesvaardig worden / boven de natuurlijke bovengrens van leesvaardigheid uitkomen.  Ook met een beperkte leesvaardigheid/Ook als we niet goed kunnen lezen hoort Nederland bij de (economisch en sociaal) meest succesvolle naties (van de wereld).

Niet goed bij 7a + 7b:

Het is hoog tijd om de grondslag van de kennisoverdracht aanzienlijk te verbreden.

per juist element (1)

Beoordeel de spelling en grammatica.

Vraag 19 in het hele examen

Van je docent heb je het advies gekregen om kritisch te kijken naar de betrouwbaarheid van je bronnen. Je vergelijkt de betrouwbaarheid van bron 3 tot en met bron 7.

Als de auteur of de geraadpleegde expert deskundig is op het gebied van het onderwerp en zich baseert op onderbouwde feiten zoals onderzoeksgegevens, dan kan dit bijdragen aan de betrouwbaarheid.

Vraag 20 1 punt

Welke bron is op basis van deskundigheid en feitelijkheid het minst betrouwbaar te noemen?

Noteer het nummer van deze bron.

Bekijk het antwoord

(bron) 6

Vraag 20 in het hele examen

Vraag 21 2 punten

Welke twee bronnen zijn op basis van deskundigheid en feitelijkheid het meest betrouwbaar te noemen?

Noteer de nummers van deze twee bronnen.

Bekijk het antwoord
  • (bron) 4 (1)
  • (bron) 5 (1)

Vraag 21 in het hele examen

2026, tijdvak 2: Deel 3 Opvoeden

Opgavetekst

Lees bron 8.

Bron 8 Opvoeden in een winstgedreven samenleving is kansloos

(1) Stel je voor: je bent 15 jaar oud, product zélf te verbieden. omringd door vrienden op het school- (5) Het vape-probleem illustreert een plein. Kies je voor de verleiding van 45 bredere kwestie in onze sameneen glanzende vape¹⁾ in je ene hand leving: het welzijn van onze jeugd of een folder vol waarschuwingen wordt ondergeschikt gemaakt aan over gezondheidsrisico’s in de economische belangen. Obesitas andere? neemt toe, maar snoep wordt

(2) Vanuit mijn werk als pedagoog 50 gepresenteerd op kinderhoogte in spreek ik regelmatig jeugd- supermarkten. Al jaren waarschuwen professionals die werken aan kinderrechtenorganisaties hoe voorlichtingsmateriaal tegen vapen schadelijk ‘kindermarketing’ is, maar voor jongeren. Doel van het voor- er verandert weinig. We oordelen niet lichtingsmateriaal is om Nederlandse 55 over het beleid van supermarkten, jongeren bewust te maken van de maar vooral over de opvoedvaardiggevaarlijke gevolgen van vapen. heden van ouders die hun kinderen Mooi dat er actie wordt ondernomen, te veel suiker geven.

maar het enige wat ik kan denken is: (6) Maatschappijcriticus Noam kansloos. 60 Chomsky legt uit dat in kapitalistische

(3) Voorlichting over risico’s op zich- samenlevingen rechten er vooral zijn zelf werkt namelijk nauwelijks bij voor de rijken en voor de machtigen. jongeren, die in deze levensfase juist Met andere woorden, geld en invloed gevoelig zijn voor kortetermijn- bepalen wie welke rechten en privibeloningen. Dat maakt hen goed in 65 leges heeft. Hierdoor heeft een kleine staat om te experimenteren en groep grootbezitters de touwtjes in creatief te zijn, maar maakt hen ook handen, ten koste van grote groepen vatbaar voor verleidingen. mensen die structureel worden

(4) Voorlichting voelt daarbij als een benadeeld.

kleine pleister op een gigantische 70 (7) Die machtsongelijkheid belooft wond. Want tegenover dit kleine weinig goeds voor de rechten van team aan jeugdprofessionals staan onze jonge medemensen. Inzetten op machtige industrieën die vapen doel- positieve en gezonde ontwikkeling bewust zo aantrekkelijk en versla- van kinderen en jongeren kost grote vend mogelijk maken. De schadelijke 75 bedrijven tijd en levert te weinig op. stoffen en hoge nicotinegehaltes in Inspelen op de kwetsbaarheden van vapes maken ze extreem verslavend. jongeren daarentegen werkt vaak erg Onderzoek van RTL Nieuws laat zien lucratief. Deze doelgroep gekluisterd dat er zelfs vapes tussen zitten met houden aan een product of dienst een hoeveelheid nicotine van twee- 80 met schadelijke gevolgen heeft honderd tot vierhonderd sigaretten. daarom prioriteit.

Desondanks proberen we jongeren (8) Zo las ik met schrik een artikel in ervan te overtuigen om niet te vapen NRC over schermtijd bij kleine in plaats van dat we proberen het kinderen en de onschuldig uitziende kinderserie Cocomelon, die ook mijn opvoeden een collectieve verantkind toen hij twee was verdacht 115 woordelijkheid is. De invloed van ons boeiend vond. Deze serie wordt handelen als volwassenen op de getest op peuters. Telkens als er ontwikkeling van jeugdigen moet eentje wegkijkt, wordt iets toege- centraal staan bij álle sectoren in voegd om de aandacht terug te onze maatschappij.

halen. Kleine kinderen blijven hier- 120 (11) Overigens ben ik geen voordoor langer kijken, ondanks de stander van alle risico’s wegnemen; negatieve gevolgen daarvan op hun zelfregulatie aanleren blijft een prikkelverwerking. belangrijk onderdeel van de ontwik-

(9) Een ander voorbeeld: keling van kinderen en jongeren. Nederlandse jongeren besteden 125 Maar tegen de grote bedrijven die gemiddeld 6,5 uur per dag aan bewust aansturen op het verslaafd sociale media, wat vaak leidt tot maken van kinderen en jongeren in slaapproblemen en verminderd onze samenleving kunnen we niet concentratievermogen. We laten op.

leerkrachten hard werken om 130 (12) Stel je een samenleving voor jongeren op een veilige manier te waarin het welzijn van onze jeugd leren omgaan met sociale media, écht vooropstaat. Waarin grote maar zij staan kansloos tegenover bedrijven innoveren voor gezondheid multinationals die apps als TikTok en in plaats van verslaving. Waarin Instagram zo verslavend mogelijk 135 beleidsmakers kiezen voor langemaken. termijnwinst in plaats van snel

(10) Kortom, we leggen complexe resultaat. Een maatschappij die pedagogische verantwoordelijkheden investeert in de gezonde ontwikkeling te makkelijk bij kinderen, jongeren en van kinderen en jongeren, zodat die (professionele) opvoeders. Ik pleit 140 de kans krijgen om op te groeien tot voor een samenleving waarin het gezonde en stabiele volwassenen. pedagogisch belang vooropstaat en Dat is pas echte winst voor iedereen.

Sophie Vermaning, NRC, 10 juli 2024

Sophie Vermaning is pedagoog en teamleider bij de opleiding Communicatie en Multimedia Design bij de Hogeschool van Amsterdam.

noot 1 Een vape of e-sigaret wordt soms gebruikt als alternatief voor het roken van tabak.

Bron 8 kun je na de inleiding met onderstaande kopjes onderverdelen in drie opeenvolgende delen.

Deel 1: Het onderliggende probleem Deel 2: Voorbeelden Deel 3: Naar een oplossing

Alinea 1 kan worden beschouwd als een argument bij het standpunt dat opvoeden in een samenleving vol verleidingen kansloos is. Een kritische lezer zou in deze alinea een drogreden kunnen herkennen.

Vraag 25 1 punt

Welke drogreden is dit?

  1. A bespelen van het publiek
  2. B onjuist beroep op een oorzaak-gevolgschema
  3. C vals dilemma
  4. D verkeerde vergelijking
Bekijk het antwoord

Antwoord: C

C (1)

Vraag 25 in het hele examen

In alinea 1 tot en met 5 wordt het voorbeeld van vapen genoemd. Alinea 6 bespreekt de visie van maatschappijcriticus Noam Chomsky op machtsongelijkheid.

Vraag 29 1 punt

Motiveer waarom vapen goed kan worden gebruikt als voorbeeld bij de visie van Noam Chomsky, door onderstaande zin aan te vullen. Vapen is een goed voorbeeld bij de visie van Noam Chomsky, want dit voorbeeld laat zien dat … .

Bekijk het antwoord

De kern van een goed antwoord is:

een van de volgende:

Vapen is een goed voorbeeld bij de visie van Noam Chomsky, want dit voorbeeld laat zien dat

− geld en invloed (in kapitalistische samenlevingen) bepalen wie welke rechten/privileges heeft.

− grote bedrijven/grootbezitters winst maken ten koste van het welzijn van jongeren/grote groepen mensen.

− grote bedrijven/grootbezitters (heel) rijk worden doordat veel jongeren/mensen vapen.

Beoordeel de spelling.

Vraag 29 in het hele examen

Alinea 7 tot en met 9 kunnen worden opgevat als kritiek op grote bedrijven.

Vraag 31 1 punt

Vat samen wat de belangrijkste kritiek is die in dit tekstgedeelte wordt gegeven.

Geef antwoord in een of meer volledige zinnen en gebruik voor je antwoord niet meer dan 20 woorden.

Bekijk het antwoord

De kern van een goed antwoord is:

een van de volgende:

− Ze nemen hun verantwoordelijkheid niet voor de ongezonde keuzes van kinderen/jongeren.

− Ze vinden geld verdienen belangrijker dan de gezondheid van kinderen/jongeren.

− Ze maken misbruik van de kwetsbaarheid van kinderen/jongeren.

Opmerking

Geen scorepunt toekennen wanneer de focus op kinderen/jongeren niet blijkt uit het antwoord.

Maximumlengte van het antwoord: 20 woorden. Beoordeel de spelling en grammatica.

Vraag 31 in het hele examen

2025, tijdvak 1: Tekst 1 Mijn ideale vriendin: de vlogger

Opgavetekst

(1) Ik weet niet meer precies wanneer Emma Chamberlain in mijn leven kwam, maar het moet ergens in de eerste coronalockdown1) zijn geweest. Ik verveelde me tijdens het lunchen. Normaal gesproken zat ik tussen de middag in mijn studio, omringd door collega-zelfstandigen, nu zat ik alleen.

(2) De eerste Emma-video die ik bekeek, had de aantrekkelijke titel What I do in a day at home.2) Vermoedelijk gaf een gevoel van herkenning de doorslag om het filmpje aan te klikken. Ik was ook de hele dag at home; benieuwd hoe iemand anders zich erdoorheen sloeg.

(3) Het is lastig te omschrijven wat ik aantrof in haar filmpjes, nog lastiger uit te leggen waarom ik steeds meer wilde zien. Hoofdactiviteit in de meeste vlogs van Emma is koffiezetten en filosoferen over de vraag hoeveel hazelnootmelk ze erbij zal doen. Verder speelt ze Fortnite in bed en denkt ze hardop na over de vraag hoe het kan dat ze acht uur per dag op TikTok zit.

(4) Ik heb ooit gelezen dat alleenstaande Koreanen tijdens het eten video’s opzetten van andere mensen die eten, zodat ze zich niet eenzaam voelen. Destijds vond ik dat een treurig idee, maar na een dag of tien lunchen met Emma kon ik het goed begrijpen. Ik kreeg een enorm veilig gevoel van het idee dat er tijdens de lunch altijd iemand tegen me zou praten, terwijl ik niets terug hoefde te zeggen en ik mijn eenzijdige gesprekspartner uit kon zetten wanneer het mij uitkwam.

(5) Ik had ook wel eens gelezen – en zelfs geschreven – over parasociale relaties. En nu was ik er ongemerkt zelf één aangegaan. De term ontstond toen sociologen in de jaren vijftig onderzoek deden naar de relatie tussen tv-persoonlijkheden en hun publiek. Door dagelijks of wekelijks naar dezelfde persoonlijkheden te kijken, ontwikkelden mensen de illusie dat ze hun tv-helden kenden. En daardoor wilden ze elke keer weer hetzelfde programma zien.

(6) Vandaag zijn we omringd door potentiële parasociale relaties: op zo’n beetje elk medium vechten vloggers, influencers en youtubers om onze eenzijdige affectie. Er wordt dan ook veel onderzoek gedaan naar de parasociale relaties die mensen aangaan met hun online idolen. Eén recente bevinding is dat mensen sneller geneigd zijn te gaan sporten als ze een parasociale relatie aangaan met een sport-influencer: een uurtje zweten met een digitale metgezel is leuker dan in je eentje, ook als diegene jou helemaal niet kent.

(7) Ook werd duidelijk dat angstig aangelegde mensen sneller parasociale relaties aangaan, wat de kans op bijvoorbeeld een YouTube-verslaving flink vergroot. En tijdens de coronalockdowns bloeiden er significant meer parasociale relaties op, ook dat blijkt uit onderzoek.

(8) “Ze voelen als mijn vriendinnen.” Ik zat in een café met een programmamaker, ter voorbereiding op een avond over sociale media en de invloed daarvan. De programmamaker had het over moedervloggers. Sinds ze kinderen had, zei ze, was ze in beslag genomen door deze jonge vrouwen. Het begon onschuldig: af en toe even kijken hoe een andere moeder het ontbijt voor de kinderen maakte, de kinderkamer inrichtte, met haar vriend kibbelde over wie er moest oppassen. Maar op zeker moment moest de programmamaker altijd meteen naar de nieuwe video’s van haar favoriete vloggers kijken. Ook als haar kinderen huilden, haar man om aandacht vroeg, het eten nog gekookt moest worden of de fles nog opgewarmd. “Het voelde als een soort ontsnapping. Alsof ik mijn hectische leven achter me kon laten, even kon verdwijnen in hun wereld”, zo legde ze me uit.

(9) Toen de pandemie ging liggen en werken op mijn studio weer mogelijk werd, merkte ik dat ik het lunchen met Emma enorm miste. Ineens moest ik me weer verhouden tot andere mensen aan een eettafel, weer meedoen met gezamenlijke boodschappen, weekendbeschouwingen aanhoren, geduldig wachten tot iedereen klaar was. Tijdens de lockdown was mijn leven ultiem productief. Het was werken, lunchen met Emma en weer doorwerken, zonder het oponthoud van sociaal wenselijk gedrag. Nu keek ik, terwijl ik mijn eten allang op had, onrustig toe hoe studiogenoten nóg een boterham smeerden, nóg een verhaal begonnen over een mislukte date.

(10) Misschien had YouTube voor mij niet zozeer een probleem opgelost, maar eerder een probleem gecreëerd. Ik was het te prettig gaan vinden om te lunchen met Emma en ervoer veel meer moeite om sociaal wenselijk gedrag te vertonen dan normaal.

(11) In haar Zelfverwoestingsboek beschrijft Marian Donner de relatie tussen Theodore Twombly en zijn AI-systeem Samantha3) uit de film Her als dystopisch toekomstscenario, waarin er “van de mens nog maar weinig over is”. De wereld om hem heen verveelt Twombly totaal, schrijft Donner, omdat niets hem nog uitdaagt. “De apparaten weten wat hij wil. Het leven is frictieloos geworden. Zelfs de liefde is frictieloos geworden.” Samantha is er altijd voor hem, ze is nooit chagrijnig, “er zijn geen hobbels of problemen, er is alleen maar positiviteit.”

(12) In zekere zin was Emma voor mij een frictieloze vorm van contact geworden. Ik wist precies hoelang haar filmpjes duurden en ik kon ze uitzetten zodra ik het wilde. Ik hoefde nooit te wachten tot ze haar boterham op had, of tot ze was uitgepraat. Net zoals YouTube voor de programmamaker een frictieloze vervanging werd van afspraken met echte vrienden: ze hoefde er geen oppas voor te regelen, en als haar kind riep, kon ze haar ‘vriendin’ gewoon uitzetten.

(13) Kan het zijn dat vloggers de rol van onze vrienden aan het overnemen zijn? Terwijl om ons heen een samenleving wordt opgetrokken waarin we steeds meer elkaars concurrent moeten zijn, waarin we allemaal constant moeten presteren en meer van onszelf eisen, is er simpelweg minder tijd om bij elkaar thuis op de bank te ploffen en eens even te bespreken hoe het nou echt met ons gaat. En zijn er wel steeds meer vloggers en influencers bij wie je in een kort, overzichtelijk moment dat gevoel van genegenheid kan scoren in digitale, on-demand-variant.4)

(14) Een paar weken geleden ging Emma Chamberlain uit de lucht. Ik had al een paar keer geïrriteerd haar YouTube-pagina ververst, toen Emma een podcast uploadde waarin ze vertelde dat ze een mentale instorting had gehad.

(15) In een interview vertelde Emma eens dat ze vaak doet alsof haar 11 miljoen volgers met haar samenwonen, “en dan is het net alsof ik wel heel veel vrienden heb.”

(16) Volgers en gevolgden: ze zitten allemaal vast in een parasociale relatie. De één kan alleen maar kijken en luisteren, de ander alleen maar praten, filmen en delen. Ze ontmoeten elkaar nergens.

(17) Aan het einde van Her wordt Theodore verlaten door zijn AI-geliefde. “Theodore is te saai voor Samantha”, schrijft Donner. “Hij daagt haar niet meer uit.” Ze vertrekt samen met andere besturingssystemen naar een volledig digitale wereld. Volgens Donner laat Theodore zien “wat er met een mens gebeurt als alles om hem heen gericht is op positiviteit en gemak.” Met zo’n houding kun je nooit duurzame relaties aangaan, denkt Donner. Immers, “wat is liefde anders dan frictie? Anders dan misverstanden en onbegrip?”

(18) Tja, wat is liefde? Je hebt van die suffe tekeningetjes die daar antwoord op geven. “Liefde is... samen groeien”, en dan twee poppetjes erbij die gezapig een plant water geven. In tijden van digitalisering kun je ook zeggen: “Liefde is... je favoriete vlog voor iemand op pauze zetten.” Of: “Liefde is... samen lunchen, zonder scherm.” Maar misschien is liefde ook: accepteren dat je vriend of vriendin af en toe liever met een vlogger afspreekt dan met jou. Dat je partner soms even aan jullie huishouden wil ontsnappen via een YouTube-filmpje. Zolang de wereld om ons heen het moeilijker maakt om echte, duurzame relaties aan te gaan, mogen we ons af en toe best troosten met een vlog.

(19) Emma maakte gelukkig onlangs haar rentree op YouTube. Ze zette weer koffie, deed er hazelnootmelk bij, ging naar de supermarkt, at sushi – alles zwijgend dit keer, zonder haar bekende sarcastische gemompel. Hoewel ik blij was dat ze een nieuwe video online had gezet, voelde het toch raar om voor mijn plezier en ontspanning te kijken naar iemand die overduidelijk mentaal niet in orde was. Moest ik me zorgen maken om Emma? Moest ik me schuldig voelen? YouTube afzetten?

(20) De titel van Emma’s video vatte perfect samen wat we op dat moment – dwars door onze digitale parasociale relatie heen – misschien wel tegelijk voelden. “It will be ok.”5)

Doortje Smithuijsen, Trouw, 29 januari 2022

Doortje Smithuijsen is filosoof en journalist.

  • noot 1 periode waarin het bezoeken van zowel mensen als voorzieningen ernstig was beperkt ter bestrijding van de coronapandemie
  • noot 2 What I do in a day at home: Wat ik doe tijdens een dag thuis
  • noot 3 AI-systeem: een systeem gebaseerd op kunstmatige intelligentie, waarbij machines over menselijke eigenschappen of vaardigheden beschikken
  • noot 4 on demand: op bestelling
  • noot 5 It will be ok: Het komt goed

Tekstfragment 1

VRIEND
Je hebt iemand nodig,
stil en oprecht,
die als het erop aan komt
voor je bidt of voor je vecht.
Pas als je iemand hebt,
die met je lacht en met je grient,
dan pas kun je zeggen:
’k heb een vriend.
Toon Hermans, Groot versjesboek, 2005

Afbeelding 1 is een cartoon van Dirk van de Wiel (X-kanaal ‘van 9 tot 5’, 12 oktober 2019). Zie de figuurverwijzing bij vraag 14.

De titel van tekst 1 is “Mijn ideale vriendin: de vlogger”.

Vraag 7 1 punt

Welk bezwaar zal Marian Donner uit tekst 1 tegen een dergelijke vriendschap hebben, gelet op alinea 17?

Geef antwoord in een of meer volledige zinnen.

Bekijk het antwoord

De kern van een goed antwoord is: een van de volgende:

  • Er is geen echte/duurzame relatie. / Deze/Het geeft te weinig/geen frictie.
  • Deze/Het is te veel gericht op positiviteit/gemak / daagt niet uit / is te saai.
  • Je kunt geen duurzame relatie aangaan (als je alleen positiviteit en gemak ervaart).
  • Een echte vriendschap bevat misverstanden en onbegrip en dat is hier niet het geval.

Niet goed: Een echte vriendschap bevat misverstanden en onbegrip.

Beoordeel de spelling en grammatica.

Vraag 7 in het hele examen

“Kan het zijn dat vloggers de rol van onze vrienden aan het overnemen zijn?” (regels 167-169)

In alinea 16 tot en met 18 wordt een reden genoemd waarom dit niet erg zou zijn en een reden waarom wel.

Vraag 8 2 punten

Vat beide redenen samen. Neem de nummers uit onderstaande zinnen over en zet je antwoord daarachter. Gebruik voor je totale antwoord niet meer dan 30 woorden.

Enerzijds is dit niet erg, want … (1) … .

Anderzijds is dit wel erg, want … (2) … .

Bekijk het antwoord

De kern van een goed antwoord is:

Enerzijds is dit niet erg, want • (1) het biedt troost/ontsnapping/afleiding (via een YouTube-filmpje). / in tijden van digitalisering moet je accepteren dat iemand liever met een vlogger afspreekt.

Anderzijds is dit wel erg, want • (2) er is geen sprake van een duurzame relatie / er is geen sprake van echte ontmoeting / het levert geen echt contact op / dan wordt het steeds moeilijker om duurzame relaties aan te gaan.

Niet goed bij 1: dan ontwikkel je een houding die alleen gericht is op positiviteit en gemak.

Niet goed bij 2: de wereld om ons heen maakt het moeilijker om echte, duurzame relaties aan te gaan.

Maximumlengte van het antwoord: 30 woorden. Beoordeel de spelling.

Vraag 8 in het hele examen

Lees tekstfragment 1.

De titel van tekst 1 luidt “Mijn ideale vriendin: de vlogger”.

Vraag 13 1 punt

Leg uit waarom de vlogger uit tekst 1 volgens tekstfragment 1 geen ideale vriendin is.

Geef antwoord in een of meer volledige zinnen en gebruik voor je antwoord niet meer dan 25 woorden.

Bekijk het antwoord

De kern van een goed antwoord is: een van de volgende:

  • De vlogger is geen persoon die voor je bidt/vecht. / die met je lacht en (met je) grient.
  • De vlogger is geen persoon die er (altijd) voor je is. / De vlogger kent jou niet / kan niet met je meeleven.

Maximumlengte van het antwoord: 25 woorden. Beoordeel de spelling en grammatica.

Vraag 13 in het hele examen

2025, tijdvak 1: Tekst 2 De gedachteloosheid van de Gorillas-fiets

Opgavetekst

(1) Ineens zijn ze overal in de grote steden, de bezorgers van Gorillas, Getir, Flink en Zapp. Ze razen op elektrische fietsen door de straten, elke fietstocht een olympische sprint op weg naar iemand die nu-nu-nu komijnzaad moet hebben, wat flessen wijn, of alleen een pakje sigaretten.

(2) Die vergelijking met olympische sport verzin ik niet zelf. “Net als een olympisch atleet gaan we tot het uiterste”, zei Gorillas-manager Batuhan Aydin afgelopen week in NRC. In de magazijnen wordt hiphop en techno gedraaid om de werknemers energiek te houden. Aydin: “We doen bij dit bedrijf alles in een gestoord, ongelofelijk tempo.” Wonderbaarlijk genoeg leek hij dit als iets positiefs te beschouwen.

(3) “Maar… maar… staat die flitsbezorging niet haaks op trends als mindfulness en vertraging?”, vraag ik na lezing van het stuk. Mijn gesprekspartners kijken me meewarig aan. De wereld is groter dan jouw brave bubbeltje, zeggen ze; snellere service wint altijd.

(4) Waarom wind ik me zo op? Is het nostalgie naar de tijd dat verlangen kon bestaan zonder onmiddellijk bevredigd te worden? Een beetje. Is het ergernis over de bezorgers, die verwikkeld lijken in ritten op leven en dood? Ja, ook. Maar het is meer dan dat, concludeer ik uiteindelijk. Hoewel ik er zelf ook van houd, voel ik een instinctieve weerstand tegen nóg meer gemak. De vraag is namelijk: waar houdt het op?

(5) Zoals water naar het laagste punt vloeit, zo beweegt de mens naar de makkelijkste optie, oftewel: de optie met de minste frictie. ‘Frictie’ betekent zoiets als weerstand of wrijving. Filosoof Miriam Rasch geeft in haar essayboek Frictie allerlei voorbeelden van ‘frictieloos design’: apps als Uber, die je een interactie met de chauffeur besparen, en de automatische antwoordsuggesties van Gmail. Door dit soort technologie verspillen we steeds minder tijd, en dat is natuurlijk prettig. Maar is frictieloosheid altijd winst?

(6) Dat frictie ook waardevol kan zijn, erkennen we grappig genoeg wel als het gaat om kunst. Goede kunst moet ‘schuren’, onvoorspelbaar zijn, ons uit ons dagelijks stramien halen. We wantrouwen kunst die te soepel naar binnen glijdt. Ik word wel eens gepest omdat ik van Dire Straits1) hou – te makkelijk, aldus de fijnproevers.

(7) Frictie verstoort de automatische piloot; daarom is ze belangrijk voor kunst en verstorend voor commercie. Een consument moet gedachteloos kunnen scrollen, klikken en betalen. Die gedachteloosheid, het gemak waarmee we door allerlei dagelijkse handelingen bewegen, heeft iets verslavends. En precies dat is waarover ik me zorgen maak. Hoe minder frictie er is, vermoed ik, hoe lager onze tolerantie ervoor wordt. We zouden nu een woedeaanval krijgen van de tijd die het vroeger kostte om de weg te vinden in een vreemde stad. Misschien vinden we het over tien jaar wel een olympische prestatie om zelf naar de bakker te lopen.

(8) Het ene gemak lokt het andere uit. Wat nou als we door onze lage frictietolerantie dingen opgeven die we eigenlijk, als we erover nadenken, belangrijker vinden dan wat extra gemak? Neem gezichtsherkenningstechnologie: veel mensen vinden dat nu nog te ver gaan. Ondertussen wordt het in Rusland al gebruikt als betaalmiddel in de metro. “Waarom niet, het lijkt me wel handig”, aldus een laconieke Rus gisteren in NRC. In Schotland gebruiken negen schoolkantines sinds deze week gezichtsherkenning aan de kassa: alles voor de efficiëntie.

(9) In de EU zal dit niet gebeuren, zeggen deskundigen. Dat mag niet van de Europese privacywetgeving. Maar gezichtsherkenning wordt wel steeds meer ingezet als toegangscontrole bij kantoren en festivals, meldde BNR vorige week. Zal het water niet ook hier naar het laagste punt vloeien? Hoe verleidelijk is het om nog meer dingen gedachteloos te doen!

(10) Principes leggen het af tegen gemakzucht, dat zal iedereen herkennen die wel eens routineus op ‘alle cookies accepteren’ heeft geklikt. Juist omdat het zo werkt, bezie ik mijn gemakzucht met argwaan. Die moet getemd worden, niet aangemoedigd – zoals de flitsbezorgers doen.

Floor Rusman, NRC Handelsblad, 23 oktober 2021

Floor Rusman werkt als redacteur bij NRC Handelsblad.

  • noot 1 Dire Straits: Britse rockband die actief was van 1977 tot en met 1995

Uit alinea 2 blijkt een verschil van mening tussen Gorillas-manager Batuhan Aydin en de auteur van tekst 2.

Vraag 16 1 punt

Beschrijf dit verschil van mening.

Geef antwoord in een of meer volledige zinnen en gebruik voor je antwoord niet meer dan 30 woorden.

Bekijk het antwoord

De kern van een goed antwoord is: Aydin vindt het hoge/gestoorde/ongelofelijke tempo (in zijn bedrijf) positief, maar de auteur vindt dat niet (positief). / vindt dat negatief/wonderbaarlijk.

Maximumlengte van het antwoord: 30 woorden. Beoordeel de spelling en grammatica.

Vraag 16 in het hele examen

In alinea 4 wordt gesuggereerd dat onze neiging naar nog meer gemak mogelijk niet zal ophouden.

Vraag 20 2 punten

Noem twee redenen die hiervoor worden gegeven. Baseer je antwoord op alinea 7 en alinea 8.

Bekijk het antwoord

De kern van een goed antwoord is: twee van de volgende:

  • Gemak/gedachteloosheid heeft iets verslavends.
  • Minder frictie leidt tot een lagere frictietolerantie.
  • Het ene gemak lokt het andere uit. / Gemak/Gedachteloosheid zorgt voor (een voorkeur voor) meer efficiëntie.

Niet goed: Onze frictietolerantie wordt lager.

Per juist benoemd element 1 scorepunt. Beoordeel de spelling.

Vraag 20 in het hele examen

“Maar is frictieloosheid altijd winst?” (regels 55-56)

Uit tekst 2 blijkt dat frictieloosheid onder twee voorwaarden als winst kan worden beschouwd.

Vraag 21 2 punten

Welke twee voorwaarden zijn dat? Neem de nummers uit onderstaande zin over en zet je antwoord daarachter.

Baseer je antwoord op alinea 5 en alinea 8.

Frictieloosheid kan als winst worden beschouwd als …(1)… en …(2)… .

Bekijk het antwoord

De kern van een goed antwoord is: Frictieloosheid kan als winst worden beschouwd als (1) we er tijd door besparen / minder tijd door verspillen en (2) we (daardoor) geen dingen opgeven die we belangrijker vinden (dan wat extra gemak).

Niet goed bij 2: we (daardoor) geen dingen opgeven die we belangrijk vinden.

Opmerking: Antwoord 1 en 2 mogen verwisseld worden. Beoordeel de spelling.

Vraag 21 in het hele examen

Vraag 26 1 punt

Welk voordeel van frictieloosheid komt zowel aan bod in alinea 12 van tekst 1 als in alinea 5 van tekst 2?

Bekijk het antwoord

De kern van een goed antwoord is: tijdwinst / tijd over hebben / minder tijdverspilling

Ook goed: interactie/contacten vermijden. Beoordeel de spelling.

Vraag 26 in het hele examen

2025, tijdvak 1: Deel 3 Regels in de ruimte

Opgavetekst

Bron 1

De ruimte is van cruciaal belang voor de aarde, en daarom zijn er regels nodig

(1) Met een testvlucht van zijn Virgin Galactic-ruimtevliegtuig schoot multimiljardair Richard Branson in juli 2021 door de stratosfeer. Zijn jongensdroom kwam uit: vier minuten zweefde hij met zijn vijfkoppige crew gewichtloos boven de aarde. De bijzondere trip had hij speciaal vervroegd om Amazon-tycoon Jeff Bezos voor te zijn. Bezos stapte anderhalve week later in zijn Blue Origin-raket.

(2) De nieuwe space race1) ging niet tussen rivaliserende staten, maar tussen ijdele miljardairs. Na de aankondiging van Bransons lancering liet Bezos in een wrevelige reactie weten zijn rivaal een goede reis te wensen, ook al zou die officieel de ruimte niet ingaan. De tachtigkilometergrens die ‘SpaceShipTwo Unity 22’ aantikte, werd in de jaren vijftig door de NASA bestempeld tot begin van de ruimte, maar internationaal wordt de grens van honderd kilometer boven de aarde aangehouden.

(3) De boodschap was duidelijk: Branson mocht eerder zijn, Bezos ging hoger. Baas boven baas. En dan is er nóg een baas: Elon Musk, die met zijn bedrijf SpaceX eerder al de eerste commerciële partij was die een bemenste ruimtevlucht in een baan rond de aarde kreeg.

(4) De space barons2) worden ze wel genoemd. Kort gezegd willen Musk en Branson vooral Mars ‘koloniseren’, Jeff Bezos de ruimte rondom de aarde. Het zijn mannen die meer gemeen hebben dan hun kleur, levensfase en torenhoge ambitie. Als jongetjes lazen ze grotendeels dezelfde sciencefictionboeken. Als jongemannen waren ze stuk voor stuk buitenbeentjes; ze zijn geobsedeerd door raketten en willen, boven alles, winnen. Met miljoenen fans, miljarden dollars om te investeren en deals met grote ruimtevaartorganisaties zijn ze inmiddels beeldbepalend voor de ruimtevaart.

(5) Hun taalgebruik verraadt een wereldbeeld. De ruimte noemen ze een ‘frontier’3), een plek om te ‘koloniseren’, zoals ooit het Wilde Westen. Steeds als ik dat lees, struikel ik erover. Koloniseren. Alsof dat woord niet zucht onder de last van het verleden. Als onze taal bepaalt hoe we naar de wereld, en dus ook naar de ruimte kijken, moeten we zorgvuldig zijn met onze woorden. Waarom niet ‘bezoeken’ in plaats van ‘koloniseren’? Ook voor ‘frontier’ is vast een minder beladen term te vinden. Mijn voorstel: the unknown4), maar ik vermoed dat die term te nederig stemt.

(6) Je kunt je afvragen of wij, aardgebonden stakkers, ons hier nu druk om moeten maken. Waarom laten we een klein clubje interplanetaire adel zich niet vermaken in het heelal? Omdat de ruimte inmiddels van cruciaal belang is voor de aarde, daarom. We kunnen allang niet meer zonder al die satellieten daarboven, en er valt wat te halen. De eerste buitenaardse mijnbouwbedrijven zijn al opgericht. Lyndon B. Johnson, later president van de Verenigde Staten, voorzag het in 1958 al: “De ruimte controleren is de wereld controleren.”

(7) Volgens het Ruimteverdrag dat de basis vormt voor het internationale ruimterecht moeten we de ruimte beschouwen als een “provincie voor de hele mensheid” en dat is precies wat het zou moeten zijn en blijven.

(8) Onze sterrenhemel is de bron van onze wetenschappelijke kennis, en van de oudste verhalen van de mensheid. Cultureel en wetenschappelijk is het heelal voor ieder van ons van grote betekenis. Alles wat daar gebeurt zou in het belang moeten zijn van zo veel mogelijk aardbewoners.

(9) Het probleem is alleen dat dit idee van een gedeelde menselijke provincie zich maar moeilijk vertaalt in harde wetten. Het Ruimteverdrag stamt uit de jaren zestig, het is niet bedacht op de commerciële exploitatie van private partijen. Het zou naïef zijn te stellen dat buiten de dampkring geen geld mag worden verdiend. Maar als we de space cowboys ongemoeid hun gang laten gaan, kan de ruimte een exclusief wingewest worden voor de superrijken.

(10) Zelf koppelen ze hun interplanetaire ambities trouwens niet in de eerste plaats aan financiële winst. Rond de lancering van de Virgin Galactic noemde Branson het ‘overzichtseffect’ als motivatie om omhoog te gaan.

(11) Dit effect treedt op bij veel astronauten die vanuit de ruimte naar de aarde kijken en doordrongen raken van de kwetsbaarheid en verbluffende schoonheid van onze planeet. Door de grote afstand zien ze plotseling hoe alles hier beneden een geheel vormt. Geen boom, geen mens, geen wolk staat op zichzelf. Dit diepe besef van de aardse verwevenheid maakt dat veel ruimtevaarders zich bij terugkomst van hun missie gaan inzetten voor behoud en versterking van ons ecosysteem.

(12) Branson zegt met zijn plannen voor ruimtetoerisme zo veel mogelijk mensen deze ervaring te willen bieden. Maar het is zeer de vraag of vier minuten zweven op tachtig kilometer hoogte een overzichtseffect oplevert. Onderzoek naar het effect wijst uit dat een enkele keer kijken niet genoeg is voor een langdurige impact. Bovendien speelt niet alleen het uitzicht een rol maar ook de grote afstand en de complete afzondering. Het ligt dus wat genuanceerder dan Branson het doet voorkomen.

(13) Ook Bezos en Musk framen hun plannen graag als filantropische ondernemingen. Ze weten dondersgoed dat ruimtevaart drijft op grote verhalen. Raketbrandstof is een mengeling van kerosine en mythevorming, schreef de Deense godsdienstwetenschapper Thore Bjørnvig.

(14) Het is aan ons die verhalen door te prikken, te zien wat overblijft als de lucht is ontsnapt. Met alleen een kritische houding komen we er niet. Er is betere regelgeving nodig. Hiervoor zou de internationale gemeenschap een voorbeeld kunnen nemen aan Antarctica, qua status vergelijkbaar met de ruimte. Overheden moeten overeenkomen dat het gebied buiten de dampkring niet voor commerciële doeleinden mag worden geëxploiteerd.

(15) Het heelal heeft ons nog van alles te leren, over onze oorsprong en onze toekomst. De sterrenhemel kan ons helpen verwondering en relativering te vinden in een benauwde tijd. Maar daarvoor moet de ruimte wel de ruimte blijven. En niet het speelveld van groot geld en dito ego’s.

Marjolijn van Heemstra, NRC Handelsblad, 16 juli 2021

Marjolijn van Heemstra is schrijver en theatermaker. Ze publiceerde onlangs het boek In lichtjaren heeft niemand haast. Een pleidooi voor meer ruimte in ons leven.

  • noot 1 space: (de) ruimte
  • noot 2 barons: baronnen
  • noot 3 frontier: grens; een term die ten tijde van de kolonisatie van Amerika werd gebruikt om de grens aan te duiden tussen het reeds door kolonisten bevolkte en het nog niet door kolonisten bevolkte deel
  • noot 4 the unknown: het onbekende

Bron 2 is een cartoon met de namen JEFF BEZOS en RICHARD BRANSON. Carlos Alberto da Costa Amorim, toonpool.com, 12 juli 2021. Zie de figuurverwijzing bij vraag 36.

Bron 3

(1) Het ideaalbeeld van Musk is om Mars te koloniseren. Bezos en Branson gaan niet eens naar een andere planeet, maar schieten ieder in hun eigen raket zo’n 100 kilometer omhoog, koekeloeren daar een paar minuten in de rondte, en zijn binnen een kwartier weer terug op aarde. Het is je reinste decadentie.

(2) Maar helemaal nutteloos zijn de inspanningen van deze drie ruimtemusketiers niet. Dankzij hun ondernemersneus is het ontwikkelen van ruimteschepen stukken goedkoper geworden. Ook hebben ze in belangrijke mate bijgedragen aan het verduurzamen van de ruimtevaart, door te zorgen voor recyclebare materialen in deze industrie.

(3) Ruimtereizen voelen voor velen van ons zinloos, omdat we er het belang niet van inzien. Maar dat zagen we 100 jaar geleden ook niet van het vliegtuig, en 600 jaar geleden ook niet toen Columbus in een boot de oceaan overstak en op Amerika stuitte. Alleen door te ontdekken gaan we nieuwe mogelijkheden zien.

(4) In het dagelijks leven, tussen werkstress en sociale verplichtingen door, is het soms lastig ons te realiseren hoe wonderlijk het eigenlijk is dat we hier rond mogen lopen. Maar astronauten hebben onderweg door het kleine raampje van hun ruimteschip de bolling van de aarde mogen aanschouwen en hebben van een afstandje onze planeet bekeken. Die ervaring maakte bij hen in één klap duidelijk hoe fragiel en kwetsbaar onze aarde is, en dat er goed voor haar gezorgd moet worden.

(5) Met een beetje mazzel kickt dat besef ook in bij deze machtige miljardairs.

Barbara Noordermeer, intermediair.nl, geraadpleegd op 21 november 2022

Barbara Noordermeer is Amerika-correspondent.

Bron 4

(1) De ruimtemijnbouw, het winnen van grondstoffen in de ruimte, kan de mensheid vele voordelen brengen. Permanente bewoning in de ruimte komt dan opeens heel dichtbij. En wat dacht je van de talloze mogelijkheden voor ruimtemineralen?

(2) Aan de andere kant zijn er ook grote risico’s: een asteroïde zou ter aarde kunnen storten of het getij zou kunnen veranderen. En is de ruimtemijnbouw wel zo rechtvaardig? Elk land opereert nu voor zich, waardoor het recht van de sterkste zal regeren. Het gevolg: landen die niet meedoen, lopen de ruimterijkdommen mis. Terwijl volgens het Ruimteverdrag hemellichamen juist dienen te worden gebruikt in het belang van alle staten, ongeacht hun niveau van economische of wetenschappelijke ontwikkeling.

(3) Het is daarom de hoogste tijd voor een intergouvernementele toezichthouder. Gelukkig is er een uitstekend voorbeeld: de Internationale Zeebodemautoriteit van de VN. Net als de Internationale Zeebodemautoriteit, zou een internationale ruimte-autoriteit kunnen toezien op mijnbouwvergunning, nadere regelgeving kunnen invoeren en voor de (milieu)belangen van het gebied kunnen opkomen.

Florentine Vos, NRC Handelsblad, 2 maart 2021

Florentine Vos is advocaat internationaal publiekrecht in Londen.

In alinea 5 lees je kritiek op het gebruik van de woorden ‘frontier’ en ‘koloniseren’.

Vraag 30 1 punt

Wat houdt deze kritiek in?

Woorden als ‘frontier’ en ‘koloniseren’ zijn

  1. A omstreden, gelet op de historische achtergrond.
  2. B onduidelijk, gelet op de veelomvattende context.
  3. C onjuist, gelet op de feitelijke betekenis.
  4. D onzorgvuldig, gelet op het achterliggende wereldbeeld.
Bekijk het antwoord

Antwoord: A

A

Vraag 30 in het hele examen

Het valt je op dat in alinea 6 de groepen “wij, aardgebonden stakkers” en “een klein clubje interplanetaire adel” tegenover elkaar worden gezet.

Vraag 31 1 punt

Wat wordt aangetoond door deze groepen tegenover elkaar te zetten?

  1. A De gewone mens kan alleen afwachtend toekijken, terwijl de miljardairs ongecontroleerd hun gang kunnen gaan in de ruimte.
  2. B De gewone mens moet zich niet bemoeien met wat er in de ruimte gebeurt, terwijl de rijken hierin juist het voortouw moeten nemen.
  3. C De miljardairs weten precies wat er zich afspeelt in de ruimte, terwijl de gewone mens geen idee heeft van wat daar allemaal gebeurt.
  4. D De rijken amuseren zich in de ruimte, terwijl de gewone mens aan het werk is op de aarde.
Bekijk het antwoord

Antwoord: A

A

Vraag 31 in het hele examen

Je gaat in bron 1 op zoek naar bruikbare argumenten voor de discussie en ziet dat die vooral aan het eind van de tekst staan.

Je leest in alinea 10 tot en met 13 een verwijt richting de ruimtevaartondernemers Bezos, Branson en Musk.

Vraag 32 1 punt

Vat dit verwijt samen.

Geef antwoord in een of meer volledige zinnen en gebruik voor je antwoord niet meer dan 15 woorden.

Bekijk het antwoord

De kern van een goed antwoord is: een van de volgende:

  • Ze framen hun plannen (graag) als filantropische ondernemingen. / Ze doen alsof het niet om de winst gaat.
  • Ze zijn niet zo filantropisch/eerlijk/nobel als ze zich voordoen.
  • Ze doen aan mythevorming. / Ze vertellen (te) grote verhalen.

Niet goed: Ze liegen.

Maximumlengte van het antwoord: 15 woorden. Beoordeel de spelling en grammatica.

Vraag 32 in het hele examen

“Het ligt dus wat genuanceerder dan Branson het doet voorkomen.” (regels 151-153)

Vraag 33 2 punten

Geef aan welke uitspraak van Branson hier wordt bekritiseerd en welke twee nuanceringen er worden aangebracht. Baseer je antwoord op alinea 10 tot en met 12 van bron 1.

Neem de nummers uit de tabel over en zet je antwoord daarachter. Geef antwoord in volledige zinnen.

uitspraak van Branson:(1)
twee nuanceringen:(2)
(3)
Bekijk het antwoord

Uitspraak van Branson (1): een van de volgende: Het ‘overzichtseffect’ is de/mijn motivatie om omhoog te gaan. / Branson/hij/ik wil (met zijn/mijn plannen) zoveel mogelijk mensen het overzichtseffect / deze ervaring bieden.

Twee nuanceringen (2+3): twee van de volgende (in willekeurige volgorde): Het is de vraag of vier minuten / kort zweven (op tachtig kilometer hoogte) een overzichtseffect oplevert/genoeg is. Een enkele keer kijken is (volgens onderzoek) niet genoeg (voor een langdurige impact). Het gaat niet alleen om het uitzicht. Het gaat ook om de grote afstand. Het gaat ook om de complete afzondering.

Indien drie elementen juist: 2 scorepunten. Indien twee elementen juist: 1 scorepunt. Indien minder dan twee elementen juist: 0 scorepunten. Beoordeel de spelling en grammatica.

Vraag 33 in het hele examen

Vraag 34 1 punt

Hoe kun je het doel van de redenering in alinea 13 het best omschrijven?

Met deze redenering wordt beoogd om te

  1. A nuanceren, omdat ermee wordt erkend dat de ruimtevaart ook indrukwekkend is.
  2. B ontnuchteren, omdat deze de werkelijke motieven achter de ruimtevaart onthult.
  3. C spotten, omdat de commerciële ruimtevaart hiermee niet serieus wordt genomen.
  4. D vergoelijken, omdat de ruimtevaart kennelijk altijd discussie zal blijven oproepen.
Bekijk het antwoord

Antwoord: B

B

Vraag 34 in het hele examen

Nadat je de argumenten hebt verzameld, wil je ook het centrale standpunt van bron 1 helder kunnen formuleren.

Vraag 35 2 punten

Welke zin verwoordt het centrale standpunt van bron 1 het best?

  1. A De ruimteactiviteiten van miljardairs moeten worden gezien als een mythe en niet als filantropische onderneming.
  2. B Het wordt tijd dat de ruimte niet alleen een wingewest is voor mensen met veel geld, maar ook voor de gewone mens.
  3. C Overheden moeten er met gezamenlijke regelgeving voor zorgen dat de ruimte niet voor commerciële doeleinden wordt uitgebaat.
  4. D Voor de toekomst van ons heelal is het een slechte zaak dat drie miljardairs op dit moment beeldbepalend zijn voor de ruimtevaart.
Bekijk het antwoord

Antwoord: C

C

Vraag 35 in het hele examen

In bron 1 lees je een duidelijk standpunt: “Overheden moeten overeenkomen dat het gebied buiten de dampkring niet voor commerciële doeleinden mag worden geëxploiteerd.” (regels 172-175)

De auteur van bron 4 noemt twee voorwaarden waaronder de ruimte wat haar betreft wél voor commerciële doeleinden mag worden geëxploiteerd.

Vraag 40 2 punten

Noem deze twee voorwaarden.

Geef antwoord in een of meer volledige zinnen en gebruik voor je antwoord niet meer dan 30 woorden.

Bekijk het antwoord

De kern van een goed antwoord is: (1) Het moet op een rechtvaardige manier gebeuren. / Het moet in het belang zijn van alle staten/landen/mensen. (2) Er moet een intergouvernementele toezichthouder / internationale ruimte-autoriteit worden aangesteld. / Er moet intergouvernementeel/internationaal toezicht zijn/komen.

Niet goed: Er moeten geen risico’s zijn.

Opmerking: De voorwaarden mogen ook zonder ‘moet’ worden geformuleerd, bijvoorbeeld: Er is/komt internationaal toezicht. Maximumlengte van het antwoord: 30 woorden. Beoordeel de spelling en grammatica.

Vraag 40 in het hele examen

Ook in bron 3 en 4 kom je argumenten tegen die je kunt gebruiken voor de discussie.

Vraag 41 3 punten

Noteer per bron de argumenten tegen en voor commerciële activiteiten in de ruimte. Neem uit de tabel de nummers over en zet je antwoorden daarachter. Geef antwoord in volledige zinnen. Geef geen voorbeelden. Twee argumenten zijn al gegeven.

bronargumenten tegen commerciële activiteiten in de ruimteargumenten voor commerciële activiteiten in de ruimte
bron 3(3a) Commerciële ruimtevaart is een vorm van decadentie.(3b) … (3c) …
bron 4(4a) … (4b) …(4c) Het biedt kansen voor het winnen van mineralen in de ruimte. (4d) …
Bekijk het antwoord
bronargumenten tegen commerciële activiteiten in de ruimteargumenten voor commerciële activiteiten in de ruimte
bron 3(3a) Commerciële ruimtevaart is een vorm van decadentie. (al gegeven)(3b) of (3c), twee van de volgende: Het ontwikkelen van ruimteschepen is er goedkoper door geworden. / Het draagt bij aan het verduurzamen van de ruimtevaart (, door te zorgen voor recyclebare materialen in deze industrie). / We gaan (alleen door te ontdekken) nieuwe mogelijkheden zien (voor het verbouwen van voedsel of het ontwikkelen van industrie).
bron 4(4a) of (4b), twee van de volgende: Er zitten grote risico’s aan vast. / Het is onrechtvaardig/oneerlijk.(4c) Het biedt kansen voor het winnen van mineralen in de ruimte. (al gegeven) / (4d) Het biedt kansen voor permanente bewoning (in de ruimte). / De ruimtemijnbouw (van grondstoffen) kan voordelen bieden.

Indien vijf elementen juist: 3 scorepunten. Indien vier elementen juist: 2 scorepunten. Indien drie elementen juist: 1 scorepunt. Indien minder dan drie elementen juist: 0 scorepunten.

Niet goed bij 3b en 3c: Er zal dan goed voor de aarde worden gezorgd. Niet goed bij 4a en 4b: Antwoorden waarin slechts de voorbeelden van risico’s worden besproken (“asteroïde” en “getij”). Beoordeel de spelling en grammatica.

Vraag 41 in het hele examen

Je ziet dat bron 4 zowel twee argumenten voor als twee argumenten tegen commerciële activiteiten in de ruimte geeft. Je vraagt je af welk antwoord de auteur zou geven op de vraag die in jullie discussie centraal staat: ‘Zijn er regels nodig voor commerciële activiteiten in de ruimte?’

Vraag 42 1 punt

Beargumenteer of de auteur van bron 4 deze vraag met ‘ja’ of ‘nee’ zal beantwoorden. Neem de nummers uit onderstaande zin over en zet je antwoord daarachter.

De auteur van bron 4 zal de centrale vraag waarschijnlijk met (1) (kies uit: ja/nee) beantwoorden, want … (2) … .

Bekijk het antwoord

(1) ja

(2) De kern van een goed antwoord is: een van de volgende:

  • zij ziet (ook) vele voordelen/mogelijkheden (van ruimtemijnbouw/commerciële activiteiten in de ruimte)
  • zij stelt een (intergouvernementele) toezichthouder/ruimte-autoriteit voor (en die is bij een verbod niet nodig)
  • zij spreekt zelf ook over (nadere) regelgeving
  • de nadelen kunnen (volgens haar) worden ondervangen/opgelost (door toezicht / door regelgeving / door op te komen voor de (milieu)belangen van het gebied).

Opmerking: Het scorepunt alleen toekennen als beide elementen juist zijn. Beoordeel de spelling.

Vraag 42 in het hele examen

2025, tijdvak 2: Tekst 1 Dierenliefhebbers moeten eigenlijk geen huisdier nemen

Opgavetekst

(1) Bij ons in de buurt woonde een
oude alcoholist. In het voorbijgaan
stopte hij weleens, keek me
verwachtingsvol aan, zei iets als
5 “juu” en sjokte na een verontschuld-
digende grimas verder. In zijn
kielzog bevond zich steevast een
verkreukeld hondje, van het type
dat nooit jong was geweest, met
10 uitpuilende, troebele oogjes. Ze
waren samen alleen op de wereld.

(2) Huisdieren zijn er om het lot van
hun baas te verlichten. Daarmee
kunnen ze pech of geluk hebben.
15 Dat blijkt eens te meer nu veel
mensen de coronaverveling¹⁾
proberen te verdrijven door een
hond of kat aan te schaffen. De
dieren kunnen afkomstig zijn uit
20 Oost-Europese fokfabrieken of uit
dubieuze adoptiehandel. Maar ook
als ze eenmaal veilig hier zijn, is de
ellende niet voorbij. Want wat
gebeurt er met al die dieren als de
25 eigenaren niet langer thuiswerken,
maar weer naar kantoor moeten?
De asielen komen vast vol te zitten.
En zelfs als ze mogen blijven, is dat
geen garantie voor een aangenaam
30 bestaan. Een groot deel van de tijd
zullen ze weinig anders te doen
hebben dan wachten tot hun baas
thuiskomt en iets met ze onder-
neemt.

(3) Als je huisdieren vergelijkt met
dieren in de bio-industrie, het circus
of de dierentuin lijken ze beter af.
Ze zitten niet in ellendige hokken,
worden niet op een afschuwelijke
40 manier geslacht, lijden geen pijn en
hoeven niet op te treden. Ze mogen
bij het vrouwtje in bed slapen,
krijgen medicijnen tegen iedere
kwaal, eten peperduur voer, hebben
45 eigen speelgoed, een eigen
politieke partij en kunnen – als ze
gestoord raken – in therapie. Overal
waken deskundigen over hun
welzijn.

(4) Maar hoe je het ook wendt of
keert: huisdieren zijn gevangenen.
Zelfs als ze intens worden lief-
gehad, blijft de verhouding
vergelijkbaar met die van een
55 sultan tot zijn favoriete slavin. Een
tedere dictatuur. Welk mens zou
voor zo’n lot kiezen? Toch worden
intelligente, gevoelige wezens
gedwongen tot levenslange
60 verveling. Wellicht lijden ze er
minder onder doordat ze door
generaties opsluiting en fokkerij zijn
afgestompt. Op straat wandelen
anatomische drama’s die voor
65 honden doorgaan: met platte
neuzen, scheve pootjes, te krappe
schedels en vachten die ze zelf niet
kunnen schoonhouden. Het is bijna
onvoorstelbaar dat ze afstammen
70 van veel intelligentere voorouders,
laat staan van wolven.

(5) In het boek De ontdekking van
Frankrijk beschrijft Graham Robb
honden zoals ze bedoeld zijn. Deze
75 negentiende-eeuwse dieren waren
zo slim dat ze zelfs meehielpen bij
criminele activiteiten. Helemaal
zelfstandig smokkelden honden-
bendes ’s nachts illegale waar de
80 grens over, ondertussen controleurs
ontwijkend door zich in greppels te
verschuilen of hun route te
verleggen. Honden die werden
gepakt, kregen de kogel – zo
85 gevaarlijk was het werk. Maar als
ze slaagden, wachtte hun een
portie lekker eten. De huidige
honden zijn veel te dom voor dit
soort streken en hebben ook geen
90 ruimte de intelligentie die hun nog
rest werkelijk te gebruiken.

(6) Als kattenverslaafde vraag ik me
regelmatig af waarom ik niet zonder
huisdier kan. Omdat het tenminste
95 een overzichtelijke verhouding is?
Een laatste contact met de natuur?
Als ik de kat vruchteloos naar een
duif zie mekkeren – hij is een jager
van niets – vrees ik dat hij vaag
100 snapt hoe doelloos zijn bestaan is.
Eigenlijk zou het van dierenliefde
getuigen geen hond, kat, vogel of
konijn meer te nemen.

(7) Of de oude alcoholist ook naar
105 dit inzicht heeft gehandeld, valt te
betwijfelen, maar opeens zag ik
hem en zijn scharminkel nergens
meer wandelen. Hopelijk heeft de
hond zijn baasje nog even over-
110 leefd.

Mirjam Janssen, de Volkskrant, 10 mei 2021

Mirjam Janssen is historicus en journalist.

noot 1 Deze tekst is geschreven tijdens de coronapandemie, toen mensen bovengemiddeld vaak thuisbleven en thuiswerkten om verspreiding van het coronavirus tegen te gaan.

Hieronder staan drie citaten uit alinea 4 waarin een kritische lezer een drogreden kan herkennen:

  • 1 “blijft de verhouding vergelijkbaar met die van een sultan tot zijn favoriete slavin” (regels 53-55)
  • 2 “Welk mens zou voor zo’n lot kiezen?” (regels 56-57)
  • 3 “Toch worden intelligente, gevoelige wezens gedwongen tot levenslange verveling.” (regels 57-60)

Vraag 6 2 punten

Geef per citaat aan van welke van de onderstaande drogredenen er sprake is. Noteer de nummers van de citaten en schrijf je antwoord daarachter. Let op: er blijven twee drogredenen over.

  • bespelen van het publiek
  • cirkelredenering
  • onjuist beroep op autoriteit
  • overdrijven van de voor- en nadelen
  • verkeerde vergelijking
Bekijk het antwoord

1: verkeerde vergelijking

2: bespelen van het publiek

3: overdrijven van de voor- en nadelen

Indien drie drogredenen juist: 2 punten. Indien twee drogredenen juist: 1 punt. Indien minder dan twee drogredenen juist: 0 punten.

Vraag 6 in het hele examen

“Eigenlijk zou het van dierenliefde getuigen geen hond, kat, vogel of konijn meer te nemen.” (regels 101-103)

In alinea 4 tot en met 6 wordt bij dit standpunt een argumentatie gegeven.

Vraag 8 1 punt

Welke van onderstaande zinnen vat deze argumentatie het best samen? Het houden van huisdieren

  1. A betekent dat de mens zichzelf boven het dier plaatst, terwijl dieren net zo goed intelligente en gevoelige wezens zijn.
  2. B gaat gepaard met dwang en machtsmisbruik, waardoor de dieren fysiek en mentaal steeds verder achteruitgaan.
  3. C is bezwaarlijk vanwege de gevangenschap en verveling, en strookt niet met hoe dieren eigenlijk bedoeld zijn.
  4. D is voor zowel mens als dier uiteindelijk doelloos, en moreel verwerpelijk vanwege de afgestompte en misvormde dieren die zo ontstaan.
Bekijk het antwoord

Antwoord: C

C

Vraag 8 in het hele examen

2025, tijdvak 2: Tekst 2 Waarom zijn juist vrouwelijke thrillerschrijvers zo succesvol?

Opgavetekst

(1) Wie kijkt naar de lijst met best-
verkochte Nederlandse thrillers van
de afgelopen tien jaar, moet conclu-
deren dat vrouwelijke schrijvers het
genre domineren. In de top 10
staan maar liefst acht vrouwen. En
Baantjer. En Suzanne Vermeer, van
wie we niet weten wie er achter het
pseudoniem schuilgaat.

(2) Uit cijfers van de CPNB bleek
vorige week dat de verkoop van
Nederlandstalige fictie in 2022
afnam, terwijl boeken in het Engels
steeds beter verkochten. De thriller
15 van eigen bodem kan redding bie-
den voor het boekenvak, want dit
jaar komen bijna alle belangrijke
Nederlandse thrillerauteurs, zoals
Esther Verhoef, Saskia Noort,
20 Marion Pauw en Loes den
Hollander, met een nieuw boek.
Goed nieuws, zou je denken.

(3) Vreemd genoeg wordt er in
Nederland door de andere schrij-
25 vers en recensenten uit de literaire
wereld nog altijd neergekeken op
de door een vrouw geschreven
psychologische thriller. Gert Jan de
Vries, thrillerrecensent voor NRC,
30 nam de term “oestrogeenthriller” in
de mond en schrijfster Connie
Palmen zei in een talkshow dat de
thriller “leeft bij de gratie van het
cliché”. Schrijver Tomas Ross liet in
35 2019 op een blog weten dat “de
hausse aan thrillerschrijfsters (...)
veel vertrutting in het genre” heeft
opgeleverd. “Ze staan niet aan de
top omdat ze de beste thrillers
40 schrijven, maar omdat ze sterke
uitgevers hebben met veel
marketingpower”, stelde Henk
Vlaming, thrillerredacteur van
De Leesclub van Alles, in 2020 in
45 de Volkskrant. “Binnen de thriller-
wereld worden vrouwelijke auteurs
die goed verkopen niet voor vol
aangezien”, zei Saskia Noort in
datzelfde jaar, ook in de Volkskrant.
50 “We zijn een bedreiging, of geen
échte thrillerschrijvers, we zijn te
soft, te commercieel.”

(4) Waarom worden deze thrillers
van vrouwelijke hand in Nederland
55 met dedain bekeken? Het is een
vraag die mij als debutant in het
genre interesseert – mijn thriller
Het perfecte zusje ligt sinds deze
week in de winkel.

60 (5) “Vertrutting van het genre? Dat
is dikke vette onzin”, reageert
Sander Verheijen, thrillerliefhebber
en hoofdredacteur van boekensite
en lezerscommunity Hebban, als ik
65 hem hierover bel. “Het zijn opmerk-
kingen geboren uit jaloezie van de
oude garde Nederlandse thriller-
schrijvers die zagen dat hun markt,
die al niet groot was, werd over-
70 genomen door vrouwen.” Volgens
Verheijen is in Nederland te lang
gedacht dat thrillers door mannen
geschreven moesten worden. Daar-
in liepen we achter op de Verenigde
75 Staten, waar een auteur als Patricia
Cornwell in de jaren negentig al
populair was.

(6) Waarom juist de vrouwelijke
thrillerschrijver het zo goed doet in
80 ons land heeft allereerst te maken
met een simpel sommetje. “Er zijn
meer vrouwelijke lezers dan man-
nelijke. En vrouwen lezen vrouwen”,
zegt Verheijen. “Iedere lezer is toch
85 op zoek naar herkenning.” Puur
kijkend naar de verkoopcijfers zou
je kunnen zeggen: als schrijver
moet je het hebben van de
45-plusvrouw.

90 (7) In de psychologische thriller is
het hoofdpersonage vaak een
zelfstandige, vrijgevochten vrouw
die te maken krijgt met problemen
in de privésfeer, waardoor de
95 onderlinge verhoudingen op scherp
komen te staan. “Domestic noir”¹⁾
wordt dit genre ook wel genoemd.

(8) De Britse auteur Julia Crouch
bedacht deze term in 2013 om haar
100 eigen werk te typeren. Volgens haar
speelt het domestic noir-genre zich
“voornamelijk af in huizen en op het
werk, houdt het zich grotendeels
(maar niet uitsluitend) bezig met de
105 vrouwelijke ervaring, is het
gebaseerd op relaties en gaat het
uit van een breed-feministische
opvatting dat de huiselijke sfeer een
uitdagende en soms gevaarlijke
110 omgeving is”. Oftewel: het is niet de
seriemoordenaar die je moet vre-
zen, maar je jaloerse echtgenoot.

(9) Is dit de vertrutting waar Tomas
Ross op doelde? Want inderdaad:
115 in deze categorie psychologische
thrillers is vaak geen sprake van
wilde achtervolgingen, politieke
vetes, drugsbaronnen en recher-
cheurs met een alcoholprobleem.

120 (10) Het is goed te verklaren
waarom juist vrouwelijke thriller-
schrijvers inspiratie putten uit huis-
tuin-en-keukensituaties: misdaad ís
ook vaker persoonlijk voor vrouwen.
125 Elk uur worden vijf vrouwen ver-
moord door een partner of een
familielid, meldde een rapport van
de Verenigde Naties. In de media is
er momenteel veel aandacht voor
130 dit gegeven. “Vrouwen zijn altijd
alert op gevaren. Daarom schrijven
zij er meer over. En misschien in-
dringender”, zei de Amerikaanse
bestsellerauteur Karin Slaughter
135 ooit in een interview.

(11) Vrouwelijke auteurs zijn beter
in staat om geloofwaardig over dit
soort angstgevoelens te schrijven,
meent de Spaanse Elena Avanzas
140 Álvarez, die aan de Universidad de
Oviedo onderzoek doet naar vrou-
wen in de misdaadliteratuur. “Alle
vrouwen kennen het gevoel dat ze
’s avonds op straat een inschatting
145 moeten maken of ze veilig zijn.
Thrillers haken in op die angsten en
spelen ermee. En dat is lekker. Als
lezer kruip je in de rol van de hoofd-
persoon, maar wel vanuit de veilig-
150 heid van je eigen huis. Elk moment
kun je het boek wegleggen en een
aflevering van de comedyserie
Friends gaan kijken.”

(12) Dat deze boeken zich niet
155 afspelen op het wereldtoneel maar
in een Vinex-wijk²⁾, betekent niet
dat we ze moeten afdoen als
onbelangrijk geneuzel. Want dat is
nogal denigrerend. “Alfred
160 Hitchcock³⁾ gebruikte ook domestic
noir-verhalen als inspiratie voor zijn
films, met het idee dat er gevaar
schuilt in het alledaagse”, zegt
Avanzas Álvarez.

165 (13) Vaak loopt het hoofdpersonage
tegen zaken aan waar vrouwen
vandaag de dag mee worstelen. Of
het nou gaat om een echtscheiding,
scheve machtsverhoudingen of alle
170 rollen die vrouwen moeten vervullen:
van succesvolle werknemer tot
zorgzame moeder. In die zin is de
betekenis van deze boeken in de
populaire cultuur van groot belang.
175 Volgens thrillerauteur en tweevou-
dig Gouden Strop-winnaar⁴⁾ Marion
Pauw zie je in een thriller boven-
dien dat de vrouwelijke hoofd-
persoon zich van dat juk bevrijdt.
180 “Ze stapt uit het stramien en moet
uit een ander vaatje tappen.”

(14) Dat thrillers minder aanzien
genieten ten opzichte van romans
komt doordat recensenten in het
185 Nederlandse taalgebied erg bezig
zijn met of iets literatuur is of niet,
meent Sander Verheijen. “Dat zie je
nergens ter wereld zo heftig als bij
ons.”

190 (15) “In Nederland wordt de thriller
door de literaire elite nog steeds
gezien als een streekromannetje”,
zegt auteur Tomas Ross. Komt dat
volgens hem door de “vertrutting”?
195 “Met die eerdere uitspraak doelde ik
op de kwaliteitsvermindering van
het genre, doordat uitgevers op-
eens massaal thrillers van vrouwen
uitbrachten na het succes van
200 Saskia Noort en Simone van der
Vlugt.” Veel ervan was “formule-
werk, zoals in een bouquetreeks”⁵⁾,
zegt de schrijver. “Maar er zijn ook
genoeg goede vrouwelijke schrij-
205 vers, zoals Marion Pauw en Anya
Niewierra.”

(16) Dat het plotgedreven verhaal
per definitie minderwaardig lijkt te
zijn is onterecht, benadrukt Marion
210 Pauw. “Eigenlijk zou ik willen be-
weren dat het schrijven van een
goede thriller lastiger is dan het
schrijven van een roman. Een actie-
scène elegant op papier krijgen is
215 verschrikkelijk lastig.” Daar sluit ik
mij volledig bij aan.

Anna van den Breemer, de Volkskrant, 4 februari 2023

Anna van den Breemer is journalist en auteur van diverse non-fictieboeken en de thriller Het perfecte zusje.

noot 1 Domestic noir: literair subgenre binnen de misdaadromans dat zijn oorsprong vindt in de ‘film noir’, een stijl van vooral misdaadfilms die in de jaren 40 van de twintigste eeuw tot ontwikkeling kwam.

noot 2 Vinex-wijk: nieuwbouwwijk, gebouwd na 1990 (door velen als saai en eenvormig gezien).

noot 3 Alfred Hitchcock: beroemde Britse filmregisseur van wie sommige films tot de ‘film noir’ kunnen worden gerekend.

noot 4 Gouden Strop: literatuurprijs voor de beste (oorspronkelijk) Nederlandstalige spannende roman.

noot 5 bouquetreeks: reeks van clichématige boekjes met zeer romantische fictie.

Stel, op school heb je tekst 2 gelezen. Daarin staan meerdere uitspraken over de verkoopcijfers en leesvoorkeuren. Je krijgt van de docent bron 1 om deze uitspraken te controleren.

Bekijk bron 1.

“De thriller van eigen bodem kan redding bieden voor het boekenvak” (tekst 2, regels 14-16)

bron 1

VAN PENSIONADO TOT TIKTOKTIENER: DEZE MENSEN HOUDEN DE NEDERLANDSE BOEKENMARKT OVEREIND

Percentage lezers dat aangeeft dit genre te lezen, 2023

genrealle lezersmannenvrouwen
spannende fictie (bv. thriller, detective, actie, horror)52
boeken gebaseerd op waargebeurd verhaal38
literaire roman, literatuur35
science-fiction177
strip, graphic novel124
sportboeken133
romantische/erotische fictie (bv. feelgood, chicklit)629
kinderboeken411
young adult513

Serena Frijters, de Volkskrant, 15 maart 2024

Vraag 25 1 punt

Beargumenteer in hoeverre bron 1 deze bewering wel of niet bevestigt. Ga ervan uit dat de gegevens uit deze bron nog actueel zijn. Neem de nummers uit onderstaande zin over en zet je antwoord daarachter.

Bron 1 bevestigt deze bewering (1) (kies uit: wel/niet), want …(2)… .

Bekijk het antwoord

De kern van een goed antwoord is: een van de volgende: (1) wel, want (2) de thriller is het meest gelezen genre / hoort bij de meest gelezen spannende fictie(boeken). (1) niet, want (2) bron 1 zegt niets over verkoopcijfers / zegt niets over de nationaliteit van de schrijvers. (1) niet, want (2) uit bron 1 kun je niet afleiden of de boeken (door lezers) zijn gekocht (of geleend).

Opmerking: aan antwoorden die onvoldoende specifiek zijn, dient geen scorepunt te worden toegekend (bijvoorbeeld ‘Wel, want dat staat in bron 1’). Beoordeel de spelling.

Vraag 25 in het hele examen

“Puur kijkend naar de verkoopcijfers zou je kunnen zeggen: als schrijver moet je het hebben van de 45-plusvrouw.” (tekst 2, regels 85-89)

Vraag 26 1 punt

Beargumenteer in hoeverre de gegevens in bron 1 deze bewering wel of niet bevestigen. Neem de nummers uit onderstaande zin over en zet je antwoord daarachter.

Bron 1 bevestigt deze bewering (1) (kies uit: wel/niet), want …(2)… .

Bekijk het antwoord

De kern van een goed antwoord is: een van de volgende: (1) niet, want (2) uit bron 1 blijkt niet dat vrouwen (veel) vaker thrillers lezen dan mannen. (1) niet, want (2) bron 1 geeft geen informatie over leeftijden (van de lezers). (1) niet, want (2) uit bron 1 kun je niet afleiden of de boeken (door lezers) zijn gekocht (of geleend).

Opmerking: aan antwoorden die onvoldoende specifiek zijn, dient geen scorepunt te worden toegekend. Beoordeel de spelling.

Vraag 26 in het hele examen

2025, tijdvak 2: Tekst 3 Knoop eens een gesprek aan met iemand met wie u niets deelt

Opgavetekst

(1) Een tafel in een heel grote hal.
Twee mensen en twee koppen koffie.
Er is niet veel nodig om een wezen-
lijk menselijk fenomeen tot stand te
5 laten komen. Woorden en zinnen die
worden uitgewisseld. Er dreigt geen
gevaar en er hoeft niets te gebeuren.
Ze praten, gewoon omdat ze in
elkaar geïnteresseerd zijn. Er wordt
10 veel gezegd of weinig. Soms zijn de
woorden beladen, soms hebben ze
een cynische ondertoon. En soms is
de stilte zelfs belangrijker dan de
woorden die worden uitgesproken.
15 Het is voor mij een belangrijk onder-
deel van mijn werk, in de spreek-
kamer en daarbuiten. Het gesprek
vormt een wezenlijk onderdeel van
wie we zijn. Toch wordt ook dat met
20 uitsterven bedreigd. Nog even en het
gestotter van het ongemak in onze
conversaties is ingeruild voor soepe-
le aanvullingen van apparaten. Dit is
een pleidooi voor het behoud van het
25 gesprek.

(2) Wanneer had u voor het laatst
een spontaan gesprek met een onbe-
kende? Het was in het tijdperk vóór
de apparaten een frequente bezig-
30 heid. Wachtend op de bus, bij de
groenteboer, in een volle wacht-
kamer: de gezamenlijke verveling gaf
aanleiding tot een uitwisseling van
woorden. Lang niet altijd gewenst en
35 ook lang niet altijd onderhoudend,
maar al met al toch een erkenning
van het feit dat we voortdurend deel
uitmaken van een sociale omgeving.

(3) Die toevallige dialoog lijkt in
40 razend tempo uit ons leven te ver-
dwijnen. Elk moment van leegte of
stilte wordt ingevuld door apparaten
die een eindeloze stroom aan onge-
lezen berichten, te checken feeds,
45 vermakelijke filmpjes en ander ogen-
schijnlijk belangwekkend nieuws
tevoorschijn tovert. Wie zijn telefoon
ontgrendelt, vergrendelt nagenoeg
elk zintuiglijk contact met zijn
50 omgeving. Iedereen herkent de
irritante waas waar je doorheen lijkt
te moeten praten als je iets wilt
zeggen tegen iemand die op z’n
telefoon zit. Andersom is de wereld
55 een ver oord als je in de digitale
wereld van berichten en ‘nieuws’
bent gezogen. Het lijkt zo onschuldig,
het doden van de verveling.

(4) Niets is minder waar. Het
60 gesprek, functioneel of voor de lol,
ongemakkelijk of betekenisvol, con-
fronteert ons met een andere wereld;
die van degene met wie je spreekt.
Het ‘spreek’uur is letterlijk een einde-
65 loze parade van mensen die andere
verwachtingen hebben over wat
komen gaat, wat belangrijk is voor
een goed resultaat en welke rol ik als
arts speel in dit proces. Het is een
70 komen en gaan van mensen die ik
nog nooit eerder zag, die me voort-
durend confronteren met mijn eigen
beperkte blik. Want hoe is het leven
met een scootmobiel? Of als
75 tomatenplukker zonder verzekering,
die eigenlijk zijn arm nog niet mag
gebruiken na een operatie? Of voor
een vrouw die haar pols geen rust wil
geven, omdat anders haar demente
80 man naar een verzorgingstehuis
moet?

(5) Gesprekken voeren is moeilijk. En
je kan het alleen leren door het te
doen. Naarmate onze samenleving
85 digitaler wordt en de gesprekken
schaarser, lijken we te verleren hoe
we confrontaties met elkaar aan
moeten gaan. Als een co-assistent
met me meeloopt, moet ik een digi-
90 taal feedbackformulier invullen (geef
ons alsjeblieft gewoon twee bonnen
voor een kop koffie in het
personeelsrestaurant). Collega’s en
vrienden spreken elkaar meer in een
95 whatsappgroep (en dan nog vooral in
emoticons) dan in het echt. We blij-
ven individuen tot we zover tegen-
over elkaar komen te staan dat het
gesprek verwordt tot twee parallelle
100 monologen, waarin elk vermogen tot
luisteren de das om is gedaan. Laat
staan dat we nog in stilte (zonder
afleidende apparaten) in elkaars
aanwezigheid kunnen zijn.

105 (6) De afgelopen tijd valt me ook op
dat de afname van confrontaties ook
als een bezuinigingsmaatregel wordt
gezien. Zo zijn er veel ziekenhuizen
waar op de polikliniek geen receptie
110 meer is waar iemand een vraag kan
stellen; grote bedrijven hebben zich
volledig afgeschermd met een
klantenservice als slotgracht; de
supermarkt is een publieke ruimte
115 waar je met je zelfscanner en bij-
behorende kassa geen woord met
een medeburger hoeft te wisselen.
Praten in de publieke ruimte is iets
voor psychiatrische patiënten,
120 verwarde ouderen of spelende
kleuters.

(7) Het is aan ons om dit verschijnsel
een halt toe te roepen. Gaat u de
komende weken met vakantie? Doe
125 dan een dagje vliegtuigmodus en laat
de toevalligheid van de nabijheid van
andere sociale wezens haar gang
gaan. Zet de radio een keer uit in de
auto en zit een tijdje zwijgend naast
130 elkaar. Doe op de camping samen de
afwas en leer uw jonge puber wat het
leven is zonder een digitale dimen-
sie. Knoop een gesprek aan met
iemand van wie u zeker weet dat u
135 helemaal niets met hem of haar
gemeen hebt. Geef de ongemak-
kelijkheid een kans.

(8) Terug naar de tafel met de
koppen koffie. Wat een verademing
140 is dan de grote hal waarin Theo
Maassen in Zomergasten¹⁾ deze
weken een ode brengt aan het
gesprek. Leunend met zijn kin op een
hand lijkt hij met de gast in een kroeg
145 te zitten waar de dialoog in al haar
ongemak op gang mag komen. Het
mag stil zijn, er mogen dingen ver-
geten worden en er zijn eigenlijk
geen regels. Er is een kans dat er
150 werkelijk een gesprek ontstaat. En
dat is iets wat we moeten koesteren,
meer dan we denken.

Emma Bruns, NRC, 11 augustus 2023

Emma Bruns is arts-onderzoeker en chirurg in opleiding en schrijft geregeld voor NRC.

noot 1 Zomergasten: televisieprogramma waarin een bekende gast diepgaand geïnterviewd wordt, met in 2023 Theo Maassen als interviewer.

Let op: de laatste vragen van dit examen staan op de volgende pagina.

Stel, in de zomervakantie ga je als vrijwilliger werken bij een zomerkamp. Je wilt tijdens dit kamp graag een totaalverbod op telefoons.

Vraag 34 3 punten

Verzamel uit alinea 2 tot met 4 drie argumenten die een telefoonverbod ondersteunen. Geef antwoord in een of meer volledige zinnen en gebruik voor je totale antwoord niet meer dan 40 woorden.

Bekijk het antwoord

De kern van een goed antwoord is: (1) Je hebt / er ontstaat sneller een spontane/toevallige dialoog (met onbekenden). (1 punt) (2) Je houdt/hebt echt/zintuigelijk contact. / Je hebt contact met je omgeving. / Je hoeft niet (steeds) door een irritante waas heen te praten (als je praat tegen iemand die op zijn telefoon zit). (1 punt) (3) Je wordt geconfronteerd met de wereld van anderen. (1 punt)

Maximumlengte van het antwoord: 40 woorden. Beoordeel de spelling en grammatica.

Vraag 34 in het hele examen

“Collega’s en vrienden spreken elkaar meer in een whatsappgroep (…) dan in het echt.” (tekst 3, regels 93-96)

De auteur van tekst 3 lijkt geen groot voorstander te zijn van gesprekken ‘via de app’.

Vraag 36 1 punt

Geef uit alinea 2 van tekstfragment 3 twee redenen om juist wel positief te zijn over het voeren van gesprekken door te appen. Geef antwoord in een of meer volledige zinnen.

Bekijk het antwoord

De kern van een goed antwoord is: twee van de volgende: appen verdiept relaties; appen biedt sociale lijm; appen kan nog wel als spanning en emoties rijzen (terwijl echte gesprekken stranden). Opmerking: het scorepunt alleen toekennen als beide elementen juist zijn. Beoordeel de spelling en grammatica.

Vraag 36 in het hele examen

De auteur van tekst 3 adviseert om echt contact met elkaar te hebben.

Vraag 38 1 punt

Noteer een kanttekening bij dit advies die je kunt afleiden uit alinea 4 van tekstfragment 3. Geef antwoord in een of meer volledige zinnen.

Bekijk het antwoord

De kern van een goed antwoord is: een van de volgende: in sommige situaties kun je elkaar niet in het echt ontmoeten (door omstandigheden zoals afstand/corona); voor sommige mensen / personen met een mentale/fysieke beperking is appen / digitale communicatie (juist) een verademing / (juist) een van de weinige mogelijkheden tot (zinnig) sociaal contact / is echt contact niet mogelijk; in sommige situaties is digitale communicatie (juist) beter (mogelijk) (dan echt contact). Beoordeel de spelling en grammatica.

Vraag 38 in het hele examen

2024, tijdvak 1: Tekst 1: Concentratie graag!

Opgavetekst

Tekst 1 Concentratie graag!

(1) Onze samenleving maakt een uitzonderlijke ontwikkeling door. Door de enorm snelle digitale ontwikkelingen en de groeiende hoeveelheid beschikbare informatie bevinden we ons in een aandachtscrisis. Dit is terug te zien in de boeken en artikelen die bijna wekelijks verschijnen en waarin wordt gewaarschuwd voor de desastreuze gevolgen van sociale media en smartphonegebruik op onze creativiteit en productiviteit. Daarnaast hebben veel mensen moeite zich te concentreren. Eén moment van mentale zwakheid of verveling en de mobiele telefoon komt tevoorschijn. En als er dan eindelijk geconcentreerd gewerkt wordt, komt er een nieuw bericht binnen, waardoor de aandacht weer is afgeleid. Dit moet anders.

(2) Niet alle doemscenario’s die de media en zelfhulpboeken schetsen, zijn terecht. Er wordt veel onzin verteld: er is geen reden om aan te nemen dat we digitaal dement worden en er is geen solide wetenschappelijk bewijs voor een vermindering van onze intelligentie en creativiteit. Dit betekent echter niet dat er niets aan de hand is. Door het vele multitasken en de vele prikkels gebruiken we onze concentratie niet optimaal.

(3) Maar er is goed nieuws. Naast de opkomst van de digitale samenleving is er namelijk nog een ontwikkeling gaande: de kennis over ons gedrag en onze hersenen neemt toe. Hierdoor snappen we beter dan ooit hoe we ons optimaal kunnen concentreren. We hebben dus zelf de oplossing in handen om met de toegenomen informatie om te gaan en ons werkzame leven anders in te richten.

(4) Bij veel bedrijven wordt verwacht dat er snel op berichten gereageerd wordt en zijn medewerkers verplicht chatschermen open te hebben om snel bereikbaar te zijn. Medewerkers die snel reageren, worden gewaardeerd om hun bereikbaarheid en reactiesnelheid. Maar je kunt je afvragen of dit de medewerkers zijn die daadwerkelijk optimaal presteren. Een studie bij een Australisch telecommunicatiebedrijf liet zien dat de meeste medewerkers minder dan tien minuten aaneengesloten aan iets werkten, met een gemiddelde van drie minuten.

(5) Het regelmatig wisselen van taak zorgt ervoor dat je werk oppervlakkiger wordt omdat je nooit echt tot de kern van de zaak komt. Er moet binnen bedrijven daarom juist waardering komen voor medewerkers die meldingen over nieuwe mail uitzetten en (daardoor) niet direct op mail reageren, of die de telefoon op stil hebben staan als zij ervoor kiezen zich niet te laten afleiden en in volle concentratie te werken.

(6) En: de kantoortuinen1) moeten verdwijnen. Jarenlang onderzoek heeft uitgewezen dat het brein zeer gevoelig is voor afleiding. Elke telefoon die op de achtergrond gaat, kan je afleiden. Toch kiezen bedrijven er massaal voor om veel mensen in dezelfde ruimte te laten werken. Natuurlijk kunnen deze kantoortuinen de samenwerking verbeteren en leveren ze besparingen op qua huisvesting, maar de vraag is of deze winst opweegt tegen de kosten die gepaard gaan met de continue afleiding door gesprekken van collega’s of langslopende collega’s.

(7) Elke afleiding kan leiden tot het wisselen van taak. Dat wisselen zorgt voor stress en je gaat er fouten van maken. We hebben het niet voor niets over belangrijke ontdekkingen die ‘op zolderkamers’ worden gedaan. Die zolderkamer betekent dan: een plek zonder afleiding waar opperste concentratie nog mogelijk is.

(8) Om medewerkers weerbaarder te maken tegen de afleiding, is het belangrijk de concentratie goed te onderhouden. Concentratie is als een spier die je kunt trainen. Hoe meer je traint, hoe beter de concentratie.

(9) Aan de potentie van medewerkers om zich te concentreren is niets veranderd. De inspanning die de ‘concentratiespier’ moet leveren is echter wel veranderd: de spierkracht die geleverd moet worden om geconcentreerd te blijven neemt toe als je je omringt met afleidende prikkels en veel aan het multitasken bent. Het is zaak de spier zo sterk mogelijk te maken (en te houden), maar tegelijkertijd de benodigde spierkracht zo laag mogelijk te houden.

(10) Stop dan ook met de lunchvergaderingen en laat werknemers wandelen in de pauze om de concentratie weer op te laden (het liefst in de natuur). Verzorg concentratietrainingen, zoals meditatie, om de spier sterk te houden en zorg ervoor dat werknemers ‘s avonds echt vrij zijn. Dat betaalt zich de dag erna uit in betere concentratie.

(11) Binnen bedrijven moet een dialoog op gang komen over concentratie in deze tijden van afleiding. Het is voor een effectief arbeidsproces cruciaal dat managers en werknemers zich er bewust van worden dat we zuinig moeten zijn op onze concentratie en aandacht, omdat we er maar een beperkte hoeveelheid van hebben.

Stefan van der Stigchel is hoogleraar cognitieve psychologie aan de Universiteit Utrecht en schrijver van het boek Concentratie.

noot 1 Kantoortuinen zijn grote kantoorruimtes met meerdere bureaus en werkplekken die vaak niet van elkaar worden afgeschermd.

naar: Stefan van der Stigchel, uit: NRC Handelsblad, 9 november 2018

Vraag 8 1 punt

Zowel in alinea 2 als in alinea 6 noemt de auteur argumenten die tegen de eigen argumentatie ingaan.
Welk effect is hiermee waarschijnlijk beoogd? De argumentatie in tekst 1 wordt hierdoor

  1. A geloofwaardiger, want hieruit blijkt dat het niet de bedoeling is de lezer te misleiden.
  2. B krachtiger, want door deze nuances worden mogelijke bezwaren al verworpen.
  3. C minder geloofwaardig, want de stelling van de tekst lijkt hierdoor niet houdbaar.
  4. D minder krachtig, want de tegenargumenten worden onvoldoende verworpen.
Bekijk het antwoord

Antwoord: B

Vraag 8 in het hele examen

bron 1

bron 1
bron 1 naar: twitter.com, @marcjanjanssen

Tekening. Links staat een man die met zijn arm wijst naar een lange gang met deuren aan weerszijden. Boven de gang staat handgeschreven: “En het aardige is dat op iedere deur een naambordje komt”. Onder de gang staat: “De kantoortuin van de toekomst”. Rechts zit een tweede man met zijn rug naar de kijker.

Vraag 9 1 punt

In bron 1 wordt ‘De kantoortuin van de toekomst’ gepresenteerd.
In hoeverre zal de auteur van tekst 1 deze kantoortuin van de toekomst wel of niet een goed idee vinden? Licht je antwoord toe aan de hand van informatie uit alinea 6 tot en met 10.

Bekijk het antwoord
  • Geeft aan dat de auteur deze kantoortuin wel een goed idee vindt, met een onderbouwing uit alinea 6 tot en met 10. De kern van een goed antwoord is: er zijn werkplekken nodig zonder afleiding / waar opperste concentratie mogelijk is; in de huidige kantoortuinen zorgen (gesprekken van) (langslopende) collega’s voor continue afleiding / is er veel afleiding / kun je je niet goed concentreren. (1p)

Beoordeel de spelling.

Vraag 9 in het hele examen

2024, tijdvak 1: Tekst 2: Lezen is cruciale oefening voor geest én lichaam

Opgavetekst

Tekst 2 Lezen is cruciale oefening voor geest én lichaam

(1) De Duitse kranten zijn de beste van Europa en misschien wel van de hele wereld. Wat een overdaad aan nieuws en commentaar, aan achtergrond, analyse, economie, sport en cultuur! Voor Nederlandse lezers is het haast te veel van het goede en de meeste jongeren hier zijn zelfs niet in staat om zo’n krant, al was die in het Nederlands, te lezen. Evenmin als literatuur of andere boeken.

(2) Niet omdat ze dom zijn, maar omdat het hun op school steeds minder wordt geleerd. Hoewel uit onderzoeken blijkt dat de leesvaardigheid afneemt en de laaggeletterdheid groeit, halen politici de schouders op. Kennelijk vinden we het niet belangrijk dat iedereen kan lezen. Maar een diepere oorzaak is natuurlijk dat we niet op kunnen tegen het (bewegende) beeld van onze schermen. Ook oudere generaties niet: we leveren allemaal leestijd in. We verliezen het simpelweg van Google, Apple, Twitter, YouTube en Facebook. En al krijgen we er veel voor terug, het is de vraag of wij kiezen voor ontlezing of dat we het sluipenderwijs laten gebeuren.

(3) Rond 1450 vond Gutenberg de boekdrukkunst uit. Vanaf dat moment worden teksten dankzij het zetten van letters in lood1) in toenemende mate verspreid. En gelezen. Aanvankelijk bestond vooral een intensieve manier van lezen. Mensen lazen, vaak hardop, steeds hetzelfde boek: de Bijbel, in Duitsland door Luther in de volkstaal vertaald, of bij ons de moralistische gedichten van Jacob Cats.

(4) In de achttiende eeuw begint men extensief te lezen: het ene boek na het andere wordt verslonden. Mensen laten zich meeslepen door de verbeelding of het betoog van de schrijver en het aantal nieuwe titels groeit spectaculair. De eerste bestsellers verschijnen: van Goethes Die Leiden des jungen Werthers (1774) tot Rousseaus Julie, ou la nouvelle Héloïse (1761). Er kwamen pockets, tijdschriften, kranten. Iedereen las. De bevoorrechte klassen beklaagden zich erover dat koetsiers en dienstmeisjes met de neus in hun boeken zaten.

(5) Lezen maakte een democratische maatschappij mogelijk; het was en is de belangrijkste motor achter de basiswaarden van vrijheid en gelijkheid. Burgers begonnen na te denken over wat een rechtvaardige samenleving was en talloze romans wierpen licht op schrijnende sociale ongelijkheid. Volgens de achttiende-eeuwse schrijver Georg Christoph Lichtenberg was de wereld meer veranderd “door het lood in zetkasten dan door lood in kogels”. Maar is dat nog altijd zo? Is lezen nog wel van deze tijd? Is het niet zoiets als de pruiken van de achttiende eeuw, of het sigaren roken van heren en borduren van dames een eeuw later: leuk, alleen volstrekt uit de tijd?

(6) Weinigen gaan zover, maar dat lezen, en al helemaal het lezen van boeken, in een neerwaartse spiraal dreigt te belanden, valt ondanks leesclubs en e-readers toch lastig te ontkennen. Willen we dat? Ik ben natuurlijk vooringenomen, want mijn leven hangt van lezen en schrijven aan elkaar. Toch worden de voordelen van lezen, van boeken en in het bijzonder van literatuur weinig betwist. Het stimuleert de verbeelding en dat levert een intense vorm van plezier op, zoals elke lezer weet. Een goed boek is doorgaans leuker dan de film omdat je de beelden zelf vormgeeft.

(7) Verder brengt literatuur ons een gevoel voor ambivalentie bij. We leren dat mensen zich anders voordoen dan ze zijn, zich anders gedragen dan ze willen (en herkennen het bij onszelf), en dat dingen vaak niet zijn wat ze zijn, net als in het echte leven. Dat gevoel, dat niet alles duidelijk is en nooit duidelijk zal zijn, is in covidtijden behulpzaam, en ook bij ander getob. Houdt die ander wel echt van ons, wil ik wel het werk dat ik doe, moet het roer niet om? Je weet het nooit, dat is niet fijn, maar literatuur leert ons met onzekerheid te leven en deze zelfs te waarderen.

(8) Boeken en goede kranten zijn onmisbaar voor onze politieke cultuur. Niet alleen als tegengif tegen de oneliners van Twitter en de emotiegolven op andere sociale media, ook omdat in de literatuur ideeën ontwikkeld worden over hoe we met elkaar om kunnen gaan, en over identiteit. Onze eigen identiteit en die van anderen. Want de verbeelding oefenen maakt empathie mogelijk en maakt begrijpelijk dat anderen anders zijn en daardoor nog niet minder. Zo brengt het lezen van boeken al eeuwen emancipatie tot stand, doordat we ons verplaatsen in arme sloebers van het interbellum uit de romans van Alfred Döblin of Hans Fallada; in de met hun seksualiteit worstelende hoofdpersonen van James Baldwin of Gerard Reve in de jaren zestig en zeventig; in de hel die Margaret Atwood voor vrouwen bekokstooft in The Handmaid’s Tale (het boek is beter) of de hartverscheurende taferelen van Charles Dickens’ kinderen in het negentiende-eeuwse Londen.

(9) Lezen helpt ons ook ons te verhouden tot ons verleden, zoals de naoorlogse literatuur heeft laten zien. Duitslands kritische omgang met de oorlog is ondenkbaar zonder de boeken van schrijvers als Heinrich Böll, Günter Grass en Martin Walser. Verder vergroot lezen onze kennis van de binnenwereld op een intensere manier dan film. Het levert munitie voor het maatschappelijk debat over de toekomst van de mens, robots, euthanasie, gender en de rol van de staat. Onze democratie is tot stand gekomen door lezen en schrijven en kan nog steeds niet zonder. Lezen heeft ons vrijheid en rechtvaardigheid gebracht. Lezen ten slotte, vergroot onze woordenschat en draagt zo bij aan het (niet altijd even grote) plezier om met andere mensen om te gaan.

(10) De desinteresse van de politiek in literatuur- en taalonderwijs en in lezen is dan ook onbegrijpelijk en schandalig. Misschien kan aan het bestrijden van die nalatigheid een wat filosofischer argument worden toegevoegd, dat ik nog niet eerder tegenkwam. In toenemende mate worden wij beheerst door de algoritmen van de grote techbedrijven en dat geldt voor jonge mensen des te meer. Hoe stellen we ons daartegen teweer, zelfs al zijn we ons daarvan bewust?

(11) Daartoe moeten we ons niet tot object van digitale technologie laten maken, een technologie die er steeds beter in slaagt ons via visuele en emotionele prikkels aan zich te binden. Het handhaven of terugwinnen van onze onafhankelijkheid vereist niet alleen bewustzijn van wat deze technologie met ons doet, maar ook oefening. Die oefening is vaak tegelijk een fysieke oefening. Namelijk stilzitten als je niet mentaal of visueel wordt geprikkeld.

(12) Iedereen kent de verleiding van de smartphone en hoe die je wegtrekt uit een tekst. Je een tijd op tekst concentreren en je dus vanuit eigen geestelijke activiteit op iets richten, is veel moeilijker geworden. Precies deze zowel geestelijke als lichamelijke oefening is nodig om niet de speelbal te worden van commerciële en politieke manipulatie die het zelfstandig denkende individu wegvaagt, en daarmee ons maatschappelijk functioneren in een levende democratie.

Maarten Doorman is filosoof en dichter.

noot 1 Vanaf het einde van de 15e eeuw werden boeken gedrukt door loden letters te plaatsen in een frame en af te drukken op papier. Zo konden snel hele pagina’s en boeken worden afgedrukt, terwijl in de periode daarvoor teksten met de hand werden overgeschreven.

Dit essay is geschreven naar aanleiding van de Dag van de Duitse taal op 14 september 2020. Naar: Maarten Doorman, uit: de Volkskrant, 11 september 2020

Vraag 12 1 punt

“Volgens de achttiende-eeuwse schrijver Georg Christoph Lichtenberg was de wereld meer veranderd ‘door het lood in zetkasten dan door lood in kogels’.” (regels 70-75)
Wat wordt met deze uitspraak duidelijk gemaakt, gelet op tekst 2?
Hiermee wordt duidelijk gemaakt dat

  1. A boeken de burgers meer hebben geleerd over een zinvolle manier van samenleven dan oorlogen hebben gedaan.
  2. B de boekdrukkunst de grote sociale ongelijkheid veel meer heeft aangewakkerd dan oorlogen hebben gedaan.
  3. C de boekdrukkunst een grotere bijdrage heeft geleverd aan vrijheid en gelijkheid dan oorlogen hebben gedaan.
  4. D het lezen van boeken een grotere invloed heeft gehad op het uit de tijd raken van gewoontes dan oorlogen hebben gehad.
Bekijk het antwoord

Antwoord: C

Vraag 12 in het hele examen

Vraag 14 1 punt

Wat is het doel van de historische schets in alinea 3 tot en met 5?
Met de historische schets in alinea 3 tot en met 5 wordt getoond dat lezen

  1. A essentieel is voor het functioneren van een democratie.
  2. B kan helpen om ons te verhouden tot het verleden.
  3. C misschien wel leuk is, maar volstrekt uit de tijd.
  4. D onze kennis van de binnenwereld kan vergroten.
Bekijk het antwoord

Antwoord: A

Vraag 14 in het hele examen

bron 2

bron 2
bron 2 naar: Tijdsbestedingsonderzoek 2006, 2011, 2016; Sociaal en Cultureel Planbureau en Centraal Bureau voor de Statistiek

In bron 2 staat hoeveel procent van verschillende groepen mensen in Nederland lazen in 2006, 2011 en 2016.

Groep200620112016
totaal908073
mannen877464
vrouwen948479
12-19 jaar654640
20-34 jaar877049
35-49 jaar927875
50-64 jaar979082
65 jaar en ouder979495

Vraag 15 1 punt

“Weinigen gaan zover, maar dat lezen, en al helemaal het lezen van boeken, in een neerwaartse spiraal dreigt te belanden, valt ondanks leesclubs en e-readers toch lastig te ontkennen.” (regels 82-87)
Leg uit in hoeverre deze bewering wel of niet wordt bevestigd door bron 2.
Geef antwoord in één of meer volledige zinnen en gebruik voor je antwoord niet meer dan 25 woorden.

Bekijk het antwoord
  • Legt uit of de bewering wel of niet wordt bevestigd door bron 2. Een van de volgende: Deze bewering wordt wel bevestigd in bron 2, want hoe jonger de leeftijdsgroep, hoe minder er gelezen wordt / want bij het totaal aantal / de meeste groepen lezers zie je een afname. Of: deze bewering wordt niet bevestigd in bron 2, want in de oudste leeftijdsgroep gaat het lezen niet achteruit. Of: deze bewering wordt niet bevestigd in bron 2, want bron 2 zegt niets over wat er gelezen wordt / want in bron 2 kun je niet zien welk deel gaat over het lezen van boeken. Of: deze bewering wordt niet bevestigd in bron 2, want je kunt niet zien of de neerwaartse spiraal in de toekomst doorzet / want bron 2 is niet actueel. (1p)

Maximumlengte van het antwoord: 25 woorden. Beoordeel de spelling en grammatica.

Vraag 15 in het hele examen

Vraag 16 2 punten

In een tekst kunnen verschillende drogredenen voorkomen, zoals:
− een cirkelredenering
− een onjuist beroep op autoriteit
− een persoonlijke aanval
− het ontduiken van de bewijslast
− het vertekenen van het standpunt
Een kritische lezer zou kunnen opmerken dat één van deze drogredenen te herkennen is in alinea 6.
Noem die ene drogreden. Noteer daarachter de twee nummers van de hieronder genoemde uitspraken waarin die drogreden te herkennen is.
1 “Weinigen gaan zover” (regel 82)
2 “en al helemaal het lezen van boeken” (regels 83-84)
3 “valt (...) toch lastig te ontkennen” (regels 85-87)
4 “Ik ben natuurlijk vooringenomen, want mijn leven hangt van lezen en schrijven aan elkaar.” (regels 87-90)
5 “zoals elke lezer weet” (regels 95-96)
6 “Een goed boek is doorgaans leuker dan de film” (regels 96-97)

Bekijk het antwoord
  • Noemt de drogreden: het ontduiken van de bewijslast. (1p)
  • Noemt de nummers 3 en 5. (1p)

Beoordeel de spelling.

Vraag 16 in het hele examen

Vraag 19 1 punt

“Misschien kan aan het bestrijden van die nalatigheid een wat filosofischer argument worden toegevoegd, dat ik nog niet eerder tegenkwam.” (regels 171-175)
Wat houdt dit filosofische argument in? Dit houdt in dat lezen ons helpt om

  1. A de politieke desinteresse in lezen te bestrijden.
  2. B onafhankelijk te blijven van de digitale technologie.
  3. C ons bewust te worden van de algoritmen van de grote techbedrijven.
  4. D stil te zitten wanneer we niet mentaal of visueel geprikkeld worden.
Bekijk het antwoord

Antwoord: B

Vraag 19 in het hele examen

Vraag 21 1 punt

In een tekst kunnen verschillende argumentatieschema’s worden gebruikt, zoals een argumentatieschema op basis van
1 autoriteit
2 kenmerk of eigenschap
3 oorzaak en gevolg
4 overeenkomst en vergelijking
5 voorbeelden
6 voor- en nadelen
Welk argumentatieschema wordt vooral gebruikt voor de hoofdargumentatie in tekst 2?
Noteer alleen het nummer van je antwoord.

Bekijk het antwoord
  • Noemt alleen het nummer 6 (voor- en nadelen). (1p)

Vraag 21 in het hele examen

2024, tijdvak 1: Stel je voor

Opgavetekst

tekstfragment 1

(1) “Je kunt beter een goede serie kijken dan een slecht boek lezen”, zegt Fleur Jongepier, docent toegepaste ethiek en onderzoeker aan de Radboud Universiteit. “Dat neemt niet weg dat er tal van redenen zijn waarom lezen waardevol is. Zo zorgen boeken ervoor dat wij andere tijden, culturen en opvattingen begrijpen; dat we kennis opdoen over onszelf, anderen en de wereld in brede zin. Maar dat kunnen series en films ook bieden. We hebben behoefte aan goede verhalen, niet per se aan boeken. De ene vorm is daarbij niet per definitie beter dan de andere vorm, het gaat om de kwaliteit van het verhaal. Neem het boek 1984 van George Orwell en de serie Black Mirror op Netflix. Is het beter als een scholier een roman over een dystopie leest dan dat hij een science-fictionserie over dystopieën kijkt? Dat lijkt mij niet; het zijn beide interessante, gelaagde verhalen.”

(2) “Er is wel degelijk een groot verschil tussen beide”, reageert filosoof en schrijver Désanne van Brederode. “Een boek lezen is een intieme aangelegenheid tussen mij en het fysieke boek. Hoewel de schrijver zo goed mogelijk een bepaalde wereld schetst, is het mijn verbeelding die aan de hand van zijn woorden de personages, kamers en landschappen oproept. Bij een serie of film krijg ik die hele wereld op een presenteerblaadje aangereikt. Dit verschil tussen actieve en passieve verbeelding is van belang: boeken dagen het verbeeldingsvermogen meer uit en bieden ruimte voor persoonlijke invullingen. Dat blijft iets magisch van het geschreven woord.”

(3) Fleur Jongepier: “In hoeverre we iets actief of passief meemaken, heeft denk ik meer te maken met de inhoud en kwaliteit van het verhaal. En ook films of series kunnen een intieme relatie teweegbrengen. Bovendien, is onszelf passief onderdompelen in verhalen altijd slechter? Als je geen energie hebt om een boek op te pakken, maar wel om een goede serie te kijken, lijkt mij dat prima. Het is beter dan eindeloos door sociale media scrollen, wat je anders misschien zou doen.”

naar: Alexandra van Ditmars, ‘Woord én beeld zijn waardevol’, uit: Trouw, 25 juni 2020

Vraag 34 4 punten

Stel je voor: op school ga je discussiëren over de volgende stelling: “Een verhaal in boekvorm heeft meerwaarde boven een Netflixverhaal.” Je leest ter voorbereiding op de discussie tekst 2, tekst 3 en tekstfragment 1.
Je zoekt uit of de auteurs van tekst 2 en tekst 3 en de twee personen in tekstfragment 1 het wel of niet eens zijn met de stelling en waarom.
Neem de nummers uit onderstaande tabel over en geef steeds aan of de betreffende persoon het wel of niet eens is met de stelling en wat diens belangrijkste argument daarvoor is.

stelling: “Een verhaal in boekvorm heeft meerwaarde boven een Netflixverhaal.”

persoonwel of niet eensbelangrijkste argument
1 auteur tekst 2
2 auteur tekst 3
3 Fleur Jongepier
4 Désanne van Brederode
Bekijk het antwoord
  • Rij 1: de auteur van tekst 2 is het wel eens met de stelling, want bij het lezen van een boek geef je de beelden zelf vorm, of lezen vergroot onze kennis van de binnenwereld op een intensere manier. (1p)
  • Rij 2: de auteur van tekst 3 is het wel eens met de stelling, want alleen verhalen in boekvorm bieden je de mogelijkheid je echt te verplaatsen in (de gedachten en diepste gevoelens of hoofden van) anderen. (1p)
  • Rij 3: Fleur Jongepier is het niet eens met de stelling, want Netflixverhalen kunnen ook interessante of gelaagde verhalen zijn, of kwaliteit hebben; we hebben behoefte aan goede verhalen en dat hoeven niet per se boeken te zijn, en series en films kunnen die ook bieden. (1p)
  • Rij 4: Désanne van Brederode is het wel eens met de stelling, want boeken dagen het verbeeldingsvermogen meer uit, of bieden ruimte voor persoonlijke invullingen. (1p)

Beoordeel de spelling.

Vraag 34 in het hele examen

2024, tijdvak 1: Tekst 4: Hoog tijd voor verplicht vaderschapsverlof

Opgavetekst

Tekst 4 Hoog tijd voor verplicht vaderschapsverlof

(1) Nederland is naar de 38ste plaats gezakt op de ranglijst gendergelijkheid van het World Economic Forum. Met het vrouwenquotum1) wil de overheid de ongelijkheid in de bestuurskamers van bedrijven de komende jaren een halt toeroepen. Maar ook in de kinderkamers van Nederlandse gezinnen is gelijkheid ver te zoeken.

(2) Nog steeds zijn het vooral moeders die zich verplicht voelen om voor kinderen te zorgen en helpen vaders, in het gunstigste geval, een dagje mee. In de Scandinavische landen die bovenaan de ranglijst gendergelijkheid staan, zoals Noorwegen, is de laatste jaren flink geïnvesteerd in vaderschapsverlof. Onze verlofregelingen daarentegen leggen de zorg voor het jonge kind allereerst bij moeder. Dat moet anders: net als moeders zouden vaders na de geboorte verplicht verlof moeten opnemen en net zoveel doorbetaald moeten krijgen als moeders.

(3) Moeders zijn wettelijk verplicht vier weken voor en zes weken na de bevalling te stoppen met werken. Voor hun partners bestaat geen arbeidsverbod: het partnerverlof – vanaf 2020 uitgebreid naar zes weken – is een recht dat je niet hoeft op te nemen. Bij kans op een mooie promotie, of angst om stopzetten van een tijdelijk contract, kan een vader dus altijd voorrang geven aan betaald werk boven zorg.

(4) Ook de lengte en beloning van het verlof stimuleren vooral moeders om zich te wijden aan zorg. Zij krijgen zestien weken verlof volledig doorbetaald; het partnerverlof duurt (vanaf 2020) slechts zes weken, waarvan een week volledig en vijf weken 70 procent worden doorbetaald. Voor vaders kan 30 procent inkomensverlies een onoverkomelijk obstakel zijn om verlof op te nemen, zeker voor ouders met weinig reserves of een tijdelijk contract.

(5) De Nederlandse wetgever vindt de ongelijke behandeling van moeders en vaders gerechtvaardigd vanwege de fysieke verschillen tussen de biologische moeder en haar partner. De moeder moet herstellen van de zwangerschap en de bevalling. En daarom vragen de gezondheid van haarzelf en van het kind om speciale bescherming door het recht. Maar juist het fysieke herstel van de moeder is gebaat bij een betrokken partner die haar in de eerste maanden ontlast.

(6) Zo kunnen vaders weliswaar geen borstvoeding geven, maar wel: luiers verschonen, baby’s knuffelen, troosten en in slaap wiegen, badjes op temperatuur brengen, liedjes zingen, de was draaien, boodschappen doen, schoonmaken, koken, voor oudere kinderen zorgen, kraambezoek coördineren en beschuiten smeren. Bovendien zijn de lasten van het prille moederschap niet puur fysiek. Die eerste fase staat ook in het teken van leren zorgen voor je kind, en het leren verdelen van zorg.

(7) In weerwil van fabeltjes over een aangeboren moederinstinct weet de moeder niet van nature hoe ze het beste voor haar kind zorgt. Moederschap – of beter: ouderschap – leer je al doende, door goed te kijken naar je baby, er gaandeweg achter te komen of dit huiltje nu honger of vermoeidheid betekent en uit te proberen hoe je het beste op de baby reageert. Ook vaders kunnen dit prima leren. Maar net als moeders hebben ook zij tijd en rust nodig in plaats van zorgen om inkomensverlies.

(8) In Noorwegen krijgen moeders en partners sinds enkele jaren elk vijftien weken verlof dat 100 procent wordt doorbetaald. De hoge vergoeding van dit vaderschapsverlof werpt haar vruchten af: zo’n 90 procent van de Noorse vaders neemt verlof op en zorgt meer voor kinderen. Toch slaagt het Noorse model er niet volledig in zorgtaken gelijk te verdelen. Zo hebben ouders gezamenlijk ook nog recht op zestien weken volledig doorbetaald verlof. Maar vooral moeders nemen dit extra deel op en specialiseren zich verder in zorg.

(9) Ook wijst recent onderzoek uit dat het bij topfuncties in het Noorse bedrijfsleven, zoals in de commerciële advocatuur en consultancy, nog steeds niet gebruikelijk is dat mannen er lange tijd uit gaan om te zorgen. Voor vaders die uiteindelijk aan het roer van grote bedrijven willen staan is de prikkel van een volledig doorbetaald, maar nog steeds vrijwillig vaderschapsverlof kennelijk niet genoeg.

(10) Van het Noorse model kunnen we leren dat zowel de beloning als de duur van het partnerverlof gelijk moet zijn aan de beloning en de duur van het verlof van moeder. Maar om vaders te beschermen tegen een competitieve arbeidscultuur zou het partnerverlof, net als het verlof bij moeders, ook verplicht moeten worden. Alleen zo kan de werkvloer niet langer druk uitoefenen op vaders om verlofrechten op te geven. Sterker nog: een verplicht verlof zal de cultuur in traditionele bedrijven in rap tempo transformeren. De vader die langdurig verlof opneemt – ja, ook de CEO2) – is niet langer de uitzondering, maar, net als bij moeders, de norm. Hoogste tijd dus voor een ‘vaderschapsquotum’, zodat Nederland vanaf de 38ste plaats op de ranglijst gendergelijkheid omhoog kan schieten.

Irena Rosenthal is docent rechtsgeleerdheid aan de Universiteit van Amsterdam.

noot 1 vrouwenquotum: in 2019 besloot de regering een vrouwenquotum in te stellen, oftewel om wettelijk vast te leggen dat besturen van beursgenoteerde bedrijven voor minstens een derde uit vrouwen moeten bestaan.

noot 2 CEO: de chief executive officer, de eindverantwoordelijke voor het bestuur van een bedrijf

naar: Irena Rosenthal, uit: de Volkskrant, 19 december 2019

Vraag 37 4 punten

In alinea 5 en 6 staat een argumentatie over het huidige Nederlandse beleid ten opzichte van ouderschapsverlof.
Vat deze argumentatie samen aan de hand van onderstaande tabel. Neem hiervoor de nummers over op je antwoordblad en noteer daarachter de juiste aanvullingen. Zorg dat er correcte zinnen ontstaan.

In de huidige situatie (1) … (typering huidige beleid)
De reden is dat (2) … (reden voor het huidige beleid)
Dit beleid is niet gewenst, want (3) … en (4) … (bezwaren tegen het huidige beleid)

Bekijk het antwoord
  • (1) Typering huidige beleid: de huidige situatie is dat vaders en moeders ongelijk worden behandeld, of de Nederlandse wetgever vindt de ongelijke behandeling van moeders en vaders gerechtvaardigd. (1p)
  • (2) Reden voor het huidige beleid: er zijn fysieke verschillen tussen de biologische moeder en de partner of vader; of de moeder moet herstellen van de zwangerschap en de bevalling; of de gezondheid van de moeder en het kind vragen om speciale bescherming (door het recht). (1p)
  • (3) Bezwaar: het (fysieke) herstel van de moeder is gebaat bij een (betrokken) partner of vader die haar (in de eerste maanden) ontlast of helpt. (1p)
  • (4) Bezwaar: de lasten van het prille moederschap zijn niet alleen maar fysiek; of de eerste fase van het ouderschap of moederschap staat ook in het teken van het leren zorgen voor je kind of het verdelen van zorg. (1p)

Antwoord 3 en 4 mogen ook in omgekeerde volgorde staan. Beoordeel de spelling en grammatica.

Vraag 37 in het hele examen

Vraag 39 2 punten

“Toch slaagt het Noorse model er niet volledig in zorgtaken gelijk te verdelen.” (regels 107-109)
Welke twee redenen worden hiervoor genoemd in tekst 4?
Geef antwoord in één of meer volledige zinnen. Nummer je antwoorden.

Bekijk het antwoord
  • Het zijn vooral de moeders die het (extra) volledig betaalde verlof opnemen en zich verder specialiseren in zorg. Ouders hebben gezamenlijk recht op een volledig doorbetaald verlof van zestien weken. (1p)
  • Het is bij topfuncties in het bedrijfsleven (nog steeds) niet gebruikelijk dat mannen er lange tijd uit gaan om te zorgen; of er heerst een competitieve arbeidscultuur. (1p)

Beoordeel de spelling en grammatica.

Vraag 39 in het hele examen

Vraag 40 1 punt

“Maar om vaders te beschermen tegen een competitieve arbeidscultuur zou het partnerverlof, net als het verlof bij moeders, ook verplicht moeten worden.” (regels 132-136)
Waarom zou een verplicht partnerverlof vaders beschermen tegen een competitieve arbeidscultuur, volgens tekst 4?
Geef antwoord in één of meer volledige zinnen.

Bekijk het antwoord
  • De kern van een goed antwoord is: omdat de werkvloer of werkgever dan niet langer druk kan uitoefenen op vaders om verlofrechten op te geven; of omdat het dan gebruikelijk of de norm is, of geen uitzondering, om langdurig vaderschapsverlof op te nemen; of omdat mannen dan niet de druk voelen om verlofrechten op te geven. (1p)

Beoordeel de spelling en grammatica.

Vraag 40 in het hele examen

2024, tijdvak 2: Denken we wel genoeg?

Opgavetekst

Tekst 1 Denken we wel genoeg?

(1) Er zijn soms dagen dat mijn gedachten me ontglippen. Ze voelen dan als rondrennende kuikens die ik met mijn handen wil vangen en die, als dat lukt, meestal teleurstellen: deze had ik net ook al vast!
(2) Op andere dagen is het kalmer. Mijn gedachten lijken dan vissen die zo nu en dan boven het water uit springen terwijl ikzelf op een campingstoel aan de kant zit, kijkend naar wat zich aandient.
(3) Denken is leuk, dat staat voor mij vast. In ons denken zijn we vrij, en het is een van de weinige activiteiten die elke dag gratis voorhanden zijn. Het is ook belangrijk: zonder na te denken zouden we niet in staat zijn tot introspectie, plannen maken, standpunten bepalen.
(4) Maar het lukt niet altijd even goed. De ene dag is het brein scherp en sneller dan de bliksem, de volgende is het een moeras waarin zelfs de meest vastberaden ontdekkingsreiziger verstrikt raakt. Van alles is daarop van invloed: weer, slaap, alcohol, humeur, omgeving.
(5) De Britse columnist James Marriott beschreef onlangs in The Times dat hij zijn “beste denken” ergens tussen acht en twaalf ’s avonds doet, liggend op de grond: dat biedt “de rust en het verhoogd bewustzijn die nodig zijn om ideeën uit de schaduw te lokken”. Zelf denk ik het beste tijdens een simpele taak, zoals wandelen of groenten snijden, of als ik kijk naar iets wat beweegt. Het kan het uitzicht uit de trein zijn, de wind op het water, of bijvoorbeeld het van kleur verschietende lichtkunstwerk in de faculteitskantine waar ik studeerde. Ik heb geprobeerd om onderzoek te vinden dat dit fenomeen verklaart, maar dat is mislukt. Misschien werkt het gewoon goed als 20 procent van je brein bezig is, zodat de rest vrijaf heeft om te spelen.
(6) Denkend aan denken dacht ik laatst: denken we wel genoeg? In het zelfzorgcircuit,1) van yoga tot psychotherapie, klinkt het dat we te veel ‘in ons hoofd’ zitten. Maar wat bedoelt men daarmee? Ik geloof best dat we te weinig aandacht besteden aan ons lichaam, maar dat betekent niet automatisch dat we onze geest gebruiken. Vaker zijn we bezig aan lichaam én geest te ontsnappen: op onze telefoon, met Netflix en podcasts. Elk vrij moment stoppen we vol met externe prikkels.
(7) Onlangs deed ik telefoonloos boodschappen, en wachtend bij de kassa greep ik drie keer onwillekeurig in mijn jaszak. Mijn hoofd voelde als een peuter die ongedurig spartelde in haar kinderstoel. Ik aarzel om dit op te schrijven, want telefoonverslaving is natuurlijk een enorm cliché. Maar het is ook gek en zonde om problemen niet te benoemen omdat ze clichés geworden zijn. En een probleem is het, want de telefoon is in de kassarij een directe concurrent van het creatieve denken. Juist daar word ik soms besprongen door interessante gedachten, net als James Marriott, die de supermarkt noemt als een van de plekken waar hij ideeën krijgt.
(8) Het moderne leven is erop ingericht om het denken onmogelijk te maken, schrijft Marriott in zijn column. We spenderen een groot deel van onze tijd zittend in rumoerige kantoorruimtes, waar een constante stroom aan mails en chatberichten verhindert dat we ooit in zoiets als een ‘flow’ kunnen komen. Marriott ziet dit als een groot probleem: hij haalt de econoom Sam Bowman aan, die laatst in de radiodocumentaire The End of Invention2) stelde dat we ondanks het gestegen opleidingsniveau minder innovatief zijn geworden.
(9) Onze geslonken denkruimte is daarnaast denk ik ook een democratisch gevaar. Wie minder de tijd neemt om te denken, is eerder geneigd zich een kant-en-klare mening aan te meten. Dat lijkt handig, maar zo’n mening biedt geen manoeuvreerruimte: je hebt haar niet zelf doordacht, en kunt er dus ook niet werkelijk over in gesprek.
(10) En dan is er nog het psychische gevaar. Techredacteur Marc Hijink beschreef een paar jaar terug in een essay hoe apps zijn leven waren gaan domineren: “Zelfs op de sportschool of in bad luisterde ik podcasts voor mijn werk.” Uiteindelijk kreeg hij een harde piep in zijn oor, waarop zijn arts overprikkeling constateerde.
(11) De hele dag door laten we onze gedachten overschreeuwen. Of dat nu door iets interessants is of iets oppervlakkigs: we betalen er een prijs voor. Creatief, economisch, politiek en persoonlijk. Dat is iets om over na te denken.

Floor Rusman werkt als redacteur bij NRC.
noot 1 zelfzorgcircuit: het geheel van cursussen, trainingen, adviesboeken en andere ondersteunende diensten om je persoonlijk welzijn te verbeteren
noot 2 The End of Invention: het einde van de uitvinding

naar: Floor Rusman
uit: NRC, 28 en 29 mei 2022

Vraag 5 1 punt

In alinea 7 illustreert de auteur haar eigen telefoonverslaving met een voorbeeld.

Leg uit wat de auteur uiteindelijk wil aantonen met dit persoonlijke voorbeeld.

Geef antwoord in een of meer volledige zinnen en gebruik voor je antwoord niet meer dan 20 woorden.

Bekijk het antwoord
  • Noemt een van de volgende: ons creatieve denken neemt af, of we komen niet meer op interessante gedachten als we elk vrij moment opvullen met externe prikkels; de telefoon is in de kassarij een directe concurrent van het creatieve denken; als je overprikkeld raakt door de telefoon, kun je minder goed denken of kom je niet meer op interessante gedachten. Niet goed: “We zijn verslaafd aan onze telefoons.” (1p)

Maximumlengte van het antwoord: 20 woorden. Beoordeel de spelling en grammatica.

Vraag 5 in het hele examen

Vraag 6 1 punt

In alinea 6 en alinea 8 staan concrete voorbeelden van situaties waarin ons denken onder druk staat.

In hoeverre komen deze voorbeelden inhoudelijk overeen?

  1. A niet helemaal overeen, want in alinea 6 gaat het om niet willen denken, en in alinea 8 om niet kunnen denken.
  2. B niet helemaal overeen, want in alinea 6 proberen we aan zowel lichaam als geest te ontsnappen, en in alinea 8 alleen aan onze geest.
  3. C wel overeen, want in zowel alinea 6 als alinea 8 belemmert een gebrek aan discipline het denken.
  4. D wel overeen, want in zowel alinea 6 als alinea 8 zijn we bezig om te ontsnappen aan datgene waarop onze gedachten gericht zouden moeten zijn.
Bekijk het antwoord

Antwoord: A

Vraag 6 in het hele examen

Vraag 8 2 punten

Een kritische lezer zou in alinea 8 van tekst 1 kunnen wijzen op het gebruik van een van de volgende drogredenen: ontduiken van de bewijslast, vertekenen van een standpunt, overhaaste generalisatie, vals dilemma of verkeerde vergelijking.

Geef aan om welke drogreden het gaat en licht op basis van alinea 8 toe waarom deze argumentatie niet aanvaardbaar is.

Bekijk het antwoord
  • Noemt de drogreden overhaaste generalisatie. (1p)
  • Licht toe dat de voorbeelden (over ons werk op kantoor) (nog) niet aantonen dat het (hele) moderne leven erop is ingericht om het denken onmogelijk te maken. (1p)

Beoordeel de spelling.

Vraag 8 in het hele examen

Vraag 11 1 punt

Leg op basis van de informatie in tekstfragment 1 uit waarom yoga wel of niet aansluit bij wat de auteur van tekst 1 graag wil bereiken.

Neem de nummers uit onderstaande zin over en zet je antwoord daarachter.

Yoga sluit (1) (kies uit: wel/niet) aan bij wat de auteur van tekst 1 graag wil bereiken, want … (2) … .

Bekijk het antwoord
  • Kiest voor wel en noemt dat yoga een manier is om je af te schermen van prikkels of dat het helpt tegen prikkels. Ook goed: kiest voor niet en noemt dat het niet (per se) tot (echt/goed) denken leidt. (1p)

Alleen het scorepunt toekennen als beide antwoordelementen juist zijn. Beoordeel de spelling.

Vraag 11 in het hele examen

2024, tijdvak 2: Ook als AI onze teksten schrijft, moeten we zelf blijven leren denken

Opgavetekst

Tekst 2 Ook als AI onze teksten schrijft, moeten we zelf blijven leren denken

(1) ‘Herschrijf de grondwet als een rap’ of ‘schrijf een profetie over bitcoin in de stijl van het Bijbelboek Openbaring’. De kans is groot dat je de afgelopen tijd zulke merkwaardige opdrachten bent tegengekomen. De AI-software1) ChatGPT van technologiebedrijf OpenAI voert dit soort opdrachten succesvol uit. Binnen luttele seconden.
(2) Chatbot2) ChatGPT werd in november 2022 gelanceerd, waarna het internet explodeerde. Het programma genereert werkende computercode voor je. Het geeft je uitleg over kwantummechanica of de filosofie van Kant in de vorm van een sonnet. Het bedenkt een televisiespotje voor darmflora-vriendelijke kauwgom. Het verbetert je speeches en schrijft liefdesbrieven – in je eigen stijl, of die van Shakespeare natuurlijk. De mogelijkheden zijn onuitputtelijk.
(3) Uit de verbazing en het enthousiasme onder AI-experts en taalkundigen wereldwijd blijkt wel dat het niet zomaar de nieuwste techgimmick is. Het is een ingrijpende ontwikkeling, vergelijkbaar met de introductie van de zoekmachine. Iedereen die ChatGPT heeft uitgeprobeerd, moet zich hebben afgevraagd wat de impact zal zijn.
(4) Naar één sector ging al direct veel aandacht uit: het onderwijs. Gaan leerlingen voortaan hun huiswerkopdrachten aan ChatGPT voeren? Wat zal het betekenen voor het essay, het klassieke instrument om studenten te toetsen en te leren schrijven en argumenteren? Het blijkt voor studenten buitengewoon eenvoudig om hun essays door AI te laten genereren. Naar het oordeel van docenten schrijft ChatGPT papers van een vergelijkbaar niveau als die van een doorsnee bachelorstudent. Niet briljant, weinig origineel, maar in wezen niet anders dan wat docenten meestal te zien krijgen. Er lijkt vooralsnog geen duidelijke manier om kunstmatig auteurschap te bewijzen. Wat betekent het voor de toekomst van het onderwijs als studenten schrijfopdrachten kunnen uitbesteden aan AI?
(5) Sommigen leggen het verband met de rekenmachine of Wikipedia. Daarover ontstond immers vergelijkbare paniek. Als we iets verder teruggaan, vinden we zelfs consternatie bij Plato3) over het gebruik van het schrift en de desastreuze gevolgen voor het geheugen. Als deze analogie klopt, is er weinig reden tot fundamentele zorgen. We moeten er gewoon mee leren werken. De rekenmachine en Wikipedia hebben hoofdrekenen en parate feitenkennis inderdaad aan belang doen afnemen. Geen ramp. Des te meer aandacht voor wiskunde en het interpreteren van feiten.
(6) Moeten we tekstgenererende AI ook zo zien? Neemt die onnodige routinetaken uit handen, zoals het correct schrijven van teksten, zodat er meer tijd is voor verdieping? Kunnen we in plaats van leren schrijven, studenten vanaf nu niet beter leren ‘prompten’ (het geven van een opdracht aan AI-chatbots)?
(7) Ik denk dat we hiervoor moeten oppassen. De analogie klopt namelijk niet. Meer dan bij hoofdrekenen of feitenkennis gaat het nu over essentiële menselijke vaardigheden die we niet kunnen uitbesteden. Of liever: die we koste wat het kost moeten willen behouden. Taalvaardigheid behelst namelijk meer dan het vormen van correcte zinnen. Het omvat ook conceptueel begrip, argumenteren, verbanden leggen, creatieve expressie van complexe emoties en gedachten.
(8) Ik merk het zelf keer op keer: je denkt pas helder als je je gedachten op papier kunt zetten. Totdat ze onder woorden worden gebracht blijven het vage kluwen in je hoofd. Het schrijfambacht en goed taalgebruik zijn onlosmakelijk verbonden met het denkvermogen. Als studenten helder willen leren denken, moeten ze zelf leren schrijven. Het leren ‘prompten’ is geen vervanging daarvoor.
(9) Natuurlijk, goed met AI werken vereist óók begrip. Maar het is een passievere vorm van denken, die veel van de moeizame geestesarbeid uitbesteedt aan een systeem.
(10) Er staat veel op het spel. Onze democratie is gebaseerd op een hoogontwikkeld taal- en begripsvermogen. Het vereist begrip van moeilijke concepten als tolerantie, algemeen belang en rechtsstaat. Het veronderstelt dat burgers vertrouwd zijn met argumentatie en conceptuele verbanden.
(11) Het leren hanteren van het woord is daarom een van de moeilijkste, maar belangrijkste onderdelen van ons onderwijs. Zoiets als het essay, of in bredere zin de humaniora4) die daarop zijn gebaseerd, blijven noodzakelijk. Daar moet wel een nieuwe vorm voor worden gevonden. Bijvoorbeeld het mondeling, of het ter plekke schrijven van een essay zonder hulpmiddelen. Wat in elk geval centraal moet blijven staan, is het zélf leren denken en dus formuleren in taal.

Ariën Voogt is filosoof aan de Protestantse Theologische Universiteit en bestuurslid bij stichting Algorithm Audit.
noot 1 AI: artificiële intelligentie, de mogelijkheid van een machine om menselijke vaardigheden te vertonen
noot 2 chatbot: een geautomatiseerde gesprekspartner
noot 3 Plato: Griekse filosoof en schrijver
noot 4 humaniora: de studie van taal, geschiedenis en cultuur

naar: Ariën Voogt
uit: NRC, 15 december 2022

Vraag 12 1 punt

“Het is een ingrijpende ontwikkeling” (regels 29-30)

Welk argument voor deze uitspraak staat in alinea 2?

Geef geen voorbeelden.

Bekijk het antwoord
  • Noemt een van de volgende: de mogelijkheden (van ChatGPT) zijn onuitputtelijk; het internet explodeerde. (1p)

Beoordeel de spelling.

Vraag 12 in het hele examen

Vraag 14 1 punt

“Het leren ‘prompten’ is geen vervanging daarvoor.” (regels 107-108)

Waarom is leren prompten volgens tekst 2 geen goede vervanging voor leren schrijven?

Geef antwoord in een of meer volledige zinnen.

Bekijk het antwoord
  • Noemt een van de volgende: prompten leert je niet denken; prompten is een passievere of oppervlakkigere vorm van denken; bij prompten hoef je niet zelf je gedachten te verwoorden; als studenten helder willen leren denken, moeten ze zelf leren schrijven. (1p)

Beoordeel de spelling en grammatica.

Vraag 14 in het hele examen

Vraag 15 1 punt

Een kritische lezer zou kunnen beweren dat in alinea 10 nadelen worden overdreven.

Leg uit waarom hier sprake zou zijn van het overdrijven van nadelen.

Geef antwoord in een of meer volledige zinnen en gebruik voor je antwoord niet meer dan 25 woorden.

Bekijk het antwoord
  • Noemt een van de volgende: schrijven is niet de enige manier om een hoogontwikkeld taal- en begripsvermogen te ontwikkelen; het gaat te ver om te zeggen dat onze democratie op het spel staat of in gevaar komt als het taal- en begripsvermogen van burgers achteruitgaat; de stap van vertrouwd zijn met argumenten en conceptuele verbanden naar gevaar voor de democratie is te groot. (1p)

Maximumlengte van het antwoord: 25 woorden. Beoordeel de spelling en grammatica.

Vraag 15 in het hele examen

Vraag 16 1 punt

“Wat in elk geval centraal moet blijven staan, is het zélf leren denken en dus formuleren in taal.” (regels 134-136)

Citeer uit zowel alinea 8 als alinea 10 een argument waarom juist het zelf leren denken en formuleren in taal centraal moet staan.

Noteer de alineanummers en schrijf per alinea je antwoord daarachter.

Bekijk het antwoord
  • Citeert uit alinea 8 een van de volgende: “(Ik merk het zelf keer op keer:) je denkt pas helder als je je gedachten op papier kunt zetten.” (regels 98-100); “Het schrijfambacht en goed taalgebruik zijn onlosmakelijk verbonden met het denkvermogen.” (regels 102-105); “Als studenten helder willen leren denken, moeten ze zelf leren schrijven.” (regels 105-107). En citeert uit alinea 10: “Onze democratie is gebaseerd op een hoogontwikkeld taal- en begripsvermogen.” (regels 114-117). (1p)

Voor toekenning van het scorepunt moet uit beide alinea’s een correct citaat zijn gegeven. Beoordeel de spelling.

Vraag 16 in het hele examen

Tekstfragment 2

(1) Hulpmiddelen als ChatGPT gaan niet meer weg en zullen dus hun weg vinden in het onderwijs. Voor sommige opleidingen waarbij schrijven geen kernvaardigheid is, lijkt het logisch dat dergelijke hulpmiddelen een belangrijke rol krijgen, denkt Frank Benneker, informatiemanager Onderwijs aan de Universiteit van Amsterdam. Dat is niet voor alle opleidingen het geval. Maar ook daar waar het maken van een goed betoog belangrijk is, kan generatieve AI helpen dat slimmer te organiseren. Schrijven is daarbij een vaardigheid die niet weggaat, is zijn overtuiging. Hij maakt de vergelijking met het moment dat schaakcomputer Deep Blue won van wereldschaakkampioen Garri Kasparov. “Toen dachten ook velen dat het einde van schaken nabij was. Maar eigenlijk is schaken nog nooit zo populair geweest. Mensen zijn op een andere manier gaan schaken, soms op een veel dieper niveau. Eigenlijk is dit misschien wel een soort uitdaging die we nu ook met talen hebben.”
(2) Er zal in het onderwijs ook veel meer aandacht moeten komen voor mediawijsheid, omdat de algemene beschikbaarheid van generatieve AI het verspreiden van desinformatie en deepfake-beelden makkelijker maakt. Studenten en leerlingen moeten in staat zijn bronnen te controleren op feitelijke onjuistheden en betrouwbaarheid. Erdinç Saçan, docent en onderzoeker bij Fontys ICT: “Je moet altijd kritisch blijven denken. Je kunt dit soort dingen eigenlijk alleen goed inzetten als je ter zake kundig bent. Jij moet de fouten eruit halen.”

naar: Thijs Doorenbosch
in: www.agconnect.nl, 14 april 2023

Vraag 18 2 punten

De auteur van tekst 2 en Frank Benneker, genoemd in alinea 1 van tekstfragment 2, geven allebei hun mening over het gebruik van AI bij het schrijfonderwijs.

Geef aan of de auteur van tekst 2 en Frank Benneker het uiteindelijk wel of niet met elkaar eens zijn over het gebruik van AI bij het schrijfonderwijs en leg uit waarom.

Neem de nummers uit onderstaande zin over en zet je antwoord daarachter.

De auteur van tekst 2 en Frank Benneker zijn het uiteindelijk (1) (kies uit: wel/niet) met elkaar eens over het gebruik van AI bij het schrijfonderwijs, want … (2) … .

Bekijk het antwoord
  • Kiest bij (1) voor niet: de auteur van tekst 2 en Frank Benneker zijn het uiteindelijk niet met elkaar eens. (1p)
  • Noemt bij (2) dat volgens tekst 2 AI niet gebruikt kan worden in het schrijfonderwijs, terwijl AI volgens Benneker (tekstfragment 2) kan helpen een schrijfproduct slimmer te organiseren, wél gebruikt kan worden, of zorgt voor een andere manier van schrijven of voor schrijven op een dieper niveau. (1p)

Beoordeel de spelling. Het (onjuiste) gebruik van hoofdletters aan het begin van een antwoord telt niet mee.

Vraag 18 in het hele examen

Vraag 20 2 punten

Overkoepelende vragen bij tekst 1 (Denken we wel genoeg?) en tekst 2 (Ook als AI onze teksten schrijft …).

Volgens tekst 1 (alinea 6 tot en met 8) en tekst 2 (alinea 7 tot en met 9) wordt denken onmogelijk gemaakt door het gebruik van technologie.

Geef per tekst aan hoe technologie het denken onmogelijk maakt. Noteer het nummer van de tekst en zet je antwoord daarachter. Geef antwoord in volledige zinnen.

Bekijk het antwoord
  • Tekst 1: technologie belemmert ons denken, is een concurrent van ons (creatieve) denken of zorgt voor (te) veel externe prikkels, of door (de komst van) technologie hebben we geen ruimte meer om te denken. (1p)
  • Tekst 2: technologie of AI neemt ons denken over, of we besteden ons denken uit aan technologie of AI, of door (de komst van) technologie leren we niet meer (zelf) denken, of we denken veel passiever. (1p)

Beoordeel de spelling en grammatica.

Vraag 20 in het hele examen

Vraag 21 4 punten

In tekst 1 en tekst 2 komt het functioneren van onze democratie aan bod.

Geef per tekst aan wat er nodig is voor een goed functionerende democratie en op welke manier aan deze voorwaarde kan worden voldaan.

Neem de nummers over uit onderstaande tabel en zet je antwoorden daarachter.

tekst 1tekst 2
Voorwaarde voor een goed functionerende democratie:(1a)(2a)
Manier om aan deze voorwaarde te voldoen:(1b)(2b)
Bekijk het antwoord
  • Tekst 1, voorwaarde (1a): in gesprek gaan (over hun mening), een doordachte mening hebben of vormen, of zelf denken. (1p)
  • Tekst 1, manier (1b): genoeg of meer tijd nemen om na te denken, ervoor zorgen dat de denkruimte niet slinkt, of denkruimte creëren. (1p)
  • Tekst 2, voorwaarde (2a): een hoogontwikkeld taal- en begripsvermogen hebben, vertrouwd zijn met argumentatie en conceptuele verbanden, of begrip hebben van moeilijke concepten (als tolerantie, algemeen belang en rechtsstaat). (1p)
  • Tekst 2, manier (2b): taalvaardigheid of het leren hanteren van het woord prioriteit geven in het onderwijs, of studenten dwingen om zelf te blijven nadenken als ze iets moeten schrijven. (1p)

Het (onjuiste) gebruik van hoofdletters aan het begin van een antwoord telt niet mee. Beoordeel de spelling.

Vraag 21 in het hele examen

2024, tijdvak 2: Zal de deelauto ooit de privéauto van de troon stoten?

Opgavetekst

Tekst 3 Zal de deelauto ooit de privéauto van de troon stoten?

(1) “In 2040 hebben we zelf geen auto’s meer voor de deur staan. De auto van de toekomst is de groene deelauto, die we naast een uitgebreid openbaarvervoernet kunnen gebruiken”, schreef de Jonge Klimaatbeweging1) onlangs.
(2) In ‘autopische’ bespiegelingen over de auto van de toekomst is de deelauto een vertrouwde klant. De eigen auto is een ouderwets concept, zeggen de voorstanders. In de toekomst willen mensen geen auto meer, maar kopen ze mobiliteit als een dienst: soms nemen ze een deelauto, soms de trein, soms een deelfiets.
(3) De voordelen van de deelauto zijn evident: door autodelen zijn er minder auto’s nodig, waardoor het beslag op grondstoffen en ruimte afneemt. “Bij ons wordt een auto gemiddeld door dertig klanten gebruikt. Daardoor verdwijnen elf auto’s van de straat: acht worden er weggedaan, drie niet aangeschaft”, zegt directeur Andrew Berkhout van Greenwheels, sinds 1995 aanbieder van deelauto’s in Nederland.
(4) Wie in steden als Amsterdam over straat loopt, krijgt de indruk dat het hard gaat met de deelauto. Overal zie je de auto’s van Greenwheels, MyWheels, SIXT Share, SHARE NOW en andere aanbieders. Maar vorig jaar bracht het Kennisinstituut voor Mobiliteitsbeleid (KiM), gelieerd aan het ministerie van Infrastructuur en Waterstaat, een ontnuchterend rapport uit. Slechts 2 procent van de Nederlanders maakt gebruik van een deelauto. Samen zijn ze goed voor precies 0,02 procent van het totale aantal autoritjes. Bovendien wordt de deelauto ook gebruikt als vervanging van het openbaar vervoer en de fiets. Volgens Greenwheels geldt dit vooral voor de zogeheten freefloatingauto’s, auto’s die geen vaste parkeerplaats hebben en op een willekeurige plek kunnen worden achtergelaten. Het KiM constateert ook dat het moeilijk is om winst te maken met deelauto’s, zeker met freefloatingauto’s.
(5) Een doorbraak van de deelauto vereist een breuk met een geschiedenis van anderhalve eeuw waarin de eigen auto individuele vrijheid beloofde. Volgens onderzoeker Toon Zijlstra van het KiM hechten automobilisten nog altijd veel belang aan het idee van ‘instantmobiliteit’: het idee dat die auto gewoon voor de deur staat als je dochtertje ziek wordt. De eigen auto is te goed om van zijn sokkel te stoten, zegt autoexpert Carlo van de Weijer, directeur van het AI Systems Institute van de Technische Universiteit Eindhoven. “Door de toename van de koopkracht is de auto relatief goedkoper geworden. De Golf van nu is in verhouding veel goedkoper dan de Kever uit de jaren zestig. En hij is beter dan de Rolls-Royce van 25 jaar geleden.” Je kunt nog zo’n slim systeem met apps bedenken, zegt hij, maar een deelauto is nooit zo goed als je eigen auto voor de deur.
(6) Bovendien zit de auto “diep in ons sociale weefsel gebakken”, zegt Zijlstra. Veel mensen wonen en werken op verschillende plaatsen, hun familie en vrienden zitten door heel Nederland. Dit netwerk wordt door de auto bij elkaar gehouden. Zo blijven velen gehecht aan hun eigen auto, het liefst voor de deur geparkeerd. Zijlstra: “Een huis met een carport is 21 duizend euro meer waard dan een vergelijkbaar huis zonder carport of garage.”
(7) Toch is directeur Andrew Berkhout van Greenwheels hoopvol. De afgelopen jaren is het klantenbestand van Greenwheels met 20 tot 30 procent per jaar gestegen, ook omdat veel mensen tijdens de coronapandemie het openbaar vervoer meden. Vooral in de stad ziet hij mogelijkheden voor verdere groei. “Steden zien steeds meer in hoe schaars de ruimte is. Ze kunnen de groei van het wagenpark niet meer aan en zijn steeds meer aan het reguleren”, zegt hij. Parkeertarieven gaan omhoog, parkeerplaatsen worden opgeheven en straten worden afgesloten voor auto’s. Daardoor wordt de eigen auto in de stad duurder en minder aantrekkelijk.
(8) In Amsterdam beschikt een huishouden gemiddeld over 0,5 auto, in Staphorst over 1,5. “In Amsterdam, Den Haag en het centrum van Utrecht is het aantal auto’s afgenomen. In de Achterhoek zie je juist een stevige groei van het autobezit. Het contrast tussen stad en platteland wordt groter. In Amsterdam kun je prima zonder auto, maar op het platteland verschraalt het aanbod aan voorzieningen en ben je juist meer aangewezen op de auto”, zegt onderzoeker Peter Jorritsma van het KiM.
(9) Zal een nieuwe generatie de auto van zijn sokkel stoten? Jongeren zijn opgegroeid in een digitale cultuur, waarin de auto als toppunt van moderniteit is verdrongen door de smartphone. Ze maken iets minder gebruik van de auto dan aan het eind van de vorige eeuw. Volgens Jorritsma is er sprake van uitstelgedrag: “Tussen studie en gezinsvorming is een nieuwe levensfase ontstaan. Een lang-leve-de-lolfase waarin je de wereld ontdekt, naar Australië gaat om jezelf uit te vinden, nog veel uit eten gaat. Veel mensen schaffen toch weer een auto aan als ze een relatie krijgen en de gezinsvorming begint. Vaak trekken ze dan ook weer weg uit de stad.”
(10) Zo blijft de eigen auto op zijn voetstuk staan, als koning van de consumptiemaatschappij. Hoe moeten bedrijven als Greenwheels daartegen opboksen? Enerzijds door autodelen steeds gemakkelijker te maken met goede apps, zegt directeur Berkhout. Anderzijds zal de auto steeds meer tegen zijn ecologische grenzen aanlopen, vooral in de stad. Mensen gaan anders naar hun auto kijken als de kosten hoger worden, een parkeerplaats moeilijker te vinden is en de straten verstopt raken.
(11) Daarom gelooft hij in de groei van het autodelen: “Het zal nooit voor iedereen zijn. Als je tien- tot vijftienduizend kilometer per jaar rijdt, of meer, is een eigen auto goedkoper. Maar volgens een onderzoek van TNO staat ruim twintig procent van de Nederlanders open voor autodelen. Dan hebben we nog best een eind te gaan.”

Peter Giesen is redacteur Europa en commentator bij de Volkskrant.
noot 1 Jonge Klimaatbeweging: een Nederlandse jongerenorganisatie, bestaande uit vrijwilligers die zich inzetten voor een duurzame wereld

naar: Peter Giesen
uit: de Volkskrant, 16 augustus 2022

Vraag 23 3 punten

Stel, jouw school gaat meedoen aan een debatwedstrijd over de stelling ‘De eigen auto moet plaatsmaken voor de deelauto’. Jij zit met enkele medeleerlingen in een team dat voorstander is van deze stelling. Samen bereiden jullie het debat voor. Als hulpmiddel bij de voorbereiding krijgen jullie tekst 3 van de docent Nederlands.

Een teamgenoot wil als argument voor de stelling inbrengen dat de deelauto nu al in populariteit toeneemt.

Noteer drie kanttekeningen uit alinea 4 die aantonen dat dit geen sterk argument is. Nummer je antwoorden en geef antwoord in volledige zinnen.

Bekijk het antwoord
  • Noemt dat slechts 2 procent van de Nederlanders een deelauto gebruikt, of dat slechts 0,02 procent van de autoritten met een deelauto wordt gemaakt, of dat het aantal deelauto’s klein is. (1p)
  • Noemt dat de deelauto wordt gebruikt als vervanging van het openbaar vervoer of de fiets. (1p)
  • Noemt dat het moeilijk is om winst te maken met deelauto’s. (1p)

Beoordeel de spelling en grammatica.

Vraag 23 in het hele examen

Vraag 27 1 punt

Stel, jouw school gaat meedoen aan een debatwedstrijd over de stelling ‘De eigen auto moet plaatsmaken voor de deelauto’. Jij zit met enkele medeleerlingen in een team dat voorstander is van deze stelling. Samen bereiden jullie het debat voor. Als hulpmiddel bij de voorbereiding krijgen jullie tekst 3 van de docent Nederlands.

Bij het debat zullen verschillende typen autobezitters aanwezig zijn.

Welke autobezitters zullen waarschijnlijk het meest gevoelig zijn voor argumenten die pleiten voor de deelauto, gelet op alinea 7 tot en met 11?

  1. A alle autobezitters die minder dan tienduizend kilometer per jaar rijden
  2. B alle autobezitters, ongeacht het aantal kilometers dat zij per jaar rijden
  3. C autobezitters in de stad die minder dan tienduizend kilometer per jaar rijden
  4. D autobezitters op het platteland die minder dan tienduizend kilometer per jaar rijden
Bekijk het antwoord

Antwoord: C

Vraag 27 in het hele examen

Bron 2

Bron 2
Bron 2 bron: Kennisplatform CROW (2021), Deelauto- en deelfietsmobiliteit in Nederland

Staafdiagram. Per reden drie staven: minder dan 5x per jaar, 5 tot 30x per jaar en meer dan 30x per jaar. Verticale as: percentage respondenten, van 0% tot 70%. Redenen op de horizontale as: van/naar werk of school; zaken- of dienstreizen; halen/brengen/kinderen/boodschappen; winkelen; sport; dagje uit; bezoek familie/vrienden. Afleesbaar, bij benadering: bezoek familie/vrienden is in elke groep de hoogste reden, ongeveer 35 procent bij minder dan 5x per jaar, ongeveer 55 procent bij 5 tot 30x per jaar en ruim 60 procent bij meer dan 30x per jaar. Dagje uit scoort ook hoog (ongeveer 27 tot 44 procent). Sport scoort het laagst (ongeveer 2 tot 15 procent).

Vraag 30 2 punten

In bron 2 staan de resultaten van een onderzoek naar de redenen voor het gebruik van deelauto’s. Op de x-as staan de verschillende redenen en op de y-as de percentages die laten zien hoeveel respondenten deze redenen hebben genoemd. Deelnemers aan het onderzoek mochten meerdere redenen noemen.

In alinea 6 van tekst 3 wordt de indruk gewekt dat een deelauto niet geschikt is om het netwerk van vrienden en familie bij elkaar te houden.

Beargumenteer waarom deze indruk wel of niet wordt ondersteund door de gegevens in bron 2. Neem de nummers uit de onderstaande zin over en zet je antwoord daarachter. Gebruik voor je antwoord niet meer dan 25 woorden.

Deze indruk wordt (1) (kies uit: wel/niet) ondersteund door de gegevens in bron 2, want …(2)... .

Bekijk het antwoord
  • Kiest bij (1) voor niet en noemt bij (2) dat ook de deelauto (het meest) wordt gebruikt voor bezoekjes aan familie en vrienden, of dat de deelauto bijdraagt aan het in stand houden van het netwerk van familie en vrienden. (2p)

Alleen scorepunten toekennen als beide antwoordelementen juist zijn. Maximumlengte van het antwoord: 25 woorden. Beoordeel de spelling en grammatica.

Vraag 30 in het hele examen

2023, tijdvak 1: Altijd een oogje in het zeil

Opgavetekst

Tekst 1 Altijd een oogje in het zeil

(1) Mijn ouders waren er heel duidelijk over: je blijft binnen het rondje van straten direct rondom het huis. Op roepafstand. En daar trok ik me dan natuurlijk niks van aan. Ik ging rondhangen op de skatebaan, die ver buiten het rondje lag. Ik ging fikkie stoken, schoot met blaaspijpen vol besjes op rijdende auto’s, bouwde stiekem een hut naast de spoorbaan, raakte regelmatig verdwaald in andere buurten. Jatte weleens snoep uit de Jamin.

(2) Dat was in de jaren negentig. Als ik in deze tijd was opgegroeid, was dat een stuk ingewikkelder geweest. Uit onderzoek onder ruim duizend ouders van het Nederlandse kennisplatform ECP1) bleek afgelopen week dat twee van de tien ouders de gps-functie van de smartphone van hun kinderen actief gebruiken om ze te volgen. Nog eens een kwart overweegt om dat te doen. En naast de gps-functie van smartphones zijn er volop gps-tags en -horloges te koop voor kinderen, soms zelfs met meegluurcamera’s, microfoons en luidsprekers zodat de ouders op elk moment kunnen meeluisteren en hun kind kunnen toespreken.

(3) “Nederlandse ouders worden steeds beter in internetopvoeding”, concludeerde het ECP uit het onderzoek, waaruit ook naar voren kwam dat steeds meer ouders meekijken op de telefoon en sociale media, om zaken als internetpesten en grooming2) te signaleren.

(4) Maar wordt de opvoeding echt beter? Of vooral strenger en meer gecontroleerd? En is ongecontroleerd op je bek gaan en weer opstaan niet een essentieel onderdeel van opgroeien?

(5) Het recht om te verdwalen leerde mij juist om de weg terug te vinden – nog steeds weleens trouwens. Maar die mogelijkheid is snel aan het verdwijnen en wordt steeds meer vervangen door algoritmes, controle en constante surveillance.

(6) De mogelijkheden om kinderen te volgen zijn er volop. Via de familie-WhatsApp kunnen ouders sowieso de hele tijd vragen waar hun kroost is. De blauwe vinkjes die verraden dat een bericht is gelezen, zijn genadeloos. En zelfs als ze op school zijn, buiten het zicht van hun ouders, is er altijd nog het digitale systeem Magister, dat ouders pushberichten stuurt als hun kinderen onvoldoendes halen of spijbelen.

(7) “Door al deze nieuwe technologieën dreigen we controle te verwarren met zorg”, zegt techniekfilosoof Katleen Gabriels. Zij doet onderzoek naar de ethische aspecten van surveillancetechnologie aan Maastricht University. “Controle is bepaald niet hetzelfde als liefdevol opvoeden natuurlijk”, vindt ze. “Verdwalen en jezelf daaruit halen, is ook een ervaring om van te leren en zelfstandiger te worden.”

(8) Ook Kinderombudsman Margrite Kalverboer plaatste vorig jaar kanttekeningen bij al te strikte controle van kinderen met behulp van digitale systemen. “Ouders mogen ook niet zomaar in het dagboek van hun kinderen kijken of de slaapkamer binnenlopen. Dat is een kinderrecht”, zei ze in een interview met Trouw. Bovendien: een dagboek kun je nog verscheuren of weggooien, digitale sporen zijn vaak onuitwisbaar.

(9) Dat constante surveillance implicaties heeft voor de morele ontwikkeling van kinderen wordt al langer vastgesteld. De Canadese filosoof Ian Kerr vergelijkt het in zijn betoog Digital Locks and the Automation of Virtue3) uit 2010 met winkelwagentjes die automatisch blokkeren als je te ver wegrijdt bij de supermarkt. Dan kún je niet eens besluiten dat je het boodschappenkarretje netjes terugbrengt, of juist niet.

(10) Die keuze wordt voor je gemaakt, waardoor je nooit leert dat goed gedrag een keuze is. Datzelfde gebeurt wanneer ouders in apps van gps-horloges en -trackers gebieden instellen die verboden toegang zijn (dat kan bij sommige). Dat ding was dus gaan piepen elke keer als ik buiten het rondje straten rond ons huis zou komen. Dan zou ik niet eens zelfstandig kúnnen kiezen voor gehoorzaamheid. Of juist voor ongehoorzaamheid en fikkie stoken.

(11) Natuurlijk: op een druk strand kan het handig zijn om kinderen goed in de gaten te houden en daar kan een gps-horloge uitkomst bieden. Net zoals wanneer ze in het donker alleen naar huis fietsen. Een kind van drie vereist meer monitoring dan een puber van vijftien.

(12) En de grens tussen kattenkwaad en kleine criminaliteit is niet altijd even duidelijk. Ik heb ook wel eens een papierbak in de hens gezet op een van mijn struintochten; dat was misschien niet per se nodig voor mijn ontwikkeling tot autonome volwassene. Maar een straf bij Bureau Halt4) leerde mij meer dan een vermanend piepje of een blikkerige stem van mijn moeder uit een gps-horloge ooit had kunnen doen.

(13) Uiteindelijk is het doel van opvoeden toch enige mate van zelfstandigheid en autonomie. En juist die zelfstandigheid en autonomie staan de laatste jaren sowieso al onder druk. Studenten blijven bijvoorbeeld vaker thuis wonen dan vroeger. In 2010 ging het om 14 procent van de gevallen, nu om 18 procent, bleek onlangs uit cijfers van het Centraal Bureau voor de Statistiek.

(14) Dat heeft allerlei verschillende oorzaken, waaronder ook zeker economische. Maar de stijging van het aantal thuiswoners loopt parallel aan de opkomst van nieuwe technologische mogelijkheden om altijd een oogje in het zeil te houden. Die gloednieuwe digitale leiband staat misschien wel te strak afgesteld.

(15) We zitten dankzij nieuwe technologie in elk geval steeds langer en dichter op elkaars lip, volgens techniekfilosoof Katleen Gabriels. En dat kan een gezonde ouderkindrelatie dwarsbomen, denkt zij: “Om tot een betekenisvolle en ethische relatie te komen, moet er sprake zijn van voldoende afstand tussen het ‘zelf’ en de ander”, zegt ze. “Volgtechnieken kunnen die grens overschrijden, waardoor je in een situatie komt van te grote nabijheid, aangejaagd door overdreven angsten en verkeerde aannames over wat het betekent om een goede ouder te zijn.”

(16) Wat is het effect op de ontwikkeling van kinderen op lange termijn? Daarnaar is nog maar weinig grootschalig onderzoek gedaan. Er zijn ook wetenschappers die denken dat het wel mee zal vallen. Hoogleraar neuropsychologie Jelle Jolles van de VU, die veel publiceert over het puberbrein, wijst er in zijn werk juist op dat kinderen óók controle nodig hebben. Ze hebben volgens hem “structuur, sturing en gerichte inspiratie” vanuit hun omgeving nodig. Bij te veel vrijheid wordt het kind te weinig geïnspireerd en doet het “onvoldoende brede ervaringen” op. De perfecte mate van vrijheid en controle verschilt nogal per kind.

(17) En misschien lossen kinderen het zelf op. Nieuwe technieken zorgen ook voor nieuwe creativiteit in kattenkwaad. Je geeft je gps-horloge aan een vriendje dat in de buurt blijft, of zegt gewoon dat de batterij van je smartphone leeg is. Er zijn nog steeds manieren om te ontsnappen aan ouderlijk toezicht, al wordt dat wel moeilijker.

(18) Zeker is dat ik daar zelf vroeger veel minder moeite voor hoefde te doen. Verdwalen en stout zijn zorgden voor mijn levendigste herinneringen, én de pijnlijkste leermomenten. Als ik wel constant digitaal gemonitord was, had het de Jamin best wat omzet gescheeld, de gemeente een zwartgeblakerde papierbak en mijn ouders flink wat kopzorgen. Maar opgroeien met vallen en opstaan, verdwalen en de weg weer terugvinden, is nou eenmaal niet te vatten in een algoritme.

noot 1 ECP: Platform voor de InformatieSamenleving, een onafhankelijk en neutraal platform waar overheid, wetenschap, bedrijfsleven, onderwijs en maatschappelijke organisaties samenwerken aan en kennis uitwisselen over een verantwoorde vormgeving van de digitaliserende samenleving

noot 2 grooming: digitaal kinderlokken

noot 3 Vertaling: Digitale sloten en de automatisering van deugd

noot 4 Bureau Halt richt zich op het voorkomen, bestrijden en bestraffen van jeugdcriminaliteit.

naar: Wouter van Noort
in: NRC Handelsblad, 11 februari 2019

Vraag 6 1 punt

In alinea 14 wordt een aantal opmerkingen gemaakt over het feit dat studenten vaker thuis blijven wonen.

Welk bezwaar zou een kritische lezer tegen die opmerkingen in alinea 14 kunnen inbrengen?

  1. A Er wordt een verband gesuggereerd tussen vaker thuis blijven wonen en digitale controle dat niet feitelijk wordt aangetoond.
  2. B Studenten zouden vaker thuis blijven wonen door economische oorzaken, maar het is niet duidelijk hoe belangrijk die oorzaken zijn.
  3. C Vaker thuis blijven wonen zou komen doordat de digitale leiband te strak staat afgesteld, maar dat is een verkeerde vergelijking.
Bekijk het antwoord

Antwoord: A

Vraag 6 in het hele examen

Vraag 7 4 punten

In alinea 7 tot en met 15 worden verschillende bezwaren tegen continue digitale controle genoemd.

Noem vier van die bezwaren.

Geef antwoord in een of meer volledige zinnen.

Bekijk het antwoord
  • Noemt vier van de volgende bezwaren (elk juist antwoord telt 1 punt): (a) we dreigen controle te verwarren met liefdevol opvoeden of zorg (alinea 7); (b) het ontneemt kinderen een ervaring om van te leren (alinea 7); (c) het druist in tegen kinderrechten, of de privacy van het kind wordt geschonden (alinea 8); (d) digitale sporen zijn vaak onuitwisbaar (alinea 8); (e) het bemoeilijkt de morele ontwikkeling van kinderen, of kinderen leren niet dat goed gedrag of gehoorzaamheid een keuze is (alinea 9 en 10); (f) het kind krijgt minder de kans zelfstandig of autonoom te worden (alinea 13); (g) het kan een gezonde ouder-kindrelatie dwarsbomen, of ouder en kind zitten te dicht op elkaars lip (alinea 15). (4p)

Per juist antwoord 1 punt, maximaal 4. Alleen de eerste vier gegeven antwoorden tellen mee. Beoordeel de spelling en grammatica.

Vraag 7 in het hele examen

Vraag 8 1 punt

In regels 174-176 heeft Katleen Gabriels het over “verkeerde aannames over wat het betekent om een goede ouder te zijn”.

Een van die verkeerde aannames is af te leiden uit alinea 15. Welke verkeerde aanname is dat?

Geef antwoord in een of meer volledige zinnen.

Bekijk het antwoord
  • Noemt dat je je kind altijd of veel in de gaten moet houden, of dat je altijd of vaak dicht bij je kind moet zijn; je bent pas een goede ouder als je je kind constant of veel in de gaten houdt. (1p)

Beoordeel de spelling en grammatica.

Vraag 8 in het hele examen

Vraag 9 2 punten

In alinea 16 en 17 wordt gesteld dat het negatieve effect van digitale controle op de ontwikkeling van kinderen wel meevalt.

Geef in eigen woorden weer welke twee verschillende relativeringen voor dit negatieve effect worden gegeven.

Geef antwoord in een of meer volledige zinnen.

Bekijk het antwoord
  • Noemt dat kinderen (ook) controle nodig hebben, of structuur, sturing en gerichte inspiratie nodig hebben. (1p)
  • Noemt dat kinderen het (probleem van de controle) zelf oplossen, bijvoorbeeld door nieuwe vormen van kattenkwaad te vinden of nieuwe manieren om de controle te ontlopen. (1p)

Niet goed: 'Er is nog weinig onderzoek naar gedaan.' Beoordeel de spelling en grammatica.

Vraag 9 in het hele examen

2023, tijdvak 1: Vereng internationalisering niet tot verengelsing

Opgavetekst

Tekst 2 Vereng internationalisering niet tot verengelsing

(1) “Buitenlandse student heerst”, “Stop Engelse gekte”, “Universiteit wil minder buitenlandse studenten” – de koppenmakers konden zich de afgelopen maanden uitleven. In het publieke debat ging het over problemen die zouden zijn veroorzaakt door internationalisering van het hoger onderwijs, zoals een tekort aan studentenhuisvesting en de dreigende teloorgang van het Nederlands.

(2) Voor het gemak werd ‘internationalisering’ steeds gereduceerd tot de komst van internationale studenten naar het hoger onderwijs in Nederland. Dat is jammer, want internationalisering is zoveel meer dan dat. En: essentieel voor de toekomst van ons land.

(3) Internationalisering is in drie opzichten breder en belangrijker. Om te beginnen gaat het niet alleen om studenten die naar Nederland komen (‘inkomende mobiliteit’), maar ook om Nederlanders die in het buitenland kunnen studeren (‘uitgaande mobiliteit’). Studeren in het buitenland verdiept en verbreedt niet alleen de studie, maar levert ook een onvergetelijke leer- en levenservaring op. Hier kunnen studenten en ook de samenleving geweldig van profiteren. Mede door de Erasmusbeurzen1) lopen bijvoorbeeld duizenden Nederlandse studenten stage of volgen zij een deel van hun opleiding in het buitenland.

(4) Ten tweede is het heel goed mogelijk om internationale ervaring op te doen zonder daadwerkelijk te reizen. Denk aan online onderwijs: colleges of werkgroepen in de Verenigde Staten volgen, terwijl je zelf achter de laptop zit. Of een stage op een Nederlandse vestiging van een Koreaans bedrijf. Ook internationale studenten zelf zijn van meerwaarde. Mits zij goed begeleid worden, ontstaat zo een international classroom2) waardoor studenten worden uitgedaagd en leren omgaan met diversiteit.

(5) In de derde plaats beperkt internationalisering zich allang niet meer tot het hoger onderwijs. Ook in het beroepsonderwijs worden internationale vaardigheden steeds belangrijker. Inmiddels doet 7 procent van de mbo-studenten een buitenlandse studie- of stage-ervaring op. In het voortgezet onderwijs wordt tweetalig onderwijs (tto) verzorgd op meer dan 130 scholen, waarvan ruim 30 vmbo-scholen, waarbij minimaal de helft van de vakken in het Engels wordt gegeven. Zelfs op heel veel basisscholen is internationalisering normaal: al in groep 3 kunnen kinderen skypen met leeftijdgenoten in Polen of Italië via programma’s die door Europa gefinancierd zijn.

(6) Internationalisering is dus meer dan vaak wordt voorgesteld. Het is geen doel op zich, maar juist een middel om hogere doelen te verwezenlijken. Het is goed voor het onderwijs als dit zorgvuldig wordt verrijkt met internationale en interculturele ervaringen. Internationalisering kan ten slotte ook bijdragen aan de economie. Studenten zijn beter voorbereid op de arbeidsmarkt, en uitwisseling kan leiden tot nieuwe handelscontacten.

(7) Mensen die hier hebben gestudeerd, onze internationale alumni, houden een blijvende band met Nederland. Dat zijn onze economische, culturele en diplomatieke contacten van de toekomst. Mede hierdoor kan internationalisering bijdragen aan vreedzame internationale betrekkingen. Ook met landen waarmee de relatie gespannen is, kan op onderwijsgebied worden samengewerkt.

(8) Natuurlijk kunnen we niet de ogen sluiten voor de vraagstukken die de komst van internationale studenten naar Nederland met zich meebrengt. Voldoende aanbod van studentenhuisvesting vereist samenwerking op lokaal en nationaal niveau. Het is belangrijk vast te leggen wanneer een opleiding in het Engels meerwaarde heeft, en er moet ook voldoende Nederlandstalig aanbod blijven. De integratie van internationale studenten kan sterker. Dat maakt het ook makkelijker om talent te behouden voor onze arbeidsmarkt en dat is hard nodig gezien het tekort aan bijvoorbeeld technici.

(9) Het zou ook goed zijn als meer Nederlandse studenten een volledige opleiding over de grens volgen. Dat helpt in de financiële balans tussen inkomende internationale en uitgaande Nederlandse studenten. Op dit moment volgt slechts 2 procent van alle Nederlandse studenten de gehele opleiding in het buitenland. Daarmee scoort Nederland ver onder het Europees gemiddelde. Ook op het terrein van kansengelijkheid ligt een mooie uitdaging. Uit onderzoek blijkt dat studenten met hoogopgeleide ouders veel meer kans maken op een internationale ervaring; veel andere Europese landen doen dat beter.

(10) Over al deze onderwerpen hebben de Nederlandse universiteiten en hogescholen recentelijk goede voorstellen gedaan in hun internationaliseringsagenda.

(11) In tegenstelling tot wat soms wordt beweerd, is internationalisering geen gevaar voor onze Nederlandse identiteit. Een van de definiërende elementen van onze identiteit is juist onze internationale oriëntatie, die ons veel heeft gebracht. Juist daarom moeten we eraan vasthouden, zeker in het onderwijs.

(12) De minister van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap, Van Engelshoven, geeft één dezer dagen in een Kamerbrief haar visie op de uitdagingen van de internationalisering in het onderwijs. Het zou mooi zijn als het debat in de Kamer niet alleen op de schaduwzijden is gericht, want dat kan ertoe leiden dat het kind met het badwater wordt weggegooid.

Freddy Weima was ten tijde van de publicatie van het artikel directeur-bestuurder van Nuffic, de organisatie voor internationalisering in het onderwijs.

noot 1 Een Erasmusbeurs is een subsidie waarmee EU-landen studenten stimuleren om werk- en studie-ervaring op te doen in het buitenland.

noot 2 international classroom: een klas waarin verschillende nationaliteiten vertegenwoordigd zijn en waar de instructietaal niet van alle studenten de moedertaal is

naar: Freddy Weima
in: NRC Handelsblad, 4 juni 2018

Vraag 11 2 punten

In de eerste twee alinea’s van tekst 2 neemt de auteur twee standpunten in over internationalisering.

Welke twee standpunten zijn dat?

Geef antwoord in een of meer volledige zinnen.

Bekijk het antwoord
  • Noemt dat internationalisering meer omvat dan, of wordt gereduceerd tot, de komst van internationale studenten (naar Nederland). (1p)
  • Noemt dat internationalisering essentieel is voor de toekomst van Nederland of ons land. (1p)

Niet goed: 'Internationalisering is/veroorzaakt een probleem.' Beoordeel de spelling en grammatica.

Vraag 11 in het hele examen

2023, tijdvak 1: Stop met lokken buitenlandse studenten

Opgavetekst

Tekst 3 Stop met lokken buitenlandse studenten

(1) Wie dacht dat bestuurders van universiteiten en hogescholen zouden voorstellen de intussen zwaar bekritiseerde instroom van buitenlandse studenten terug te dringen, komt bedrogen uit. Volgens hun recente Internationaliseringsagenda mikken ze doodleuk op het “doortrekken (van de) huidige trends”. De minister van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap, Van Engelshoven, ondersteunt dit van harte, zo blijkt uit haar vorige week verschenen Kamerbrief. Dat is niet goed voor Nederland.

(2) ‘Hoe meer, hoe beter’ is al jaren een vuistregel in het hoger onderwijs, dat immers voor een relatief groot deel wordt bekostigd met variabele inkomsten. Naast het collegegeld, momenteel 2006 euro per jaar, gaat het per student om een rijksbijdrage van gemiddeld 6800 euro. Omdat de instroom van Nederlandse studenten al enkele jaren stabiel is, kunnen universiteiten en hogescholen hun inkomsten alleen aanvullen door buitenlandse studenten aan te trekken.

(3) Inmiddels komt gemiddeld een kwart van de masterstudenten uit het buitenland, zijn vrijwel alle universitaire masteropleidingen Engelstalig geworden, en worden bachelorstudies steeds vaker in het Engels aangeboden. Dit leidt tot hogere werkdruk voor het onderwijzend personeel – wat in de vorige week afgesloten cao nog niet is verholpen. Het tast bovendien de kwaliteit van het onderwijs aan, mede doordat bij Nederlandse studenten een goede beheersing van hun moedertaal minder telt.

(4) Ook buiten de muren van universiteiten en hogescholen zijn de gevolgen van de internationalisering voelbaar. De woningmarkt staat al zwaar onder druk, zeker in universiteitssteden, en dan moet jaarlijks ook nog aan circa 125.000 buitenlandse studenten huisvesting worden geboden. Voor projectontwikkelaars, studentenhuisvesters en woningcorporaties is bouwen voor buitenlandse studenten dan ook een aantrekkelijke groeimarkt geworden. Als het aan hen ligt, moeten Nederlandse jongeren desnoods maar wat langer wachten op een betaalbare woning.

(5) En wat te denken van het effect op de overheidsuitgaven? Zolang onderwijsinstellingen zich niet eindverantwoordelijk voelen voor de huisvesting van hun buitenlandse studenten, krijgt de samenleving indirect de rekening gepresenteerd, door extra uitgaven voor huurtoeslag. Wie een zelfstandige woonruimte huurt en minder dan 22.200 euro op jaarbasis verdient, heeft er recht op. Dat geldt ook voor buitenlandse studenten. De huiseigenaar informeert hen graag over deze typisch Nederlandse sociale voorziening, want dankzij de toeslag kan hij hogere huurprijzen vragen. Het kan geen toeval zijn dat de uitgaven voor huurtoeslag flink zijn gestegen sinds 2013, toen de instroom van buitenlandse studenten sterk ging groeien.

(6) Talrijk zijn de oplossingen die worden aangedragen om die instroom te beperken, maar het zal allemaal niet helpen, althans niet bij het huidige bekostigingssysteem. De onderwijsinstellingen trekken namelijk bij voorkeur studenten aan van buiten de EU, want die betalen het ‘instellingscollegegeld’. Dat ligt veel hoger dan de combinatie van wettelijk collegegeld en de rijksbijdrage die ze bij Nederlandse en Europese studenten ontvangen. Het compenseert ook ruimschoots de extra kosten die iedere (buitenlandse) student met zich meebrengt. Want heb je eenmaal een onderwijsapparaat beschikbaar, dan kan een extra student meestal gewoon aanschuiven in de collegebanken, zeker als de opleiding al Engelstalig is.

(7) Dat het instellingscollegegeld is gebaseerd op de kostprijs, zoals universiteiten voortdurend stellen, geldt alleen voor nieuwe opleidingen met uitsluitend buitenlandse studenten. Nu is het simpelweg een winstmaker die uitnodigt tot nog meer groei.

(8) Een ander, degressief bekostigingssysteem lijkt mij de enige uitweg, nu internationalisering een vlucht naar voren is geworden. Zo'n systeem houdt in dat een onderwijsinstelling voor, zeg, de eerste 10.000 studenten een hogere rijksbijdrage krijgt dan voor de volgende 10.000, waarna de bijdrage per student nog verder afneemt. Op deze manier is groei financieel minder aantrekkelijk en kunnen de instellingen eindelijk inzetten op ‘selectieve kwaliteit’: alleen die opleidingen verzorgen waar je goed in bent. Dan heb je inderdaad meer universiteiten nodig om al die studenten te kunnen bedienen. En dat is juist goed. Ook in het hoger onderwijs komt innovatie eerder tot stand bij nieuwe organisaties die met een schone lei kunnen beginnen. Onze jongste universiteit staat in Maastricht en is al 42 jaar oud. Het is tijd voor een nieuwe generatie universiteiten, op kleine leest geschoeid.

(9) Dat je daarmee nog niet af bent van buitenlandse studenten klopt. EU-studenten mag je niet weigeren en de overige buitenlandse studenten wil je niet weren, omdat ze het hoge instellingscollegegeld betalen. Het hoeft ook geen probleem te zijn. Bied om te beginnen gewoon minder Engelstalige opleidingen en cursussen aan; dan wordt de toestroom vanuit de EU vanzelf minder. Het is geen wettelijke verplichting om alle masters in het Engels aan te bieden.

(10) De overige buitenlandse studenten mogen rustig blijven komen, maar de onderwijsinstellingen zouden verplicht moeten worden om het verschil tussen het instellingscollegegeld en het wettelijke collegegeld in een fonds te storten. Daaruit kunnen beurzen worden verstrekt aan buitenlandse studenten die niet genoeg geld hebben om een studie in Nederland te volgen.

(11) Want dat is een ander probleem: vanwege het hoge collegegeld komen nu overwegend studenten met rijke ouders naar Nederland. Kijk maar naar de 100 procent-bezettingsgraad van het peperdure Student Hotel. Een ander teken aan de wand: in de periode 2006-2017 was het percentage studenten uit het arme Sub-Sahara-Afrika gedaald van 7 procent naar een schamele 3 procent.

(12) Ben benieuwd of bij mijn voorstel de universitaire bestuurders nog steeds de zegeningen van internationalisering blijven prediken.

Hein Vrolijk is econoom, onderzoeker en blogger.

naar: Hein Vrolijk
in: Trouw, 13 juli 2018

Vraag 23 1 punt

“Het kan geen toeval zijn dat de uitgaven voor huurtoeslag flink zijn gestegen sinds 2013, toen de instroom van buitenlandse studenten sterk ging groeien.” (regels 79-83)

Een kritische lezer zou kunnen wijzen op het gebruik van een drogreden in bovenstaand citaat. Welke drogreden is dat?

  1. A cirkelredenering
  2. B onjuist beroep op autoriteit
  3. C onjuist beroep op een oorzaak-gevolgschema
  4. D overhaaste generalisatie
  5. E verkeerde vergelijking
Bekijk het antwoord

Antwoord: C

Vraag 23 in het hele examen

Vraag 25 1 punt

In alinea 8 tot en met 11 doet de auteur enkele voorstellen om de problemen op het gebied van internationalisering op te lossen.

Van welk argumentatieschema wordt vooral gebruikgemaakt om deze voorstellen te verdedigen?

Een argumentatieschema op basis van

  1. A autoriteit
  2. B oorzaak en gevolg
  3. C vergelijking
  4. D voorbeelden
Bekijk het antwoord

Antwoord: B

Vraag 25 in het hele examen

Vraag 27 2 punten

In alinea 11 wordt een probleem geschetst waarvoor in alinea 10 een oplossing wordt voorgesteld.

Welke tweeledige oplossing wordt voorgesteld?

Geef antwoord in een of meer volledige zinnen.

Bekijk het antwoord
  • Het verschil tussen het instellingscollegegeld en het wettelijke collegegeld moet (door onderwijsinstellingen) in een fonds gestort worden. (1p)
  • Dat fonds kan beurzen verstrekken aan arme (buitenlandse) studenten. (1p)

Ook goed: een samenvoeging van beide elementen, bijvoorbeeld: het verschil tussen het instellingscollegegeld en het wettelijke collegegeld moet (door onderwijsinstellingen) in een fonds gestort worden voor arme (buitenlandse) studenten. Beoordeel de spelling en grammatica.

Vraag 27 in het hele examen

2023, tijdvak 1: Overkoepelende vragen bij tekst 2 en tekst 3

Vraag 30 1 punt

“Ben benieuwd of bij mijn voorstel de universitaire bestuurders nog steeds de zegeningen van internationalisering blijven prediken.” (tekst 3, regels 178-181)

Zou bij dit voorstel uit tekst 3, een degressief bekostigingssysteem, de auteur van tekst 2 nog steeds voor internationalisering pleiten en waarom?

  1. A Ja, want de financiële kosten voor internationalisering vallen in het niet bij de economische voordelen die internationalisering oplevert.
  2. B Ja, want internationalisering is meer dan alleen maar de komst van buitenlandse studenten naar Nederland.
  3. C Nee, want de basis voor uitwisseling van economische, culturele en diplomatieke contacten wordt dan te smal.
  4. D Nee, want er is dan geen sprake van een financiële balans tussen inkomende buitenlandse en uitgaande Nederlandse studenten.
Bekijk het antwoord

Antwoord: B

Vraag 30 in het hele examen

tekstfragment 2

In plaats van de negatieve aspecten van internationalisering te benadrukken, zou de discussie zich juist moeten richten op de vraag hoe de aanwezigheid van buitenlandse studenten tot een groter succes kan worden gemaakt. Al die internationale studenten nemen namelijk een schat aan kennis en ervaringen mee uit hun thuisland, maar een open en vriendelijk klimaat is noodzakelijk om hun aanwezigheid tot een wederzijds succes te maken.

naar: Roland Bertens & Anastasia Kurysheva
in: Trouw, 2 oktober 2018

Vraag 31 1 punt

Geef aan of de visie van tekstfragment 2 het best past bij tekst 2 of bij tekst 3 en leg uit waarom.

Vul de onderstaande zin aan tot een correcte en volledige zin en gebruik voor je aanvulling niet meer dan 30 woorden.

De visie van tekstfragment 2 past het best bij tekst … omdat ….

Bekijk het antwoord
  • Noemt tekst 2 als de tekst waar de visie het best bij past, met een juiste reden: ook in tekst 2 wordt het belang van internationale (en interculturele) ervaring voor het onderwijs genoemd; of ook in tekst 2 wordt internationale ervaring in het onderwijs belangrijk gevonden; of ook tekst 2 is positief over internationalisering; of ook tekst 2 geeft aan hoe je internationalisering tot een succes kunt maken. (1p)

Maximumlengte: 30 woorden. Beoordeel de spelling en grammatica.

Vraag 31 in het hele examen

2023, tijdvak 1: Waarom moet lezen per se leuk zijn?

Opgavetekst

Tekst 4 Waarom moet lezen per se leuk zijn?

(1) Ik weet niet wat voorspelbaarder is: de bezorgde constatering dat jongeren niet meer lezen, of de beoogde oplossing. Docenten moeten hun leerlingen bijbrengen hoe leuk lezen eigenlijk is. Onlangs publiceerde de Raad voor Cultuur (RvC) De daad bij het woord: ruim 100 pagina’s aan noodklokgeluid. “Het aantal leesuren onder Nederlanders neemt al jaren af. (...) In 1975 lazen we nog gemiddeld 6,5 uur boeken per week, in 2011 was dat gedaald naar 2,5 uur.” Vooral millennials lezen minder.

(2) Allicht hebben de letteren er met Facebook en WhatsApp concurrenten bij gekregen. Maar zelf zijn ze ook schuldig. “Het is onaanvaardbaar”, staat berispend in het rapport, “dat een steeds groter deel van de Nederlandse bevolking zich niet kan herkennen in de literaire producten die er in het eigen taalgebied worden gemaakt.” De RvC heeft het diversiteitsbeleid inmiddels ook omarmd.

(3) Minder modieus was de volgende analyse: “Het belang van boeken lezen kan niet genoeg worden onderstreept.” Eens. Maar dan: “Het begint allemaal met het kweken van leesplezier.” Dat moet “speerpunt” worden. De inbreng van een bevlogen docent is cruciaal, weten de auteurs.

(4) Dat hebben we eerder gehoord. In 2016 woedde er een polemiekje in nrc.next. Schrijver Christiaan Weijts had de leeslijst gezien van een gymnasiumleerling. “Ik schrok me kapot. Tachtig procent van wat op die vier kantjes stond, was in z’n eentje in staat om je voorgoed bij de boekenkasten weg te jagen. Karel ende Elegast1), Vondel, Hooft, Bilderdijk, Rhijnvis Feith2)…” Geen wonder dat jongeren geen lange teksten meer lezen.

(5) Ergo: literatuuronderwijs moet leuker. Maak gebruik van games, suggereerde de RvC, of speel in op populaire series zoals Game of Thrones. Een truc moet het onverteerbare verteerbaar maken. Maar waarom moet literatuuronderwijs lezen leuker maken? Dat eisen we ook niet van de wiskundedocent. Zijn klas hoort de stelling van Pythagoras te kunnen toepassen. Alleen: hier ook nog eens enthousiast over raken? Als een leerling enthousiast wordt, valt het in de categorie mooi meegenomen.

(6) Rekenplezier staat – in tegenstelling tot leesplezier – niet eens in Van Dale. Gelukkig maar dat ‘Leuk!’ geen leidraad is, want vermoedelijk moest Pythagoras dan vrezen voor zijn plek in het curriculum. Hooguit een enkeling kan er de schoonheid van inzien, schouderophalend nemen de meeste leerlingen de lesstof tot zich.

(7) Eerst komt het leesplezier, vervolgens de leesvaardigheid, is de populaire aanname. Vaak gaat het andersom: er is leesvaardigheid nodig om het gelezene te kunnen waarderen. Wijn moet je ook leren drinken. Het is niet de schuld van Vondel, Hooft en Bilderdijk dat jongeren geen lange teksten meer verwerken. Het gaat mis als onderwijskundigen ervoor pleiten jongeren daarmee niet meer lastig te vallen omdat ze de concentratie hebben van een goudvis.

(8) De aanbeveling van de RvC is: “Onderzoek hoe het onderwijs effectiever methoden kan ontwikkelen om leesvaardigheid en leesplezier te bevorderen.” Ik zou zeggen: bevorder de leesvaardigheid en het leesplezier volgt later. Niet noodzakelijkerwijs, maar wellicht.

noot 1 Karel ende Elegast: Middelnederlandse literaire tekst

noot 2 Vondel, Hooft, Bilderdijk, Rhijnvis Feith: auteurs uit de Nederlandse literaire geschiedenis

naar: Sebastien Valkenberg
in: de Volkskrant, 26 april 2018

Vraag 32 4 punten

In alinea 1 en 2 is sprake van een probleem met twee verschillende oorzaken en van een beoogde oplossing voor het probleem.

Wat is dat probleem, wat zijn de oorzaken en wat is de oplossing? Neem het volgende rijtje over en zet de antwoorden erachter.

probleem:
oorzaak 1:
oorzaak 2:
oplossing:

Bekijk het antwoord
  • Probleem: er wordt steeds minder gelezen (jongeren lezen steeds minder, lezen niet meer). (1p)
  • Oorzaak 1: er is concurrentie van sociale media, Facebook en WhatsApp. (1p)
  • Oorzaak 2: steeds meer Nederlanders herkennen zich niet in (Nederlandse) literaire producten, of de huidige (Nederlandse) literatuur wordt niet leuk gevonden. (1p)
  • Oplossing: docenten moeten hun leerlingen bijbrengen hoe leuk lezen is. (1p)

Oorzaak 1 en 2 mogen onderling verwisseld zijn. Beoordeel de spelling.

Vraag 32 in het hele examen

Vraag 37 1 punt

“Maar waarom moet literatuuronderwijs lezen leuker maken?” (regels 53-55)

In alinea 5 en 6 wordt, als reactie op deze vraag, gebruikgemaakt van een argumentatieschema.

Welk argumentatieschema komt het duidelijkst naar voren in alinea 5 en 6 samen?

Een argumentatieschema op basis van

  1. A kenmerk of eigenschap
  2. B oorzaak en gevolg
  3. C vergelijking
  4. D voor- en nadelen
Bekijk het antwoord

Antwoord: C

Vraag 37 in het hele examen

2023, tijdvak 2: Tekst 1

Opgavetekst

Tekst 1 Maar ik bén gelukkig en ik bén productief

(1) “Het is geen afgunst, maar ik ga toch sommigen ontvolgen om niet elke keer geconfronteerd te worden met wat ik niet heb.” Dit bericht stuurde een vriendin van bijna dertig mij. Voor haar is het tijd om afstand te nemen van sociale media, en vooral van het succes dat daar ongebreideld wordt gedeeld. Mijn vriendin wil trots zijn op haar leven, maar dagelijks posts zien van anderen die carrière maken en een mooi leven leiden, geeft haar toch het gevoel dat ze het niet goed doet. Of in elk geval niet goed genoeg.

(2) En inderdaad, een uurtje scrollen en klikken op Instagram, Twitter en LinkedIn is niets anders dan kijken naar een successhow. Een oud-klasgenoot deelt een foto van sleutels in haar hand. Ze heeft net een huis gekocht met haar vriend. Een kennis is van baan gewisseld en is nu directeur van een groeiend creatief bedrijf. Een oud-studiegenoot plaatst elke dag een foto of video van hoe ze vroeg uit bed gaat om buiten te sporten, voor zij en haar strakke lichaam aan het werk gaan bij haar eigen bedrijf dat al sinds haar afstuderen een succes is.

(3) Nederlanders zitten gemiddeld anderhalf uur per dag op sociale media, blijkt uit recent onderzoek van marktonderzoeksbureau Newcom. Jongvolwassenen tussen de 20 en 39 jaar zitten er met zo’n 111 minuten per dag het meest op, na jongeren tussen de 15 en 19 jaar (160 minuten). Post na post beklijft het idee: het leven is maakbaar en succes een keuze.

(4) Een van mijn vrienden vraagt tijdens een brunch of hij niet een online lessenpakket moet kopen om te leren meer uit zijn dag te halen. Hij heeft een eigen onderneming, een vol sociaal leven en traint voor een triatlon. “Iets met beter plannen of productiviteit. Of juist mindfulness, zodat ik gelukkiger word?” Hij was een aanbieding tegengekomen: de cursus was afgeprijsd voor early birds.1)

(5) Ik snap zijn behoefte. Als ik internet en sociale media afstruin, stuit ik op online cursussen, workshops en lezingen om beter te werken of gelukkiger te worden en elke keer slaat de twijfel even toe. Zal ik? De Instagramcursus Leer productief werken à 49 euro kan uitstelgedrag en perfectionisme wegnemen en helpen “intuïtief productief” te zijn – wat dat dan ook mag zijn. Het online programma Vandaag gelukkig, morgen succesvol belooft me inzichten en technieken te geven voor een “mooier, positiever en gelukkiger” leven. “Al 1500 mensen” gingen me voor. Met een paar klikken maak ik mezelf een paar honderd, zo niet vele honderden euro’s afhandig, terwijl: ik bén gelukkig en ik bén productief. Maar kan ik niet nog gelukkiger worden? Hoe kan het allemaal nóg beter?

(6) Richard Layard, emeritus hoogleraar arbeidseconomie, noemt dit de happiness paradox. In zijn onderzoek naar geluk analyseerde hij de relatie tussen inkomen en geluk en concludeerde hij dat individuen nooit echt gelukkig kunnen zijn wanneer ze hun eigen geluk vergelijken met wat anderen hebben. Door het maken van een vergelijking hebben ze onvoldoende aandacht voor wat henzelf gelukkig maakt.

(7) De vergelijkcultuur verklaart deels ook de continue honger naar meer. Er zal immers áltijd iemand beter zijn of in ieder geval de beste. Het vergelijken met anderen is iets van alle tijden, zegt prestatie- en sportpsycholoog Kelly Dekker. “Het lastige nu is dat we ons met iedereen kunnen vergelijken. Vroeger keek je naar je leeftijdsgenoten in hetzelfde dorp of uit dezelfde buurt. Die stonden niet heel ver van je af. Nu zie je door het internet continu hoe iemand uit een heel ander milieu en heel andere omgeving presteert. Dat kan voor onrust zorgen.”

(8) Online zien we louter de uitkomst, benadrukt Dekker. “Je ziet zelden de weg die iemand aflegt om bij een punt te komen. We zien bijvoorbeeld niet dat mensen supergestrest zijn of uitgeput. We plaatsen trots de resultaten, maar de weg ernaartoe ontbreekt.”

(9) Ergens weten we dat sociale media lang niet alles laten zien; toch helpt dat maar weinig. “Als je continu succesvolle mensen ziet, wordt het steeds lastiger dat beeld te relativeren”, zegt Dekker. “We kunnen het idee krijgen dat het leven draait om resultaten behalen en doelen afvinken. Maar voor je iets gaat nastreven, is het goed om je af te vragen wat je zelf wilt in het leven.”

(10) Een oudere vriend adviseerde me ooit het leven te zien als één dag: tot 06.00 uur ben je kind. Vanaf dan tot ongeveer 15.00 uur heb je de tijd om veertig te worden. Om 18.00 uur ga je met pensioen en de avond is voor de laatste levensfase. “Hoe laat op de dag is het dan nu bij jou? Zie je wel dat je niet hoeft te haasten.”

(11) De 27-jarige freelancer Maaike Schneiders, die als ‘manusje-van-alles’ in de media werkt, ziet zichzelf ook ‘ingehaald’ worden door leeftijdsgenoten. “Ik heb precies dezelfde stage gelopen als een leeftijdsgenoot. Zij heeft nu succes, zie ik op Instagram. Ze heeft een vaste baan en doet er dingen naast. Ik zie dat ze superlekker gaat en ik weet natuurlijk ook dat ze er hard voor werkt. Toch denk ik vaak: waarom ben ik daar niet?”

(12) Schneiders noemt online ‘grootheden’ als videomaker en tekenaar Lize Korpershoek en Yara Michels, oud-hoofdredacteur van Linda Meiden en oprichter van blog Chapter Friday. “Zij zijn ouder en toch denk ik: wauw, dat wil ik ook. Dan ga ik harder en meer werken, terwijl ik al hard werk. En de druk om te presteren neemt almaar toe. Als ik eerlijk ben, voel ik me daar soms wel ongelukkig door. Het lijkt alsof ik links en rechts word ingehaald.”

(13) Wie denkt dezelfde weg te willen volgen, moet dus mee, ook als dat wringt met iemands capaciteiten of portemonnee. Schneiders zou graag een cursus volgen om efficiënter te leren werken. “Als ik meer geld had, zou ik zo’n cursus serieus overwegen. Nu lukt het gewoon niet. Soms zijn die dingen wel 1000 euro...”

(14) Alles lijkt te koop, stelt psycholoog Dekker. “Mensen houden van controle. Als zo’n cursus belooft dat je in honderd dagen gelukkiger wordt, denk je dat je dat nodig hebt. Bedrijven maken slim gebruik van onze hang naar controle en ons streven naar zelfvertrouwen.”

(15) Toch wil Dekker benadrukken: er is nu eenmaal geen recept voor succes en vooral niet voor geluk. “Als je eenmaal die carrière, dat koophuis of dat getrainde lichaam hebt, wil dat niet zeggen dat je je altijd beter voelt. Zelfvertrouwen en trots zijn gevoelens. Gevoelens komen en gaan. Het is heel normaal dat je het ene moment denkt: ik voel me goed, en het andere moment: wat ben ik aan het doen?”

(16) Dat zoekende gevoel ontbreekt op sociale media. En hoe leg je écht geluk eigenlijk vast? Moet je dat wel willen vastleggen?

(17) Volgens de eerdergenoemde Layard, tevens een autoriteit op het gebied van onderzoek naar geluk, is een groot deel van de mensen verkeerd bezig in de zoektocht naar geluk. Nog altijd wordt te vaak gefocust op individuele successen die gericht zijn op winnen, op beter zijn dan een ander en op vrijheid, stelt hij. In zijn boek Can we be happier? Evidence and ethics2) zet hij een andere definitie uiteen. Volgens Layard zitten de mensen die zich toeleggen op samenwerken met anderen, vertrouwensbanden opbouwen en onderdeel uitmaken van een groter geheel daadwerkelijk op de route naar geluk. Kwalitatieve banden met anderen leveren meer levensvreugde op dan het nastreven van kwantitatieve successen zoals veel volgers op sociale media.

(18) De afgelopen jaren is de mentale druk bij jongvolwassenen alleen maar toegenomen, ziet Jet Bussemaker, voorzitter van de Raad voor Volksgezondheid en Samenleving. In 2018 publiceerde de Raad al een essay waarin werd gepleit voor een maatschappelijke aanpak om die druk te verminderen. “Dat stuk heeft alleen maar aan urgentie gewonnen”, zegt Bussemaker nu. “Jongvolwassenen vergelijken zichzelf met elkaar, maar ook wij als maatschappij hebben nog altijd starre en knellende verwachtingen van de nieuwe lichtingen. We gebruiken te eenzijdige maatstaven: studiecijfers moeten hoog zijn, cv’s moeten volstaan met allerlei bijbanen, vrijwilligerswerk en stages. Het is alsof we in een ratrace zitten: alles moet snel, nu en perfect. De druk van buitenaf is groot en leidt behalve tot stress ook tot onrechtvaardigheid: de ene jongere kan bijvoorbeeld bewust allerlei extra functies op het cv zetten, terwijl de ander voor een ziek familielid zorgt. Als je mantelzorger bent, krijg je daar dan ook waardering voor? De levens van mensen zijn pluriform en die van jongvolwassenen ook.”

(19) Er is nadrukkelijk ook een rol weggelegd voor werkgevers, organisaties en onderwijsinstellingen, zegt Bussemaker. “We kunnen jongeren niet oproepen hun eigen pad te tekenen, terwijl de maatschappij op dezelfde manier blijft opereren.” Jongeren zou ze vooral willen zeggen: stop met vergelijken. “We moeten niet vergeten dat je op latere leeftijd ook nog kunt leren en carrière kunt maken. Laten we iets meer ruimte nemen met z’n allen. Je hoeft niet op je twintigste of dertigste al je hele leven te hebben uitgestippeld. Je kan nog een leven lang leren en jezelf ontwikkelen.”

noot 1 early birds: klanten die heel vroeg bestellen en daarom korting krijgen
noot 2 Can we be happier? Evidence and ethics: Kunnen we gelukkiger zijn? Bewijs en ethiek

naar: Raounak Khaddari
uit: Het Parool, 19 juni 2021
Raounak Khaddari werkt als journalist voor Het Parool.

Tekstfragment 2

Tekstfragment 2 gaat over de app HappyWe, die werd ontwikkeld door onder anderen Chiel van der Linden.

(1) HappyWe past in de trend die is ontketend door het wetenschappelijke bewijs dat de meeste mensen aanzienlijk gelukkiger worden als ze regelmatig opschrijven wat er goed gaat in hun leven. Sindsdien is er een scala aan dankbaarheidsdagboeken op de markt gekomen, zoals The Five Minute Journal1) uit Canada, waarin je ’s avonds onder meer ‘drie geweldige dingen die vandaag gebeurden’ noteert.

(2) Prachtig, dat steeds meer mensen hun ‟hersenpatronen voor dankbaarheid” trainen, vindt Van der Linden. Maar zo’n dagboek kun je niet gemakkelijk delen met anderen. Wat je schrijft in HappyWe wél.

(3) Het lezen van elkaars geluksmomenten zorgt volgens hem voor een extra positief effect. Vervolgens kun je de ander ook via een smiley laten weten dat je ‘happy’ wordt van diens bericht. Eventueel voorzien van een persoonlijke reactie, die vaak blij maakt om te schrijven én te ontvangen. “Veel vliegen in één klap dus”, zegt Van der Linden.

noot 1 The Five Minute Journal: Het vijfminutendagboek

naar: Ykje Vriesinga, ‘Geluk is er om te delen, dus daar is nu een app voor’
uit: NRC, 21 oktober 2021

Vraag 14 4 punten

Stel je voor: in de les maatschappijleer ga je discussiëren over de vraag of de app HappyWe wel of geen geschikt hulpmiddel is om gelukkiger te worden. Ter voorbereiding op de discussie verzamel je uit tekst 1 argumenten die voor of tegen het gebruik van de app kunnen pleiten.
Neem onderstaande tabel over en vul hem aan met argumenten voor en tegen. Gebruik hiervoor alinea 6, 16 en 17 zoals aangegeven in de tabel. Noteer maximaal één argument per vakje.

Argumenten voorArgumenten tegen
alinea 6:alinea 6:
alinea 17:alinea 16:
Bekijk het antwoord
  • Argument voor, alinea 6: door gebruik van HappyWe hebben mensen aandacht voor wat henzelf gelukkig maakt. (1p)
  • Argument voor, alinea 17: mensen (die HappyWe gebruiken) investeren in kwalitatieve banden met anderen / leggen zich toe op samenwerken met anderen / bouwen vertrouwensbanden op / maken deel uit van een groter geheel. (1p)
  • Argument tegen, alinea 6: (met HappyWe ga je jezelf vergelijken, maar) individuen kunnen nooit echt gelukkig zijn wanneer ze hun eigen geluk vergelijken met wat anderen hebben. (1p)
  • Argument tegen, alinea 16: echt geluk laat zich moeilijk vastleggen (ook niet door een app/HappyWe) / de vraag is of je geluk wel moet willen vastleggen (met een app/HappyWe) / HappyWe laat het zoekende gevoel niet zien. (1p)

Per juist argument 1 punt; maximaal één argument per vakje. Beoordeel de spelling.

Vraag 14 in het hele examen

2023, tijdvak 2: Overkoepelende vragen

Vraag 20 4 punten

In alinea 6 tot en met 9 is sprake van een standpunt met bijbehorende argumenten. Deze kunnen worden weergegeven met behulp van de onderstaande argumentatiestructuur. Twee argumenten zijn al ingevuld.
standpunt (s)
argument 1 (a1)
subargument 1.1 (sa1.1)
argument 2 (a2)
subargument 2.1 (sa2.1): Leerlingen met verschillende politieke kleuren kunnen op school gezamenlijk stilstaan bij huidige en wenselijke waarden en normen op het gebied van vrijheid van meningsuiting.
argument 3 (a3): Het hoort bij de persoonsvormende taak van het onderwijs.
subargument 3.1 (sa3.1)
Vul de argumentatiestructuur aan met de juiste informatie uit alinea 6 tot en met 9. Neem onderstaande termen over en zet het bijbehorende antwoord erachter. Geef steeds antwoord in één of meer volledige zinnen.
s:
a1:
sa1.1:
a2:
sa3.1:

Bekijk het antwoord
  • Vult de argumentatiestructuur aan met: s: het is (enorm) belangrijk dat er op scholen aandacht is voor politieke meningsvorming. / a1: het hoort bij de kwalificerende taak van het onderwijs. / sa1.1: docenten kunnen (vanuit hun expertise) de leerlingen helpen om zich een geïnformeerde mening te vormen (over de (on)zin, (on)haalbaarheid en (on)rechtsstatelijkheid van voorgenomen beleid van politieke partijen over onderwerpen die hen bezighouden). / a2: het hoort bij de socialiserende taak van het onderwijs. / sa3.1: docenten kunnen leerlingen ondersteunen bij het vinden van hun eigen stem (door in gesprek te gaan over zorgen, meningen, twijfels en vragen). (4p)

Vijf onderdelen (s, a1, sa1.1, a2, sa3.1): vijf juist 4 punten; vier juist 3; drie juist 2; twee juist 1; minder dan twee 0. Aanvulling op het correctievoorschrift: sa3.1 wordt altijd goed gerekend, ongeacht of er een antwoord is en ongeacht het antwoord. Beoordeel de spelling en grammatica.

Vraag 20 in het hele examen

2023, tijdvak 2: Tekst 3

Opgavetekst

Tekst 3 Laat jongeren eerder meedoen

Tekst 3 is een reactie uit 2020 op uitspraken van minister-president Rutte over manieren waarop jongeren kunnen meepraten over de coronamaatregelen van het kabinet.

(1) Toen minister-president Rutte ons als jongeren vorige week opriep om in actie te komen, moest ik direct denken aan de titel van het regeerakkoord van zijn derde kabinet: Vertrouwen in de toekomst. De revolutie moet volgens Rutte vanuit de nieuwe generatie komen, doordat wij met nieuwe plannen komen en deze ook uitvoeren. Maar als jongeren verantwoordelijk zijn voor de toekomst van ons land, hoe kunnen we er dan voor zorgen dat er ook naar onze ideeën geluisterd wordt? De eerste stap die de regering moet zetten is het voor jongeren mogelijk maken om burgerinitiatieven in te dienen en te ondertekenen.

(2) Sommige zaken kunnen jongeren natuurlijk lokaal aankaarten, maar veel beleid wordt gemaakt op landelijk niveau. Sinds de afschaffing van het referendum is het burgerinitiatief een van de laatste middelen waarmee individuele burgers zaken kunnen aankaarten in de Tweede Kamer. Een burgerinitiatief wordt behandeld in de Kamer als aan een aantal voorwaarden is voldaan, zoals de drempel van 40.000 handtekeningen. Niet iedereen kan een burgerinitiatief indienen en een handtekening zetten: personen onder de achttien jaar zijn uitgesloten van dit recht. Zeker nu de wil om jongeren te betrekken bij de democratie groter is dan ooit, is het tijd om die grens te verleggen naar zestien jaar.

(3) Jongeren hebben belang bij een groot deel van het beleid. De scholierenstaking in 2019 liet zien dat jongeren betrokken willen worden bij klimaatbeleid, maar ook op thema’s zoals onderwijs is de stem van jongeren onmisbaar. Zo was er in 2013 een burgerinitiatief dat een einde wilde maken aan overvolle schoolklassen, waarvoor maar net de drempel van 40.000 handtekeningen werd bereikt. Het is gek dat dit initiatief alleen ondertekend kon worden door mensen die hun schooltijd al achter de rug hadden.

(4) De meest voor de hand liggende manier om jongeren te betrekken bij democratie is om de stemgerechtigde leeftijd te verlagen, bijvoorbeeld naar zestien jaar. Omdat de stemgerechtigde leeftijd vastgelegd is in de grondwet, zou er een tweederdemeerderheid voor nodig zijn. Ook duurt het vaak jaren voordat een grondwetswijziging aangenomen is en in werking treedt. Voor het ondertekenen van burgerinitiatieven door zestien- en zeventienjarigen geldt dit gelukkig niet. Het enige wat nodig is, is een wijziging van het reglement verzoekschriften en burgerinitiatieven, en dat kan met een gewone meerderheid van stemmen. Het bizarre is dat jongeren die nog geen achttien jaar zijn, wél gewone petities mogen ondertekenen en indienen. Dat is dan wel weer vastgelegd in de grondwet. Het zou logisch zijn om de regels voor burgerinitiatieven gelijk te trekken met die van andere petities.

(5) Het kabinet is zelf al eerder op zoek gegaan naar manieren om jongeren te betrekken bij de democratie. Vorige zomer begon de minister van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties met de opzet van een ‘jongerenparlement’. Ironisch genoeg was de verschillende politieke jongerenorganisaties niet om advies gevraagd. Er volgde een storm aan kritiek, waardoor het ministerie nu op zoek is naar nieuwe plannen om de nieuwe generatie meer te laten participeren. Door de oproep van de premier is deze zoektocht in een stroomversnelling gekomen.

(6) Rutte noemt het cruciaal dat jongeren nu met oplossingen komen om sterker uit de crisis te komen. Als we willen dat er ook echt geluisterd wordt naar hun ideeën, moeten we het indienen en ondertekenen van burgerinitiatieven openstellen voor zestien- en zeventienjarigen. Deze simpele en snelle wijziging kan leiden tot een overvloed aan verfrissende voorstellen. Sterker nog: voor een premier die jongeren de ‘revolutie’ wil laten uitroepen is dit een buitenkansje. Met dit plan voegt Rutte de daad bij het woord en heeft hij pas echt ‘Vertrouwen in de toekomst’.

naar: Wouter Ubbink
uit: Trouw, 30 mei 2020
Wouter Ubbink was van juni 2019 tot juni 2020 voorzitter van DWARS, de onafhankelijke jongerenorganisatie van GroenLinks.

Vraag 22 3 punten

“De eerste stap die de regering moet zetten is het voor jongeren mogelijk maken om burgerinitiatieven in te dienen en te ondertekenen.” (regels 15-19)
In alinea 3 en 4 staan argumenten voor dit standpunt.
Noem drie van deze argumenten.

Bekijk het antwoord
  • Noemt drie van de volgende argumenten: jongeren hebben belang bij een groot deel van het beleid / jongeren willen graag betrokken worden bij een groot deel van het beleid / de stem van jongeren is onmisbaar / het is relatief eenvoudig te realiseren (er is uitsluitend een wijziging van het reglement verzoekschriften en burgerinitiatieven voor nodig; er is geen tweederdemeerderheid en/of grondwetswijziging voor nodig) / het is in lijn met / wordt dan gelijkgetrokken met de regels voor petities. (3p)

Per juist benoemd argument 1 punt; tel alleen de eerste drie argumenten. Beoordeel de spelling.

Vraag 22 in het hele examen

2023, tijdvak 2: Overkoepelende vragen

Vraag 27 1 punt

Alinea 1 van tekst 3 geeft een argument voor het bevorderen van democratische participatie van jongeren dat in tekst 2 nog niet is genoemd.
Welk argument is dat?
Geef antwoord in één of meer volledige zinnen en gebruik voor je antwoord niet meer dan 15 woorden.

Bekijk het antwoord
  • Noemt dat jongeren verantwoordelijk zijn voor de toekomst van ons land / dat de revolutie van de nieuwe generatie / vanuit jongeren moet komen. (1p)

Maximaal 15 woorden; woorden daarna tellen niet mee. Beoordeel de spelling en grammatica.

Vraag 27 in het hele examen

2023, tijdvak 2: Tekst 4

Opgavetekst

Tekst 4 Ga loten als je iets wil doen aan ongelijkheid

(1) Discriminatie speelt een rol in basisschooladviezen, stagetoewijzingen, sollicitaties, toelating tot nachtclubs en in etnische profilering door de politie en Belastingdienst, zoals blijkt uit een overzichtsartikel in de Volkskrant (Ten eerste, 6 juni 2020). Deze lijst is niet compleet. Ook op de woningmarkt en bij de toekenning van beurzen en prijzen is sprake van bevooroordeling.

(2) Alle bovengenoemde praktijken zijn expliciet verboden in de Algemene wet gelijke behandeling. Maar als zo vaak biedt een verbod geen oplossing. In dit geval is dat omdat mensen die selectiebeslissingen nemen, hun oordeelsvermogen over andere mensen schromelijk overschatten. Vrijwel iedereen heeft hier last van, zo blijkt keer op keer uit psychologisch onderzoek.

(3) Het is wetenschappelijk gezien vrijwel onmogelijk te voorspellen wie het goed gaat doen in een opleiding of in een baan. Alleen verschillen in expertise, zoals vast te stellen met objectieve testen, hebben enige voorspellende waarde. Persoonlijkheid bijvoorbeeld, gemeten in tests of interviews, draagt niet bij. Ook inschattingen van motivatie hebben geen toegevoegde waarde. Het is welbekend dat ‘zachte’ selectiemethoden, zoals interviews en brieven, riskanter zijn dan ‘harde’ methoden, zoals toelatingstesten en examens. De vaak verafschuwde eindtoets basisonderwijs blijkt keer op keer minder te discrimineren dan de basisschoolleerkracht. Bijkomend probleem is dat in de meeste gevallen vele kandidaten gewoonweg geschikt zijn. Juist in dit soort gevallen spelen vooroordelen een grote rol en kiezen mensen kandidaten die het meest op henzelf lijken.

(4) Een manier om deze menselijke fout te compenseren is positieve discriminatie. Daar heb ik zo mijn twijfels bij. In de eerste plaats is positieve discriminatie in strijd met de grondwet. Een man die jarenlang keihard heeft gewerkt en gestudeerd enkel vanwege zijn sekse uitsluiten voor een bepaalde baan is discriminatie.

(5) In de tweede plaats werkt positieve discriminatie vaak averechts. Ze veroorzaakt polarisatie tussen groepen, die versterkt wordt door de keren dat positieve discriminatie verkeerd uitwerkt, bijvoorbeeld door hoge uitval onder groepen die dankzij quota tot opleidingen zijn toegelaten.

(6) In de derde plaats zijn quota vaak onwerkbaar. Stel dat een gehandicapte witte man, een zwangere vrouw en een Surinaamse man solliciteren naar een baan. Hoe wegen we deze achtergronden dan mee? Aan de universiteiten worden op dit moment alleen voor sekse quota gehanteerd. Dit leidt logischerwijs tot extra discriminatie van andere benadeelde groepen.

(7) Een betere methode is gewogen loting, waarbij de weging zoveel mogelijk op objectieve criteria is gebaseerd. Als het gaat om gelijkschakeling van groepen in de samenleving is deze methode op de lange termijn effectiever en eerlijker, en bovendien goed uitvoerbaar. Neem de selectie voor een opleiding als geneeskunde. Op basis van objectieve gegevens, de resultaten op de middelbare school en eventueel aanvullende testen, maken we bijvoorbeeld drie groepen: zeer geschikte, geschikte en ongeschikte kandidaten. We loten eerst in de zeer geschikte groep, en bij voldoende plaats ook in de geschikte groep. In veel gevallen kunnen we ook kiezen voor maar twee groepen; dan loten we alleen uit geschikte kandidaten.

(8) In allerlei selectieprocessen in de samenleving passen we dit al toe, onder andere in het onderwijs en op de woningmarkt. Maar ook op de arbeidsmarkt zouden we dit vaker moeten doen. Sollicitatiecommissies delen kandidaten in geschiktheidsgroepen in, bij voorkeur zonder het zwaar overschatte sollicitatiegesprek, waarna via loting de toewijzing volgt. Een afwijzing via loting is natuurlijk zeer vervelend, zeker als dit vaker gebeurt. Maar toch is dit beter uit te leggen dan een afwijzing om levensovertuiging, geslacht, afkomst of ras.

(9) Gewogen loting is eerlijker, meer in overeenstemming met de grondwet en leidt op langere termijn tot gelijkere uitkomsten in de samenleving.

naar: Han van der Maas
uit: de Volkskrant, 9 juni 2020
Han van der Maas is hoogleraar psychologie aan de Universiteit van Amsterdam.

Vraag 31 2 punten

Stel je voor: de brugklascoördinator en directie van een havo vergaderen over de vraag of ze de toelating tot school vooral willen baseren op de uitslag van de eindtoets basisonderwijs of op de inschatting van de leerkracht van groep 8.
Geef aan wat volgens alinea 3 het best zou zijn en waarom. Geef antwoord door onderstaande zin over te nemen en aan te vullen tot een correcte en volledige zin.
Het best zou zijn om … te gebruiken, want ….

Bekijk het antwoord
  • Het best zou zijn om (de uitslag van) de eindtoets (basisonderwijs) te gebruiken. (1p)
  • Want die (methode) is objectief / die (methode) kijkt alleen naar expertise / dat is een harde selectiemethode. (1p)

Beoordeel de spelling en grammatica.

Vraag 31 in het hele examen

Vraag 32 2 punten

Alinea 3 spreekt over harde en zachte selectiemethodes. Hieronder staan vier denkbeeldige situaties.
Noteer de nummers van de situaties en geef per situatie aan of de selectiemethode hard of zacht is.
De situaties:
1 Faizel reageert op een woning van een verhuurder. De verhuurder kiest voor Faizel omdat hij genoeg verdient om de huur te kunnen betalen.
2 Kysha wil aan de kunstacademie studeren. Ze wordt niet toegelaten vanwege de toelichting op haar motivatie.
3 Marjolijn solliciteert bij een IT-bedrijf. Ze wordt aangenomen op grond van het aantal werkjaren in de IT en de score op een IQ-test.
4 Oliver gaat voor zijn opleiding stage lopen bij een hotel. Hij is uit twintig kandidaten gekozen omdat hij het best Frans en Duits spreekt.

Bekijk het antwoord
  • 1 hard; 2 zacht; 3 hard; 4 hard. (2p)

Vier juist 2 punten; drie juist 1 punt; minder dan drie 0.

Vraag 32 in het hele examen

Vraag 33 1 punt

“Bijkomend probleem is dat in de meeste gevallen vele kandidaten gewoonweg geschikt zijn.” (regels 41-44)
Wat houdt dit bijkomend probleem in volgens tekst 4?
Wanneer vele kandidaten geschikt zijn,

  1. A blijkt het lastig om de uitkomsten van objectieve tests te negeren.
  2. B is het onmogelijk om de beste persoon te kiezen.
  3. C moet er extra moeite worden gedaan om een keuze te maken.
  4. D wordt het risico op een bevooroordeelde keuze groter.
Bekijk het antwoord

Antwoord: D

Vraag 33 in het hele examen

Vraag 36 1 punt

“Aan de universiteiten worden op dit moment alleen voor sekse quota gehanteerd. Dit leidt logischerwijs tot extra discriminatie van andere benadeelde groepen.” (regel 72-76)
Waarom kan een quotum voor sekse leiden tot extra discriminatie van andere benadeelde groepen volgens tekst 4?
Een quotum voor sekse kan leiden tot extra discriminatie, omdat

  1. A mensen die al benadeeld worden op basis van hun achtergrond, bij voorbaat ook nog eens minder kans maken om aangenomen te worden als ze niet hetzelfde geslacht hebben als waarvoor het quotum geldt.
  2. B mensen die niet behoren tot het geslacht waarvoor het quotum geldt, van tevoren geen kans meer maken om aangenomen te worden, omdat ze door hun achtergrond ook bij een andere benadeelde groep horen.
  3. C mensen die niet het geslacht hebben waarvoor het quotum geldt, geen kans meer maken om aangenomen te worden omdat ze door hun achtergrond automatisch bij een andere benadeelde groep horen.
Bekijk het antwoord

Antwoord: A

Vraag 36 in het hele examen

Tekstfragment 3 De Tweede Kamer wil loten voor universiteiten en hogescholen weer toestaan. Is dat terecht?

“Nee, ik vind loting een dom instrument dat je mensen niet kunt aandoen”, zegt Frank Ankersmit, emeritus hoogleraar intellectuele geschiedenis aan de Rijksuniversiteit Groningen. “Het valt niet te verkopen dat een toekomstige student met hoge cijfers en een goede motivatie wordt afgewezen omdat hij werd uitgeloot, terwijl iemand met lage cijfers die het minder graag wil door dom geluk wel wordt toegelaten.”

naar: Alexandra van Ditmars, ‘Loten én selecteren is beter dan loten alleen’
uit: Trouw, 20 februari 2020

Vraag 37 1 punt

In alinea 7 en 8 van tekst 4 is sprake van een gewogen loting voor toelating tot het hoger onderwijs.
Met welk aspect van de gewogen loting uit tekst 4 zal Frank Ankersmit uit tekstfragment 3 het eens zijn?

Bekijk het antwoord
  • Noemt een van de volgende: bij een gewogen loting wordt gekeken naar cijfers / objectieve gegevens / resultaten. / Met hoge cijfers maak je meer kans om ingeloot te worden. (1p)

Beoordeel de spelling.

Vraag 37 in het hele examen

Vraag 38 1 punt

Uit tekstfragment 3 blijkt dat Frank Ankersmit de motivatie van een student belangrijk vindt voor de toelating tot het hoger onderwijs.
Geef aan of de auteur van tekst 4 het hiermee wel of niet eens zal zijn en leg uit waarom.
Geef antwoord door onderstaande zin over te nemen en aan te vullen tot een correcte en volledige zin.
Hij zal het er … (wel/niet) mee eens zijn, omdat ….

Bekijk het antwoord
  • Kiest voor niet en legt uit dat (inschatting van) motivatie geen voorspellende/toegevoegde waarde heeft / een zachte selectiemethode is. (1p)

Beoordeel de spelling en grammatica.

Vraag 38 in het hele examen

2022, tijdvak 1: Tekst 1

Opgavetekst

Tekst 1 Fantaseren is overleven

(1) Als rechtgeaarde feministe kon filosofe Marjan Slob wegzwijmelen bij de romantische fictie van de bouquetreeks¹. De vaste rolverdeling in deze verhalen: een jonge vrouw, wat naïef en onervaren, valt voor de charmes van een oudere, wereldwijze man. Vastgeroeste stereotypen die niet passen bij de denkbeelden van een vooruitstrevende vrouw als Slob, zou je zeggen. Dat besefte ze zelf ook wel.

(2) Toch sloten deze genderverhoudingen aan bij Slobs romantische fantasieën. Dat zette haar aan tot het schrijven van het boek Foute fantasieën, dat nu na tien jaar opnieuw wordt uitgegeven. Daarin zegt Slob dat zo’n heimelijke verbeelding verre van onschuldig is. Die zet volgens haar de toon voor de omgang tussen de seksen. “Maar let wel, iedere fantasie heeft een bepaald effect”, zegt Slob. “Verbeelding doet iets met je, die beïnvloedt hoe je naar de wereld kijkt. Fantasie is zelfs nodig om die wereld te begrijpen en heeft daarmee een duidelijke en vrij praktische functie voor de mens.”

(3) In een lunchroom op het vernieuwde Utrecht Centraal, een plek die tot voor kort maar weinig tot de verbeelding sprak, legt de filosofe uit wat die functie volgens haar is. “Toen ik nog een klein meisje was, fantaseerde ik vaak over hoe het leven zou zijn als volwassene. Ik deed dan hoge hakken aan en ging voor de spiegel staan.” Die exercitie verschafte Slob een kijkje in de toekomst. Precies zo werkt het in ons hoofd, denkt ze. “We verbeelden ons van alles en maken een voorstelling van hoe iets zou zijn wat in de werkelijkheid niet zo is.”

(4) Een van de grote vragen waar filosofen zich op richten, is of je de wereld kunt kennen, volgens Slob. “Ze gaan daarbij uit van een binaire tegenstelling tussen dat wat waar en dat wat onwaar is. Fantasie zou in die opvatting onwaar zijn; ze is immers geen realiteit.” Toch klopt dat niet helemaal, aldus de filosofe. “Fantasie is misschien niet echt, maar wel degelijk reëel. Voel je het verschil tussen die twee? Fantasie hoort tot een verbeeldingswereld waarvan we vooraf accepteren dat die niet echt is. Maar toch heeft die verbeeldingswereld een duidelijke invloed op onze materiële werkelijkheid. Waar of onwaar zijn in dit geval moeilijk toepasbare begrippen.”

(5) Volgens Slob moeten we fantasie zien als een mentale proeftuin, waarin ieder individu zich een verscheidenheid aan situaties voorstelt en in gedachten beleeft. Bevalt die verbeelde situatie je of juist niet? Wat zou je anders willen? “Je creëert in je hoofd zo een parallelle wereld waarin je alternatieven kunt bedenken die fijner of effectiever zijn. Zo kun je een stappenplan maken en verder komen in die reële wereld, zonder eerst talloze fouten te begaan.”

(6) Filosoof en psychiater Damiaan Denys spreekt in vergelijkbare termen over fantasie als Slob. “Fantaseren is een van onze belangrijkste capaciteiten. Zonder zouden we niet kunnen overleven”, zegt hij stellig. “Door fantasie zijn wij in staat tot anticipatie, zoals dit verschijnsel in de neurowetenschappen genoemd wordt. In de laatste jaren is daar steeds meer aandacht voor, omdat anticipatie mentale stoornissen beïnvloedt. Het gaat hierbij om het vermogen van de hersenen om zich in te beelden wat er in bepaalde situaties zou kunnen gebeuren.”

(7) Denys geeft een eenvoudig maar herkenbaar voorbeeld. “Veel mensen zijn angstig als ze naar een sollicitatiegesprek moeten. Als ze zich inbeelden hoe zo’n gesprek gaat verlopen, worden ze rustiger. Dat gebeurt vaak onbewust. Sommige mensen fantaseren daarbij tot in het uiterste detail over zo’n situatie. Ze maken een beeld van de kamer, de dikte van het tapijt, de lichtinval, hoe het er zal ruiken. Dat vermogen maakt dat ze als het ware al tientallen malen dat gesprek gevoerd hebben. Die voorbereiding tempert de angstgevoelens.”

(8) “Cultuur speelt een bepalende rol bij fantaseren”, zegt Slob. “Je gebruikt concepten uit de wereld om je heen om die simultane werkelijkheid in elkaar te knutselen.” Dat verklaart ook waarom vrouwen zich kunnen verliezen in romantische verhalen uit de bouquetreeks. “Politiek gezien hebben we sterke bedenkingen bij die genderverhoudingen. Maar hoe afgekloven ook, toch zijn veel vrouwen er ontvankelijk voor.” Dat komt doordat die rolpatronen koninklijk uitgerold zijn in onze westerse cultuur, legt Slob uit. “Dat zit al in sprookjes. Daarin zie je passieve prinsessen die gered moeten worden door heroïsche prinsen – dezelfde patronen als in die bouquetreeks. Zo leren vrouwen van jongs af aan zich te vormen naar bestaande beelden. Er bestaat dus een wisselwerking tussen jou, je fantasie en onze samenleving. Erg kritisch is dit type verbeelding inderdaad niet.”

(9) Slob is ervan overtuigd dat al die fantasieën, hoe wild of gedwee ook, nuttig zijn voor de mens. “Voor mijn boek Hersenbeest heb ik mij verdiept in de evolutiebiologie. Sindsdien geloof ik sterk in een theorie die de ‘economie van de biologie’ heet. Die zegt dat we blijven doen wat nuttig is. Met activiteiten die dat niet zijn, stopt onze soort vroeg of laat. Volg je deze wetmatigheid, dan moet fantaseren wel zinnig zijn. Waarom laten we die energieslurpende hersenen van ons anders nog steeds zoveel overuren draaien?”

(10) Maar volgens Denys is het juist onmogelijk om in dergelijke termen te spreken over fantasie. “Verbeeldingskracht heeft volgens mij geen moraliteit: die is er gewoonweg. Er zijn daarbij talloze fantasten die allerlei beelden en ideeën voortbrengen die nergens op slaan. Handopleggers en genezers, mensen die denken de toekomst te kunnen zien in dierentekens – dat alles is ook volstrekte fantasie. Of dat nuttig is? Voor sommigen geeft dat betekenis aan het leven, dan is er misschien sprake van een bepaald nut. Maar heel productief is het niet.”

(11) Denys beschrijft daarnaast nog een ander type fantasie, dat niet beperkt wordt door iemands culturele context. “Want je kunt daar ook compleet aan voorbij fantaseren, in tegenstelling tot wat gebeurt bij die weinig kritische verbeelding. Dat is juist het mooie aan onze fantasie. Die is grenzeloos. Je kunt je hele samenlevingen voorstellen aan het uiterste einde van het heelal of de gedaante aannemen van een platvis van een onbestaande soort. Je fantasie is onbeperkt. Bij sommige creatievelingen wordt die fantasie wel zo bizar, dat niemand die meer begrijpt.”

(12) “Het is wel belangrijk om duidelijk te maken dat fantasie zeker wel ongezonde situaties kan voortbrengen”, benadrukt Denys. “Je kunt een teveel aan fantasie hebben, waarbij een mens geen onderscheid meer kan maken tussen de fantasie en realiteit. Het is duidelijk dat dit onwenselijke toestanden met zich meebrengt. Maar ook een tekort aan fantasie kan ongezond zijn. Mensen die in een depressie geraken, komen daar sneller uit door hun voorstellingsvermogen. Met een beperkte fantasie is dat een stuk moeilijker.”

(13) Wat dat betreft is Denys niet positief over onze tijd. “Fantaseren is een kunst. Je moet ermee oefenen, anders raak je het kwijt. Dat is nu precies het euvel. Wij leven steeds meer in een saaie, dode maatschappij die almaar fantasieloozer wordt. Zo lezen we steeds minder, een activiteit waarbij fantasie een grote rol speelt. Daarnaast hebben we mobiele apparaten die aan het organiseren slaan als we bijvoorbeeld op reis willen. Vroeger had je daar fantasie voor nodig. Verder zijn er overal schermen die non-stop beelden produceren die onze fantasie compleet platslaan. We worden zo nauwelijks nog uitgedaagd om fantasierijk op te treden.”

(14) Die fantasieloosheid is problematisch, beaamt ook Slob, maar niet alleen voor een individu. “Ook idealen zijn gebaseerd op verbeeldingskracht. Echt grote politici en activisten kunnen hun fantasieën bijna belichamen. Martin Luther King² is daar misschien wel het bekendste voorbeeld van. Hij liet zijn fantasie spreken en schetste een ideale wereld waarin alle rassen harmonieus naast elkaar leefden. Fantasie is dus niet alleen van levensbelang voor de mens, ze is ook onontbeerlijk voor een gezonde samenleving.”

noot 1 In de bouquetreeks worden romantische verhalen verteld waarin een man en een vrouw verliefd op elkaar worden, maar eerst enkele hindernissen moeten overwinnen voordat ze voor altijd samen kunnen zijn.

noot 2 Martin Luther King (1929-1968) is bekend door zijn geweldloze verzet tegen de rassenscheiding in de Verenigde Staten.

naar: Niels Mathijssen in: Trouw, 25 september 2017

Vraag 6 2 punten

In alinea 9 concludeert Slob “Volg je deze wetmatigheid, dan moet fantaseren wel zinnig zijn.” (regels 137-139)

Leg uit wat deze wetmatigheid inhoudt en op welke manier die volgens Slob leidt tot de conclusie dat fantaseren zinnig is.
Geef antwoord in een of meer volledige zinnen en gebruik voor je antwoord niet meer dan 35 woorden.

Bekijk het antwoord
  • De wetmatigheid houdt in dat mensen alleen doorgaan met activiteiten die zinnig zijn (1p)
  • Aangezien mensen nog steeds fantaseren, moet het wel zinnig zijn (1p)

Maximumlengte van het antwoord: 35 woorden. Beoordeel de spelling en grammatica.

Vraag 6 in het hele examen

2022, tijdvak 1: Tekst 2

Opgavetekst

Tekst 2 Ga toch eens een weekendje spelen

(1) Een man (stoppelbaardje, lang donker haar en een T-shirt van de band Haevn) staat in een bos. Hij zet zijn zonnebril af en trekt een gewaad, gemaakt van bruin leer en met grote schubachtige schouderstukken, over zijn hoofd. Hij gespt een zwaard om zijn middel, schminkt met een kwast zwart rondom zijn ogen, gekleurde strepen op zijn wangen en kroont zich tot slot met een gehoornde bruine helm. Zo kalm als hij nu de laatste hand legt aan zijn uitdossing, zo ongeremd zal hij zich straks in het strijdgewoel storten van een fictieve oorlog tussen mensen die allemaal in hun rol opgaan, in een wereld die niet echt bestaat, maar waar hij een weekend lang vol overgave in zal geloven. Samen met honderden anderen.

(2) Erik d’Aes (40) is ‘larper’ (naar live action role-playing¹) en een van de gezichten uit de korte documentaire De Spelende Mens van Sanne Rovers, die donderdagavond bij NPO3 te zien is. In hetzelfde jaar dat het klassieke historische boek Homo Ludens² van de Leidse historicus Johan Huizinga zijn tachtigste verjaardag viert, brengt Rovers met haar film een ode aan de kunst van het spelen. In de documentaire volgt ze spelende volwassenen – van vrouwen die zeemeermin spelen tot mannen die vliegtuigjes besturen en van voetballers tot sjoelers – in de voorbereiding, de climax en de ontlading van hun spel. Gesproken wordt er in de zevenentwintig minuten durende film nauwelijks, de zintuiglijke beleving van het spelen staat centraal.

(3) Lara Aerts kwam met het idee voor de film en deed de research. Ze deelde haar fascinatie voor de selectieve manier waarop spelen voor volwassenen wordt geaccepteerd met Sanne Rovers. “Live action role-players zoals Erik d’Aes die in bossen fictieve oorlogen uitvechten, worden door buitenstaanders nogal vreemd gevonden”, zegt ze. “Maar voetballers die elke zaterdag met een groepje achter een bal aan rennen, vinden we heel normaal. Wat ik met mijn film wil laten zien, is dat de essentie van het spelen bij al die verschillende vormen dezelfde is.” Of je nu een vrouw bent die in een zwembad voor zeemeermin speelt of een man die een modelvliegtuigje bestuurt, iedereen die speelt, raakt “even in betovering”, zegt ze. “Iedereen die speelt, verliest zich even in een activiteit die geen enkel ander doel dient dan het vrijblijvende plezier van de activiteit zelf.”

(4) Maar volgens filosoof Coen Simon is het juist die vrijblijvende essentie van spel die we in onze doelgerichte maatschappij steeds meer dreigen te verliezen. “We leven in een samenleving die geobsedeerd is door nut en productiviteit. Dat sijpelt ook door in onze vrijetijdsbesteding. Wat we voor ons plezier doen, staat minder op zichzelf, maar moet tegenwoordig steeds vaker een doel dienen. Elke handwerkhobby krijgt tegenwoordig een Instagram-pagina. Elk dagboek wordt een blog. Sporten draait steeds meer om een fit lijf krijgen en steeds minder alleen om het plezier. Door ons spel een hoger doel te geven, voelen we ons ook in onze vrije tijd nog nuttig productief”, zegt hij. “Maar zo ontnemen we onszelf ook de adempauze van het vrijblijvende spelen.”

(5) En dat terwijl juist in dat vrijblijvende volgens experts het biologisch nut van spelen schuilt. Louk Vanderschuren, hoogleraar neurobiologie aan de Universiteit Utrecht, doet al meer dan twintig jaar onderzoek naar het belang van spelen bij jonge ratten. “Ratten die niet of onvoldoende hebben kunnen spelen, kunnen simpele taken op het eerste gezicht prima uitvoeren, maar als de regels plotseling veranderen, kunnen ze daar niet goed mee omgaan”, vertelt Vanderschuren. “Ook zijn ze minder goed in het inschatten van onbekende sociale situaties. Ratten die wel hebben kunnen spelen, zijn flexibeler en voelen beter aan welk gedrag in welke situatie gepast is.”

(6) Dat komt volgens Vanderschuren doordat spel een context biedt waarbinnen sociaal en fysiek gedrag vrijuit kan worden uitgeprobeerd, zonder dat het consequenties heeft in de realiteit. Vanderschuren vertelt: “Juist omdat er tijdens het spelen niets op het spel staat wat in het echte leven gevolgen heeft, is het de ideale context om verder te gaan dan je anders zou durven, en de grenzen van je eigen kunnen op te rekken.”

(7) Voor Erik d’Aes, de larper uit de documentaire, is dat herkenbaar. “Tijdens het larpen kan ik dingen doen die ik anders nooit zou doen en kanten van mezelf verkennen die ik anders nooit zou verkennen. Tijdens het spelen kan ik me out of the box gedragen. Ik merk dat ik daardoor in het echte leven ook creatiever en flexibeler ben. Dat ik door alle onverwachte dingen die ik tijdens het spelen meemaak, me ook in het echte leven gemakkelijker aanpas.”

(8) Maar net als filosoof Coen Simon wijst neurobioloog Vanderschuren erop dat spel om die functie van proeftuin te kunnen vervullen, aan een belangrijke voorwaarde moet voldoen: het moet leuk zijn. “Spelen triggert net als eten en seks het beloningscentrum in de hersenen. We hebben het nodig om te overleven, maar we doen het in de eerste plaats omdat we er plezier aan beleven. Voor kinderen is dat vanzelfsprekend, maar volwassenen verliezen dat gaandeweg vaak uit het oog. De competitie, het doel of de sociale context van het spel wordt belangrijker dan de beleving. Terwijl in die beleving juist de essentie van het spelen schuilt.”

(9) En het is die beleving die Sanne Rovers met haar korte film De Spelende Mens feilloos voor het voetlicht brengt: de betovering van iets doen, puur om het plezier van het doen.

noot 1 live action role-playing: rollenspel waarin mensen live verhalen naspelen

noot 2 Homo Ludens: de spelende mens

naar: Floor Bakhuys Roozeboom in: NRC Handelsblad, 30 mei 2018

Vraag 14 1 punt

“En dat terwijl juist in dat vrijblijvende volgens experts het biologisch nut van spelen schuilt.” (regels 90-92)

In het vervolg van alinea 5 toont Louk Vanderschuren dat biologisch nut aan. Daarbij maakt hij vooral gebruik van een bepaald type argumentatieschema.

Welk type argumentatieschema is dat?

Argumentatie op basis van

  1. A kenmerk of eigenschap
  2. B oorzaak en gevolg
  3. C vergelijking
  4. D voor- en nadelen
Bekijk het antwoord

Antwoord: C

Vraag 14 in het hele examen

2022, tijdvak 1: Tekst 3

Opgavetekst

Tekst 3 Dienstplicht voor vrouwen is geen emancipatie

(1) De Tweede Kamer stemde vorige week in met het wetsvoorstel om ook voor vrouwen de dienstplicht in te voeren. Dit houdt in dat in de toekomst ook alle meisjes van 17 jaar een brief ontvangen over de dienstplicht. Omdat de opkomstplicht in Nederland sinds 1995 is opgeschort, zal de wijziging geen grote praktische gevolgen hebben. Het voorstel is vooral symbolisch. Toch is het belangrijk stil te staan bij de betekenis van deze wijziging, met name omdat Defensie middels het motto ‘gelijke rechten, gelijke plichten’ pretendeert de emancipatie van vrouwen een dienst te bewijzen. Het invoegen van vrouwen in een verouderd systeem dat ooit door mannen voor mannen is ontworpen, zou echter niet als een mijlpaal in de emancipatie van vrouwen moeten worden gezien.

(2) Militaire dienstplicht voor vrouwen staat niet voor het eerst op de politieke agenda. Sinds 1811, toen de dienstplicht voor mannen in Nederland werd ingevoerd, heeft men meerdere malen overwogen om ook vrouwen dienstplichtig te maken. Tijdens de Tweede Wereldoorlog maakte de Nederlandse regering in Londen plannen om alle Nederlandse vrouwen die zich op dat moment in Groot-Brittannië bevonden, te verplichten tot ‘non-combattante dienst’¹ in militair verband. Ook in de jaren zeventig en tachtig van de twintigste eeuw, toen een begin werd gemaakt met de integratie van vrouwen in allerlei eenheden die tot dan toe alleen voor mannen openstonden, heeft de invoering van een dienstplicht voor vrouwen ter discussie gestaan. Toch is er nooit tot een daadwerkelijke invoering ervan overgegaan. De achterstand van vrouwen op de arbeidsmarkt en hun ongelijke maatschappelijke positie ten opzichte van mannen voor wat betreft inkomen, status en macht vormde voor de regering een reden om vrouwen te ontzien. Militaire dienstplicht bleef hierdoor een mannenaangelegenheid.

(3) Inmiddels is de situatie veranderd. Steeds meer vrouwen studeren af en vinden een baan, waardoor de verschillen tussen vrouwen en mannen op de arbeidsmarkt zijn afgenomen. Deze situatie zorgt er volgens het ministerie van Defensie voor dat gelijke behandeling van mannen en vrouwen nu zwaarder weegt dan een eventuele achterstand op de arbeidsmarkt. Gelijke rechten betekent gelijke plichten, de landsverdediging zou daarbij geen uitzondering moeten zijn. Volgens de minister van Defensie kan een gedeelde verantwoordelijkheid voor de landsverdediging “een belangrijke concrete bijdrage leveren aan de gelijkwaardigheid van man en vrouw”.

(4) Hoewel deze redenering op het eerste gezicht aannemelijk lijkt, valt er wel het een en ander op af te dingen. Zo kun je je afvragen of het invoeren van een dienstplicht voor vrouwen (gelijke plichten) wel het juiste middel is om gelijkwaardigheid tussen vrouwen en mannen (gelijke rechten) te bewerkstelligen. Gelijkwaardigheid betekent namelijk niet dat mannen en vrouwen hetzelfde moeten doen, maar vooral dat zij op gelijke wijze toegang moeten hebben tot macht en het vermogen om invloed uit te oefenen op politieke besluiten. En dat is juist waar het in deze tijd nog aan ontbreekt. Zo zijn vrouwen nog steeds sterk ondervertegenwoordigd in de politieke en militaire top, daar waar de besluiten omtrent militaire operaties en missies worden genomen. Een ‘symbolische’ wetswijziging verandert daar niets aan.

(5) Het is op zich nastrevenswaardig dat de minister iets probeert te doen aan de vreemde situatie waarin de ene helft van de bevolking kan worden opgeroepen tot militaire dienst en de andere niet. Maar zou het niet beter zijn om, juist andersom, de situatie van mannen aan die van vrouwen aan te passen en de dienstplicht in zijn algemeenheid af te schaffen? Zoals de regering in een toelichting bij het wetsvoorstel al aangeeft, is het maar “de vraag of Defensie behoefte heeft aan en ooit toegerust kan zijn op het oproepen van grotere bevolkingsgroepen”. De moderne oorlogsvoering, die gekenmerkt wordt door geavanceerde technologie en wapensystemen, vraagt om een grote mate van expertise en niet om grote groepen onervaren dienstplichtigen, die eerst van begin af aan opgeleid en getraind moeten worden. Bovendien kunnen dienstplichtigen binnen de huidige wetgeving alleen maar op vrijwillige basis buiten NAVO-gebied² worden ingezet. Dit maakt dat een reactivering van de dienstplicht in tijden van conflict waarschijnlijk meer tijd, geld en energie kost dan zij voordelen oplevert.

(6) Waarom dan toch deze maatregel? Het lijkt erop dat Defensie met het uitbreiden van de dienstplicht vooral wil investeren in de betrokkenheid van burgers bij de krijgsmacht. Want hoewel de waardering voor de Nederlandse soldaat hoog is, zijn het maatschappelijk draagvlak voor Defensie en de politieke wil om overheidsgeld vrij te maken niet altijd vanzelfsprekend. Dat het invoeren van een dienstplicht voor vrouwen hiervoor gebruikt wordt, is een politieke keuze. De manier waarop deze keuze echter wordt gerechtvaardigd – alsof het een bijdrage levert aan de emancipatie van vrouwen – is niet alleen onjuist, maar ook enigszins gevaarlijk. Het gesuggereerde verband tussen militaire dienstplicht en een ‘gelijkwaardige’ plaats in de samenleving (gelijke rechten, gelijke plichten) doet denken aan het negentiende-eeuwse, masculiene model van burgerschap, waarin burgerschap pas echt betekenis krijgt via militaire dienst. Omdat vrouwen decennialang zijn uitgesloten van politieke macht op basis van het feit dat zij geen militaire dienst vervulden – en dus niet aan hun nationale plichten zouden voldoen – lijkt mij dit niet een vorm van retoriek waar we naar terug zouden moeten willen.

noot 1 ‘non-combattante dienst’: militaire dienst die geen betrekking heeft op gevechtshandelingen

noot 2 NAVO-gebied: gebied dat behoort tot het militair bondgenootschap van landen die het Noord-Atlantische verdrag uit 1949 hebben ondertekend. Tot de NAVO behoren de meeste Europese landen en de Verenigde Staten en Canada.

Kim Bootsma deed ten tijde van het schrijven van de tekst historisch onderzoek naar de integratie van vrouwen in de Nederlandse krijgsmacht (1968-1997), aan de Rijksuniversiteit Groningen.

naar: Kim Bootsma in: NRC Handelsblad, 12 februari 2018

Vraag 29 1 punt

Leg uit waarom het invoeren van een dienstplicht voor vrouwen niet het juiste middel is om gelijkwaardigheid tussen vrouwen en mannen te bewerkstelligen, volgens alinea 4.
Geef antwoord in een of meer volledige zinnen en gebruik voor je antwoord niet meer dan 25 woorden.

Bekijk het antwoord
  • Gelijke plichten (dienstplicht) betekent niet automatisch gelijke rechten (gelijkwaardigheid). / De dienstplicht voor vrouwen leidt niet automatisch tot het vermogen om politieke invloed uit te oefenen / tot gelijke toegang tot macht. (1p)

Maximumlengte van het antwoord: 25 woorden. Beoordeel de spelling en grammatica.

Vraag 29 in het hele examen

Vraag 30 2 punten

In alinea 5 wordt geconcludeerd dat een reactivering van de dienstplicht in tijden van conflict waarschijnlijk meer tijd, geld en energie kost dan zij voordelen oplevert.

Welke twee argumenten worden hiervoor gegeven?
Geef antwoord in een of meer volledige zinnen.

Bekijk het antwoord
  • Moderne oorlogsvoering vraagt niet om grote groepen dienstplichtigen (1p)
  • Dienstplichtigen kunnen alleen op vrijwillige basis buiten NAVO-gebied worden ingezet (1p)

Beoordeel de spelling en grammatica.

Vraag 30 in het hele examen

Vraag 31 1 punt

Het bevorderen van de gelijkwaardigheid tussen mannen en vrouwen zou een reden zijn om de dienstplicht voor vrouwen in te voeren. In alinea 6 wordt gesuggereerd dat er voor het invoeren van de dienstplicht voor vrouwen eigenlijk een andere reden is.

Welke reden is dat?
Geef antwoord in een of meer volledige zinnen.

Bekijk het antwoord
  • De overheid wil met de invoering van de dienstplicht voor vrouwen vooral investeren in de betrokkenheid van burgers bij de krijgsmacht / vooral het maatschappelijk draagvlak voor Defensie vergroten / vooral de politieke wil vergroten om Defensie te financieren. (1p)

Beoordeel de spelling en grammatica.

Vraag 31 in het hele examen

2022, tijdvak 1: Tekst 4

Opgavetekst

Tekst 4 Stervende talen

(1) Bij een Franse dorpsbakker moet je nog altijd niet aankomen met Engels. Dus zie je daar ’s zomers regelmatig een Nederlander zwetend een brood bestellen: “Moi, eh... je... suis un pain!”¹ Oef, dat is eruit. Besmuikt lachend reikt de bakkersvrouw het brood aan. Als er op een camping of in een hotel een dokter moet komen, wordt er één stokoude Nederlander uit zijn hol gesleept, die weet wat een gorge (keel) is, of fièvre (koorts). Vaak ben ik dat, of mijn man of vrienden. Wij spreken niet geweldig Frans, maar goed genoeg. Dat is geen verdienste: we hebben het gewoon op school geleerd.

(2) Het zou best kunnen dat die Nederlander bij de Franse bakker waterbouwkundige is, of hoogleraar duurzaamheid. Hoogopgeleid zijn is in Nederland geen garantie meer voor de beheersing van vreemde talen. Ook met het Duits is het droevig gesteld, maar met een komisch Duits accent lijkt het nog wat.

(3) De tijd dat wij als dwergland-bewoners zo goed ‘onze talen’ spraken, is voorbij. Nederlanders spreken nog maar één vreemde taal: Engels. Frans en Duits, de talen van onze buurlanden, tot ver in de vorige eeuw hoofdvakken op school, zakken snel weg. Als examenvak in het voortgezet onderwijs is Engels verplicht; Frans en Duits zijn facultatief. Nog maar 17 procent doet eindexamen Frans en 32 procent Duits. In 1980 was dat 28 procent en 59 procent. Op de in 1968 afgeschafte hbs² deed iedereen examen in drie moderne talen. Nu doet 26 procent van de vwo’ers wél eindexamen Latijn, een dode taal. Ze moeten wel, om te kunnen zeggen dat ze gymnasium doen.

(4) Als minder scholieren Duits en Frans kiezen, gaan minder jongeren die talen studeren. Er komen minder vertalers en leraren in die talen, minder mensen die boeken, films en kunst uit die culturen kennen. Zo verdwijnen ze vanzelf.

(5) Deze week kwam er een tegengeluid. Een noodkreet. Terwijl de discussie over Engels in het hoger onderwijs doorzeurt, laten docenten en wetenschappers in Duitse en Franse taal en cultuur zich horen. Hun hartstochtelijke pleidooi op buurtaalonderwijs.nl/manifest om de positie van Frans en Duits te herwinnen, is ondertekend door onder anderen de oud-politici Ben Bot, Hedy d’Ancona en Bram Peper. In het manifest wordt gepleit voor meer lesuren voor deze vakken, een verplichte kennismaking in de onderbouw, en eindexamens die ook de actieve taalbeheersing toetsen, zoals spreken en luisteren.

(6) De argumenten zijn bekend en overtuigend: Frans en Duits zijn onze buurtalen, Duitsland is onze belangrijkste handelspartner. We kweken sympathie door die talen te spreken; veel Duitse en Franse ondernemers spreken geen Engels. We lopen veel geld mis – “miljarden”, zegt het manifest; ik weet niet hoe je dat uitzoekt – door onze botheid om overal in het Engels te beginnen. En is het niet armoedig dat studenten in de humaniora³ belangrijke teksten niet in de oorspronkelijke taal kunnen lezen?

(7) Het is welbewust beleid geweest. Stelselmatig werd ‘kies exact’ gepromoot, alfa-richtingen waren pretpakketten, voor de kneusjes. Voor de diep gewenste internationalisering was Engels wel goed genoeg. De overheid liet het aan de scholen zelf over of ze de afstervende talen nog wilden geven. Paul Schnabel, van #onderwijs2032⁴, vond dat ze best weg konden: wie Frans of Duits wilde leren moest maar een cursus volgen bij ‘de nonnen in Vught’⁵.

(8) Ze hebben gelijk, de manifestschrijvers. Maar dat gelijk krijgen ze pas als de noodzaak zich aandient. Waarom zou het Engels, met het oog op de brexit⁶, altijd EU-voertaal blijven? Frankrijk en Duitsland zijn de grootste landen van de unie. Misschien is het Amerika van Donald Trump⁷ de komende jaren geen bewonderd gidsland meer. Scholen: spring in dat gat in de markt.

Aleid Truijens is columnist en schrijft vaak over het Nederlandse onderwijs.

noot 1 “Moi, eh... je... suis un pain!”: letterlijk “Ik, eh.. ik… ben een brood!”

noot 2 hbs: hogere burgerschool, de voorloper van het huidige vwo

noot 3 humaniora: de studie van taal, geschiedenis en cultuur

noot 4 #onderwijs2032: voormalige denktank die in opdracht van de overheid adviezen ontwikkelde voor de toekomst van het onderwijs

noot 5 ‘de nonnen in Vught’: verwijst naar een bekende taalschool

noot 6 brexit: het vertrek van het Verenigd Koninkrijk uit de Europese Unie

noot 7 Donald Trump: 45e president van de Verenigde Staten van Amerika (2017-2021)

naar: Aleid Truijens in: de Volkskrant, 3 februari 2018

Vraag 37 2 punten

In alinea 6 somt de auteur argumenten op die het gelijk van de opstellers van het manifest moeten bewijzen. Deze argumenten zijn uiteindelijk terug te brengen tot twee hoofdargumenten.

Noem die twee hoofdargumenten.
Geef antwoord in een of meer volledige zinnen en gebruik per argument niet meer dan 25 woorden.

Bekijk het antwoord
  • Noemt twee van de volgende argumenten: Frans en Duits zijn onze buurtalen. / We hebben economisch belang bij het spreken van Frans en Duits / We kunnen geld verdienen door Frans en Duits te spreken. / Het is in de humaniora van belang dat je teksten in de originele taal kunt lezen. (2p)

Aanvulling op het correctievoorschrift (vraag 37): twee van de onderstaande argumenten, per juist element 1 punt. Maximumlengte per argument: 25 woorden. Beoordeel de spelling en grammatica.

Vraag 37 in het hele examen

Vraag 39 1 punt

“Maar dat gelijk krijgen ze pas als de noodzaak zich aandient.” (regels 100-101)

Wanneer zouden de manifestschrijvers gelijk krijgen, volgens de tekst?

De manifestschrijvers krijgen gelijk als

  1. A Frans en Duits het Engels voorbijstreven als taal van de meest invloedrijke landen en het Engels minder belangrijk wordt.
  2. B het Verenigd Koninkrijk niet langer lid is van de Europese Unie en er voor de handel dus geen noodzaak meer is om verplicht Engels te leren.
  3. C het Frans of het Duits de nieuwe voertaal binnen de Europese Unie wordt en het Engels minder belangrijk wordt voor de handel.
  4. D men eindelijk inziet dat het Engels een overschatte taal is en Europeanen meer belang hebben bij het Frans en het Duits.
Bekijk het antwoord

Antwoord: C

Vraag 39 in het hele examen

2022, tijdvak 2: Wie durft nog zorgeloos door het bos te banjeren?

Opgavetekst

Tekst 1 Wie durft nog zorgeloos door het bos te banjeren?

(1) In het gras liggen teken op de loer om ons te besmetten met de ziekte van Lyme. Vanuit de bomen belagen eikenprocessierupsen argeloze passanten met hun brandharen. En onder de grond bereidt het mediterraan draaigatje, een bijtgrage en nauwelijks uit te roeien mier (al omgedoopt tot ‘dracula’), zich in miljoenenkolonies voor op een invasie.

(2) En dan hebben we het nog niet eens over de ‘horrorteek’ die deze week in Nederland opdook. De grote broer van de toch al doodenge huis-tuin-en-keukenteek gaat actief op zoek naar slachtoffers die hij rennend tot wel 100 meter kan achtervolgen. Lekker dan. Waren we net bekomen van de terrorbuizerd. En kun je eigenlijk nog wel veilig wandelen op de Veluwe? Het is vast een kwestie van tijd voor het eerste kind wordt verorberd door de grote boze wolf.

(3) Oké, dat laatste is natuurlijk schromelijk overdreven. Maar uw verslaggever bespeurt de laatste tijd een licht aanwakkerende natuurangst. Leidt de fietsroute door een eikenbos? Liever eromheen. Een wandelpaadje met hoog gras? Dan toch maar die saaie asfaltweg. Picknicken aan de slootkant? Mwah, waarom geen terrasje?

(4) Waar is de tijd gebleven dat je nog zorgeloos door de bossen kon banjeren? Tegenwoordig voelt dat toch een beetje als spelen met je leven. Wie zijn gezondheid liefheeft, blijft beter op de gebaande paden. Toch?

(5) “Die angst is herkenbaar”, zegt ecoloog en natuurfilosoof Matthijs Schouten. “Ik zie het ook bij mensen om me heen: vrienden die afzien van hun geplande kampeervakantie in de natuur, bosuitjes voor kinderen die worden afgeblazen. Er is meer onrust over ongemakken en onveiligheid.”

(6) Vergeleken met zo’n beetje de hele rest van de wereld schuilen in de Nederlandse natuur bijzonder weinig gevaren – voor zover je in ons dichtbevolkte landje al van echte natuur kunt spreken. Er sluipen hier geen beren, schorpioenen of wurgslangen rond. Maar de Nederlandse natuur is wel gevaarlijker aan het worden, erkennen biologen. Niet vanwege de anderhalve wolf die hier rondbanjert: wolven eten geen mensen. “Maar door klimaatverandering komen wel meer soorten onze kant op die ongemakken veroorzaken en ziektes kunnen overbrengen”, zegt Schouten, die in dienst is van Staatsbosbeheer en Wageningen Universiteit. “Denk aan de eikenprocessierups, maar ook aan muggen.”

(7) “Naarmate het warmer wordt, neemt niet alleen de kans toe dat exoten als de tijgermug zich in Nederland vestigen. Ook groeit bijvoorbeeld het risico dat onze doodgewone huissteekmug enge tropische ziektes als het westnijlvirus gaat verspreiden”, zegt bioloog Arnold van Vliet (Wageningen Universiteit). “In Zuid-Europa was vorig jaar een grote uitbraak. In Italië, Griekenland en Roemenië heeft het westnijlvirus vorig jaar 181 levens geëist.”

(8) De bioloog en oprichter van de Tekenradar wijst erop dat bij teken in Nederland al een vervelend virus is aangetroffen dat tot voor kort alleen in zuidelijkere landen als Oostenrijk voorkwam: het teken-encefalitisvirus (TBE-virus), dat hersenvliesontsteking kan veroorzaken. “Sorry, ik besef dat ik met zulke verhalen mensen het bos uit jaag. Maar er ontstaat nu eenmaal een nieuwe werkelijkheid. Daar zullen we rekening mee moeten houden.” Dat is goed dat er aandacht is voor de veranderingen die door klimaatverandering gaande zijn in ons landschap. Maar van de 39.730 soorten die in Nederland voorkomen, kan slechts een handjevol echt voor problemen zorgen. Helaas zit de angst voor keukentrapjes niet evolutionair bij ons ingebakken, want daar gebeuren veel meer ongelukken mee.

(9) “We hebben zelf schuld aan de plagen die onze kant op komen. Dat schuldbesef versterkt onze angst”, zegt natuurfilosoof Martin Drenthen van de Radboud Universiteit in Nijmegen. “Klimaatverandering hebben we zelf veroorzaakt. Maar denk ook aan het grootschalige pesticidegebruik en andere manieren waarop we het landschap onleefbaar hebben gemaakt voor veel soorten, waardoor er nu bijvoorbeeld te weinig roofinsecten en vogels zijn om de eikenprocessierups onder controle te houden. Het veroorzaakt een apocalyptisch gevoel, dat ik bij mezelf ook regelmatig bespeur: we hebben het natuurlijk evenwicht verstoord, nu gaat alles mis. Van ons veilige, aangename huis op aarde zijn we een onaangename plek aan het maken.”

(10) “Angst voor enge beesten zit bij mensen sowieso diep ingebakken”, verklaart bioloog Kees Moeliker, directeur van het Natuurhistorisch Museum in Rotterdam. “Ooit leefden we op een ongerepte planeet met alleen maar dieren en planten om ons heen. Dat we op onze hoede zijn voor gevaarlijke dieren, zit in onze evolutionaire bagage. Daarom slaan we sterk aan op berichten over nieuwe vervelende beestjes. Zeker als de media er nog een schepje bovenop doen over hoe gevaarlijk die zijn.”

(11) De gevaren worden volgens Moeliker nogal eens overdreven. “Het is goed dat er aandacht is voor de veranderingen die door klimaatverandering gaande zijn in ons landschap. Maar van de 39.730 soorten die in Nederland voorkomen, kan slechts een handjevol echt voor problemen zorgen. Helaas zit de angst voor keukentrapjes niet evolutionair bij ons ingebakken, want daar gebeuren veel meer ongelukken mee.”

(12) “De mens heeft altijd behoefte aan nieuwe angsten”, stelt bioloog Midas Dekkers. “Het is de reden dat we kaartjes kopen voor griezelfilms. Daarom wordt de angstwekkendheid van nieuwe dieren die door klimaatverandering hierheen komen schilderachtig overdreven. Dat de Fransen of Portugezen al eeuwenlang met diezelfde dieren samenleven, kan ons blijkbaar niet schelen. Als je bang wilt zijn in het bos, kun je beter bang zijn voor honden: die bijten elk jaar 20.000 mensen het ziekenhuis in.”

(13) Onze angst voor nieuwe beesten wordt volgens de biologen ook veroorzaakt doordat we zo weinig meer van de natuur weten. “We zien de natuur tegenwoordig vooral als mooi, nuttig en harmonieus. Dat is een te romantisch beeld”, zegt natuurfilosoof Drenthen. “Vroeger beseften mensen veel beter dat de natuur soms ook lelijk of gevaarlijk kan zijn.”

(14) “Vroeger haalde niemand het in zijn hoofd om in korte broek en sandalen het bos in te gaan”, zegt Midas Dekkers. “Een teek kon lang wachten op zijn grasspriet. Maar nu kunnen ze hun lol op met alle stadse bleekneusjes die door Natuurmonumenten, Staatsbosbeheer en het IVN (Instituut voor Natuureducatie) de natuur in worden gejaagd. Stadsmensen zien de natuur als recreatieobject. Zodra ze dat pretpark betreden, weten ze niet hoe snel ze in het dichtstbijzijnde pannenkoekenhuis moeten komen. Maar de enige juiste houding om de natuur in te gaan, is met ontzag. Met een lange broek, en stop die in je sokken.”

(15) In landen met meer natuur heerst veel minder angst voor beesten die wij eng vinden. Neem de wolf. “In gebieden waar die nooit is weggeweest, beschouwen mensen hem als normaal onderdeel van het leven. Ze zetten hun schapen achter schrikdraad of stellen een herder aan”, zegt natuurfilosoof Drenthen. “In Nederland is de wereld te klein als één schaap door een wolf wordt gegrepen, terwijl hier jaarlijks honderden schapen worden aangevallen door honden, maar daar hoor je nooit wat van. Net zomin als we ons druk maken over de honderden doden per jaar door fijnstof: die horen kennelijk bij het leven in Nederland.”

(16) “Nieuwe problemen met oprukkende dieren lijken al snel onbeheersbaar omdat we niet meer weten hoe we ermee om moeten gaan,” zegt Drenthen, “terwijl er meestal gewoon praktische oplossingen voor zijn. Zoals niet onder een eik gaan zitten in de periode dat eikenprocessierupsen actief zijn.”

(17) “Een deel van de overlast van nieuwe plaagdieren zal door de natuur zelf worden opgelost”, zegt Midas Dekkers. “Vogels vinden het heerlijk dat er ineens zoveel eikenprocessierupsen te eten zijn. Over vijf jaar is het evenwicht hersteld, dan zijn wij over de schrik heen.”

(18) “Ander goed nieuws: we zullen met onze nieuwe plaagdieren leren leven”, zegt ecoloog-filosoof Schouten. “Ik moet toegeven dat ik aanvankelijk zelf ook behoorlijk paniekerig was over teken. Mijn jonge studenten niet: die hebben standaard een tekentang of tekenkaart op zak. Als je je lichaam na een wandeling goed controleert en teken meteen verwijdert, is er niks aan de hand.”

(19) “Sterker: binnenblijven uit angst voor een horrorteekaanval is ongezonder”, zegt Moeliker. “Het is bewezen dat de natuur mensen gezonder en gelukkiger maakt. Je kunt dus beter gewoon naar buiten gaan en genieten van al het moois om je heen. Controleer jezelf alleen achteraf wel op teken.”

naar: Annemieke van Dongen
uit: Algemeen Dagblad, 22 juli 2019
Annemieke van Dongen is verslaggever en schrijft onder meer over voedsel, landbouw en toerisme.

Vraag 6 1 punt

“Maar uw verslaggever bespeurt de laatste tijd een licht aanwakkerende natuurangst.” (regels 25-28)
In tekst 1 komt een argument aan bod op basis waarvan gezegd kan worden dat die huidige, aanwakkerende natuurangst terecht is.
Welke zin verwoordt dat argument het best?

  1. A De angst voor dieren zit evolutionair ingebakken bij de mens.
  2. B De enige juiste houding om de natuur in te gaan is met ontzag.
  3. C Problemen met exotische dieren lijken al snel onbeheersbaar.
  4. D We worden vaker geconfronteerd met nieuwe ziektes en ongemakken.
Bekijk het antwoord

Antwoord: D

Vraag 6 in het hele examen

2022, tijdvak 2: Baan omdat je vrouw bent, wie wil dat nou?

Opgavetekst

Tekst 2 Baan omdat je vrouw bent, wie wil dat nou?

Kort voor het verschijnen van tekst 2 werd een rapport van de planbureaus CPB en SCP gepubliceerd. Daaruit bleek dat de top van Nederlandse bedrijven slechts 15 procent vrouwen telt, terwijl het wettelijk streefcijfer op minimaal 30 procent ligt.

(1) De maat is vol, concluderen sommige media en commentatoren deze dagen: Nederland moet een verplicht vrouwenquotum invoeren aan de top. Bedrijven die de verplichte 30 procent vrouwen niet halen, moeten gewoon een flinke boete krijgen. Zul je eens zien hoe snel dat percentage dan stijgt.

(2) Ik denk dat een verplicht vrouwenquotum niet de oplossing is. Sterker nog: dat kan wel eens averechts werken.

(3) Een verplicht vrouwenquotum betekent dat bedrijven het criterium best person for the job1) moeten loslaten. Uit ervaring weet ik dat – hoe bedrijven ook hun best doen – zich lang niet altijd geschikte vrouwen aandienen voor een topfunctie. Bij een verplicht quotum zullen bedrijven moeten blijven doorzoeken. Dat betekent dat ze de lat lager zullen leggen, en vervolgens nog wat lager, net zo lang tot ze een vrouw gevonden hebben die “ja” zegt.

(4) Wat dat betekent voor het imago van topvrouwen laat zich raden. Het (terechte) beeld zal ontstaan dat vrouwen in topfuncties niet om hun kwaliteiten zijn geselecteerd, maar om hun vrouw-zijn. Het cliché dat mannen beter functioneren dan vrouwen zal weer terugkeren. En in dit geval nog terecht ook. Dat is het laatste waar de vrouwenemancipatie mee gediend is.

(5) We moeten het probleem van te weinig topvrouwen niet oplossen met een kunstmatig (en grondwettelijk dubieus) noodverband. We moeten kijken naar de achterliggende oorzaken. En daarvoor biedt het rapport van CPB2) en SCP3) genoeg aanknopingspunten. De oorzaak van het vrouwentekort aan de top ligt in de managementlagen daaronder. Zoals bekend zijn vrouwen tegenwoordig gemiddeld hoger opgeleid dan mannen. En in hun eerste baan doen vrouwen het dan ook minstens zo goed als, zo niet beter dan mannen. Maar daarna gaat het mis. Nog steeds is het in Nederland – meer dan in andere landen – de gewoonte dat de vrouw minder gaat werken zodra er kinderen komen. Die wijdverbreide cultuur fnuikt natuurlijk de kansen om door te groeien naar de top.

(6) Bijkomend gevolg is dat veel vrouwen nog steeds niet financieel onafhankelijk zijn; een groot probleem, omdat een op de drie huwelijken strandt.

(7) Gebrek aan topvrouwen vraagt om een cultuuromslag in de samenleving. De vrouwelijke arbeidsparticipatie moet worden gelijkgetrokken naar het niveau van de man. Er moeten geen quota komen voor vrouwen aan de top, er moeten harde streefcijfers komen voor het aandeel vrouwen dat fulltime werkt. Laat bedrijven met een heel goed verhaal komen als blijkt dat 80 procent van hun mannelijke personeel vijf dagen werkt, en slechts 15 procent van hun vrouwelijke. Als dat structureel verbetert, werkt dat automatisch door naar boven, en stijgt het aantal topvrouwen op een gezonde manier.

(8) Dat zo’n cultuuromslag hard nodig is, blijkt ook uit andere mannvrouwverschillen die beide planbureaus signaleren. Vrouwen zijn minder competitief, minder bereid om risico’s te nemen en veel meer dan mannen geneigd het gezin thuis draaiend te houden. Vind je het gek dat je op je werk minder competitief bent als je maar tweeënhalve dag per week werkt, en jij altijd degene bent die het schoolreisje begeleidt als de juf (het gebrek aan meesters in het basisonderwijs is minstens zo’n groot probleem als het gebrek aan topvrouwen in Raden van Bestuur) een dringend beroep op ouders doet.

(9) Die cultuur moet worden aangepakt. Dan komt de rest vanzelf.

noot 1 best person for the job: beste persoon voor de baan
noot 2 CPB: Centraal Planbureau: een organisatie van de Nederlandse overheid die economisch wetenschappelijk onderzoek doet om beleidsmakers en politici te ondersteunen in hun beleidsbeslissingen
noot 3 SCP: Sociaal en Cultureel Planbureau: een organisatie van de Nederlandse overheid die sociaalwetenschappelijk beleidsrelevant onderzoek verricht en hierover rapporteert aan regering en parlement

naar: Aylin Bilic
uit: De Telegraaf, 27 augustus 2019
Aylin Bilic is publicist.

Tekstfragment 3

(1) Verschillende factoren spelen een rol bij het lage aandeel vrouwen aan de top: de deeltijdcultuur, risicoaversie en competitieaversie, het denken in stereotypen – ‘mannen zijn ambitieus, vrouwen zijn sociaal’ – en de bestaande organisatiecultuur – ‘een manager werkt (meer dan) voltijd’. Over het relatieve belang van de verschillende factoren is helaas nog weinig bekend.

(2) Bindende quota (met sancties) voor het aandeel vrouwen aan de top leiden tot een snelle toename van dit aandeel en vergroten daarmee de kansengelijkheid tussen mannen en vrouwen. Bindende quota zijn echter geen wondermiddel: ze verhogen niet de winstgevendheid (…), of het aandeel vrouwen in het middenmanagement.

uit: Vrouwen aan de top, persbericht Centraal Planbureau, 21 augustus 2019

Vraag 22 1 punt

“Er moeten geen quota komen voor vrouwen aan de top” (tekst 2, regels 70-72)
Citeer de zin uit tekstfragment 3 die als tegenargument kan dienen bij deze uitspraak.

Bekijk het antwoord
  • Citeert: “Bindende quota (met sancties) voor het aandeel vrouwen aan de top leiden tot een snelle toename van dit aandeel en vergroten daarmee de kansengelijkheid tussen mannen en vrouwen.” (regels 7-9, tekstfragment 3) (1p)

Het deel tussen haakjes hoeft niet in het antwoord voor te komen. Beoordeel de spelling.

Vraag 22 in het hele examen

2022, tijdvak 2: Vrouwenquotum? Neem een voorbeeld aan de topsport

Opgavetekst

Tekst 3 Vrouwenquotum? Neem een voorbeeld aan de topsport

(1) De vrouwen waren in het nieuws deze week. Niet zozeer in de sport, maar in het algemeen. De SER1) adviseert grote bedrijven een vrouwenquotum in te voeren, om er eindelijk eens in te slagen dertig procent vrouwen in topfuncties te krijgen. Zachte maatregelen hebben niet geholpen, dus is het tijd voor harde, is de redenatie.

(2) De bokaal voor de meest stuitende reactie hierop gaat zonder twijfel naar Gerard van Vliet, directeur van de Nederlandse vereniging van Commissarissen en Directeuren. Hij vindt een vrouwenquotum “ontzettend gevaarlijk”. Vrouwen die automatisch in topposities komen, kunnen niet altijd op draagvlak rekenen, wat hun positie ondermijnt, vindt hij. Puntje waar ik in kan komen.

(3) Nee, de crux zit ’m in het vervolg. Vrouwen moeten thuis wel goede afspraken kunnen maken, zodat ze voldoende ruimte hebben voor een uitdagende baan. “Een topfunctie kun je niet zomaar erbij doen. Het gaat om veeleisende, stressvolle, moeilijke banen. Je moet 24 uur per dag aanspreekbaar zijn.” Iets met stoom en oren, toen ik dit las.

(4) Ga eens kijken in de sector waar Nederlandse vrouwen het beter doen in topfuncties dan mannen, zou ik zeggen, meneer Van Vliet. Bestaat die sector? Jazeker. Het is de topsport. Het aantal vrouwen in de topsport is ongeveer gelijk aan het aantal mannen, en kwalitatief steken de Nederlandse atletes al jaren boven hun mannelijke collega’s uit.

(5) Topsport is geen topfunctie, zegt u? Dat waag ik te betwisten. Topsport is compromisloos: als je íets niet zomaar even erbij doet, is het dat. Zeker als je een wereldtopper bent, is de stress bijzonder hoog. De druk, altijd in elk detail door de media beoordeeld worden: daar kan de zwaarte van geen enkele topfunctie tegenop. En dan heb ik het nog niet eens over de lange periodes van huis zijn. Ja maar, atletes combineren hun werk niet met een gezin, meent u? Zeker wel. Het zijn er niet veel, maar wel steeds meer. Het bekendste voorbeeld is ongetwijfeld tennisgrootheid Serena Williams.

(6) Natuurlijk krijgen ook zij te maken met de middeleeuwse meningenmachine. Kijk alleen maar naar de reacties op tennisster Kim Clijsters, die wil terugkeren op topniveau. Wat zou dat wel niet met haar gezin doen? En: stel je voor dat er nanny’s op de tribune verschijnen om de kids koest te houden. Nanny’s! Vaders kunnen niet voor kinderen zorgen, immers.

(7) Laat dat nou net datgene zijn wat in zulke gezinnen wél gebeurt. De vaders in deze relaties hebben geconstateerd dat hun vrouw bijzonder succesvol is in wat ze doet, en zoals het een gelijkwaardige relatie betaamt, kijken beide partners samen hoe ze daar het beste invulling aan kunnen geven.

(8) De man van oud-wereldkampioene wielrennen Lizzie Deignan stopte met koersen toen zijn vrouw zwanger bleek. Philip Deignan was bepaald geen pannenkoek, reed voor Team Ineos, maar kon niet ontkennen dat zijn vrouw succesvoller was. Dus koos hij voor de zorgrol.

(9) Zo radicaal hoeft het natuurlijk niet: met goede afspraken (hallo meneer Van Vliet) en goede opvang (hallo nanny’s) kan de man er prima een eigen carrière op nahouden. Zoals andersom al decennia gebeurt, en waarvan niemand zich ooit afvroeg waarom de vrouw zich schikt. Ik hoor meneer Van Vliet namelijk alweer: waarom zou een man zich hierin schikken?

(10) Ja, waarom? Moeten we het wel schikken noemen? Ik denk het niet. Je eigen unieke gezinssituatie creëren die aansluit op beider carrières is geen schikken, dat is gewoon wat moderne mensen doen. En heus, ik verzeker u: niet alleen in de topsport.

noot 1 SER: Sociaal-Economische Raad: de belangrijkste adviesraad voor regering en parlement over sociaal-economische vraagstukken

naar: Marijn de Vries
uit: Trouw, 23 september 2019
Marijn de Vries is journalist en voormalig profwielrenner.

Vraag 23 1 punt

“De bokaal voor de meest stuitende reactie hierop gaat zonder twijfel naar Gerard van Vliet” (regels 11-13).
Deze zin lijkt een tegenspraak te bevatten.
Leg uit wat die zogenaamde tegenspraak inhoudt.
Geef antwoord in één of meer volledige zinnen en gebruik voor je antwoord niet meer dan 30 woorden.

Bekijk het antwoord
  • Legt uit dat een bokaal of prijs je meestal voor iets positiefs wint, terwijl de schrijver duidelijk negatief oordeelt over de uitspraken van Van Vliet. (1p)

Maximaal 30 woorden; alleen de woorden tot het maximum tellen mee. Beoordeel de spelling en grammatica.

Vraag 23 in het hele examen

Vraag 27 2 punten

Noem drie vooroordelen die de auteur in alinea 5 tot en met 7 van tekst 3 aan de orde stelt.

Bekijk het antwoord
  • Noemt drie van de volgende vooroordelen: topsport is geen topfunctie; topsport wordt niet gecombineerd met of is niet te combineren met een gezin (een moeder die topsport bedrijft heeft een negatieve uitwerking op het gezin); vaders kunnen niet voor kinderen zorgen. (2p)

Drie juist 2 punten; twee juist 1 punt; minder dan twee 0 punten. Beoordeel de spelling.

Vraag 27 in het hele examen

Vraag 28 3 punten

De voorbeelden van topsporters in alinea 5 tot en met 8 worden gebruikt om verschillende situaties of ideeën te illustreren.
Neem de nummers uit onderstaande tabel over en geef van elk voorbeeld aan wat ermee wordt geïllustreerd.
Geef antwoord in één of meer volledige zinnen.
Voorbeeld uit tekst 3 | De auteur gebruikt dit voorbeeld om het volgende te illustreren:
Serena Williams (alinea 5) 1
Kim Clijsters (alinea 6) 2
Lizzie Deignan (alinea 8) 3

Bekijk het antwoord
  • Serena Williams (alinea 5) illustreert dat er steeds meer vrouwen of atletes zijn die topsport (succesvol) combineren met (zorg voor) een gezin; topsport kan wel degelijk worden gecombineerd met (zorg voor) een gezin. (1p)
  • Kim Clijsters (alinea 6) illustreert dat vrouwen die topsport combineren met een gezin te maken krijgen met vooroordelen of afkeurende, ouderwetse reacties. (1p)
  • Lizzie Deignan (alinea 8) illustreert dat in een gelijkwaardige relatie de man voor de zorgrol kiest als de vrouw succesvoller is: mannen kunnen de zorgrol op zich nemen, mannen kunnen voor de kinderen zorgen, of partners kijken samen hoe ze de zorgtaken het best kunnen verdelen. (1p)

Per juist element 1 punt. Beoordeel de spelling en grammatica. Het (onjuist) gebruik van hoofdletters aan het begin van een antwoord telt niet mee.

Vraag 28 in het hele examen

2022, tijdvak 2: Overkoepelende vragen bij tekst 2 en tekst 3

Vraag 32 1 punt

“Je eigen unieke gezinssituatie creëren die aansluit op beider carrières is geen schikken, dat is gewoon wat moderne mensen doen.” (regels 99-102 van tekst 3).
Met welk gegeven uit tekst 2 kan bovenstaande bewering in twijfel worden getrokken?

Bekijk het antwoord
  • Noemt dat het in Nederland (meer dan in andere landen) de gewoonte is dat de vrouw minder gaat werken zodra er kinderen komen. (1p)

Een citaat van regels 53-57 van tekst 2 (“Nog steeds is het in Nederland – meer dan in andere landen – de gewoonte dat de vrouw minder gaat werken zodra er kinderen komen.”) is ook goed. Beoordeel de spelling.

Vraag 32 in het hele examen

2022, tijdvak 2: Praat een beetje Nederlands met me

Opgavetekst

Tekst 4 Praat een beetje Nederlands met me

(1) Ter kennismaking ga ik een kopje koffie drinken met een nieuwe collega, buiten de deur. Zij zit al aan een tafeltje als ik kom aanlopen; de serveerster heeft haar net een kop koffie gebracht. Ik vraag of ik ook iets mag bestellen. De serveerster kijkt me vaag aan. Ik herhaal: of ik ook een kop koffie met melk kan bestellen, voor datzelfde tafeltje. Geen cappuccino, maar een gewone koffie met melk. Dus? Weer die vage blik. En dan doorbreekt ze de ongemakkelijke situatie: “In English please.”

(2) Dat zal wel lukken. Maar hoe moeilijk is het om als je in een lunchcafé werkt, jezelf een paar woorden en zinnetjes aan te leren waarmee je je Nederlandse klandizie kunt benaderen en verstaan?

(3) Bij het afrekenen blijkt dat ik niet toevallig een oproepkracht uit een Engelstalig buitenland heb getroffen. Er staat een meneer bij de kassa die duidelijk haar zakenpartner is en evenmin het Nederlands machtig is. Hij is vriendelijk, maar er zit geen woord Hollands bij.

(4) Verbaasd denk ik: je neemt een lunchcafé over – want ik weet dat hiervoor andere mensen de tent runden – en dan spreek je geen woord Nederlands en probeer je niet eens iets te stamelen in je nieuwe landstaal. Een vreemde kijk op hospitality1).

(5) Dezelfde taferelen spelen zich in vooral kledingzaken ook af. Je vraagt een voorbijdenderende winkeldame of ze weet waar de vesten hangen, of er ook een maat kleiner voorhanden is, en dan klinkt het in wisselende gradaties van vriendelijkheid: “English please!” Ach, de cardigans2), hoe kon ik zo dom zijn een vestje te zoeken. De rest laat ik maar zitten, I search wel for myself. De studentikoze medewerker is niet voor mij ingeroosterd, maar voor toeristen. Wat doe ik als Dutch local ook in de Bijenkorf of H&M te Amsterdam-International?

(6) Die lichte irritatie is niet helemaal particulier. Dagblad Metro peilde al eens bij 1400 Nederlanders hoe ze de Engelstalige benadering op het terras en in het pashokje vonden: twee derde beviel die helemaal niet. Het AD3) ging in Den Haag op onderzoek uit: 73 procent van de ondervraagden vond het niet fijn in winkel of horeca te worden aangesproken in het Engels.

(7) Natuurlijk, er is die andere kant van de medaille: de Randstad is een internationale gemeenschap en wordt bedolven onder toeristen. “Er zijn op de universiteiten en hogescholen studenten uit alle delen van de wereld en die vinden het net als toeristen en expats fijn om in het Engels geholpen te worden”, zegt Jeroen van Dijken van INretail, de landelijke brancheorganisatie van modezaken. En dan zijn er nog die eindeloze vacatures. Van Dijken: “Het aanbod schept de vraag: al die studenten willen ook graag iets bijverdienen, dus zijn werkgevers blij als zij zich melden om te werken.”

(8) Wat is er mis met een kosmopolitische metropool, waar je als toevallige Nederlander steeds vaker je biertje of broodje in de nieuwe lingua franca4) moet bestellen? Ik mag blij zijn dat ik nog bij iemand iets kán bestellen. Schuilt in mij een vreemdeling-in-eigen-land-huiliebalkie, een vleugje rancuneus nationalisme, omdat op mijn oude barkruk nieuw volk zit te zitten?

(9) Het kortste antwoord is ‘ja’. Maar gelukkig schieten hier de middenstands- en horecavertegenwoordigers mij te hulp. “De acceptatie bij gasten staat of valt bij de geboden gastvrijheid. Dat gaat over landsgrenzen heen”, zegt bijvoorbeeld Robèr Willemsen, voorzitter van de Koninklijke Horeca Nederland. Hij staat pal voor het Europa van de vrije bewegende werknemer, zeker in een toch al krappe arbeidsmarkt en een groeiende horeca. Somber is hij niet over de taalkwestie. “In de regel gaat dat heel goed.”

(10) En daar zit het addertje: in de regel gaat het goed. Maar die uitzonderingen blijven je zo lang bij. Bijvoorbeeld als de vraag om Engels te praten richting snauw gaat, en in de verveelde toon van “Sorry, I don’t speak Dutch” de ondertoon zo voelbaar is: ben jij gek of zo?

(11) Inmiddels bestaat in de Randstad volgens INretail een deel van het winkelpersoneel uit jonge, buitenlandse medewerkers, vaak studenten, die als oproepkracht werken of een bijbaan hebben. Van Dijken heeft daar geen oordeel over. Centraal staat voor hem klantvriendelijkheid; die moet de norm zijn en blijven. “De klant is koning en personeel dat niet zo met zijn klanten omgaat, heeft gewoon een verkeerde attitude. Dat gaat voorbij de taalkwestie.”

(12) Klopt, maar als ik in Parijs ben, probeer ik wat Frans, in China oefen ik op de groet. Niet veel, maar andermans taal gebruiken is een teken van interesse. Ook dat hoort, andersom, bij een gastvrije attitude. Dus hé, jij komt hiernaartoe, superleuk, maar toon dan ook een beetje belangstelling voor de taal die ze hier spreken. Want jij, Engelstalige oproepkracht of caféhouder, bent allesbehalve een analfabeet, je bent een zelfverzekerde globetrotter of ondernemende avonturier. Dus: praat Nederlands met me, al is het maar een beetje.

noot 1 hospitality: gastvrijheid
noot 2 cardigans: Engelse term voor vestjes
noot 3 AD: Algemeen Dagblad
noot 4 lingua franca: taal die als gemeenschappelijke taal wordt gebruikt door mensen met verschillende moedertalen

naar: Mirjam Schöttelndreier
uit: Nederlands Dagblad, 5 augustus 2019
Mirjam Schöttelndreier is redacteur van de Volkskrant.

Vraag 36 2 punten

“Natuurlijk, er is die andere kant van de medaille” (regels 64-65)
Welke twee kanten heeft deze medaille?

Bekijk het antwoord
  • Noemt dat sommige mensen het niet fijn vinden om in het Engels aangesproken te worden. (1p)
  • Noemt dat andere mensen het (wel) fijn vinden om in het Engels aangesproken te worden. (1p)

Beoordeel de spelling.

Vraag 36 in het hele examen

2022, tijdvak 3: Tijd om digitaal te ontspullen

Opgavetekst

Tekst 1 Tijd om digitaal te ontspullen: maak je smartphone eens leeg

(1) Voor het eerst in de geschiedenis verdwijnt de mogelijkheid om alleen te zijn, schrijft de Amerikaanse informaticus Cal Newport in zijn boek Digitaal minimalisme. De smartphone zorgt ervoor dat we elk moment dat verveling dreigt, direct naar die onuitputtelijke bron van afleiding en vermaak grijpen. Er is geen enkel moment meer dat we ons niet met andere mensen omringen, fysiek of virtueel.

(2) Het is nogal een boude bewering in een tijd waarin eenzaamheid steeds hoger op de politieke agenda komt – en uit de statistieken juist precies die gevoelens van alleen-zijn een hoogtepunt bereiken. Kranten staan vol met verhalen over vereenzaamde ouderen, het Sociaal en Cultureel Planbureau1) constateerde onlangs dat meer ouderen eenzaam zijn. Ja, als je net als Newport onderscheid maakt tussen ‘alleen-zijn’ en ‘eenzaamheid’, zie je Newports gelijk plots overal. ‘Alleen-zijn’ gedefinieerd als ‘het vrij zijn van andermans aanwezigheid of ideeën’, is nogal wat anders dan eenzaamheid in de zin van ‘sociale isolatie’.

(3) Je kunt eenzaam zijn en toch nooit alleen. En terwijl eenzaamheid schadelijk en soms zelfs dodelijk kan zijn, is alleen-zijn juist nogal belangrijk voor het gezond functioneren van mensen. Alleen-zijn is wat er in je brein gebeurt, niet in je omgeving.

(4) Digitaal minimalisme, dat in februari verscheen, haalt allerlei studies aan waaruit blijkt dat tijd met je eigen gedachten doorbrengen cruciaal is voor zelfreflectie, contemplatie, de vorming van je normen en waarden. En voor creativiteit. Niet voor niets sluiten veel schrijvers zich wekenlang op in prikkelarme en wifiloze schrijvershuisjes. “Als je echt wilt begrijpen wat er in je leven gebeurt, heb je zelfreflectie in stilte nodig”, schrijft Newport. Er is tijd nodig om alle input die je op een dag binnenkrijgt, te verwerken. En dat doen we nu te weinig: “Je kunt moeilijk overdrijven hoe radicaal de recente omslag is geweest.” Alleen-zijn is een standaardstand van het brein, en het is ook nodig voor een gezonde geest, zegt hij.

(5) Wat merken we ervan, nu we door de massale smartphoneverslaving het vermogen verliezen om onszelf echt af te zonderen en om te reflecteren? Newport noemt de huidige generatie tieners ‘de kanarie in de kolenmijn’: de vogel die gebruikt werd om te kijken of de lucht in mijnschachten giftig was. Jongeren brengen volgens alle statistieken met afstand de meeste tijd door op hun smartphone, volgens sommige onderzoeken tot gemiddeld ruim vier uur per dag.

(6) Hij haalt studies aan die een sterke stijging laten zien van het aantal angststoornissen en depressies bij tieners. Andere onderzoeken wijzen op afnemende empathie, verminderde concentratie en toenemende stress als gevolg van overmatig smartphonegebruik.

(7) Én eenzaamheid. Als je dan een keer alleen bent, schreeuwt Instagram naar je: “Kijk! Al je vrienden zijn wel allemaal leuke dingen aan het doen met elkaar!” Dat kan een gevoel van isolatie opwekken.

(8) Dit soort onderzoeken stuit op veel kritiek van andere wetenschappers. Het is namelijk de vraag of je bij studies die de psychische gesteldheid van grote groepen jongeren meten, alleen de invloed van de smartphone meet, of ook andere grote trends die invloed hebben. Bijvoorbeeld de laatste economische recessie. Experts op het gebied van het puberbrein waarschuwen consequent voor al te grote conclusies over wat smartphones met de hersenen doen, vooral omdat de hersenen nogal flexibel zijn.

(9) Maar dat de digitale revolutie soms doorslaat en dat er sprake is van massale smartphoneverslaving, moge duidelijk zijn voor iedereen die weleens met het openbaar vervoer reist.

(10) De oplossing van Cal Newport: digitaal minimalisme, virtueel ontspullen. Hij raadt mensen aan om hun digitale kast leeg te ruimen. Socialemedia-apps verwijderen, alle pushberichten uitzetten, je beginscherm zo clean en saai mogelijk maken, extreem selectief zijn in welke apps je gebruikt en die in mapjes stoppen, zodat de snoepkleurige icoontjes je niet zo toeschreeuwen.

(11) Newports pleidooi voor digitaal ontspullen is zinnig, aanstekelijk geschreven en past perfect in het minimalisme dat opruimgoeroes als Marie Kondō2) prediken. Newport schrijft het niet met zoveel woorden, maar hij roept op om je af te vragen welke apps een spark of joy3) geven – en apps die dat niet doen weg te gooien. Dat opruimen slaat enorm aan, zowel in huis als op de smartphone.

(12) Als reactie op de overdaad en overconsumptie van de laatste decennia snakken mensen blijkbaar naar het afslanken van bezittingen, keuzeopties en afleidingen. Het minimaliseren van overbodige digitale prikkels kan mensen een groot gevoel van bevrijding geven – en weer wat meer broodnodige alone time4) scheppen. Voor iedereen die het gevoel heeft dat de smartphone de baas is over hem in plaats van andersom, biedt Digitaal minimalisme nuttige tips en inzichten.

(13) Maar hoe hip ook, Newport biedt een individuele oplossing voor een collectief probleem. Het is alsof je in je eentje op een motorfiets langs een file zoeft: dat werkt prima voor jezelf, maar de file blijft staan. Je kunt nog zo rigoureus digitaal ontspullen, de standaardwerkplek in de moderne economie is nog altijd een flexbureau in een open kantoor5), waar prikkels en impulsen van anderen constant binnenkomen. Mail checken buiten werktijd blijft de norm. Klaslokalen en studieruimtes hangen, staan en zitten vol digitale schermen, waardoor multitasken het daar telkens wint van concentratie en contemplatie. In sommige beroepen lijk je soms niet zonder sociale media te kunnen functioneren. De sociale druk om actief te zijn op Instagram, WhatsApp of Snapchat kan enorm zijn.

(14) Achter de smartphone en socialemedia-apps zit bovendien een miljardenindustrie die drijft op het mensen zo verslaafd mogelijk maken aan hun schermen, zodat ze maximaal data kan oogsten. Die industrie is er puur op gericht om “menselijke zwaktes uit te buiten”, aldus Sean Parker, nota bene medeoprichter van Facebook.

(15) Daar lost een data cleanse6) of een andere individuele digitale ontspulactie weinig aan op. Zijn gezamenlijke afspraken, acties en misschien zelfs strengere wetten daarvoor niet geschiktere middelen? Te beginnen met het vaststellen van een nieuwe digitale etiquette om níet van elkaar te eisen om constant op alles direct te reageren en permanent aan te staan. Of om het alleen-zijn zonder afleiding van andermans likes en retweets weer sociaal acceptabel te maken. Het moet toch gewoon oké zijn om een weekend lang onbereikbaar te zijn? Of om op vakanties helemaal offline te gaan? Digitaal ontspullen kan een mooi begin zijn, maar is zeker niet de definitieve oplossing.

(16) Naast het digitale minimalisme van Newport zijn er ook recente ideeën over digital pollution7), een concept dat ervan uitgaat dat de digitale revolutie op dezelfde manier maatschappelijk ongewenste effecten veroorzaakt als indertijd de industriële revolutie. En net als luchtvervuiling en kinderarbeid zijn schermverslaving, gebrek aan alleen-zijn en andere negatieve gevolgen van de smartphone problemen die behalve individuele actie ook een gezamenlijke aanpak vereisen.

(17) ‘Een beter milieu begint bij jezelf’ bleek niet het sluitende antwoord op milieuvervuiling en klimaatverandering. ‘Ruim je digitale kast op’ is dat net zomin voor de collectieve digitale vervuiling van de menselijke geest.

noot 1 Het Sociaal en Cultureel Planbureau (SCP) is een wetenschappelijk instituut dat onderzoek verricht naar sociale en culturele verschijnselen in Nederland.
noot 2 Marie Kondō is een Japanse adviseur en bestsellerauteur. Ze geeft cursussen en seminars in het weggooien en ordenen van spullen, wat zij als uitgangspunt ziet voor ‘innerlijke ordening’.
noot 3 spark of joy, letterlijk vreugdevonk: een begrip uit de filosofie van Marie Kondō, dat erop neerkomt dat je alleen die spullen moet houden die je een gevoel van vreugde bezorgen.
noot 4 alone time: tijd alleen, tijd voor jezelf.
noot 5 Dit was de situatie zoals dat voor maart 2020, toen de coronapandemie begon, gebruikelijk was.
noot 6 data cleanse: het opschonen van (digitale) gegevens.
noot 7 digital pollution: digitale vervuiling.

naar: Wouter van Noort, uit: NRC-Handelsblad, 1 maart 2019

Vraag 10 2 punten

In alinea 12 heeft de auteur het over het ‘minimaliseren van overbodige digitale prikkels’. In alinea 13 en 14 plaatst de auteur kanttekeningen bij de haalbaarheid daarvan.

Welke twee kanttekeningen zijn dat? Geef antwoord in één of meer volledige zinnen. Geef geen voorbeelden.

Bekijk het antwoord
  • Newport biedt een individuele oplossing voor een collectief probleem / je ontkomt in de huidige samenleving niet aan digitale prikkels. (1p)
  • Achter de smartphone en socialemedia-apps zit een miljardenindustrie die drijft op het mensen zo verslaafd mogelijk maken aan hun schermen (zodat ze maximaal data kan oogsten). (1p)

Beoordeel de spelling en grammatica.

Vraag 10 in het hele examen

2022, tijdvak 3: Vliegschaamte: niks mis mee

Opgavetekst

Tekst 2 Vliegschaamte: niks mis mee

(1) De bijdrage van de luchtvaart aan de totale CO2-uitstoot in Nederland ligt op 6,5 procent. Omdat het aantal reizigers naar verwachting fors blijft groeien, zal deze bijdrage flink toenemen.

(2) Dat deze uitstoot door de aanplant van bomen geheel kan worden gecompenseerd, is een illusie. Het duurt zeker tien jaar voordat bomen groot genoeg zijn om zoveel CO2 te kunnen opnemen, wat overigens niet wegneemt dat het planten van bomen altijd zinvol is. Ook een volledige overstap naar biobrandstoffen is onrealistisch, omdat daar te veel landbouwgrond voor nodig is.

(3) Elektrisch vliegen lijkt het toverwoord. De ontwikkeling van goede en vooral lichte accu’s vraagt echter nog veel tijd. Bovendien blijft een nu nieuw opgeleverd vliegtuig de komende 25 jaar vliegen. Zo kan het dus gebeuren dat in vrijwel alle sectoren de uitstoot van broeikasgassen afneemt, maar die van het vliegverkeer toeneemt.

(4) Dit roept weinig protest op, omdat de meeste mensen maar wat graag gebruikmaken van de goedkope vluchten. Maar we zullen het onder ogen moeten zien: de enige manier om de uitstoot terug te dringen, is simpelweg minder vliegen.

(5) Vaak zoeken mensen naar argumenten om hun vlieggedrag goed te praten. Denk aan: “Ik ga op de fiets naar mijn werk, dus ik mag in de zomer wel een lange vliegreis maken.” Of: “Ik eet nog maar drie keer per week vlees, dus kan ik best vliegen.” Als mensen echt zouden uitrekenen hoeveel CO2-uitstoot hun vliegreis tot gevolg heeft, zouden ze zien dat ze, om een vliegreis naar Azië te kunnen compenseren, vijf jaar vegetarisch moeten eten.

(6) Het is echter de vraag of je zo moet rekenen. Deze gedachte gaat ervan uit dat je net zoveel CO2 mag uitstoten als je buurman of collega. Maar dit idee van ‘uitstootrecht’ of ‘CO2-footprint’1) moet je per wereldburger berekenen. Ik vermoed dat de vliegreis naar Azië dan een once-in-a-life-time-gebeurtenis2) gaat worden.

(7) Het is zo vanzelfsprekend geworden om een vliegreis te boeken, dat mensen me vaak verdwaasd aankijken als ik hun vraag waarom ze vliegen. Het antwoord is namelijk vaak: omdat het kan. De nadelige gevolgen voor het milieu worden niet of nauwelijks meegenomen in de keuze van de reisbestemming. Ver weg lijkt altijd goed. Maar als het doel van de reis is om gezellig met de familie een weekend bij elkaar te zijn, hoef je daarvoor toch niet naar een ver land te vliegen?

(8) Ik snap heel goed dat mensen reizen voor het avontuur en nieuwe culturen willen leren kennen. De vraag is alleen of dat altijd ver weg moet en zo vaak. Avontuur zit in het zelf ontdekken en dat kan ook dichterbij. Het lijkt soms wel alsof we tegen elkaar opbieden. Wie gaat het verst met vakantie? En wie heeft de meest exotische bestemming uitgekozen?

(9) Het is belangrijk dat we ons bewust zijn van de impact van een vliegreis en dat we de consequenties voor het klimaat serieus afwegen tegen het doel van de reis. Je hoeft niet met je vriendinnen naar Barcelona. Een weekendje Haarlem of Nijmegen is ook heel leuk.

(10) Het gemak waarmee we nu in het vliegtuig stappen, laat een gebrek aan verantwoordelijkheid zien. Gelukkig lijkt het besef dat vliegen schadelijk is voor het milieu toe te nemen. Sinds 2018 kennen we daarvoor het woord ‘vliegschaamte’. Als vliegschaamte leidt tot een betere afweging van de milieu-impact bij de keuze van de reisbestemming, lijkt me dat heel goed. Soms rechtvaardigt het doel van de reis het vliegen, maar even zo vaak zal de uitkomst zijn dat de impact van de vliegreis te groot is. Dan is het zoeken naar een andere bestemming of naar een andere manier van reizen.

(11) Steeds meer mensen ontdekken de trein, die zeker voor Europese vakantiebestemmingen een goed alternatief is. Ook daar is trouwens een nieuw woord voor uitgevonden: ‘treintrots’.

(12) Vliegschaamte is prima als die leidt tot meer bezinning en minder vliegreizen. Vliegen is echt niet altijd fout, maar de vanzelfsprekendheid waarmee we nu vliegen, is niet meer te verantwoorden.

De auteur (1974-2019) schreef en sprak over duurzaamheid.

noot 1 CO2-footprint: CO2-voetafdruk.
noot 2 once-in-a-life-time-gebeurtenis: gebeurtenis die slechts eenmaal in je leven voorkomt.

naar: dr. Martine Vonk, uit: Reformatorisch Dagblad, zaterdag 20 juli 2019

Vraag 14 3 punten

De auteur van tekst 2 stelt: “de enige manier om de uitstoot terug te dringen, is simpelweg minder vliegen” (regel 32-34). Zij bespreekt ook een aantal andere mogelijke oplossingen voor het CO2-probleem.

Neem onderstaande tabel over en vat in de tabel samen wat die mogelijke oplossingen zijn en wat het oordeel van de auteur is over elke oplossing. Bij één vakje is het juiste antwoord al ingevuld.

mogelijke oplossingenoordeel auteur
1 ……
2 ……
3 …is geen tovermiddel
Bekijk het antwoord
  • Rij 1: mogelijke oplossing aanplant van bomen, met oordeel is een illusie (maar zinvol). (1p)
  • Rij 2: mogelijke oplossing overstap naar biobrandstoffen, met oordeel is onrealistisch. (1p)
  • Rij 3: mogelijke oplossing elektrisch vliegen, het oordeel is geen tovermiddel en staat al ingevuld. (1p)

Per goed ingevulde rij 1 scorepunt. De rijen mogen in een andere volgorde staan. De derde kolom met argumenten hoeft niet beoordeeld te worden (aanvulling op het correctievoorschrift). Beoordeel de spelling.

Vraag 14 in het hele examen

Vraag 15 1 punt

“Vaak zoeken mensen naar argumenten om hun vlieggedrag goed te praten.” (regels 35-37)

Welk probleem hierbij signaleert de auteur in alinea 5?

  1. A Mensen hebben wel goede voornemens, maar handelen daar niet voldoende naar.
  2. B Mensen kunnen het effect van hun milieubesparende inspanningen niet goed inschatten.
  3. C Mensen willen niet weten wat de werkelijke milieu-impact van hun vliegreis is.
  4. D Mensen zijn niet bereid hun consumptiepatroon in voldoende mate aan te passen.
Bekijk het antwoord

Antwoord: B

Vraag 15 in het hele examen

Vraag 16 2 punten

Volgens alinea 9 moeten mensen een betere afweging maken als ze willen vliegen.

Welke twee zaken moeten volgens alinea 9 bij die afweging betrokken worden?

Bekijk het antwoord
  • De impact van de vliegreis / de consequenties voor het klimaat. (1p)
  • Het doel / de bestemming van de reis. (1p)

Beoordeel de spelling.

Vraag 16 in het hele examen

tekstfragment 1 Koop vliegkilometers

(1) Nu vliegen weer mogelijk is, is de vraag hoe we de lusten én de lasten van het vliegen verdelen. Dat kan door het totaal aantal gevlogen kilometers gelijk te verdelen over alle inwoners van Nederland.

(2) Iedereen krijgt jaarlijks het recht op een bepaald aantal vliegkilometers. In 2017 vlogen we gemiddeld 5.000 kilometer per jaar (uit: Kerncijfers Mobiliteit uit 2018 van het Kennisinstituut voor Mobiliteitsbeleid). Voor een retourvlucht kan men jaarlijks maximaal 2.500 kilometer reizen.

(3) Wie verder of vaker wil vliegen, kan de kilometers jaren opsparen of kan extra vliegkilometers kopen van degenen die ze niet nodig hebben.

(4) Met dit voorstel ontstaat een win-winsituatie: Wie wil vliegen, kan blijven vliegen. Wie niet of weinig wil vliegen, krijgt door de verkoop van de vliegkilometers een beloning voor milieuvriendelijk gedrag. En wie geen geld heeft voor vliegen, krijgt een welkome aanvulling op het inkomen.

naar: Vital van Looveren, Amsterdam; uit: de Volkskrant, 25 juni 2020

Vraag 19 1 punt

Tekstfragment 1 verscheen als ingezonden brief in een landelijk dagblad in juni 2020. In die periode werd personenvervoer door de lucht weer makkelijker, nadat het een tijd bijna onmogelijk was door coronamaatregelen.

Welk bezwaar had de auteur van tekst 2 kunnen maken tegen de voorgestelde oplossing in tekstfragment 1? Baseer je antwoord op alinea 6 van tekst 2. Geef antwoord in één of meer volledige zinnen.

Bekijk het antwoord
  • De oplossing in tekstfragment 1 baseert zich (alleen) op (het vlieggedrag van) Nederlanders, terwijl volgens tekst 2 de berekening per wereldburger gaat. (1p)

Beoordeel de spelling en grammatica.

Vraag 19 in het hele examen

tekstfragment 2 ‘Vliegschaamte’, is die wel terecht?

(1) […] Op dit moment is de luchtvaart verantwoordelijk voor ruim 2 procent van de mondiale CO2-uitstoot. Ondanks de schonere toestellen en de vele ontwikkelingen waar vliegtuigbouwers en universiteiten aan werken, is de verwachting dat de luchtvaart in de toekomst alleen maar zwaarder op het milieu gaat drukken. “De aantallen passagiers en de grote afstanden zijn het probleem”, aldus Werij.

(2) Vooral de frequentie waarmee we vliegen zou dus een reden kunnen zijn voor schaamte. Toch ziet Udo Pesch, techniekfilosoof aan de TU Delft, daar niet altijd aanleiding voor. “Vliegen is niet als roken, drinken of vlees eten. Het is niet puur een individuele keuze. Soms zijn vliegreizen onvermijdelijk vanwege werk, studie of familie in het buitenland.”

(3) Hoogleraar psychologie Ap Dijksterhuis is het daarmee eens, vertelt hij aan de telefoon. Dijksterhuis is verbonden aan de Radboud Universiteit en bracht vorig jaar een boek uit over de positieve effecten die reizen op de mens heeft. “Schaamte is de verkeerde emotie. Dat betekent dat je te druk bent met wat andere mensen van jou vinden. Ik zou ‘vliegschuld’ toepasselijker vinden, omdat er misschien mensen zijn die een schuldgevoel richting het milieu hebben.”

naar: Susan Sjouwerman, uit: www.nos.nl, 28 maart 2019

Vraag 20 1 punt

“Het gemak waarmee we nu in het vliegtuig stappen, laat een gebrek aan verantwoordelijkheid zien.” (regels 89-91 van tekst 2)

Citeer twee opeenvolgende zinnen uit tekstfragment 2 waarin duidelijk wordt dat niet iedereen het ermee eens is dat vliegen een gebrek aan verantwoordelijkheid laat zien.

Bekijk het antwoord
  • Citeert twee opeenvolgende zinnen: “Het is niet puur een individuele keuze. Soms zijn vliegreizen onvermijdelijk vanwege werk, studie of familie in het buitenland.” (regels 10-11 van tekstfragment 2). (1p)

Beoordeel de spelling.

Vraag 20 in het hele examen

Vraag 21 1 punt

In tekst 2 wordt de term ‘vliegschaamte’ gebruikt. Volgens tekstfragment 2 is ‘vliegschuld’ een betere term.

Leg uit waarom ‘vliegschuld’ een betere term zou zijn dan ‘vliegschaamte’, volgens tekstfragment 2. Geef antwoord in één of meer volledige zinnen en gebruik voor je antwoord niet meer dan 30 woorden.

Bekijk het antwoord
  • Bij vliegschaamte ben je te druk met wat een ander van je vindt, bij vliegschuld heb je zelf een schuldgevoel over het milieu / schaamte heeft met de ander te maken en schuld meer met jezelf. (1p)

Maximumlengte van het antwoord: 30 woorden. Beoordeel de spelling en grammatica.

Vraag 21 in het hele examen

tekstfragment 3 Geen crisis krijgt ons uit het vliegtuig

(1) Klimaatneutraal vliegen gaat ’m dus niet worden, op korte termijn. Vandaar dat velen de hoop hebben gevestigd op hogesnelheidstreinen – ter vervanging van korteafstandsvluchten – en de elektrische auto: die zouden de uitstoot door vliegtuigen voor een groot deel kunnen compenseren. Vorig jaar was de Tesla Model 3 de meest verkochte auto in Nederland. De verkoop van internationale treintickets nam, ten opzichte van 2018, met 13 procent toe. Het vliegtuigverkeer nam echter niet navenant af.

(2) Treinen mogen dan beduidend minder CO2 uitstoten dan vliegtuigen – 32 tegenover 230 gram per passagier – ze zijn allerminst klimaatneutraal. Zo rijden de Duitse ICE-treinen op stroom die in belangrijke mate wordt opgewekt door kolen- en gascentrales. Bij de autoproducenten wil het kwartje evenmin vallen, schreef Pieter Pauw, werkzaam bij de Frankfurt School of Finance and Management, in NRC Handelsblad. “Iedere autogeneratie moet sneller, krachtiger en comfortabeler zijn dan de vorige generatie.” Met alle gevolgen van dien voor het gewicht en energieverbruik van een nieuwe generatie auto’s. “De zogenaamd klimaatneutrale Tesla-tank (Pauw doelde op de Tesla Cybertruck, red.) en de potige Porsche en Polestar zijn klimaatschadelijke elektriciteitsslurpers.”

(3) Minder vliegen is dus slechts een onderdeel van de oplossing van de klimaatcrisis: we zouden over de hele linie minder ambulant moeten zijn.

naar: Sander van Walsum, uit: de Volkskrant, 22 augustus 2020

Vraag 22 2 punten

“Steeds meer mensen ontdekken de trein, die zeker voor Europese vakantiebestemmingen een goed alternatief is.” (regels 106-109 van tekst 2)

Noem uit tekstfragment 3 twee kanttekeningen bij deze bewering. Geef antwoord in één of meer volledige zinnen.

Bekijk het antwoord
  • Noemt twee van de volgende kanttekeningen: een toename van reizen per trein leidt niet (per se) tot een gelijkwaardige afname van het vliegverkeer / reizen per trein compenseert de uitstoot van vliegen onvoldoende; reizen per trein is (ook) niet klimaatneutraal; we zouden over de hele linie/over het algemeen minder moeten reizen (dus ook met de trein en/of de auto). (2p)

Per juist antwoord 1 punt, met een maximum van 2 punten. Beoordeel de spelling en grammatica.

Vraag 22 in het hele examen

2022, tijdvak 3: Iederéén denkt in hokjes

Opgavetekst

Tekst 3 Iederéén denkt in hokjes

(1) Wat zou het mooi zijn: een samenleving waarin we ieder mens zien als uniek individu, zonder vooroordelen; niet als lid van de groep waar iemand toevallig bij hoort, maar als medemens. Wat waren velen het uit de grond van hun hart eens met Arnon Grunberg, toen hij op 4 mei 2020 bij de Nationale Dodenherdenking in de Nieuwe Kerk Primo Levi1) aanhaalde: “Ik kan niet begrijpen, niet verdragen dat men een mens beoordeelt niet naar wat hij is, maar naar de groep waar hij toevallig toe behoort.”

(2) Toch zal het nooit gebeuren. Zelfs al zouden we willen, we kunnen het niet. Alles wat we waarnemen, wordt door ons brein gecategoriseerd: voedsel, meubilair, muziek, dieren. En mensen. Categorieën ordenen onze waarnemingen, geven betekenis. Ook Grunberg gebruikt ze, bijvoorbeeld in deze tweet: “De zes miljoen vermoorde Joden waren slachtoffer van witte, christelijke Europeanen.”

(3) Een categorielabel (‘bètastudent’, ‘Brabander’, ‘boekhouder’, ‘NRC-lezer’) helpt een persoon te plaatsen en maakt ook onze aandacht vrij voor andere taken. Deelnemers aan een onderzoek die bij een persoon zowel een label kregen als een reeks beschrijvingen, bleken beter te scoren op een andere taak die ze tegelijkertijd moesten uitvoeren dan degenen die zonder dit label naar de persoon keken – de indrukvorming kostte hun meer aandacht.

(4) De keerzijde: categorieën simplificeren de wereld. We zien de onderlinge verschillen binnen een categorie als kleiner dan ze feitelijk zijn. En we vullen ontbrekende informatie in op basis van stereotypen. Zo hebben veel vrouwelijke hoogleraren weleens post ontvangen voor ‘de heer…’ De verzender neemt aan dat een hoogleraar wel een man zal zijn.

(5) Het categoriseren en stereotyperen verloopt automatisch: snel, moeiteloos, onbewust, dus zonder het zelf te beseffen. Dat betekent dat we allemaal – ook mensen die dat ongewenst vinden – geregeld gedachteloos kenmerken aan een persoon toeschrijven, puur en alleen op grond van diens categorie. Het lijkt voor onszelf alsof onze indrukken gebaseerd zijn op informatie over een persoon, maar ongemerkt wordt alles gekleurd door stereotypen.

(6) Als je bijvoorbeeld leest dat de nonnen klaagden over de drank op het feest, neem je aan dat er te veel gedronken werd. Maar zijn het studenten die klaagden over de drank, dan denk je eerder aan te wéinig drank. Wordt een politicus agressief genoemd, dan denk je waarschijnlijk aan verbale agressie: anderen onderbreken, snel kwaad worden, scherpe woorden gebruiken. Bij een voetbalsupporter die agressief is, denk je eerder aan fysieke agressie. Zou iemand dan opperen dat je stereotypeert, dan denk je in alle oprechtheid: echt niet, er werd toch zeker gezégd dat ’ie agressief was. Niemand hoort ooit in het brein een belletje rinkelen dat zegt: pas op, nu ben je zelf aan het invullen.

(7) We kúnnen het wel: mensen als individu bekijken, op basis van hun persoonlijke eigenschappen en gedragingen. De beoordeling van een persoon is dan gebaseerd op alle stukjes informatie die we combineren tot een uniek totaalbeeld. Dat vergt meer aandacht. We moeten gevolgtrekkingen maken van de betekenis van iemands gedrag, soms nadenken over de oorzaken van het gedrag en alles samenvoegen tot een samenhangende indruk.

(8) Bijvoorbeeld: ik hoor op de radio een FNV-vrouw2) in wanhoop over het gebrek aan beschermingsmiddelen voor zorgpersoneel tijdens de coronacrisis. Ik overweeg: heeft ze gelijk, is de minister aan het klungelen? Of is ze een paniekerig type? Of overdrijft ze omdat ze iets voor elkaar wil krijgen? Ze maakt zich druk, leeft mee met de zorgmedewerkers en is zwaar gefrustreerd (mijn gevolgtrekkingen). Ze lijkt de feiten goed te kennen, haar toon is kalm en beheerst, ze houdt haar emotie goed in bedwang (nog meer gevolgtrekkingen). Ik verbind mijn gevolgtrekkingen aan elkaar: ze is betrokken. Zo ontstaat een heel ander beeld dan als ik categorieën en daaraan gekoppelde associaties zou gebruiken, bijvoorbeeld vrouw (emotioneel) of vakbond (fanatiek).

(9) Ik had tijd voor mijn overdenkingen, want ik zat in de auto en had niets anders te doen. Onderzoek wijst erop dat we anderen alleen als uniek individu bekijken wanneer het kan (als we voldoende cognitieve capaciteit hebben, dus bijvoorbeeld niet tegelijkertijd met iets anders bezig zijn) en we het willen (gemotiveerd zijn om tot een realistisch en compleet beeld te komen, bijvoorbeeld wanneer we van iemand afhankelijk zijn, zoals een leidinggevende).

(10) In het dagelijks leven is dit ondoenlijk bij iedere persoon die ons pad kruist: de bakker, pakketbezorger, medepassagier in de trein – en maken we gebruik van quick-and-dirty-verwerking3) met behulp van categorieën. Stereotypen worden in ons brein direct en automatisch geactiveerd. Als we een bejaarde zien, worden eigenschappen als ‘vergeetachtig’ en ‘traag’ getriggerd. Susan Fiske, stereotype-onderzoeker aan de universiteit van Princeton, trad diverse malen op als getuigedeskundige in rechtszaken, onder meer tegen bedrijven die vrouwen benadeelden. Ze vertelde ooit dat ze weleens nachtmerries had waarin de rechter haar vroeg: “Uw eigen onderzoek laat zien dat stereotypen automatisch worden geactiveerd. Moet ik iemand straffen voor iets waar hij geen controle over heeft?”

(11) Het is onvermijdelijk dat categorieën ons beeld van een persoon beïnvloeden. Iemands etniciteit, leeftijd, sekse en uiterlijke kenmerken zien we als eerste en dat kleurt alle verdere informatie. Het is als het zout in de soep: het beïnvloedt de smaak van alle ingrediënten en je kunt het er niet meer uit halen.

(12) Willen we die invloed reduceren, zoals Grunberg bepleitte, dan begint dat met het erkennen dát we categorieën en vooroordelen hanteren. Dit ontkennen heeft alleen maar tot gevolg dat onze stereotypen ondergronds een andere weg vinden. Dat helpt dus niet. Blij en tevreden zijn met zo’n speech ook niet: dat vind ik nou ook, mensen moeten stoppen met die vooroordelen. Want wie zijn die mensen? ‘Witte christenen’, PVV’ers, FvD’ers? Kijk, daar zijn de categorieën en vooroordelen alweer. Zeg daarom niet: “Als ze het over Marokkanen hebben, dan hebben ze het over mij”, zoals Grunberg deed. Maar zeg: “Als we het hebben over mensen die in hokjes en vakjes en vooroordelen denken, dan hebben we het ook over mij.” Alleen met dat inzicht komen we verder.

Roos Vonk is hoogleraar sociale psychologie aan Radboud Universiteit in Nijmegen en schreef onder meer De eerste indruk.

noot 1 Primo Levi was een Joods-Italiaans schrijver van korte verhalen, romans, essays en gedichten. Hij overleefde concentratiekamp Auschwitz.
noot 2 FNV: Nederlandse vakbond; deze komt op voor de belangen van werknemers.
noot 3 quick-and-dirty-verwerking: snelle, oppervlakkige verwerking.

naar: Roos Vonk, uit: NRC Handelsblad, zaterdag 23 mei en zondag 24 mei 2020

Vraag 26 1 punt

“Wat zou het mooi zijn: een samenleving waarin we ieder mens zien als uniek individu, zonder vooroordelen” (regels 1-4)

Waarom is deze wens van de auteur niet te realiseren, volgens tekst 3? omdat het menselijk brein

  1. A bijna alles met stereotypen invult tot een uniek totaalbeeld
  2. B ons te laat waarschuwt voor een gebrek aan informatie over de situatie
  3. C slecht kan omgaan met stereotypen en vooroordelen
  4. D vanzelf de dingen en personen die het opmerkt in categorieën indeelt
Bekijk het antwoord

Antwoord: D

Vraag 26 in het hele examen

Vraag 35 1 punt

“Alleen met dat inzicht komen we verder.” (regels 184-185)

Waarom komen we alleen met dat inzicht verder, volgens tekst 3? Omdat alleen

  1. A het besef dat we in hokjes en categorieën denken ervoor kan zorgen dat de invloed hiervan teruggedrongen wordt
  2. B het idee dat we moeten stoppen met vooroordelen ervoor kan zorgen dat we er ook daadwerkelijk mee stoppen
  3. C hiermee duidelijk wordt dat Grunberg een andere uitspraak had moeten doen om zijn punt kracht bij te zetten
  4. D hiermee duidelijk wordt dat het lastig is om te bepalen wie het meest in hokjes en categorieën denken
Bekijk het antwoord

Antwoord: A

Vraag 35 in het hele examen

2022, tijdvak 3: Ridder

Opgavetekst

Tekst 4 Ridder

Tekst 4 is een aflevering van de krantenrubriek De bewust digibete burger, waarin de auteur vertelt over zijn ervaringen als digibeet met de digitale wereld.

(1) Los het volgende raadsel op: het zit veilig in zijn eigen ruimte en uit zich onbeschoft en obsceen. U antwoordt: dat is makkelijk, dat is de reaguurder1) of de internettrol. Dat digitale tijdperk faciliteert forse hoeveelheden onbeschoftheid. Vroeger, toen mensen nog niet vanachter schermpjes op elkaar reageerden, moesten ze elkaar in de ogen kijken en durfden ze niet half zo barbaars te zijn. Utopische whizzkids die de digitale revolutie in gang zetten, dachten dat ze de wereld beter zouden maken: mooi niet.

(2) U als lezer van deze rubriek weet dat vooruitgangsdenken in deze stukjes wordt bestreden. Toch ben ik geen adept van het ‘achteruitgangsdenken’, oftewel dat geloof dat mensen vroeger wél aardig waren. Alles wijst er volgens mij op dat je minder leuke menselijke neigingen in alle tijden en culturen tegenkomt.

(3) Een gevolgtrekking daaruit is dat er ook analoge reaguurders moeten hebben bestaan. Digitale reaguurders worden wel vergeleken met belletjetrekkers, wat niet aardig is voor leuke analoge kinderen die een middagje plezier hebben. Vorige maand voegde een VW Golf met een spoilertje met 140 km/h in op de A2. De bestuurder – geslacht: m – gebruikte eerst de claxon, toonde daarna de rechtermiddelvinger en hield toen nog even de rechterwijsvinger tegen zijn slaap. Ineens besefte ik: daar heb je hem, de analoge reaguurder! Veilig in zijn eigen ruimte, onbeschoft en obsceen. Elke agent kan je vertellen dat bestuurders van reaguurauto’s verschrompelen zodra ze uit hun cocon worden gehaald. Internettrollen die in levenden lijve met hun proza werden geconfronteerd, bleken evenmin heldhaftig.

(4) Maar bestonden reaguurders óók voor je auto’s had? Ik heb de middeleeuwen niet meer meegemaakt, maar ik beweer dat ridders destijds éérst in hun veilige harnas kropen voor ze onbeschoft om zich heen sloegen.

noot 1 reaguurder: iemand die online op ongenuanceerde wijze reageert op internetberichten.

naar: Olaf Tempelman, uit: de Volkskrant, dinsdag 11 december 2018

Vraag 36 2 punten

In alinea 1 en 2 van tekst 4 stelt de auteur twee misvattingen aan de orde.

36 Geef aan om welke twee misvattingen het gaat en geef bij elke misvatting aan waarom het een misvatting is. Neem de nummers uit de tabel over en noteer je antwoorden achter de nummers. Geef antwoord in één of meer volledige zinnen.

misvattingwaarom het een misvatting is
1a1b
2a2b
Bekijk het antwoord
  • Rij 1: de misvatting dat de digitale revolutie de wereld beter maakt / dat alles met de tijd beter wordt, met als reden: het digitale tijdperk faciliteert forse hoeveelheden onbeschoftheid / er wordt nu veelvuldig onbeschoft gereageerd via schermpjes. (1p)
  • Rij 2: de misvatting dat mensen zich in het digitale tijdperk onbeschofter gedragen / dat mensen zich vroeger fatsoenlijker gedroegen, met als reden: minder leuke menselijke neigingen zie je in alle tijden (en culturen). (1p)

Per goed ingevulde rij 1 scorepunt. De misvattingen met bijpassend argument mogen in omgekeerde volgorde staan. Beoordeel de spelling en grammatica.

Vraag 36 in het hele examen

2021, tijdvak 1: Tekst 1

Opgavetekst

Tekst 1 Leve de vleesetende vegetariër – Wantrouw de rechtlijnigen

(1) “Diervriendelijk vlees bestaat niet”, scandeerden fanatieke vegetariërs voor de deur van de biologische slager bij mij in de buurt. Strikt genomen hadden ze een punt, maar een beetje vreemd vond ik het wel. Ik had sterk de indruk dat ze hun pijlen beter hadden kunnen richten op een kiloknaller of een megastal.

(2) Hoe zouden deze vegetariërs tot hun besluit zijn gekomen om juist bij een biologische slager te gaan demonstreren? Ze zullen ooit besloten hebben geen dierlijk voedsel meer tot zich te nemen. Een nobel streven: daarmee voorkomen ze dierenleed, dragen ze aanzienlijk minder bij aan de CO2-uitstoot en verkleinen ze hun ecologische voetstap onmiddellijk. Maar goed, als je consequent bent, kun je het daar niet bij laten. Want als je echt overtuigd bent van je mening, moet je proberen anderen daarvan te overtuigen. Eigenlijk is het moreel verwerpelijk dat niet te doen. En zo kan het dus gebeuren dat je op een dag besluit vegetariër te worden en je jezelf niet veel later al demonstrerend aantreft bij een biologische slager. Als je niet oppast, streef je heel consequent je doel voorbij.

(3) En denk nu niet dat alleen vegetariërs dit zo doen, het consequente denken van niet-vegetariërs is vaak nog erger. Als je zegt dat je vegetariër bent, grijpen veel niet-vegetariërs elke kans aan om je op inconsequenties te wijzen. “Ja, maar je draagt wel leren schoenen.” En als ze je een keer betrappen op het eten van vlees, dan is het hek echt van de dam. Terwijl de vegetariër, die toch al nooit vlees eet, juist het recht heeft om zo heel af en toe een stukje dierlijk voedsel te eten. Als het gaat om het verminderen van dierenleed en CO2-uitstoot zou het veel effectiever zijn als al die vleeseters nu eens een stuk minder vlees eten.

(4) Het komt allemaal doordat we consequent zijn hoog waarderen en inconsequentie zien als een doodzonde. Kijk maar naar de politiek. Wanneer je als politicus wordt beticht van draaien, raak je beschadigd. Het beroemdste voorbeeld uit de recente Nederlandse geschiedenis is ongetwijfeld dat van Wouter Bos. “U draait en u bent niet eerlijk”, zei Balkenende (CDA) tegen hem tijdens een radiodebat. Vervolgens bleef het CDA Bos als inconsequente draaikont afschilderen, met succes: Bos’ Partij van de Arbeid lag een straatlengte voor in de peilingen, maar uiteindelijk werd het CDA de grootste partij. En er zijn meer politici die proberen zichzelf neer te zetten als de enige consequente te midden van inconsequenten, vaak met succes. Fijn voor hen, maar als samenleving schieten we er weinig mee op. We zouden inconsequentie veel meer moeten waarderen.

(5) Het is natuurlijk prettig om een helder en consequent wereldbeeld te hebben. Dat geeft duidelijke richtlijnen voor je handelen en een gevoel van rust. Maar het is lastig vol te houden: de wereld verandert voortdurend en je hebt nu eenmaal ook te maken met anderen die anders over dingen kunnen denken. Bovendien is volledige consequentie onmogelijk. Vroeg of laat ontdek je dat elke ordening, elk verhaal, elk systeem ‘tekortschiet’, dat wil zeggen: niet helemaal consequent is. Er zijn altijd losse eindjes en restcategorieën.

(6) Dat merk je al bij iets simpels als het opruimen van je bureau. Als je een indeling hebt bedacht voor de stapel papieren, zit je uiteindelijk altijd met een rest, de dingen die niet in een van de hokjes passen. Wat doe je daarmee? Je kunt die genadeloos door de papierversnipperaar halen, ze wegmoffelen in een verborgen laatje of ze een beetje op je bureau laten slingeren. Natuurlijk is het ook mogelijk om voor een andere ordening te kiezen die deze dingen wel een belangrijkere plek geeft, het probleem is alleen dat je dan weer andere restcategorieën overhoudt. Hoe fijnmaziger je ordening, hoe minder restcategorieën, maar hoe ingewikkelder en onhandiger in het gebruik. Het zal nooit lukken een ordening te bedenken die alles een gelijke plek geeft, want dan kom je uit bij chaos.

(7) Zo kent ook de maatschappij losse eindjes en restcategorieën, zoals mensen die niet in het systeem passen: vluchtelingen, andersdenkenden, verstandelijk beperkten, ouden van dagen. Wat doe je met hen? In de versnipperaar? Of wegstoppen in een laatje? In Nederland kiezen we meestal voor de laatste oplossing: we stoppen ze in inrichtingen of vluchtelingenkampen, bij voorkeur buiten de bewoonde wereld.

(8) En dan zijn er nog mensen die een ander consequent systeem voorstaan en dat van jou betwisten. Wat moet je met hen? Verdelgen? Negeren? Overreden? De wang toekeren? Op kleine schaal is het probleem misschien nog redelijk overzichtelijk, maar in de geschiedenis zijn voorbeelden te vinden waarbij het desastreus uit de hand liep.

(9) Onze democratie is in dit licht een prachtig systeem. Meerdere partijen met verschillende wereldbeelden moeten er samen zien uit te komen. Het is de ultieme manier om desastreuze gevolgen van consequent denken te voorkomen. Des te gekker is het dat we onze politici juist genadeloos afrekenen op de inconsequenties van hun standpunten. Wat hebben we liever: politici die het beste besluit nemen, die er met andersdenkenden proberen uit te komen, of politici die koste wat kost vasthouden aan een standpunt, om de enige reden dat dat nou eenmaal hun standpunt was? In een klimaat waar alles om consequentie draait, wordt het erg lastig om eens iets uit te proberen, want voor je het weet, word je beticht van inconsequentie. Politici die beweren dat ze, in tegenstelling tot de anderen, nu eindelijk eens consequent zullen zijn en echt de waarheid zullen spreken, moet je dus juist wantrouwen. Want of ze liegen of ze zijn uit op een dictatuur.

(10) Maar kunnen wij dan zomaar helemaal zonder die ordeningen? Hebben wij niet een minimale vorm van consequentie nodig om ons handelen op te baseren? Volgens de Duitse denker Friedrich Nietzsche zou het moment ooit komen dat we werkelijk zonder consequentie kunnen, alleen moest daarvoor wel eerst een nieuwe mens opstaan: de übermensch. Bij deze übermensch moet je niet denken aan de karikatuur die Adolf Hitler ervan maakte – een zuivere ariër die volgens de nazistische vastomlijnde ideologie denkt en handelt – maar juist aan iemand die zonder ideologie kan leven: een wezen dat geen wereldbeeld nodig heeft, niet streeft naar enige vorm van consequentie, die zich kan redden in de chaos. De mens is een “brug”, een “overgang”, een “koord, geknoopt tussen het dier en übermensch”, schrijft Nietzsche in Aldus sprak Zarathoestra. Wij naar consequentie strevende mensen zijn volgens Nietzsche dus van voorbijgaande aard.

(11) Net als Nietzsche denk ik dat leven zonder wereldbeeld te hoog gegrepen is voor de huidige mens, maar ik vraag me wel af of die übermensch er ooit zal komen. In ieder geval kunnen we in afwachting van deze supermens voorlopig maar beter leren leven met wereldbeelden die weliswaar een zwakke vorm van consistentie kennen, maar uiteindelijk toch inconsequent blijken. Als we onze irritaties daarover wat kunnen onderdrukken zijn we al een heel eind. Want een inconsequenter leven is geen gemakkelijk leven – het vereist zelfbeheersing en een bijzonder flexibele geest. Je moet wel iets van richtlijnen hebben, maar die ook weer niet al te serieus nemen.

(12) De verleiding om te denken dat je eindelijk het consequente systeem hebt gevonden, ligt altijd op de loer. Inconsequentie blijft nu eenmaal irriteren. Juist daarom heb ik zo’n waardering voor de flexitariër, de levensminnende doodgraver, de fietsende autobezitter, de varende landrot, de niet-stemmende politicus, de dronken geheelonthouder en de rokende arts.

naar: Frank Meester
uit: de Volkskrant, 30 april 2016
Frank Meester is filosoof en publicist.

Vraag 4 1 punt

“Maar goed, als je consequent bent, kun je het daar niet bij laten.” (regels 20-21)
Welk bezwaar zou een kritisch lezer kunnen hebben tegen de onderbouwing van deze bewering?

  1. A Demonstrerende vegetariërs worden woorden in de mond gelegd om aannemelijk te maken dat ze alleen bij de biologische slager demonstreren vanuit de wens consequent te zijn.
  2. B De tekst beschuldigt vegetariërs die niet gaan demonstreren van inconsequent en dus immoreel gedrag om aannemelijk te maken dat we daarom inconsequente mensen niet serieus moeten nemen.
  3. C Er wordt onvoldoende aannemelijk gemaakt dat vegetariërs die bij de biologische slager demonstreren, een goed voorbeeld zijn van mensen die consequent volgens hun principes leven.
  4. D Er wordt onvoldoende aannemelijk gemaakt waarom mensen die zelf een overtuiging hebben, genoodzaakt zijn deze overtuiging ook over te brengen op anderen.
Bekijk het antwoord

Antwoord: D

Vraag 4 in het hele examen

Vraag 6 1 punt

Uit alinea 3 blijkt een oordeel over het al dan niet consequente gedrag van de vegetariër en dat van de niet-vegetariër.
Welk oordeel is dat?

  1. A Beide groepen spreken elkaar terecht aan op hun inconsequente gedrag.
  2. B Beide groepen zouden best wat minder consequent mogen zijn.
  3. C Niet-vegetariërs zijn vaak inconsequenter dan vegetariërs.
  4. D Vegetariërs zijn vaak inconsequenter dan niet-vegetariërs.
Bekijk het antwoord

Antwoord: B

Vraag 6 in het hele examen

Vraag 7 1 punt

Aan alinea 4 kunnen twee functies worden toegekend: een ten opzichte van de voorafgaande alinea’s en een ten opzichte van de erop volgende alinea’s.
Welke twee functies zijn dat?

  1. A constatering en standpunt
  2. B constatering en voorbeeld
  3. C verklaring en conclusie
  4. D verklaring en standpunt
Bekijk het antwoord

Antwoord: D

Vraag 7 in het hele examen

Vraag 8 1 punt

Welk argumentatieschema wordt in alinea 4 vooral gebruikt?
Een argumentatieschema op basis van:

  1. A autoriteit
  2. B kenmerk of eigenschap
  3. C oorzaak en gevolg
  4. D overeenkomst en vergelijking
  5. E voorbeelden
  6. F voor- en nadelen
Bekijk het antwoord

Antwoord: E

Vraag 8 in het hele examen

Vraag 9 3 punten

Alinea 5 is te lezen als een zelfstandige redenering. Elke zin binnen deze redenering heeft een eigen functie. Twee van die functies zijn in onderstaand schema al gegeven.
Vul de ontbrekende functies in. Noteer daartoe de nummers van de betreffende zinnen en zet daarachter de juiste functie. Kies uit: argument, standpunt of tegenargument. Een functie kan meer dan een keer voorkomen.
zin, functie
1 Het is natuurlijk prettig om een helder en consequent wereldbeeld te hebben. (regels 75-77)
2 Dat geeft duidelijke richtlijnen voor je handelen en een gevoel van rust. (regels 77-79)
3 Maar het is lastig vol te houden: (regels 79-80)
4 de wereld verandert voortdurend (regels 80-81)
5 en je hebt nu eenmaal ook te maken met anderen die anders over dingen kunnen denken. (regels 81-83)
6 Bovendien is volledige consequentie onmogelijk. (regels 83-84), functie: tegenargument (bij 1)
7 Vroeg of laat ontdek je dat elke ordening, elk verhaal, elk systeem ‘tekortschiet’, dat wil zeggen: niet helemaal consequent is. (regels 85-88)
8 Er zijn altijd losse eindjes en restcategorieën. (regels 88-89), functie: argument (bij 6)

Bekijk het antwoord
  • Vult de functies in van de zinnen 1, 2, 3, 4, 5 en 7: 1 standpunt; 2 argument (bij 1); 3 tegenargument (bij 1); 4 argument (bij 3); 5 argument (bij 3); 7 argument (bij 6) (3p)

Puntentabel uit het correctievoorschrift: zes antwoorden juist 3; vijf antwoorden juist 2; vier antwoorden juist 1; minder dan vier antwoorden juist 0.

Vraag 9 in het hele examen

Vraag 10 2 punten

“Zo kent ook de maatschappij losse eindjes en restcategorieën” (regels 113-114)
Een kritisch lezer kan in een tekst verschillende drogredenen herkennen, zoals:
1 cirkelredenering
2 onjuist beroep op een oorzaak-gevolgschema
3 overdrijven van voor- of nadelen
4 overhaaste generalisatie
5 persoonlijke aanval
6 verkeerde vergelijking
7 vertekenen van het standpunt
Geef aan van welke drogreden uit bovenstaande lijst er sprake zou zijn in het gegeven citaat en leg uit op grond van de tekst wat er dan niet klopt in de argumentatie.
Geef antwoord in een of meer volledige zinnen en gebruik voor je antwoord niet meer dan 25 woorden.

Bekijk het antwoord
  • Noemt de drogreden verkeerde vergelijking (6) (1p)
  • Legt uit wat er niet klopt: het versnipperen of wegstoppen van spullen is niet te vergelijken met het versnipperen of wegstoppen van mensen; een ordening van spullen kan niet zomaar vergeleken worden met een ordening van mensen in de maatschappij (1p)

Maximumlengte van het antwoord: 25 woorden. Beoordeel de spelling en grammatica.

Vraag 10 in het hele examen

2021, tijdvak 1: Tekst 3

Opgavetekst

Tekst 3 Wat als werken niet meer móet, maar mág?

(1) Zwitserland wees het twee weken geleden massaal af in een referendum: het basisinkomen, een onvoorwaardelijk inkomen voor elke burger, hoog genoeg om een bestaansminimum te garanderen. Het is een radicaal idee maar vooral een pleidooi tegen de gevestigde orde. Het adagium ‘werken voor je geld’ is niet meer voor iedereen heilig. Het basisinkomen introduceert een nieuwe manier van denken waarbij werken niet langer noodzaak is, maar een keuze.

(2) Bijna honderd jaar geleden voorspelde John Maynard Keynes1) een zonnige toekomst: technologische vooruitgang zou de productie verviervoudigen, zodat we in 2030 nog maar vijftien uur per week zouden hoeven werken. Zijn eerste voorspelling kwam uit, maar die vijftienurige werkweek lijkt ver te zoeken. In Nederland, dat tot de landen met de kortste werkweek ter wereld behoort, werken mensen gemiddeld nog steeds dertig uur per week. Waarom blijven we toch zo hard werken?

(3) We werken in de eerste plaats omdat het moet: om eten te kopen, huizen te huren, rekeningen te betalen. Het moet van de overheid, het moet van onze ouders. Toch hoeft dat allang niet meer zo te zijn. De collectieve rijkdom in het Westen is enorm. Ondanks de recente economische crisis leven we, historisch gezien, in tijden van overvloed. De moderne westerse mens werkt in – en dus ook aan – een consumptiemaatschappij. Hoe rijker we worden, hoe meer we willen hebben: een vorm van materialisme die Karl Marx2) ‘warenfetisjisme’ noemde. Geld is uitgegroeid tot doel op zich in plaats van een middel tot het verwezenlijken van een ander doel.

(4) Een andere verklaring is dat we werken uit plichtsgevoel. Een arbeidsloos inkomen druist tegen ons calvinistische werkethos in. Sinds Adam en Eva uit het paradijs werden gegooid, is ledigheid des duivels oorkussen. Arbeid is niet alleen noodzaak maar ook de goedheid zelve, de hoeksteen van de christelijke samenleving. Ongeacht het inkomen worden we opgevoed met het idee dat werken een nuttige tijdsbesteding is. Gratis geld verdienen we niet. Voor wat, hoort wat.

(5) Daarnaast telt ook mee dat mensen gewoonte- en kuddedieren zijn. Als iedereen in de sloot springt, doen wij het ook. Het begint al vroeg met de vraag wat je later wilt worden. Zo wordt gehamerd op het belang van een goede baan, en zo hameren we verder, want wie alleen een hamer krijgt, ziet overal spijkers.

(6) Maar belangrijker nog dan hárd te werken, is het gegeven dát we werken. Ons werk bepaalt in hoge mate onze status in de samenleving. Sterker nog, werk vervult een existentiële rol: het rechtvaardigt ons bestaan en geeft ons nut. Vraag iemand wie hij of zij is en je krijgt na een naam een beroep als antwoord. Het is geen toeval dat in een maatschappij waar werk centraal staat, de ongelukkigste en ongezondste mensen werkloos zijn en het is ook geen toeval dat er enorme taboes rusten op werkloosheidsverzekeringen en -uitkeringen.

(7) Mensen die hun baan verliezen, raken tegelijkertijd een groot deel van hun identiteit kwijt. Voordat beleidsmakers en economen op zoek gaan naar financieringsmodellen voor het basisinkomen, moeten ze dus een fundamentelere vraag beantwoorden: wie zijn wij in een wereld waarin we mógen werken? Hoe vullen we ons leven in als we minder – of helemaal niet meer – hoeven te werken?

(8) Of het basisinkomen economisch, politiek of juridisch haalbaar is, is onderwerp van een eindeloze welles-nietesdiscussie. Dat is een discussie die óók gevoerd moet worden. Maar voorafgaand zouden we moeten vragen waarom wij over werken denken zoals we dat doen. Of ons idee over werken nu voortkomt uit noodzaak, plicht, gewoonte of uit identiteit, het gedachte-experiment van een basisinkomen trekt onze vastgeroeste ideeën in twijfel. De centrale rol van werken wordt van het voetstuk gestoten. Wat we doen is níét wie we zijn. Werken móét, kan veranderen in: werken mág. Doorbreek dit taboe en je boekt maatschappelijke vooruitgang. Kansarm of kansrijk, er valt veel meer te kiezen.

noot 1 John Maynard Keynes (1883-1946) was een invloedrijk, Brits econoom.
noot 2 Karl Marx (1818-1883) was een Duits filosoof. Zijn boek Das Kapital vormde de basis voor de ideologie van de arbeidersbeweging waaruit het socialisme en het communisme zijn voortgekomen.

naar: Lily Schim van der Loeff en Kyrill Hartog
uit: Het Parool, 23 juni 2016
Lily Schim van der Loeff en Kyrill Hartog waren op het moment van schrijven programmamakers in opleiding bij debatcentrum De Balie.

Vraag 30 2 punten

In de alinea’s 3 tot en met 6 van tekst 3 worden drie redenen gegeven waarom we zo hard blijven werken.
Noem die drie redenen.

Bekijk het antwoord
  • Noemt drie van de volgende redenen: omdat werken moet of noodzaak is; omdat geld een doel op zich geworden is; uit plichtsgevoel; uit gewoonte of omdat we kuddedieren zijn (2p)

Drie juiste antwoorden: 2 punten; twee juiste antwoorden: 1 punt; minder dan twee juiste antwoorden: 0 punten. Beoordeel de spelling.

Vraag 30 in het hele examen

2021, tijdvak 1: Tekst 4

Opgavetekst

Tekst 4 Basisinkomen aantasting van autonomie

(1) Als je je afvraagt welk dier je wilt zijn, dan zie je jezelf als een sterke tijger op een schaduwrijke savanne, of als kapucijneraapje in de oerwouden van Suriname. Dichter bij huis zie je een merel in een nestje in het Euromastpark op zoek naar voedsel voor de kleintjes.

(2) Als je jezelf verbeeldt als dier, droom je niet over het leven in een gerenoveerde tijgerkooi van Artis, een tralieloos verblijf in de Apenheul, of een jarendertigvolière in je achtertuin. Het is wel praktischer, leven als dier in Artis, Apenheul of volière: je eten wordt gebracht en je hoeft niet op je hoede te zijn voor andere dieren. Met deze praktische oplossing verdwijnt echter de lol van het leven.

(3) Dat is bij een basisinkomen hetzelfde. Dat gaat uit van het idee dat iedereen dan altijd genoeg heeft, een heel grote mensentuin, waarin beleidsmakers en veelverdieners de verzorgers zijn.

(4) Als argumenten voor het basisinkomen worden genoemd dat er onvoldoende werk is, dat automatisering steeds meer banen laat verdwijnen, dat er veel regels zijn en dat het arbeidsintensief is om de sociale verzekeringswet goed uit te voeren.

(5) Het zou uiteraard fijn zijn als iedereen zijn ideale baan heeft, als 63-jarigen geen sollicitatieplicht meer zouden hebben en als er nooit fouten gemaakt worden bij het uitbetalen van de uitkering. En sommigen vinden het oneerlijk dat je eerst je spaargeld moet gebruiken om in eigen levensonderhoud te voorzien, voordat je in aanmerking komt voor een uitkering.

(6) Zo bezien lijkt het handiger om alles bij elkaar te vegen, een mooie berekening te maken en te stellen dat met het budget dat hiermee gemoeid is iedereen een basisinkomen kan ontvangen. Alle problemen opgelost!

(7) Maar een basisinkomen is geen oplossing. Allereerst haalt het basisinkomen de eigen ‘zin van het bestaan’ weg: mensen willen werken en in hun eigen levensonderhoud voorzien. Dat is leven.

(8) Voor de vele mensen die het vervelend vinden dat zij nu geen werk hebben, lost een basisinkomen bovendien niets op: ze hebben dan nog steeds geen werk. Ook heeft een basisinkomen een aanzuigende werking op mensen met verkeerde intenties. En dat heeft ontwrichtende gevolgen voor de economie. Ter illustratie: als ik hoor dat in Zwitserland na wordt gedacht over een basisinkomen, droom ik over geld en gemak voor mijzelf. Ik droom niet over ouderen helpen of bergen schoonmaken.

(9) Je hebt ook mensen die zich inspannen om naast hun uitkering bij te verdienen zonder dit te melden. Hier is veel inventiviteit in het ontduiken van regels, terwijl op ander gebied – cultuur, sport of zorg – weinig wordt toegevoegd aan de samenleving. Een basisinkomen verandert dit niet.

(10) Een basisinkomen is een slecht plan. Het tast de autonomie van mensen ernstig aan, lost het probleem van werkloosheid niet op, is economisch niet haalbaar en heeft aantrekkingskracht op mensen die weinig ambitie hebben om het land vooruit te helpen.

(11) Ook al is er een basisinkomen, dan is het nog steeds fijner om te horen bij de mensen die het vlees verstoppen voor de tijger, en ben je liever niet de tijger in de mooie kooi.

naar: Esther Schulte
uit: Trouw, 9 juni 2016
Esther Schulte is financieel adviseur bij Ocean Finance.

Vraag 36 4 punten

In de alinea’s 7 tot en met 9 is sprake van een standpunt en argumentatie, die in schemavorm als volgt is weer te geven. Daarbij is een aantal plekken bewust leeg gelaten.
Vul het schema aan op grond van de informatie in de alinea’s 7 tot en met 9. Neem daartoe onderstaande termen over en zet de bijbehorende informatie erachter. Geef antwoord in volledige zinnen.
Standpunt: ___
Argument 1: Het basisinkomen haalt de eigen ‘zin van het bestaan’ weg.
Subargument 1.1: ___
Argument 2: Mensen die nu geen baan hebben, hebben dat met het basisinkomen nog steeds niet.
Argument 3: ___
Subargument 3.1: ___
Voorbeeld: Als ik hoor dat in Zwitserland na wordt gedacht over een basisinkomen, droom ik over geld en gemak voor mijzelf. Ik droom niet over ouderen helpen of bergen schoonmaken.
Argument 4: ___

Bekijk het antwoord
  • Vult de vijf open plekken in met de juiste informatie: Standpunt: een basisinkomen is geen oplossing (voor economische problemen); Subargument 1.1: mensen willen werken en in hun eigen levensonderhoud voorzien; Argument 3: het basisinkomen heeft ontwrichtende gevolgen voor de economie; Subargument 3.1: een basisinkomen heeft een aanzuigende werking op mensen met verkeerde intenties; Argument 4: een basisinkomen verandert niets (aan het ontduiken van regels) / een basisinkomen verandert niets aan het feit dat op ander gebied, op het gebied van cultuur, sport of zorg, weinig wordt toegevoegd aan de samenleving (4p)

Puntentabel: vijf antwoorden juist 4 punten; vier antwoorden juist 3 punten; drie antwoorden juist 2 punten; twee antwoorden juist 1 punt; minder dan twee juist 0 punten. Argument 3 kan eventueel vervangen worden door (sub)argument 3.1, maar dan wordt aan 3.1 geen scorepunt meer toegekend. Beoordeel de spelling en grammatica.

Vraag 36 in het hele examen

Tekstfragment 1

(1) Ik heb een simpel voorstel: we schuiven het idee van een universeel basisinkomen op de lange baan. Dat wil zeggen: het wordt geen basisinkomen voor iedereen (arm én rijk). Dan hoeven we ons veel minder zorgen te maken over de betaalbaarheid.

(2) Natuurlijk, er zijn goede argumenten om wel voor de universele variant te kiezen. Het belangrijkste is dat er geen stigma meer zou zijn op het ontvangen van deze ‘uitkering’ (iedereen krijgt haar immers). Om deze reden was ik een tijd een pleitbezorger van gratis geld voor iedereen.

(3) Maar in de afgelopen maanden ben ik ervan overtuigd geraakt dat de praktische bezwaren voorlopig nog te groot zijn. Met een universeel basisinkomen zouden we namelijk een grote rondpompmachine moeten optuigen: miljoenen mensen zouden een basisinkomen krijgen én duizenden euro’s aan extra belastingen moeten ophoesten. Met de invoering van een universeel basisinkomen zouden bepaalde belastingtarieven oplopen naar 70 procent, of misschien nog hoger. Van de 10 verdiende euro’s zou je er nog maar twee of drie mogen houden. Het zou goed kunnen dat mensen in zo’n geval zeggen: laat maar, ik ga niet extra werken. Of sterker nog: ik ga veel minder werken.

naar: Rutger Bregman op De Correspondent.nl

Vraag 39 2 punten

Tekstfragment 1 en tekst 4 nemen principieel verschillende standpunten in over het basisinkomen.
Leg uit welke standpunten dat zijn.
Geef antwoord in een of meer volledige zinnen en gebruik voor je antwoord niet meer dan 40 woorden.

Bekijk het antwoord
  • Noemt dat volgens tekstfragment 1 een basisinkomen op zich wel een goed idee is (maar het zou voorlopig nog geen universeel basisinkomen moeten zijn) (1p)
  • Noemt dat volgens tekst 4 het basisinkomen sowieso geen goed idee is (1p)

Maximumlengte van het antwoord: 40 woorden. Beoordeel de spelling en grammatica.

Vraag 39 in het hele examen

2021, tijdvak 1: Overkoepelende vragen tekst 3 en tekst 4

Vraag 40 2 punten

“Sterker nog, werk vervult een existentiële rol: het rechtvaardigt ons bestaan en geeft ons nut.” (regels 74-77 van tekst 3)
Uit dit citaat blijkt een visie op de rol van werk. Ook uit tekst 4 is een visie op de rol van werk af te leiden.
In hoeverre past de visie van tekst 4 bij de bovenstaande visie van tekst 3?
Ondersteun je antwoord met een citaat van maximaal twee zinnen uit tekst 4. Geef antwoord in een of meer volledige zinnen.

Bekijk het antwoord
  • Noemt dat de visie van tekst 4 goed past bij de visie van tekst 3 (de visies liggen in elkaars verlengde / de visies zijn hetzelfde) (1p)
  • Ondersteunt het antwoord met een citaat uit tekst 4, zoals “Allereerst haalt het basisinkomen de eigen ‘zin van het bestaan’ weg: mensen willen werken en in hun eigen levensonderhoud voorzien. (Dat is leven.)” (regels 52-56) of “Het tast de autonomie van mensen ernstig aan” (regels 82-83) (1p)

Beoordeel de spelling en grammatica.

Vraag 40 in het hele examen

2021, tijdvak 2: Tekst 2

Opgavetekst

Tekst 2 Voor de experimenten van dr. He is eerst zicht op de veiligheid nodig

(1) Niet elke wetenschappelijke doorbraak is een feestje waard. Terecht ondertekenden meer dan honderd Chinese academici een open brief waarin zij het experiment veroordeelden van hun collega Jiankui He, die twee genetisch veranderde meisjes ter wereld zou hebben laten komen. Door de ingreep zou de tweeling beschermd zijn tegen een aids veroorzakende hiv-infectie.

(2) Rond de experimenten van He hangt nog de nodige onduidelijkheid. Zo is hij verbonden aan de Southern University of Science and Technology of China, maar zouden zijn proeven volgens zijn werkgever buiten de universiteit plaatsgevonden hebben. De resultaten van He’s experimenten zijn nog niet bevestigd door onafhankelijke bronnen en staan evenmin beschreven in een wetenschappelijke publicatie.

(3) Of He de waarheid spreekt over zijn resultaten of niet, het is zaak zijn genetische geknutsel ernstig te nemen – en te ontmoedigen. Niet voor niets hebben de meeste landen, waaronder Nederland, het genetisch manipuleren van embryo’s verboden.

(4) Wat de experimenten van He zo onverstandig maakt, is dat er grote twijfels zijn over de precisie van de bestaande techniek. Niet zeker is of er bij dat knippen en plakken geen DNA terechtkomt op andere plekken dan de bedoeling is.

(5) Het is bovendien onethisch dat de rest van de wereld er pas van hoort nadat het gebeurd is. He ging zijn gang zonder zich iets aan de medisch-ethische consensus gelegen te laten liggen. De resultaten van dit type cowboys boezemen doorgaans weinig vertrouwen in. He’s werk doorkruist de langzame en tamelijk welovergewogen route die bijvoorbeeld in het Verenigd Koninkrijk gevolgd wordt.

(6) Zelf benoemt He zijn experimenten als “genetische chirurgie”. Hij wijst op de medische toepassingen van zijn werk: wie kan er wat op tegen hebben wanneer via knip-en-plakwerk aan het DNA de kans op aids nihil wordt? In 2017 verklaarde de Amerikaanse Academie van Wetenschappen nog dat het voorkomen van infectieziekten “een ethische toepassing van gene editing1)” is.

(7) Op zichzelf klinkt het tegengaan van erfelijke ziektes als een nobel streven. De techniek van CRISPR-Cas – het ‘knippen’ in DNA om een verkeerd stukje gen te vervangen – kan ook nuttige doelen dienen. Voor zover de veiligheid gegarandeerd kan worden, is het op zichzelf niet bezwaarlijk dat erfelijke aandoeningen gerepareerd worden.

(8) Er zijn ook andere methoden om erfelijke ziektes te omzeilen. Te denken valt aan de selectie van gezonde embryo’s, wat nu al best gangbaar is. Maar ook dit heeft mogelijk nadelen. Misschien werkt genetische manipulatie op de lange termijn wel beter. Alleen: we weten het nog niet. Niet voor niets maken collega’s van He zich zorgen: de gevolgen van de genetische ingreep voor de tweeling zijn onduidelijk. Laat staan dat we weten wat de gevolgen voor hun kinderen zullen zijn.

(9) He kondigde woensdag aan dat het onderzoek naar genetische aanpassing van embryo’s stilgelegd is. Dat is een goede zaak. Zolang de veiligheid niet gegarandeerd is, zijn experimenten ongewenst. Toch is de tijd van morele paniek nog niet aangebroken: bij het klonen van het schaap Dolly, in 1996, werd ook verwacht dat het klonen van mensen een kwestie van tijd was. Maar zo makkelijk is het niet.

noot 1 gene editing: de mogelijkheid om heel specifieke veranderingen aan te brengen in het DNA van een levend organisme

naar: Derk Walters
in: NRC Handelsblad, 29 november 2018
Derk Walters is waarnemend adjunct-hoofdredacteur en commentator bij NRC Media.

Vraag 16 3 punten

In alinea 3 wordt een standpunt ingenomen dat in de alinea’s 4 en 5 wordt beargumenteerd. Vat deze argumentatiestructuur samen in een standpunt met twee inhoudelijk verschillende argumenten. Geef antwoord in een of meer volledige zinnen en gebruik voor je antwoord niet meer dan 50 woorden.

Bekijk het antwoord
  • Noemt het standpunt: het genetisch geknutsel van dr. He moet ernstig genomen worden en ontmoedigd worden. (1p)
  • Noemt argument 1: er zijn grote twijfels over de precisie van dr. He’s techniek. (1p)
  • Noemt argument 2: het is onethisch dat pas na afloop bekend werd wat dr. He had gedaan. (1p)

Maximumlengte van het antwoord: 50 woorden. Beoordeel de spelling en grammatica.

Vraag 16 in het hele examen

Vraag 18 1 punt

In alinea 6 van tekst 2 wordt een tegenargument van dr. He gegeven en onderbouwd. In die onderbouwing kan een kritische lezer de drogreden “het bespelen van het publiek” herkennen. Citeer het zinsgedeelte waarin die drogreden voorkomt.

Bekijk het antwoord
  • Citeert het zinsgedeelte “wie kan er wat op tegen hebben (wanneer via knip- en plakwerk aan het DNA de kans op aids nihil wordt?)” (regels 53-54(-56)). (1p)

Ook goed: “wie kan er wat op tegen hebben (wanneer via knip-en-plakwerk / knip- en plakwerk aan het DNA de kans op aids nihil wordt?)”. Beoordeel de spelling.

Vraag 18 in het hele examen

Vraag 19 1 punt

“In 2017 verklaarde de Amerikaanse Academie van Wetenschappen nog dat het voorkomen van infectieziekten ‘een ethische toepassing van gene editing’ is.” (regels 56-60) Van welk type argumentatieschema wordt in deze onderbouwing gebruikgemaakt? Een argumentatieschema op basis van

  1. A autoriteit
  2. B oorzaak-gevolg
  3. C vergelijking
  4. D voorbeeld
Bekijk het antwoord

Antwoord: A

Vraag 19 in het hele examen

Vraag 20 1 punt

Wat is volgens tekst 2 het grootste bezwaar tegen experimenten zoals die van dr. He? Geef antwoord in een of meer volledige zinnen.

Bekijk het antwoord
  • Noemt dat we niet weten wat de gevolgen op de lange termijn zijn (van genetische manipulatie) / dat de veiligheid niet gegarandeerd is. (1p)

Beoordeel de spelling en grammatica.

Vraag 20 in het hele examen

Tekstfragment 1

(1) He’s gemanipuleer schreeuwt om een adequaat antwoord op de vraag of en in hoeverre mag worden gerommeld aan de menselijke soort. Zonder duidelijke internationale afspraken en streng toezicht daarop kan er een doos van Pandora1) worden geopend. Dan zou er kunnen worden gewerkt aan een ‘supermens’. Dan zouden er designerbaby’s of klonen kunnen worden besteld. Dan zou er een nieuwe klassenmaatschappij kunnen komen op basis van genen waarin de lichamelijke perfectie een nieuwe menselijke maat wordt.

(2) Om al dit onheil te voorkomen, dient er een onmiddellijk einde te komen aan gerommel op eigen houtje zoals dat van Jiankui He in China. Daarna zal er een maatschappelijke overeenstemming moeten zijn over tot hoever de samenleving wil gaan in genmanipulatie, met duidelijke, internationaal geldende besluiten over transparantie en veiligheid. Er is werk aan de winkel.

noot 1 doos van Pandora: volgens de Griekse mythologie een doos die alle rampen van de wereld bevat

naar: H. van Zon
uit: Algemeen Dagblad, 29 november 2018

Vraag 21 1 punt

Tekstfragment 1 en tekst 2 stellen in principe een vergelijkbare voorwaarde aan genetische manipulatie. Welke voorwaarde is dat?

Bekijk het antwoord
  • Noemt dat er duidelijke (internationale) afspraken moeten zijn over het garanderen van de veiligheid / dat er toezicht moet zijn / dat er niet gerommeld mag worden. (1p)

Beoordeel de spelling.

Vraag 21 in het hele examen

2021, tijdvak 2: Tekst 3

Opgavetekst

Tekst 3 Kindermarketing in vlogs

(1) Op Showbytes – een rubriek van het AD waar Instagramkiekjes van min of meer bekende Nederlanders met het grote publiek worden gedeeld – zag ik de foto van ene Gabi Blaaser die in een sporthansopje zwoel de camera in kijkt. Naast haar ligt het boek Mindgym en voor haar staat een ongezellig bordje pap. De tekst die Gabi bij de foto heeft geplaatst: “Iedereen is weleens onzeker over zijn of haar lichaam, ik ook. Ik sport 4/5 keer per week en zie al veel verandering, maar nu moet ik nog proberen mijn eetgewoontes aan te passen.”

(2) Nou ja zeg… Als je de overige foto’s van haar Insta bekijkt (ik neem de research voor deze column heel serieus) dan zie je dat zij hartstikke dun is. Dit zegt natuurlijk niets over haar onzekerheid – de mooiste mensen zijn onzeker en dat is verdrietig genoeg – en als Gabi vier tot vijf keer per week wil sporten én ongezellige pap wil eten, dan moet ze het zelf weten.

(3) Maar mij lijkt het niet gezond. Niet voor haar en niet voor haar volgers. Je moet er niet aan denken dat bij jonge meisjes die haar adoreren het mallotige idee postvat dat ze bijna dagelijks moeten sporten en een strafdieet moeten volgen om er acceptabel uit te zien. Dáár word je onzeker van. Je kunt beter leren je onvolkomenheden te accepteren. Als het al onvolkomenheden zijn.

(4) Influencers, er zijn mensen die zichzelf zonder ironie zo noemen, moeten zich bewust zijn van, nou ja, hun invloed dus. Onlangs verscheen een onderzoek van Wijzer in geldzaken1), waaruit bleek dat die enorm is: de helft van de basisschoolkinderen in groep vijf tot en met acht wordt bij het doen van aankopen beïnvloed door vlogs waarin ze het product hebben gezien. En dat zijn alleen nog maar de kinderen die zich daarvan bewust zijn.

(5) Vloggers lopen te pas en te onpas met producten voor hun camera te zwaaien. Dit gezwaai is vaak zo vernuftig verweven in hun verhaal dat het, zeker voor kinderen, moeilijk als reclame is te herkennen. Het Commissariaat voor de Media heeft daarom samen met YouTubers een richtlijn opgesteld: zij moeten duidelijk maken wanneer ze betaald zijn om een bepaald artikel te laten zien en ook vermelden wanneer ze een product gratis van een fabrikant hebben gekregen. Omdat inmiddels is gebleken dat meer dan de helft van de vloggers zich niet aan de richtlijnen houdt, gaat het Commissariaat er nog eens naar kijken.

(6) Vlogger Thomas van Grinsven – fervent productzwaaier – baalt ervan dat vloggers hiermee negatief in het nieuws komen, want: “We hebben het ook heel vaak over maatschappelijke thema’s.” Wie regelmatig geld overmaakt aan het Rode Kruis, mag daarom nog geen bank overvallen.

(7) Als het om voedsel gaat, begint de lobby tegen kindermarketing langzamerhand (met de nadruk op langzaam) succes te boeken. Het is verboden reclame te maken gericht op kinderen onder de zeven jaar, en voor kinderen onder de dertien mag geen reclame gemaakt worden voor producten die te zoet, te zout of te vet zijn.

(8) Nu de invloed van de televisie op kinderen afneemt en die van influencers toeneemt, wordt het zaak net zulke strenge regels voor YouTubers op te stellen.

noot 1 Wijzer in geldzaken is een website van het ministerie van Financiën.

naar: Teun van de Keuken
uit: de Volkskrant, 26 maart 2018
Teun van de Keuken is journalist, columnist en programmamaker.

Vraag 26 2 punten

In alinea 8 pleit de auteur voor het opstellen van strenge regels voor reclame van YouTubers die gericht is op kinderen. Noem drie argumenten hiervoor die blijken uit de alinea’s 5 tot en met 8. Geef antwoord in een of meer volledige zinnen.

Bekijk het antwoord
  • Noemt drie van de volgende argumenten: vloggers maken veel reclame en zwaaien te pas en te onpas met producten; kinderen herkennen reclame (in vlogs) soms of vaak niet als reclame; meer dan de helft van de YouTubers houdt zich niet aan de (eigen) richtlijnen; de invloed van influencers, YouTubers of vloggers neemt toe; de (strenge) regels voor kindermarketing bij voedsel hebben ook succes. (2p)

Drie juist: 2 punten. Twee juist: 1 punt. Minder dan twee juist: 0 punten. Beoordeel de spelling en grammatica.

Vraag 26 in het hele examen

Vraag 29 1 punt

“We hebben het ook heel vaak over maatschappelijke thema’s.” (regels 73-75) Wat is de belangrijkste functie van deze uitspraak van Thomas van Grinsven, gezien het onderwerp van tekst 3? Van Grinsven

  1. A benadrukt dat vloggers het vervelend vinden om een waardeoordeel te krijgen.
  2. B geeft aan dat vloggers positief in het nieuws willen komen.
  3. C legt uit dat veel vloggers maatschappelijk actief zijn.
  4. D verdedigt de manier van werken van vloggers.
Bekijk het antwoord

Antwoord: D

Vraag 29 in het hele examen

2021, tijdvak 2: Tekst 4

Opgavetekst

Tekst 4 Stop nou toch eens met kinderidolen op junkfood

Sinds 4 februari 2019 is er een verbod op het gebruik van auteursrechtelijk beschermde kinderidolen, zoals Nijntje, op verpakkingen en in reclames gericht op peuters en kleuters. Voorafgaand aan het ingaan van dit verbod, verscheen onder meer onderstaande tekst.

(1) Nijntje staart dagelijks aanlokkelijk naar tienduizenden kinderen vanuit het supermarktschap. “Psst, koop mij, ik ben dat aardige konijntje waarover je moeder en vader zo vaak vertellen voor het slapen gaan.” Nijntje staat afgebeeld op pakjes koekjes voor baby’s vanaf acht maanden. Na de babyleeftijd nemen Dora, de Smurfen en consorten het stokje van Nijntje over: zij staan op koekjes die populair zijn onder kleuters en jonge kinderen.

(2) Als producent van junkfood probeer je het product de ‘jengelfactor’ te geven: ouders via het laten jengelen van kinderen maximaal onder druk proberen te zetten om het junkfood te kopen voor hun kinderen. In de ideale wereld houdt een ouder stoïcijns voet bij stuk, maar in de echte wereld vol verleidingen is opvoeden al moeilijk genoeg en is het continu balanceren. Dan helpt het niet als Mega Mindy, K3 en nog veel meer andere kinderidolen je tegenwerken in de opvoeding.

(3) De opvoeding makkelijker maken met marketing kan ook. Een Belgische supermarkt verkoopt sinds kort ‘kikkerski’s’ (sperziebonen), ‘oranje raketten’ (wortels) en ‘clownsneuzen’ (kerstomaatjes). Het is een simpele manier om groenten aantrekkelijker te maken. Gezonde kindermarketing is in Nederland amper te vinden. Kinderidolen staan vaak op koekjes, hagelslag of ander junkfood.

(4) In 2016 kondigde de staatssecretaris van Volksgezondheid, Welzijn en Sport trots aan dat de koepelorganisatie van de voedingsfabrikanten hem had toegezegd dat de kinderidolen op een deel van het junkfood in de loop van 2017 zouden verdwijnen. Een bewindspersoon die een belofte van de voedingsindustrie presenteert; opmerkelijk en veelbelovend. Sindsdien is het stil. Een jaar na de belofte begon foodwatch1) een actie richting fabrikanten waarbij we ze herinnerden aan hun belofte. Veel fabrikanten reageerden niet of gaven aan de regeling van de koepelorganisatie af te wachten. Eigen verantwoordelijkheid? Nagenoeg nul.

(5) Daar komt nog bij dat áls de voedingsfabrikanten hun belofte nakomen, de kinderidolen alleen van het allerergste junkfood verdwijnen. Daarvoor zijn ‘voedingskundige criteria’ opgesteld. Die criteria zijn echter zo slap dat zelfs diverse soorten chips, koekjes, frisdrank en ijsjes als ‘niet ongezond’ worden beschouwd.

(6) Een koekje mag dan bijvoorbeeld tot meer dan een derde (35 procent) uit suiker bestaan. Zo lijkt zelfs een Nijntje-koekje met pakweg een kwart (23 procent) suiker ineens gezond. Het blijven natuurlijk junkfoodbedrijven die je vraagt te bepalen wat gezond is voor kinderen. Ze willen het liefst dat het kabinet, jij en je kind alles slikken voor zoete koek.

(7) Hoe kan het dat een kabinet zich laat gebruiken als spreekbuis door de voedingsindustrie door mooie beloften de wereld in te slingeren en vervolgens niet keihard met de vuist op de tafel slaat als die belofte niet wordt waargemaakt? Nu heeft feitelijk de staatssecretaris zelfs meegewerkt aan het misleiden van consumenten door de voedingsindustrie.

(8) Het past in het huidige voedselbeleid, of beter gezegd: het ontbreken van voedselbeleid. Zelfregulering van de voedingsindustrie is het toverwoord, ook al werkt het al jaren niet, waarschuwen wetenschappers.

(9) Het meest ingrijpende voedselbeleid dat we vooralsnog van dit kabinet hebben mogen zien, was het verhogen van het lage btw-tarief, waardoor groente en fruit duurder worden voor iedereen.

(10) Komende weken komen er belangrijke voedseldebatten aan in de Tweede Kamer. Het is dé kans voor onze politici om te laten zien dat zij zich niet zomaar laten beetnemen.

noot 1 foodwatch: een kritische, maatschappelijke organisatie zonder winstoogmerk, die opkomt voor het recht op eerlijk, veilig en gezond eten

naar: Sjoerd van de Wouw
in: Trouw, 19 april 2018
Sjoerd van de Wouw is campagneleider bij foodwatch.

Vraag 34 2 punten

In de alinea’s 4, 5 en 6 worden voedingsfabrikanten twee verwijten gemaakt. Welke twee verwijten zijn dat? Geef antwoord in een of meer volledige zinnen.

Bekijk het antwoord
  • Noemt dat de voedingsfabrikanten zich vaak niet houden aan hun belofte om kinderidolen op (een deel van) hun junkfood te laten verdwijnen. (1p)
  • Noemt dat als de voedingsfabrikanten zich wel aan hun belofte houden, de kinderidolen alleen van het ergste junkfood verdwijnen. (1p)

Beoordeel de spelling en grammatica.

Vraag 34 in het hele examen

Vraag 35 2 punten

In de alinea’s 7, 8 en 9 worden ook het kabinet verschillende verwijten gemaakt met betrekking tot de voedingsindustrie. Noem drie verschillende verwijten. Geef antwoord in een of meer volledige zinnen.

Bekijk het antwoord
  • Noemt drie van de volgende verwijten aan het kabinet: is een spreekbuis van de voedingsindustrie / werkt mee aan misleiding van consumenten (door de voedingsindustrie); reageert niet daadkrachtig als de voedingsindustrie haar beloften niet nakomt; heeft geen (goed) voedselbeleid; heeft groente en fruit / gezond voedsel duurder gemaakt (door de btw-verhoging). (2p)

Drie juist: 2 punten. Twee juist: 1 punt. Minder dan twee juist: 0 punten. Beoordeel de spelling en grammatica.

Vraag 35 in het hele examen

Vraag 36 1 punt

Volgens tekst 4 verleidt de voedingsindustrie nog steeds kinderen tot het eten van ongezonde producten. Wat is daarvan de uiteindelijke oorzaak volgens tekst 4?

  1. A De voedingsindustrie trekt zich niets aan van de regels die ze zichzelf heeft opgelegd.
  2. B De voedingskundige criteria zijn zo nietszeggend dat ook ongezond voedsel als gezond voedsel kan worden bestempeld.
  3. C Het kabinet heeft geen duidelijk voedselbeleid, waardoor de voedselindustrie haar gang kan gaan.
  4. D Kinderen zijn erg gevoelig voor de kinderidolen en jengelen bij hun ouders net zolang totdat die ongezonde producten kopen.
Bekijk het antwoord

Antwoord: C

Vraag 36 in het hele examen

2021, tijdvak 3: Tekst 1

Opgavetekst

Tekst 1 Waarom gruwelplaatjes op sigarettenpakjes niet gaan werken

(1) Voortaan komen er plaatjes van kankerlongen en verrotte tanden op sigarettenpakjes te staan. Wie zich een hoedje schrikt van de risico’s stopt vást met roken, is het idee. Maar klopt dat wel?

(2) In de wetenschap staat de strategie bekend als fear appeal: laat je maar genoeg dood en verderf zien in je voorlichtingscampagne, dan verbeteren mensen van de schrik van zelf hun gevaarlijke en ongezonde gedrag. Tenminste, dat is het idee. Een idee dat de EU ook goed in de oren klonk toen er beleid op het gebied van rookpreventie werd ontwikkeld. Nu is er op basis van dat EU-beleid een nieuwe Nederlandse wet ingevoerd. Sinds afgelopen vrijdag moeten fabrikanten gruwelplaatjes op de pakjes zetten die lekker beeldend aantonen wat nicotine aanricht. Die zie je misschien niet direct in de winkel, omdat er een jaar de tijd wordt gegeven om de oude pakjes te verkopen. Maar stukje bij beetje zal het rek zich vullen met misvormde embryo’s, meelijwekkende kankerpatiënten, verrotte tanden en verwoeste longen.

(3) Gaan er echt minder mensen roken door het zien van dat soort plaatjes? In de nieuwsberichten die er afgelopen week over verschenen, wordt verwezen naar allerlei rapporten en onderzoeken die zouden uitwijzen dat het werkt. Vreemd, want ik ken genoeg wetenschappers die al jaren zeggen dat het helemaal niet zo’n succesvolle strategie is.

(4) Al tijdens mijn studie communicatie- en informatiewetenschappen, zo’n tien jaar geleden, hoorde ik over onderzoek naar gruwelplaatjes op sigarettenpakjes. De conclusie was toen al dat het eerder struisvogelgedrag uitlokt dan gezonder gedrag. Natuurlijk trekt zo’n walgelijk plaatje in eerste instantie de aandacht. Maar daarna kunnen een aantal reacties volgen: je beslist dat het op jou niet van toepassing is (“ik rook toch al niet”), je beslist om te doen alsof je het plaatje niet hebt gezien (en het voortaan glashard te negeren elke keer als je er een sigaret uit trekt) of je beslist om het weg te wuiven met smoesjes (bijvoorbeeld het ‘opa was ook een kettingroker en hij werd negentig’-argument).

(5) Fear appeals werken volgens onderzoekers vooral goed als het gaat om nieuwe informatie. Dan schrikken we, omdat we ons er niet van bewust waren dat iets gevaarlijk was. Maar dat roken ongezond is, moge inmiddels duidelijk zijn. Van die boodschap zijn we dus niet zo snel meer onder de indruk. Natuurlijk, zo’n smerig plaatje is iets nieuws, dat trekt de aandacht wel. En misschien staan er zelfs een paar rokers even stil bij de boodschap erachter. De eerste keer tenminste. Hoe vaker je het plaatje ziet, hoe eenvoudiger je er weer je schouders voor ophaalt.

(6) De beleidsmakers proberen dat op te vangen door tientallen verschillende plaatjes te laten afdrukken op de sigarettenpakjes. Maar hoe nuttig is dat? “Denk je eens in hoeveel pakjes een roker er per maand doorheen kan jagen”, zei hoogleraar communicatie- en informatiewetenschappen Carel Jansen (Rijksuniversiteit Groningen) tegen me toen ik een artikel voor het wetenschaps- en technologietijdschrift KIJK schreef over het onderwerp. “En bedenk hoe snel hij alle plaatjes dan gezien heeft. In het begin verrast een foto hem misschien nog, maar uiteindelijk slaat hij de boodschap echt niet meer op.”

(7) Onze aandacht voor gruwelplaatjes is dus van korte duur. Die korte aandachtsspanne is zelfs zichtbaar in de hersenen, bleek uit onderzoek van de universiteit van Maastricht. Zowel rokers als niet-rokers keken naar rookgerelateerde plaatjes op een computerscherm. Er waren niet-bedreigende beelden, zoals een volle asbak of persoon met sigaret in de hand, en bedreigende beelden als aangetaste longen of een rokend skelet. Bij beide groepen proefpersonen was duidelijk meer hersenactiviteit bij het zien van bedreigende plaatjes: ze besteedden er dus meer aandacht aan. Maar rokers vestigden hun aandacht na die bedreigende plaatjes veel sneller op andere plekken op het scherm dan niet-rokers. Blijkbaar stonden ze liever niet te lang stil bij de schokkende beelden die ze onder ogen kregen.

(8) Eén van de betrokken onderzoekers was hoogleraar psychologie Rob Ruiter. Hij roept al ruim tien jaar dat er weinig wetenschappelijk bewijs is voor de effectiviteit van fear appeals – en dat het schokeffect zelfs averechts kan werken. “Maar soms voelt het een beetje als vechten tegen de bierkaai”, verzuchtte hij toen ik hem een paar jaar geleden over het onderwerp interviewde.

(9) De fear appeal blijft namelijk een mateloos populaire communicatiestrategie. Niet alleen als het gaat om antirookcampagnes, maar ook bijvoorbeeld in reclames voor veilig rijden of gezond eten. “Als politici en beleidsmedewerkers zich na afloop van een campagne afvragen waarom die niet voldoende effect had, concluderen ze negen van de tien keer dat er een volgende keer nog meer bloed of dood in moet”, vertelde Ruiter me destijds ook.

(10) Dat lijkt te maken te hebben met een misplaatst onderbuikgevoel: intuïtief denken campagnemakers dat de harde aanpak het beste werkt. Onderzoekers van de Universiteit Maastricht vroegen mensen achter gezondheidscampagnes, bijvoorbeeld bij gemeenten, waarom zij voor de strategie van het schrikeffect kozen. Aandacht trekken was een belangrijke reden. Daarnaast geloofden ze dat een confronterende boodschap tot denken zou aanzetten. Vaak verwachtten de campagnemakers dat lezers of kijkers rationeler zouden reageren op fear appeals dan uit wetenschappelijk onderzoek naar voren komt. Tot slot was er een praktisch probleem: als campagnemakers een andere strategie wilden kiezen, moesten ze de geldschieter daar ook nog van overtuigen. Ook die heeft immers vaak een onderbuikgevoel dat er meer gedreigd moet worden met dood en verderf.

(11) Helaas is er ook geen kant-en-klaar antwoord op de vraag wat dan wél de perfecte antirookreclame is. Ruiter noemt vier belangrijke factoren die bepalen of iemand een bedreigende boodschap accepteert: hoe ernstig is de dreiging, wat is de kans dat het hem persoonlijk overkomt, kan hij er zelf iets aan doen en gelooft hij dat de dreiging ook echt verdwijnt als hij actie onderneemt? Je zou in een campagne met alle vier die factoren rekening moeten houden volgens hem, maar vaak gaat het alleen om de eerste factor – de ernst van de situatie. Dus wordt er gesmeten met smerige plaatjes van aangetaste longen of enge beelden van doodskisten en skeletten. Maar als je de gevaren wilt benoemen, moet je óók realistische oplossingen bieden.

(12) Zo gemakkelijk ís veranderen van ongezond gedrag namelijk helemaal niet. Een rookverslaafde die moeite heeft met stoppen, zit er helemaal niet op te wachten om met de neus op feiten te worden gedrukt die hij toch al weet. Hij moet het zelfvertrouwen krijgen dat hij kán veranderen en leren hóe hij dat kan doen. Wie denkt dat stoppen hem toch niet lukt, schiet sneller in een struisvogelmodus. En jongeren die gaan roken om stoer te doen hebben misschien meer aan een training waarin ze leren omgaan met sociale druk dan aan gezondheidswaarschuwingen.

(13) Een succesvolle campagne vereist dus meer maatwerk en voor onderzoek naar de doelgroep. Wat speelt er in die groep? Waarom geven verstokte rokers hun peuk niet op? Zoals Ruiter tegen me zei: “Een campagnemaker die goed onderzoek doet, komt vaak niet bij angstaanjagende boodschappen uit. Die maakt andere keuzes.”

(14) Een van die keuzes zou een positieve boodschap kunnen zijn, in plaats van een negatieve. Uit Nijmeegs onderzoek bleek bijvoorbeeld dat mensen beter reageren op fear appeals als zij eerst vragen kregen over onderwerpen die zij belangrijk vonden, zoals kunst of politiek. Volgens de onderzoekers kregen ze daardoor een goed gevoel, waarna ze het gezondheidsonderwerp makkelijker konden relativeren. Dan is het risico kleiner dat ze in paniek raken van de uiteindelijke boodschap (‘roken is schadelijk’) en vervolgens álles uit die boodschap afwijzen (zoals tips om te stoppen met roken). Misschien zou een vleugje humor à la de bobcampagne1) in antirookreclames dus geen kwaad kunnen.

(15) Een andere oplossing die afgelopen week in de media werd geopperd is plain packaging: een zo simpel mogelijk ontwerp sigarettenpakjes dat voor alle merken hetzelfde is. Met het verdwijnen van kenmerkende kleuren, logo’s en namen zien de pakjes er minder aanlokkelijk uit, volgens voorstanders van deze oplossing.

(16) En als niets werkt, kunnen we altijd nog voor de oplossing van De Speld2) gaan, het ontmoedigen van roken met kinderachtige plaatjes: “Als op een pakje te zien is hóe kinderachtig roken wel niet is, dan denken ze misschien twee keer na voordat ze hun eerste sigaret opsteken. Welke zichzelf respecterende onzekere tiener durft nou op het schoolplein aan te komen met een pakje shag met daarop een dom lachende minion3) of Mickey Mouse verkleed als tovenaar?”

noot 1 bobcampagne: campagne die zich richt op het voorkómen van rijden onder invloed van alcohol; de Bob is de persoon die geen alcohol drinkt als hij nog moet rijden.
noot 2 De Speld is een website die op satirische wijze ‘nieuws’ brengt; de site bevat berichten die zo worden gebracht dat ze waar lijken te zijn, maar het niet (kunnen) zijn.
noot 3 Een minion is een geel fantasiefiguur; minions komen voor het eerst voor in de film Verschrikkelijke ikke (Despicable me) uit 2015.

naar: Anouk Broersma
uit: Waarom gruwelplaatjes op sigarettenpakjes niet gaan werken, Reporters Online, 26 mei 2016
Anouk Broersma is freelance journalist.

Vraag 1 1 punt

“ik ken genoeg wetenschappers die al jaren zeggen dat het helemaal niet zo’n succesvolle strategie is.” (regels 38-40)
Citeer uit alinea 4 de zin die deze uitspraak ondersteunt.

Bekijk het antwoord
  • Citeert de zin: “De conclusie was toen al dat het eerder struisvogelgedrag uitlokt dan gezonder gedrag.” (regels 45-47) (1p)

Beoordeel de spelling.

Vraag 1 in het hele examen

Vraag 4 3 punten

Alinea 5 begint met een zelfstandige redenering, die valt weer te geven in het onderstaande schema.
zin functie
1 Fear appeals werken volgens onderzoekers vooral goed als het gaat om nieuwe informatie.
2 Dan schrikken we, omdat we ons er niet van bewust waren dat iets gevaarlijk was.
3 Maar dat roken ongezond is, moge inmiddels duidelijk zijn.
4 Van die boodschap zijn we dus niet zo snel meer onder de indruk.
Benoem van elke zin de functie die de zin binnen de redenering heeft. Noteer daartoe onder elkaar de nummers 1 tot en met 4 en noteer daarachter het functiewoord dat het best past bij de zin.
Kies uit: conclusie, constatering, standpunt, tegenwerping, toegeving, verklaring, voorbeeld.
Elke functie komt maar een keer voor.

Bekijk het antwoord
  • Benoemt de functie van elke zin: zin 1 constatering, zin 2 verklaring, zin 3 tegenwerping, zin 4 conclusie of standpunt. Vier juist: 3 punten. Drie juist: 2 punten. Twee juist: 1 punt. Minder dan twee juist: 0 punten. (3p)

Beoordeel de spelling.

Vraag 4 in het hele examen

Vraag 7 3 punten

“De fear appeal blijft namelijk een mateloos populaire communicatiestrategie.” (regels 129-131)
Blijkens onderzoek hebben mensen die gezondheidscampagnes bedenken drie verschillende redenen om voor fear appeals te kiezen.
Welke drie verschillende redenen zijn dat?
Geef antwoord in een of meer volledige zinnen en gebruik voor je antwoord niet meer dan 45 woorden.

Bekijk het antwoord
  • Noemt dat de aandacht getrokken wordt (het trekt de aandacht) (1p)
  • Noemt dat een confronterende boodschap tot denken zou aanzetten, of dat campagnemakers denken dat mensen vanzelf hun ongezonde gedrag veranderen als je genoeg dood en verderf laat zien (1p)
  • Noemt dat de geldschieter denkt dat een harde aanpak of dreigende boodschap het best werkt, of dat het moeilijk is de geldschieter ervan te overtuigen dat een andere aanpak (dan een harde) meer effect heeft (1p)

Maximumlengte van het antwoord: 45 woorden. Beoordeel de spelling en grammatica.

Vraag 7 in het hele examen

2021, tijdvak 3: Tekst 2

Opgavetekst

Tekst 2 Het rookbeleid is dodelijk

(1) Eind van deze maand is het weer Wereld Niet Roken Dag, een hartenkreet van de Verenigde Naties. Bijna een kwart van de Nederlanders van vijftien jaar en ouder rookt, ruim de helft van de gebruikers sterft aan deze verslaving – ieder jaar ruim 20.000 mensen.

(2) De directeur-generaal Volksgezondheid bij het ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport vindt dat er een offensief moet komen tegen roken. Haar aanvalsplan, zoals afschrikwekkende afbeeldingen op pakjes en voorlichtingscampagnes voor scholieren, is louter windowdressing1). Het helpt niet om rookverslaving tegen te gaan bij jongeren.

(3) Ze heeft het niet over hét middel om tabaksgebruik tegen te gaan: verhoging van de accijnzen. In landen waar ze accijnzen wel inzetten tegen het roken, zoals Australië en Zweden, is het aantal rokers beduidend lager dan in Nederland. Een ander probaat middel tegen rookverslaving – verkoop tabak uitsluitend in speciaalzaken met een vergunning – stuit op heftig verzet van de lobby van supermarkten en tankstations. Ook daarover zwijgt de directeur-generaal.

(4) Op 28 januari 2016 was er een plenair debat over de Tabakswet. De zaal in de Tweede Kamer oogde verlaten met slechts de tabakswoordvoerders van zeven politieke partijen. Ieder gevoel van urgentie ontbreekt bij veel politici. Alsof we het hier niet over een nationale gezondheidsramp hebben. Er sterven ieder jaar ruim tien keer zoveel mensen aan de gevolgen van tabaksgebruik als bij de watersnoodramp van 1953, er zijn jaarlijks ongeveer 35 keer zoveel rookdoden als verkeersdoden.

(5) Er werden tijdens het debat dertien moties en amendementen ingediend. Rechtse partijen verwierpen alle tabaksonvriendelijke moties; een enkele linkse fractie kon zich hier voor een belangrijk deel in vinden. De filosofie achter deze politiek is simpel: mensen hebben een vrije keuze en kunnen zelf beslissen of ze roken of niet. Ze bedenken niet dat je niets meer te kiezen hebt als je eenmaal verslaafd bent. Eric van den Burg, wethouder te Amsterdam, heeft dat wel door. In een debat in De Balie op 8 mei stelde hij dat zijn eigen partij – en in het bijzonder de tabakswoordvoerder in de Tweede Kamer – “de verkeerde gedachte erop nahoudt, namelijk dat iedereen in staat is de juiste keuzes te maken”. Verslaafden hebben die vrije keuze simpelweg niet, want dat is precies het kenmerk van een verslaving.

(6) Van den Burg vindt bovendien dat een sigarettenpakje een tientje duurder moet worden, maar dat ziet hij niet gebeuren. “De lobby en de machtsmachine van de tabaksindustrie hebben dat tot nu toe weten te voorkomen”, stelde Van den Burg. “En,” voegde hij eraan toe, “verhoging van de tabaksaccijns zal rechtse voorstemmers twee tot drie zetels kosten en daar zitten ze natuurlijk niet op te wachten.”

(7) Hetzelfde probleem geldt aan de linkerkant van het politieke spectrum waar sommigen ook denken dat krachtige antitabaksmaatregelen leiden tot zetelverlies. Zelfs huisarts Marith Volp, tabakswoordvoerder namens haar partij, pleit niet voor accijnsverhoging. Haar angst is begrijpelijk. Het is juist haar achterban – de rokers met weinig inkomen – die het hardst wordt getroffen bij tabaksaccijnsverhoging. Links heeft hier duidelijk een groter probleem dan rechts. Maar er zijn ook linkse partijen die heel wat moediger opereren: zij vinden de gezondheid van hun kiezers belangrijker dan een paar Kamerzetels.

(8) De conclusie is onontkoombaar: roken is een verslaving die uit angst voor zetelverlies door de coalitie in stand wordt gehouden. De maatschappij betaalt hiervoor een hoge prijs: dodelijke ziekten, vroegtijdig overlijden, terugloop in arbeidsproductiviteit en enorme zorgkosten.

(9) De gang naar de stembus lijkt nog ver weg, maar toch: wat moeten we stemmen als we de maatschappij en in het bijzonder kinderen tegen tabak willen beschermen? Het advies is simpel: stem op een partij met een stevige tabaksparagraaf in het verkiezingsprogramma. In de verkiezingsprogramma’s moet minimaal staan dat accijnzen actief worden ingezet om het roken terug te dringen en dat tabak uitsluitend verkocht mag worden in speciaalzaken met een vergunning.

noot 1 windowdressing: iets voor de vorm doen

naar: Frits van Dam en Wanda de Kanter
uit: Het rookbeleid is dodelijk, NRC Handelsblad, 27 mei 2016
Frits van Dam en Wanda de Kanter waren ten tijde van publicatie respectievelijk de secretaris en de voorzitter van Stichting Rookpreventie Jeugd. Wanda de Kanter was longarts en is nu fulltime antirookactivist.

Vraag 12 1 punt

In alinea 3 van tekst 2 wordt de beperking van verkooppunten voor tabak een ‘probaat middel tegen rookverslaving’ genoemd. Welke opmerking is juist over de aanvaardbaarheid van die bewering?

  1. A De bewering is aanvaardbaar omdat de protesten van tabaksindustrie, tankstations en supermarkten al aantonen dat die maatregel zal werken.
  2. B De bewering is aanvaardbaar omdat het feit dat er vergunningen nodig zijn automatisch zal zorgen voor een beperking van verkooppunten.
  3. C De bewering is niet aanvaardbaar omdat de tabaksindustrie, tankstations en supermarkten valse autoriteiten zijn.
  4. D De bewering is niet aanvaardbaar omdat die bewering niet onderbouwd wordt met argumenten.
Bekijk het antwoord

Antwoord: D

Vraag 12 in het hele examen

Vraag 14 1 punt

“Ieder gevoel van urgentie ontbreekt bij veel politici.” (regels 38-39)
Op basis van welke situatie concluderen de auteurs dat ieder gevoel van urgentie ontbreekt?
Geef antwoord in een of meer volledige zinnen.

Bekijk het antwoord
  • Noemt dat de zaal bijna leeg was, of dat alleen de tabakswoordvoerders van zeven (politieke) partijen aanwezig waren (1p)

Beoordeel de spelling en grammatica.

Vraag 14 in het hele examen

Vraag 15 2 punten

“Rechtse partijen verwierpen alle tabaksonvriendelijke moties; een enkele linkse fractie kon zich hier voor een belangrijk deel in vinden.” (regels 49-52)
Welke twee redenen hebben de betreffende partijen om tabaksonvriendelijke moties te verwerpen, volgens de alinea’s 5 tot en met 7?

Bekijk het antwoord
  • Noemt dat ze het recht op vrije keuze belangrijk vinden (1p)
  • Noemt dat ze bang zijn voor zetelverlies (1p)

Beoordeel de spelling.

Vraag 15 in het hele examen

Vraag 16 3 punten

Een deel van alinea 5 is te lezen als een uitwerking van de constatering dat linkse en rechtse partijen tabaksonvriendelijke moties afwijzen. Hieronder staat die uitwerking in een schema weergegeven. Voor twee zinnen is de functie al ingevuld.
zin functie
1 Rechtse partijen verwierpen alle tabaksonvriendelijke moties; een enkele linkse fractie kon zich hier voor een belangrijk deel in vinden. (regels 49-52) constatering
2 De filosofie achter deze politiek is simpel: mensen hebben een vrije keuze en kunnen zelf beslissen of ze roken of niet. (regels 53-56)
3 Ze bedenken niet dat je niets meer te kiezen hebt als je eenmaal verslaafd bent. (regels 56-58)
4 Eric van den Burg, wethouder te Amsterdam, heeft dat wel door. (regels 58-60) constatering
5 In een debat in De Balie op 8 mei stelde hij dat zijn eigen partij – en in het bijzonder de tabakswoordvoerder in de Tweede Kamer – “de verkeerde gedachte erop nahoudt, namelijk dat iedereen in staat is de juiste keuzes te maken”. (regels 60-67)
Benoem van zin 2, 3 en 5 de functie die die zin heeft binnen de uitwerking. Neem daartoe de nummers 2, 3 en 5 over en noteer daarachter het functiewoord dat het best past bij de zin.
Kies uit: argument, conclusie, nuancering, standpunt, subargument, tegenwerping, verklaring, voorbeeld.
Elke functie komt maar een keer voor.

Bekijk het antwoord
  • Zin 2 is de verklaring (1p)
  • Zin 3 is de tegenwerping (1p)
  • Zin 5 is het voorbeeld (1p)

Beoordeel de spelling.

Vraag 16 in het hele examen

Vraag 17 4 punten

Vat de redenering van Van den Burg uit alinea 6 samen.
Geef antwoord in een of meer volledige zinnen en gebruik voor je antwoord niet meer dan 45 woorden.

Bekijk het antwoord
  • Noemt dat een sigarettenpakje een tientje duurder moet worden (1p)
  • Noemt dat Van den Burg ziet dat dit niet gebeurt (1p)
  • Noemt dat de lobby en de machtsmachine van de tabaksindustrie dat hebben voorkomen (1p)
  • Noemt dat verhoging van de tabaksaccijns stemmen zal kosten (1p)

Maximumlengte van het antwoord: 45 woorden. Beoordeel de spelling en grammatica.

Vraag 17 in het hele examen

Vraag 18 3 punten

“Links heeft hier duidelijk een groter probleem dan rechts.” (regels 94-96)
Leg in eigen woorden uit waarom de gevolgen van antirookmaatregelen als belastingverhoging voor linkse partijen problematischer zouden zijn dan voor rechtse partijen, volgens tekst 2.
Geef antwoord in een of meer volledige zinnen en gebruik voor je antwoord niet meer dan 50 woorden.

Bekijk het antwoord
  • Noemt dat dit soort maatregelen vooral gevoeld wordt door rokers met weinig geld (1p)
  • Noemt dat mensen met weinig geld de achterban van de linkse partijen zijn, of dat aanhangers van links vaak minder geld hebben (1p)
  • Noemt dat de maatregelen links meer zetels kosten dan rechts (1p)

Maximumlengte van het antwoord: 50 woorden. Beoordeel de spelling en grammatica.

Vraag 18 in het hele examen

2019, tijdvak 1: Tekst 2 Stappen in je woonkamer

Opgavetekst

Tekst 2 Stappen in je woonkamer

(1) Vrijdagavond. Hij ligt op de bank. Niet alleen – tenminste, zo voelt het niet. Want op datingapp Tinder voert hij drie flirterige gesprekken tegelijk. Af en toe lacht hij hardop om de grappen die zijn beste vriend maakt op WhatsApp. Ondertussen bestelt hij met een nieuwe restaurant-app kreeft bij een van de betere restaurants in de stad. En met zijn vrije hand pakt hij de afstandsbediening om een nieuwe serie uit te zoeken op Netflix. Een perfecte vrijdagavond. Onwaarschijnlijk? Nee, want thuisblijven is het nieuwe uitgaan.

(2) Thuisblijven is nu sociaal geaccepteerd. Zeggen dat je alle seizoenen van een bepaalde serie in twee weken hebt gezien, is niet iets om je voor te schamen. Huiselijkheid is zelfs iets om je op te laten voorstaan. Graag delen we foto’s van knus ingerichte leeshoekjes, het liefst met een of twee zelf opgeknapte tweedehands meubels erop. Foto’s van katten en pyjama’s doen het op Facebook net zo goed als foto’s van cocktails en hoge hakken. Populaire lifestylesites als nsmbl, ze.nl en Cosmopolitan publiceren lijstjes als: “23 redenen waarom thuisblijven zo veel leuker is dan uitgaan”.

(3) Het aantal thuisblijvers wordt niet bijgehouden, maar er zijn wel cijfers die in een richting wijzen. Zo nam het aantal theaterbezoekers in 2014 volgens het CBS¹) met 2 procent af en bevond zich daarmee op een van de laagste niveaus sinds 2005. Het aantal nachtclubs nam tussen 2009 en 2014 volgens Datlinq²) af van 500 naar 336. En het aantal cafés daalde sinds de crisis met 13 procent, zo meldde het CBS. Winkels en winkelcentra hebben het moeilijk, terwijl het aantal onlineshoppers maar blijft groeien.

(4) Een sterkere aanwijzing voor de populariteit van thuisblijven is de weergave van uitgaan in populaire cultuur. In een artikel van The New York Times over het fenomeen schreef journalist Molly Young over de verschillen tussen Girls (2012) en Sex and The City (1998). De hedonistische vriendinnengroep uit die laatste serie hopt van restaurantopening naar nachtclub en van expositie naar cocktailbar. Een crisis en een decennium later zien we de New Yorkse vriendengroep in Girls internettend en series kijkend op de bank. En in Broad City (2014) is thuis blowen, Facetimen of YouTube-filmpjes kijken de dagelijkse bezigheid.

(5) Natuurlijk, restaurants zitten nog steeds vol op uitgaansavonden – probeer in Rotterdam of Amsterdam maar eens een tafeltje te krijgen bij een populaire zaak. Voor de betere clubs staan nog steeds rijen, en Nederlandse dancefestivals beleven gouden tijden. En vaker bankhangen is normaal naarmate je ouder wordt en je je settelt. Toch is een avondje thuisblijven niet eerder zo aantrekkelijk geweest en wordt het geaccepteerd als bijna volwaardig alternatief. Ook in de leeftijdscategorie die het traditioneel het laatst maakt. Waarom zouden we ook naar buiten gaan, als liefde, vriendschap, seks, eten en vermaak naar keuze allemaal met één druk op de knop bereikbaar zijn?

(6) De explosie van het gebruik van sociale media leidde een paar jaar geleden juist tot het tegenovergestelde van de thuisblijftrend: fomo, de afkorting van fear of missing out. Sommige evenementen op Facebook hadden opeens tienduizenden aanmeldingen, wat betekende dat halve virtuelevriendenlijsten op ‘aanwezig’ stonden. Zo meldden zich in 2014 bijna 40.000 mensen aan voor het afscheidsconcert van Acda en de Munnik in het Vondelpark – waar plek is voor 4.500 man.

(7) Wellicht heeft die stortvloed aan evenementen waar we bij moeten zijn ons moe gemaakt en zijn we verzadigd. Er zijn meer oorzaken te bedenken. Zo schrijft Young over de minimalisatie van risico’s. Die zijn er namelijk volop in de grote, boze buitenwereld. Je kunt een blauwtje lopen, je kunt je telefoon kwijtraken. Je kunt mensen tegenkomen die je niet wilt zien, zoals je ex met een nieuwe partner. Je fiets kan gestolen worden of je kan te veel geld uitgeven. Als je thuisblijft, in je beschermde cocon, zal je niet de liefde van je leven tegen het lijf lopen, maar je weet wél wat je moet verwachten en dat is een veilige gedachte. Het grootste risico dat je loopt, schrijft Young, is dat je bezorgde eten klef is of dat die ene aflevering tegenvalt.

(8) Anne Noorda (26), hoofdredacteur Memory Group: “Ik denk dat deze trend ermee te maken heeft dat je 24/7 in verbinding staat met iedereen. Dus voel je minder de behoefte om elkaar in het echt op te zoeken. Dat merk ik ook met mijn vrienden, dat je prima een maand zonder elkaar kunt, want je spreekt elkaar al op Facebook en Instagram.”

(9) Worden we dan nu allemaal bankhangende, asociale wezens, te lui om naar de supermarkt te lopen en te verlegen om iemand aan te spreken in de kroeg? Verdrinken we in onze technologische bubbel, niet in staat vertier te zoeken zonder smartphone? Natuurlijk niet – voor ‘echte’ uitgaanservaringen bestaan nog steeds rijen en wachtlijsten. En bovendien gaan uitgaanstrends in golven. Zo publiceerde New York Magazine een artikel: Why the new trend in nightlife is staying home.³) Jaar van schrijven: 1987.

noot 1 CBS: Dit is de afkorting voor het Centraal Bureau voor de Statistiek, dat als taak heeft het publiceren van betrouwbare en samenhangende statistische informatie..
noot 2 Datlinq: een internationaal bedrijf dat een database beheert en uitbaat met locatie- en omgevingskenmerken van en voor bedrijven in de voedselindustrie
noot 3 Why the new trend in nightlife is staying home: Waarom de nieuwe trend in het nachtleven is thuis te blijven.

naar: Jonas Kooyman en Mirjam Remie
uit: www.nrc.nl, 27 mei 2016
Jonas Kooyman en Mirjam Remie zijn redacteur bij NRC Media.

Vraag 13 1 punt

Alinea 2 bevat een constatering, gevolgd door een uitwerking.
Van welk type uitwerking is sprake in alinea 2?
Er is sprake van een uitwerking op basis van

  1. A een vergelijking.
  2. B kenmerken of eigenschappen.
  3. C oorzaak en gevolg.
  4. D voorbeelden.
Bekijk het antwoord

Antwoord: D

Vraag 13 in het hele examen

Vraag 14 1 punt

In alinea 3 wordt gebruik gemaakt van het argumentatieschema op basis van autoriteit.
Leg uit waar dit uit blijkt.
Geef antwoord in een of meer volledige zinnen en gebruik voor je antwoord niet meer dan 15 woorden.

Bekijk het antwoord
  • Noemt dat er (ter onderbouwing) gegevens worden genoemd van het CBS en Datlinq (of een van deze twee organisaties) (1p)

Maximumlengte van het antwoord: 15 woorden. Beoordeel de spelling en grammatica.

Vraag 14 in het hele examen

Vraag 15 2 punten

“Een sterkere aanwijzing voor de populariteit van thuisblijven is de weergave van uitgaan in populaire cultuur.” (regels 45-47)
Een kritisch lezer kan een van de volgende drogredenen vinden in de redenering in deze alinea: cirkelredenering, overhaaste generalisatie, persoonlijke aanval, vals dilemma of vertekenen van een standpunt.
Noem de drogreden en leg uit wat er niet zou kloppen in de argumentatie.
Geef antwoord in een of meer volledige zinnen en gebruik voor je antwoord niet meer dan 30 woorden.

Bekijk het antwoord
  • Noemt de drogreden: overhaaste generalisatie (1p)
  • Legt uit dat er op basis van twee tv-series/voorbeelden een algemeen beeld wordt geschetst (1p)

Maximumlengte van het antwoord: 30 woorden. Beoordeel de spelling en grammatica.

Vraag 15 in het hele examen

Vraag 16 4 punten

In tekst 2 wordt gesteld dat uitgaan steeds minder populair en thuisblijven steeds populairder wordt.
Alinea 5 is te lezen als een alinea die bestaat uit twee toegevingen bij die stelling, die genuanceerd en/of weerlegd worden.
Vul het onderstaande schema aan.
Noteer de nummers met letters en zet daar je antwoord achter.
Geef geen voorbeelden.
Stelling: Uitgaan wordt steeds minder populair en thuisblijven steeds populairder.
Het schema heeft de kolommen ‘toegeving’ en ‘nuancering of weerlegging van de toegeving’, met de vakjes 1a, 1b, 2a en 2b.

Bekijk het antwoord
  • Vraag is door erratum overgeslagen: altijd 4 scorepunten, ongeacht het antwoord (4p)

Vraag 16 is volgens het erratum op de opgaven (pagina 5) overgeslagen. Bij deze vraag altijd 4 scorepunten toekennen, ongeacht of er een antwoord is en ongeacht het gegeven antwoord.

Vraag 16 in het hele examen

2019, tijdvak 1: Tekst 1 en 2 Overkoepelende vragen

Vraag 23 2 punten

“‘De mens is een kuddedier en dat heeft sociale implicaties’, zegt Jaap van Ginneken, massapsycholoog en schrijver van Het enthousiasmevirus.” in tekst 1 (regels 63-66)
Past de thuisblijftrend uit tekst 2 wel of niet in de theorie van Jaap van Ginneken? Leg uit waarom.
Geef antwoord in een of meer volledige zinnen en gebruik voor je antwoord niet meer dan 30 woorden.

Bekijk het antwoord
  • Geeft aan dat de thuisblijftrend wel past in de theorie van Jaap van Ginneken (1p)
  • Geeft een reden: omdat mensen/jongeren het thuisblijven steeds meer van elkaar kopiëren / door sociale media kunnen we ook in ons eentje op de bank kuddedier zijn (1p)

Maximumlengte van het antwoord: 30 woorden. Beoordeel de spelling en grammatica.

Vraag 23 in het hele examen

2019, tijdvak 1: Tekst 3 Vermijdbare risico’s?

Opgavetekst

Tekst 3 Vermijdbare risico’s?

(1) Dat was verdraaid goed nieuws, vorige week in het NOS-journaal. Rotterdamse onderzoekers hadden ontdekt dat één op de drie dementiegevallen is te voorkomen. Er blijkt namelijk een aantal vermijdbare leefstijlrisicofactoren te bestaan, wat – naast een uitstekend scrabblewoord – de suggestie oplevert dat mensen zelf van alles kunnen doen om de kans te verkleinen op een avondrood vol verwarring en vergeten leven. Wie zijn bloeddruk laag houdt en ervoor zorgt dat hij geen diabetes krijgt, is al heel goed bezig. De mensen van het Journaal draaiden er een voxpopje¹) bij met blije sportschoolsenioren van variërende fitheid, en alles leek cool en oké in de wereld.

(2) Tijdens de uitzending googelde ik even mee. Dat is een gewoonte van me, want als het aankomt op wetenschapsnieuws is de NOS vaak wat kwalitatief uitgedaagd. Tijdens mijn digitale speurtocht stuitte ik op het bijbehorende persbericht van het Erasmus MC, waar de vrinden van het Journaal zich overigens keurig aan hadden gehouden. In dat persbericht bleek dat, na hoge bloeddruk, vooral opleidingsniveau invloed heeft op dementie. “Een hoge opleiding vermindert de gevolgen die de ziekteprocessen hebben op het mentaal functioneren. Er is eigenlijk meer reservecapaciteit om de gevolgen van de ziekte op te vangen.”

(3) Meer reservecapaciteit, dat klinkt wederom uiterst puik. En ik twijfel er niet aan of de Rotterdammers hebben in theorie gelijk. Maar betekent dat echt dat in de praktijk een lage opleiding een ‘vermijdbaar’ onderdeel van iemands ‘leefstijl’ is? Het idee dat dubbeltjes met een beetje goede onderwijswil op grote schaal kwartjes kunnen worden, is al een tijd populair. Tien jaar geleden opperde Mark Rutte – toen nog niet eindbaas van BV Nederland, maar staatssecretaris van Onderwijs – dat het goed was als in 2030 niet meer een kwart maar de helft van de mensen was afgestudeerd aan hbo of universiteit.

(4) Helaas is de wetenschap achter dit optimistische geloof in ons collectieve kwartjespotentieel nogal ontnuchterend. Zo schrijven de onderwijspsychologen David Berliner en Gene Glass dat het een misvatting is dat scholen alle kinderen alles kunnen leren en iedereen kunnen verheffen. In hun boek 50 myths and lies that threaten America’s public schools verwijzen ze naar de Dodo uit Alice in Wonderland, die verkondigt: “Everybody has won, and all must have prizes.”²) “Het is spijtig”, schrijven ze, “maar in de echte wereld kan niet elk kind een winnaar zijn.”

(5) Zo is het al moeilijk, zo niet onmogelijk, om te testen of een kind bepaalde kennis echt meester is, schrijven Berliner en Glass. En zelfs als je dat zou kunnen testen, dan nog is elk kind anders. Als je een maand of een jaar later terug zou komen, ontdek je ongetwijfeld dat sommige kinderen alles hebben onthouden en dat anderen geen flauw benul meer hebben van wat ze ook alweer hadden geleerd. “Individuele verschillen in aanleg, geheugen, motivatie, familiesteun en dergelijke zijn harde feiten, die ontkend worden op eigen risico.”

(6) Er zullen, kortom, altijd mensen zijn bij wie een lage opleiding beter past. Onvermijdbaar zelfs, omdat dit nu eenmaal was wat er voor hen in zat. En gelukkig maar: een samenleving heeft immers ook haar loodgieters en ziekenverzorgers hard nodig.

(7) Bovendien is opwaartse mobiliteit niet per se gratis of gezond, zo bleek eerder deze maand. In een nieuwe studie keken wetenschappers naar Amerikaanse kinderen uit arme gezinnen en suboptimale wijken, die zichzelf door zelfcontrole en hard werken richting hoger onderwijs hadden geknokt. En die strijd is te zien aan hun dna. Psychologiehoogleraar Gregory Miller legde in The Atlantic uit hoe: “Tegen de tijd dat ze begin twintig zijn, hebben ze cellen die er vrij oud uitzien ten opzichte van hun biologische leeftijd.” Kinderen die uit een kansrijker milieu komen, hebben dat niet. “Het lijkt erop dat zelfcontrole en/of het succes dat door die zelfcontrole mogelijk wordt gemaakt, een prijs heeft.”

(8) Ik wil niet beweren dat dit eerlijk is, of dat scholen maar moeten ophouden met proberen het beste uit kinderen te halen. Wel dit: dat opleidingsniveau niet een leefstijl is die je zomaar kunt kiezen. Maatschappelijke ongelijkheid speelt een rol, en soms is iemands ‘beste’ kunnen gewoon een lage opleiding. Niet elke burger kan zomaar tot grote diplomahoogte stijgen, en niet elke ziekte, tegenslag of tragedie is te voorkomen. Zeker in deze neoliberale tijden, waarin ‘vermijdbaar leefstijlrisico’ al snel verandert in ‘eigen schuld, dikke bult’, is het belangrijk dat we onszelf daar regelmatig aan herinneren. De schuld krijgen is wel het laatste wat iemand met dementie nodig heeft.

noot 1 voxpopje: kort interview met mensen op straat of elders
noot 2 “Everybody has won, and all must have prizes.”: Iedereen heeft gewonnen en iedereen moet een prijs krijgen.

naar: Asha ten Broeke
uit: de Volkskrant, 31 juli 2015
Asha ten Broeke is wetenschapsjournalist.

Vraag 27 2 punten

Formuleer het centrale standpunt van de tekst.
Geef antwoord in een of meer volledige zinnen en gebruik voor je antwoord niet meer dan 15 woorden.

Bekijk het antwoord
  • Formuleert het standpunt: opleidingsniveau is geen leefstijl die je kunt kiezen / een lage opleiding is geen vermijdbaar onderdeel van iemands leefstijl (2p)

Een deelscore is niet mogelijk. Maximumlengte van het antwoord: 15 woorden. Beoordeel de spelling en grammatica.

Vraag 27 in het hele examen

Vraag 28 1 punt

In de alinea’s 4 en 5 wordt gebruikgemaakt van argumentatie op basis van voorbeelden.
Welk type argumentatieschema wordt in de alinea’s 4 en 5 nog meer gebruikt?
Er wordt ook gebruikgemaakt van argumentatie op basis van

  1. A autoriteit.
  2. B oorzaak en gevolg.
  3. C vergelijking.
  4. D voor- en nadelen.
Bekijk het antwoord

Antwoord: A

Vraag 28 in het hele examen

Vraag 30 1 punt

Waarom zou het volgens tekst 3 bezwaarlijk zijn om steeds meer zaken als leefstijl te beschouwen?
Dat is bezwaarlijk omdat

  1. A mensen dan de schuld krijgen van iets waar ze niets aan kunnen doen.
  2. B minderbedeelden te hard moeten knokken voor een hoge opleiding.
  3. C niet alle mensen in staat zijn om het hoogst haalbare te bereiken.
  4. D steeds meer ziekten worden gezien als onvermijdelijk.
Bekijk het antwoord

Antwoord: A

Vraag 30 in het hele examen

Tekstfragment 2

(1) Internationale wetenschappers constateerden de afgelopen jaren steeds opnieuw dat het aantal gevallen van dementie minder snel stijgt dan voorspeld en schreven dat toe aan beschermende maatregelen tegen hart- en vaatziekten. Doordat ouderen vaker medicijnen slikken tegen een hoge bloeddruk en een te hoog cholesterolpeil, zo was het idee, houden zij de aanvoerroutes naar hun hoofd schoner en dat scheelt in het verval.

(2) Het bewijs voor de stelling moest komen uit gerandomiseerd onderzoek van het Amsterdams Medisch Centrum (AMC), waarbij ouderen in twee groepen werden verdeeld en lang werden gevolgd. De helft werd iedere vier maanden uitgebreid gecontroleerd. Hun bloeddruk en cholesterol werden in de gaten gehouden, ze kregen dieettips, werden gestimuleerd om te bewegen, en konden begeleiding krijgen bij het stoppen met roken. De andere helft van de deelnemers kreeg de standaardzorg van de huisarts.

(3) Na ruim zes jaar was in de groep met de extra vaatzorg 6,5 procent van de ouderen dement geworden, tegenover 7 procent in de groep zonder begeleiding. Dat verschil was niet significant, en kan dus op toeval berusten. Een tegenvallend resultaat, erkent onderzoeksleider Pim van Gool, hoogleraar neurologie in het AMC. “Dit was niet waarop we hadden gehoopt.”

naar: Ellen de Visser
uit: de Volkskrant, 27 juli 2016

Vraag 31 2 punten

In tekstfragment 2 wordt een mogelijke verklaring geopperd voor het minder optreden van dementie, die niet voorkomt in tekst 3.
Leg uit wat die mogelijke verklaring inhoudt.
Geef antwoord in een of meer volledige zinnen en gebruik voor je antwoord niet meer dan 20 woorden.

Bekijk het antwoord
  • Noemt dat ouderen beschermende maatregelen nemen / vaker medicijnen slikken / door medicijngebruik of cholesterolpillen (1p)
  • Noemt dat de aanvoerroutes van de hersenen daardoor schoner blijven (1p)

Maximumlengte van het antwoord: 20 woorden. Beoordeel de spelling en grammatica.

Vraag 31 in het hele examen

Vraag 32 2 punten

Tekst 3 en tekstfragment 2 verschillen van elkaar wat betreft de mogelijkheid om dementie te voorkomen.
Leg uit wat dat verschil tussen tekst 3 en tekstfragment 2 inhoudt.
Geef antwoord in een of meer volledige zinnen en gebruik voor je antwoord niet meer dan 50 woorden.

Bekijk het antwoord
  • Noemt wat tekst 3 stelt: (1 op de 3 gevallen van) dementie is te vermijden (door lage bloeddruk, voorkómen van diabetes, een gezonde leefstijl) / de maatregelen die je neemt zijn positief (1p)
  • Noemt wat tekstfragment 2 stelt: er is geen bewijs dat door beschermende maatregelen (tegen hart- en vaatziekten) dementie minder snel stijgt dan voorspeld / dat dementie te vermijden is / het effect van de maatregelen die je neemt heeft onzekere uitkomsten (1p)

Maximumlengte van het antwoord: 50 woorden. Beoordeel de spelling en grammatica.

Vraag 32 in het hele examen

2019, tijdvak 1: Tekst 4 Beetje inkomensverlies?

Opgavetekst

Tekst 4 Beetje inkomensverlies?

(1) Wat me opvalt aan al het verzet tegen de voorgenomen kabinetsmaatregelen, is dat het vaak zo egoïstisch is. Als je een uitgeklede werkeloosheidsuitkering krijgt met 70 procent van het minimumloon, ja, dan mag je piepen. Maar veel inkomensverlies is verlies van luxe, wat iets heel anders is dan antikraak¹) moeten gaan wonen en overgeleverd zijn aan het slinkende assortiment van de Voedselbank.

(2) Er was geen massaal protest tegen het korten op de ontwikkelingshulp. Over de kortingen op kunsten en wetenschappen heb ik ook niemand horen mopperen. Toch zijn al die kortingen schandalig en de laatste zijn nog eens oliedom ook. Want wie op kunst en wetenschap bezuinigt, snijdt de ziel uit een samenleving en zet die op een dood spoor.

(3) Wat maakt je nou meer mens? Meer asfalt, of meer poëzie? Meer blik in de straat, of meer muziek? Een theaterstuk waar de vonken vanaf springen, of extra vangrails zodat we op meer plekken kunnen rijden? Het zijn de kunstenaars die ons leven smaak en kleur geven, die zingen, spelen en schrijven over liefde en verlies, die ons laten schaterlachen en stilletjes huilen, schrikken en blozen. Een goede roman kan je wijzer maken over jezelf en anderen, een filosoof kan je existentiële vragen aanreiken en dilemma’s voorleggen. Kunstenaars schilderen alle kleuren van onze emotionele regenboog; die afbreken is ons stukje bij beetje ontmenselijken.

(4) En de wetenschap dan? Kan die niet een tandje minder? Nee, die ook niet. Wetenschappers zijn de nieuwsgierigen die achter de horizon kijken. De plek waar de toekomst ligt, die we niet kennen, maar waar we ons wel op moeten voorbereiden. Zonder nieuwsgierigheid geen vooruitgang, geen ontdekkingen, geen nieuwe perspectieven. Wetenschap is het potentieel waarmee we nieuwe problemen kunnen oplossen, grote vragen beantwoord krijgen. In dat potentieel gaan snijden is kortzichtig, zeker als je ziet hoe goed Nederlandse wetenschappers het in de wereld doen.

(5) “Nederland is een calvinistische handelsnatie”, zei een Spinozaprijswinnaar²) onlangs tegen me. We zijn hier goed in het doorverkopen van spullen van anderen en winst maken op de korte termijn. Boven het maaiveld uitsteken mag je niet. Het is een mentaliteit die politici prijzen, maar die funest is voor disciplines die ons een spiegel voorhouden, ons verdieping brengen, een originele kijk geven op wie we zijn, die ons emotioneel verrijken en intellectueel uitdagen.

(6) Wie verbeeldingskracht niet op waarde schat, maar in het knellende korset van het economische winstdenken op de korte termijn dwingt, is bezig met geestelijk afbraakbeleid. Dat heeft op den duur een heel wat dramatischer effect op wie we zijn en hoe we ons kunnen ontplooien dan een paar honderd euro minder in de maand.

noot 1 antikraak wonen: tegen een lage huur wonen als een soort oppas in een pand dat anders leeg zou staan
noot 2 Spinozaprijs: Nederlands belangrijkste onderscheiding voor wetenschappelijk onderzoek, die jaarlijks wordt uitgereikt aan toponderzoekers

naar: Malou van Hintum,
uit: de Volkskrant, 7 november 2012
Malou van Hintum is journalist.

Vraag 34 1 punt

“Als je een uitgeklede werkeloosheidsuitkering krijgt met 70 procent van het minimumloon, ja, dan mag je piepen.” (regels 4-7)
Waarom mag je in dit geval wél klagen, volgens de tekst?
Baseer je antwoord op alinea 1 van tekst 4.
Geef antwoord in een of meer volledige zinnen.

Bekijk het antwoord
  • Noemt dat het in dit geval niet (alleen) een verlies van luxe betreft / omdat die maatregel de mensen echt hard treft in hun bestaan / omdat ze dan niet meer kunnen rondkomen (1p)

Beoordeel de spelling en grammatica.

Vraag 34 in het hele examen

Vraag 36 1 punt

In alinea 2 wordt het standpunt van de tekst gepresenteerd dat in het vervolg van de tekst beargumenteerd wordt.
Formuleer dit standpunt in eigen woorden.
Geef antwoord in een of meer volledige zinnen.

Bekijk het antwoord
  • Formuleert het standpunt: bezuinigen op kunst en wetenschap is schandalig / oliedom (1p)

Beoordeel de spelling en grammatica.

Vraag 36 in het hele examen

Vraag 37 1 punt

In alinea 4 wordt een argument gegeven om niet te bezuinigen op de wetenschap.
Wat is dat argument?
Geef antwoord in een of meer volledige zinnen en gebruik voor je antwoord niet meer dan 10 woorden.

Bekijk het antwoord
  • Noemt dat wetenschap zorgt voor nieuwe mogelijkheden / nieuwe perspectieven / nieuwe ontdekkingen / vooruitgang (1p)

Maximumlengte van het antwoord: 10 woorden. Beoordeel de spelling en grammatica.

Vraag 37 in het hele examen

2019, tijdvak 2: Tekst 1

Opgavetekst

Tekst 1 Slimme computers: kunnen ze straks ook kunst maken?

(1) In ‘De verhalenmachine’ (1953), een verhaal van Roald Dahl, ontwerpt de hoofdpersoon een machine die in een kwartier tijd een volledige roman produceert. Daarna wordt ‘minstens de helft’ van alle Engelse romans door deze verhalenmachine gemaakt. Pure fictie?

(2) We spoelen door naar vorig jaar, als een tot dan toe volslagen onbekend schilderij van Rembrandt wordt tentoongesteld. Een man van een jaar of dertig met een grote witte kraag en een zwarte hoed kijkt de bezoekers aan. De felle lichtval van opzij valt op het gezicht. Detail: het doek is niet gemaakt door de meester zelf, maar door een computer, in 148 miljoen pixels. Het typische Rembrandtportret kwam tot stand nadat bestaande werken in een grote database waren ingevoerd. En daar kwam om de hoek kijken waar computers zo goed in zijn: het ontdekken van bepaalde patronen, bijvoorbeeld die van de lichtval, de gezichtscontouren en het kwastgebruik. De computer husselt alles door elkaar en komt met een op algoritmen gebaseerd nieuw werk, uitgevoerd in een 3D-imitatie van de penseelstreek.

(3) Dit ambitieuze project staat niet op zichzelf. Er zijn computers die nu al geheel nieuwe composities in de stijl van The Beatles of Bach maken; er is een vierarmige robot die zijn eigen composities uitvoert op een marimba en Ronald Giphart schrijft samen met een machine een boek. Geen wonder dus dat wetenschappers voorspellen dat over een jaar of tien een volledig machinaal geschreven song op de hitlijsten zal prijken. Voor een door een computer geschreven roman moeten we wat meer geduld hebben: tegen 2050 zal zo’n boek The New York Times-bestsellerlijst bestormen.

(4) De universiteiten van Oxford en Yale vroegen enkele honderden wetenschappers op het gebied van artificial intelligence (AI) jaartallen te plakken op de verschillende doorbraken. Niet alleen op het gebied van kunst, maar ook op zaken als het schrijven van een essay, vertalen, opereren, een auto besturen of lego in elkaar zetten. Kunst blijft een van de lastigste zaken, maar de AI-experts verwachten dat tegen 2060 de machine in álle domeinen de mens de baas is.

(5) Jaap van den Herik (hoogleraar informatica en recht aan de Universiteit Leiden) staat niet te kijken van dit soort voorspellingen: artificial intelligence haalt ons in rap tempo in – met het diagnosticeren van complexe ziektebeelden, maar ook op het gebied van creativiteit. Waar komt dat optimisme vandaan? Van den Herik is behalve informaticus ook schaker. Hij grijpt graag terug op de overwinning van schaakcomputer Deep Blue op schaakgrootmeester Garry Kasparov in 1997 en op de zeer recente zege van AlphaGo op ’s werelds beste go-speler. “Mijn leermeester zei ooit: ‘intuïtie valt niet te programmeren.’ Dat een computer ooit een schaakgrootmeester zou verslaan? Onmogelijk! Grootmeesters zijn immers zo goed in schaken omdat ze intuïtie hebben, was het idee.”

(6) Het liep anders. Kasparov werd verslagen, tot zijn eigen ontsteltenis. “Hij werd destijds verrast door een werkelijk bizarre zet, een zet die een normaal mens nooit zou doen.” De zege werd nog afgedaan als een overwinning gebaseerd op brute rekenkracht. Bij het Chinese denkspel go zou het anders zijn. Het aantal mogelijkheden per zet is vele malen groter dan bij schaak en intuïtie speelt een nog veel grotere rol. Go zou dus nooit ten prooi vallen aan de koele berekeningen van een machine. Maar ook hier moet de mens het hoofd in de schoot leggen. De Chinese go-kampioen Ke Jie verloor onlangs van Google’s AI-machine AlphaGo. Voor Ke Jie was het – net als voor Kasparov twintig jaar eerder – een verschrikkelijke ervaring. Hij had het idee tegen een go-god te hebben gespeeld.

(7) Wat is de volgende stap? Gaan computers straks echt ook baanbrekende schilderijen, romans en muziek maken? “Absoluut”, zegt Van den Herik. Geen imitaties van bestaande schilders, geen hulpmiddeltjes bij het schrijven van een symfonie, maar ‘echte zelfstandige creaties, grensverleggende doorbraken’. “Als je eenmaal de doorbraak bij go goed hebt begrepen, de machine die bij een extreem intuïtief spel beter is dan de beste speler, snap je dat het hier ook gaat gebeuren.”

(8) De grote uitdaging is om computers intuïtief te laten werken. Intuïtie is volgens de hoogleraar kennis die je in je onderbewustzijn hebt, maar waarvan je de regels niet kent. Je weet niet waarom je het doet, zoals bij bewuste kennis. En die intuïtie is te programmeren, zegt Van den Herik.

(9) Machines zullen volgens Van den Herik ooit perfecte Van Goghs kunnen maken, die ook door de kenner niet zijn te onderscheiden van echte. Maar dit blijft knappe imitatie. Kan de computer ook op kunstgebied grenzen verleggen en met écht nieuwe ideeën komen? “Ik zou niet weten waarom niet”, aldus Van den Herik. “Het lijkt erop dat tegenstanders gewoon niet willen dat computers dit ook zullen kunnen, omdat kunst het exclusieve terrein van de mens is.” Van den Herik verheugt zich op nieuwe doorbraken. “Vroeger durfde men niet te denken aan een wereld zonder god. Nu durven we niet te denken aan een wereld zonder de mens.”

(10) De vraag blijft natuurlijk of dit dan kunst is of niet, de cruciale vraag in de esthetica. “Daar kom je nooit uit”, zegt kunstcriticus Sacha Bronwasser. “Vaak wordt gezegd: ‘Kunst is iets wat door een kunstenaar wordt gemaakt’.” En precies dit maakt door machines gemaakte ‘kunst’ controversieel. “Kun je een machine als kunstenaar zien? Of de programmeur die een programma heeft gemaakt? Creativiteit zit ook in het concept, in het voortraject en in het idee.”

(11) Flow Machines is een softwarebedrijf van Sony dat zich met behulp van zelflerende netwerken toelegt op het maken van muziek en teksten. De database van Flow Machines zit tjokvol bestaande muziek, teksten en stijlen, waarna de software er nieuwe combinaties van kan maken. U wilt een Bob Dylan-achtige tekst op de melodie van de Beatles-evergreen Yesterday? Geen punt voor deze software, die liedjes kan maken in iedere gewenste stijl. Op de site van het bedrijf staan de eerste voorbeelden. Deze zijn tot stand gekomen in innige samenwerking tussen een professionele muzikant en de software. De software fungeert als een soort virtuele muzikant die met verrassend creatieve ideeën en invallen komt. De muzikant pikt hier de beste uit en gaat ermee verder.

(12) In een veelbekeken TED Talk1) betoogt Blaise Agüera y Arcas van Google dat creativiteit niet is voorbehouden aan de mens. Waarop hij een sterk staaltje computer-creativiteit laat zien: een hallucinerende trip van door algoritmen voortgestuwde videobeelden die iedere verbeelding te boven gaan. Agüera y Arcas legt uit dat een bepaald neuraal netwerk (bijvoorbeeld het netwerk ‘herken de vogel’) wordt losgelaten op bijvoorbeeld een wolkenpartij. De computer zal dan vogels proberen te herkennen in die wolken, zoals een kind dat op een zomerdag naar de lucht staart. Of, minder onschuldig, zoals een hallucinerend brein.

(13) Best creatief, toch? Eric Postma, hoogleraar AI aan de Universiteit van Tilburg, is niet overtuigd. “We hebben snel de neiging om het in te vullen: een hallucinerend of dromend computerbrein. Het zijn metaforen, meer niet. Zeker, een computer kan van alles en hij komt met oplossingen die wij als creatief interpreteren, maar dat wil niet zeggen dat hij ook zelf creatief is.” Postma is een stuk bescheidener dan Van den Herik over de prestaties van AI. Hij vreest voor overschatting van de prestaties van machines. “Het is een enorm risico als we allerlei beslissingen aan de computer overlaten zonder dat we weten hoe de algoritmen precies werken.” Bij kunst speelt deze vrees geen rol, maar Postma is wel benieuwd of door de computer gegenereerde kunst zal aanslaan bij het publiek.

(14) Zijn AI-collega Arnold Smeulders van de Universiteit van Amsterdam weet één ding zeker: dat soort kunst zal hem niet omverblazen. Per definitie niet. “Kunst is niet te vergelijken met schaken of go. Daar heb je helder gedefinieerde einddoelen. Je weet precies waar je naartoe wil, namelijk het winnen van een partij. Maar wat is ‘goed’ bij kunst? Al stop je de hele kunstgeschiedenis in een grote zelflerende machine, dan nog weet je niet wat goede kunst is. Wordt kunst steeds beter gedurende de tijd? Dat is nog maar de vraag. Of moet je kijken naar welke muziek de meeste downloads heeft en ga je die muziek optimaliseren? Je krijgt dan onherroepelijk middle-of-the-road-kunst. Zeker, ook Smeulders is onder de indruk van alle mooie voorbeelden die de laatste tijd voorbijkomen. Maar dat zijn allemaal voorbeelden binnen bestaande kaders.”

(15) Smeulders stelt: “Bij kunst gaat het ook over het creatieve moment, over disruptieve doorbraken. Waarom ontstond op een gegeven moment abstracte kunst? Waarom begon Monet zo te schilderen als hij deed? Ik zie een computer dit soort creatieve doorbraken nog niet bereiken.”

(16) Iets maken in een bepaalde stijl, ja, dát gaat kortom prima lukken. Maar het onzekere element in de kunst? Daar blijven mensen voor nodig. Mensen met een rechtstreeks lijntje met de muzen. En dat machinaal gemaakte liedje hoog op de hitlijsten? Dat komt er vermoedelijk wel.

noot 1 TED Talk: TED is een non-profitorganisatie die zorgt voor het verspreiden van ideeën, meestal in de vorm van korte, krachtige presentaties, zogenaamde TED Talks.

naar: Laurens Verhagen. uit: https://www.volkskrant.nl/tech/slimme-computers-kunnen-ze-straks-ook-kunst-maken~a4506035/, 15 juli 2017

Vraag 2 1 punt

In de alinea’s 5 tot en met 8 legt Jaap van den Herik uit waarom hij optimistisch is over de mogelijkheden van artificial intelligence. Wat is de reden dat Van den Herik optimistisch is over de mogelijkheden van artificial intelligence? Geef antwoord in een of meer volledige zinnen en gebruik voor je antwoord niet meer dan 20 woorden.

Bekijk het antwoord
  • Noemt dat de computer van de besten wint bij intuïtieve spellen (zoals schaken en go), of dat het steeds beter lukt om computers intuïtieve beslissingen te laten nemen, of dat computers steeds beter zijn op gebieden die mensen intuïtief benaderen. (1p)

Maximumlengte van het antwoord: 20 woorden. Beoordeel de spelling en grammatica.

Vraag 2 in het hele examen

Vraag 3 1 punt

Kan de computer ook op kunstgebied grenzen verleggen en met écht nieuwe ideeën komen? ‘Ik zou niet weten waarom niet’, aldus Van den Herik. ‘Het lijkt erop dat tegenstanders gewoon niet willen dat computers dit ook zullen kunnen, omdat kunst het exclusieve terrein van de mens is.’ (regels 146-154) Een kritisch lezer zou in deze redenering een drogreden kunnen herkennen. Om welke drogreden gaat het?

  1. A bespelen van publiek
  2. B cirkelredenering
  3. C overhaaste generalisatie
  4. D vertekenen van een standpunt
Bekijk het antwoord

Antwoord: D

Vraag 3 in het hele examen

Vraag 6 1 punt

In alinea 11 komt de database van Flow Machines aan de orde. Waarom zou dit een voorbeeld zijn van een computer die kunst maakt? Geef antwoord in een of meer volledige zinnen.

Bekijk het antwoord
  • Noemt als reden dat de software met creatieve ideeën of invallen komt. (1p)

Beoordeel de spelling en grammatica.

Vraag 6 in het hele examen

Vraag 7 1 punt

In alinea 11 komt de database van Flow Machines aan de orde. Waarom zou dit geen voorbeeld zijn van een computer die kunst maakt? Geef antwoord in een of meer volledige zinnen.

Bekijk het antwoord
  • Noemt als reden dat er een mens nodig is om verder te gaan met de ideeën van de software. (1p)

Beoordeel de spelling en grammatica.

Vraag 7 in het hele examen

Vraag 8 1 punt

In alinea 12 wordt het voorbeeld genoemd van Blaise Agüera y Arcas. Wat is het belangrijkste doel van dat voorbeeld?

  1. A aantonen dat er overeenkomsten in creativiteit zijn tussen computers en kinderen
  2. B beargumenteren dat computers geen kunst kunnen maken
  3. C demonstreren dat computers creatief kunnen zijn
  4. D laten zien dat ook grote technologiebedrijven zich met computerkunst bezighouden
Bekijk het antwoord

Antwoord: C

Vraag 8 in het hele examen

2019, tijdvak 2: Tekst 2

Opgavetekst

Tekst 2 ffw88 jonguh: is die digi-taal nou echt zo erg?

(1) “Hoooooooooooowj keb net de film klein beetje gmonteerd, ziet er strak uit jonguh! :D keb uhm in zwartwit oude film style staan nu is eg fat mja ben wieder weg kom strx nog trug mzzzzzzzzl” De boodschap van dit alledaagse bericht van een zestienjarige voor een zeventienjarige zal voor de meeste mensen te volgen zijn, maar dat is iets anders dan dat het te verteren is. Hoewel het al die ouders en docenten wel duidelijk moet zijn dat de smartphones met Twitter, WhatsApp en Facebook bij de gemiddelde tiener horen, blijft de weerzin tegen de ‘verloedering’ van het Nederlands groot. Waarom al die spreektaal, halve woorden, afkortingen en vreemde samenvoegingen in één berichtje?

(2) Bij elke lezing die neerlandicus Wim Daniëls ‒ de meedogenloze taalanalist van het Koningslied in Pauw & Witteman ‒ in de afgelopen tien jaar gaf, was er altijd iemand in het publiek die hem bezorgd de kwestie voorlegde. “Blijkbaar zijn er nog steeds mensen die denken dat de taal moet blijven zoals zij het ooit hebben geleerd.”

(3) Het is beperkt denken, vindt Hans Bennis, directeur van het Meertens Instituut (KNAW) en bijzonder hoogleraar taalvariatie aan de Universiteit van Amsterdam (UvA). “Mensen die willen dat het Nederlands niet verandert, verklaren het tot een dode taal. Jongeren veranderen taal, dat is altijd zo geweest. Dat lijkt mij eerder reden tot belangstelling.”

(4) De criticus ziet een slordig WhatsAppberichtje vol onvergeeflijke fouten, de aandachtige neerlandicus ziet taalontwikkeling in actie. Taalontwikkeling die bovendien uitgaat van kennis van de Nederlandse taalregels, logica én efficiëntie.

(5) In zijn volgende maand te publiceren boek Korterlands, toont Bennis aan dat de ogenschijnlijk vreemde afkortingen in al die berichtjes een logisch patroon laten zien. “In sommige opzichten zijn de regels van de Nederlandse taal vreemder dan de systematiek van de taal zoals we die op sociale media zien. Vergelijk het met sommige krantenkoppen, telegrammen en contactadvertenties. Daarin wordt ook verkort en afgebroken waar mogelijk, zonder de leesbaarheid aan te tasten. Dat wordt toch ook niet als fout gezien? Zo creatief met taal omgaan, toont ook kennis van de taalregels.”

(6) Ook Lieke Verheijen, onderzoeker taalbeheersing aan de Radboud Universiteit, ontdekte ‘regels’ die onder deze digi-taal schuilgaan. De laatste letter van een woord wordt weggelaten (‘lache’), fonetische spelling (‘jonguh’), eerste letters van woorden in een zin (‘hvj’), vervanging van letters door cijfers (‘suc6’), nadruk door herhaling (‘superrr’) en weglating (‘shoarma in bonus’).

(7) De rode draad in alle digi-taal lijkt vooral efficiëntie te zijn. Taal is het middel, de boodschap overbrengen het doel. De juiste spelling is minder belangrijk. Verheijen: “Velen weten wel dat ze het fout doen, maar dat is in deze context van ondergeschikt belang.”

(8) Op Twitter speelt bovendien de beperking van 140 tekens een rol1). Bennis: “We accepteren allemaal de onafgemaakte en kromme zinnen in onze spreektaal, maar als we het typen, kan het ineens niet meer door de beugel.”

(9) Sinds WhatsAppen het nieuwe bellen is, en de berichten dus in hoog tempo over en weer moeten gaan, mag een zin als ‘Ik weet het niet’, de boel niet onnodig ophouden. ‘Kweenie’, dus. “Maar omdat kenmerken als volume, intonatie en gezichtsuitdrukkingen ontbreken bij die geschreven conversatie, krijgen sommige woorden juist weer nadruk door toevoeging van extra letters of door het gebruik van kapitalen en emoticons,” zegt Verheijen. (“GEENNN zin in school ;)”)

(10) Die digi-taal lijkt eerder logisch dan barbaars te zijn, vinden de taaldeskundigen. En nog zo’n verfrissende visie: Twitter, Facebook en WhatsApp zorgden er wel voor dat jongeren van nu zich meer verdiepen in de taal, omdat ze meer lezen en schrijven dan eerdere generaties en er bovendien vernieuwend en creatief mee omgaan. “Al die creatieve uitingen van taal, zoals ‘ff w88’, zijn goed voor het zogenoemde metalinguïstische bewustzijn, van de onderliggende patronen van letters en klanken in taal. Ze kunnen de geletterdheid van jongeren op een positieve manier beïnvloeden.”

(11) Toch vrezen leraren nog vaak het tegenovergestelde: duikt al die ‘incorrecte’ digi-taal straks niet op in de opstellen van scholieren of de eerste sollicitatiebrief? “Er is in het buitenland enig onderzoek verricht naar de invloed van digi-taal op lezen en schrijven, maar de uitkomsten daarvan zijn divers”, zegt Verheijen, promovenda bij de afdeling Nederlandse taal en cultuur van de Radboud Universiteit. “Daarom onderzoek ik nu of Nederlandse jongeren het onderscheid kunnen maken tussen de digi-taal die ze gebruiken in een WhatsAppje naar een vriend en het officiële Nederlands dat ze horen te schrijven in een opstel voor school.”

(12) Zich baserend op dat buitenlandse onderzoek, verwacht Verheijen dat jonge scholieren wier geletterdheid nog niet volledig is ontwikkeld en laagopgeleide jongeren mogelijk digi-taal zullen gebruiken waar ‘de maatschappij’ nog graag klassiek Nederlands taalgebruik ziet. “Hoogopgeleide jongeren zullen wellicht makkelijker kunnen schakelen tussen de taalvarianten die vereist zijn in een Facebookpost en een essay.” Daarom, benadrukt Verheijen, is het belangrijk jongeren bewust te maken van verschillende varianten van het Nederlands, zoals digi-taal, straattaal, dialect én de standaardtaal.

(13) “Daar”, zegt Bennis, “ligt vooral een taak voor alle basisscholen en middelbare scholen. Docenten Nederlands hebben onverminderd de taak kinderen de taalregels te leren, maar ook om de sociale media in de lessen te betrekken. Van daaruit kunnen jongeren zich de taal eigen maken en toepassen op een manier die hen past.”

(14) Bennis heeft meermaals voor de klas gestaan om dat te doen. “Ik heb leerlingen gevraagd Twittergedichten te maken, maar het zou ook interessant zijn om ze een opstel te laten schrijven in WhatsApptaal en daarna in Standaardnederlands. Dan zien ze ook het onderscheid.”

(15) Uiteindelijk is de taal er voor de gebruiker, aldus Bennis. “In deze maatschappij worden mensen nog beoordeeld op de schrijftaal in hun sollicitatiebrief. Dan is het nuttig dat een sollicitant ‘Hij vindt’ schrijft, maar in een privé-appje naar zijn vriendin moet het snellere ‘Hij vind’ ook kunnen.” Fraai is het niet, vindt Verheijen, maar ze geeft toe: “Het hindert het tekstbegrip niet, voor jongeren is het begrijpelijke digi-taal.”

noot 1 In het verleden waren de berichten op Twitter beperkt tot 140 tekens per bericht.

naar: Merel Straathof. uit: Het Parool, 11 maart 2015

Vraag 25 1 punt

Welke twee argumentatieschema’s worden in tekst 2 vooral gebruikt? Het gaat om argumentatie op basis van

  1. A autoriteit en oorzaak en gevolg
  2. B autoriteit en voor- en nadelen
  3. C kenmerken of eigenschappen, en voor- en nadelen
  4. D overeenkomsten en verschillen, en oorzaak en gevolg
Bekijk het antwoord

Antwoord: B

Vraag 25 in het hele examen

Vraag 27 1 punt

Stel jezelf het volgende voor: Een docent Nederlands gebruikt met zijn mentorklas een WhatsAppgroep om snel informatie over te kunnen dragen en organisatorische vragen van zijn leerlingen te kunnen beantwoorden. Een paar dagen voor de proefwerkweek plaatst hij dit ingekorte bericht in de groep: “A.s. ma start de toetswk. H5a hele wk in lok 232. Doe je best! Suc6!” Geef een op tekst 2 gebaseerde reden waarom Hans Bennis het taalgebruik in deze situatie zou afkeuren.

Bekijk het antwoord
  • Noemt dat Bennis vindt dat in formele situaties bij voorkeur de standaardtaal gebruikt moet worden, of dat hij vindt dat docenten kinderen de taalregels moeten aanleren. (1p)

Beoordeel de spelling.

Vraag 27 in het hele examen

Vraag 28 1 punt

Stel jezelf het volgende voor: Een docent Nederlands gebruikt met zijn mentorklas een WhatsAppgroep om snel informatie over te kunnen dragen en organisatorische vragen van zijn leerlingen te kunnen beantwoorden. Een paar dagen voor de proefwerkweek plaatst hij dit ingekorte bericht in de groep: “A.s. ma start de toetswk. H5a hele wk in lok 232. Doe je best! Suc6!” Geef een op tekst 2 gebaseerde reden waarom Hans Bennis het taalgebruik in deze situatie zou goedkeuren.

Bekijk het antwoord
  • Noemt dat de boodschap belangrijker is dan de spelling of het taalgebruik. Ook goed: Bennis zou het taalgebruik goedkeuren, want uit verschillende uitspraken in tekst 2 blijkt dat hij positief staat tegenover dergelijk creatief taalgebruik. Of: Bennis zou het taalgebruik goedkeuren, want hij zegt: “dat de ogenschijnlijk vreemde afkortingen in al die berichtjes een logisch patroon laten zien.” (r. 50-53) / “Daarin [in krantenkoppen…] wordt ook verkort en afgebroken waar mogelijk, zonder de leesbaarheid aan te tasten. Dat wordt toch ook niet als fout gezien?” (r. 59-63) / “Zo creatief met taal omgaan, toont ook kennis van de taalregels.” (r. 63-65) / “Uiteindelijk is de taal er voor de gebruiker” (r. 178-179). (1p)

Beoordeel de spelling.

Vraag 28 in het hele examen

2019, tijdvak 2: Tekst 3

Opgavetekst

Tekst 3 WhatsAppachtig taalgebruik

De onderstaande tekst is een column op Neerlandistiek, een online tijdschrift voor taal- en letterkundig onderzoek.

(1) Onlangs kreeg ik een mailtje doorgestuurd waarin de zender, een docent van een hogeschool, de studenten ervoor waarschuwde dat ze zich in hun mailtjes moeten houden aan de “professionele omgangsvormen”. Gebeurt dat niet, dan krijgen ze het mailtje terug met het verzoek om het te herformuleren. Aanleiding voor deze waarschuwing was dat er “steeds vaker gebruikgemaakt werd van WhatsAppachtige omgangsvormen” en blijkbaar dachten de docenten dat dat van invloed was op de manier waarop studenten hun e-mails formuleerden.

(2) Er is een aantal redenen om je te verwonderen over deze redenering. Zo bestaat WhatsApp al acht jaar, en voor veel studenten – het zijn nu eenmaal jongeren – zal het al jaren een vertrouwd communicatiemedium zijn. Dat jongeren tegenwoordig overstappen op services als Snapchat doet daar niks aan af: ongetwijfeld valt dat onder WhatsAppachtig.

(3) Maar veel interessanter nog is het taalkundige perspectief. De docenten gaan uit van een causaal verband waarbij gebruik van WhatsAppachtige apps van invloed is op het taalgebruik in e-mails. Ik heb twee belangrijke bezwaren tegen die redenering.

(4) Ten eerste is het volstrekt onduidelijk hoe WhatsAppachtige omgangsvormen er daadwerkelijk uitzien. Met andere woorden: wat is het probleem dat de docenten aan de kaak willen stellen? Gebruiken de studenten geen volzinnen? Bevatten de mailtjes (te veel) taalfouten? Staan ze vol ongebruikelijke afkortingen? Zijn de mailtjes te kort geformuleerd? Is het taalgebruik te informeel voor een student-docent-relatie? Ik kan alleen maar speculeren, en ik heb de laatste jaren toch redelijk wat mailtjes gehad van studenten. Bovendien weet ik totaal niet of dit kwesties zijn die in WhatsApp voorkomen; ik zie bijna altijd taalkundig juiste volzinnen (tenzij autocorrect vervelend doet).

(5) Mijn tweede probleem is de aanname dat WhatsAppgebruik van invloed is op e-mailgebruik. Het zijn twee totaal verschillende media. Natuurlijk, het zijn beide digitale en geschreven vormen van communicatie en dus lijkt kruisbestuiving aannemelijk, maar daarmee wordt nog altijd aangenomen dat studenten hun WhatsAppnormen toepassen op e-mails; en niet op zomaar e-mails, maar op professionele e-mails. Wie zegt dat studenten niet in staat zijn deze vormen van communicatie van elkaar te onderscheiden?

(6) Ik wil een veel simpelere verklaring voorstellen: socialisatie. Docenten van nu groeiden veelal op in de tijd dat internet en mobiele telefonie in de kinderschoenen stonden. Sommigen zullen natuurlijk gebruik hebben gemaakt van chatprogramma’s, maar van wat ik me herinner, was taalgebruik in het begin nog vrij normatief. Dat betekent dat het taalgebruik in chats weinig verschilde van dat van alledaagse interactie: je paste gewoon de aangeleerde normen toe. Bovendien was voor deze generatie – ja, zelfs voor mij – e-mail een vervanging van analoge post: de handgeschreven of getypte brief.

(7) Vergelijk dat met de studenten van nu. Ze zijn veelal geboren eind jaren negentig en dus opgegroeid in een wereld waarin mobiele telefonie en snel internet doodnormaal waren geworden. Ze hebben e-mail en andere digitale communicatiemiddelen leren gebruiken als simpele en toegankelijke media. Met andere woorden: de professionele normen die de docenten verwachten, hebben die studenten misschien gewoon nooit geleerd. Er is geen kruisbestuiving tussen WhatsApp en e-mail, maar gewoon een ander perspectief.

(8) Ik durf te wedden dat de meeste, zo niet alle studenten wel snappen dat je een e-mail naar een docent, werkgever, collega of manager anders opstelt dan een WhatsAppberichtje naar je vriendengroep. Maar als je niet weet hoe ‘anders’ moet, dan wordt het lastig om het goed te doen. En als je docenten vervolgens zeggen dat je het niet goed doet, maar niet uitleggen waarom, dan leer je er ook niets van.

(9) Om te spreken uit eigen ervaring: toen ik op de middelbare school zat, was msn1) – wie kent het nog – enorm populair, net als sms. En het taalgebruik in die media was totaal anders dan andere vormen van geschreven communicatie. In sms’jes moest je kort zijn, want je had maar 160 tekens, dus gebruikten we allerlei afkortingen. Zo werd ook leetspeak, of 1337speak, populair: je verving letters en woorden door getallen. Het resulteerde in woorden als lol, ff w88, idd (inderdaad) enzovoort. Er was in die tijd ook angst dat we door ons msn- en sms-gebruik niet meer konden schrijven, maar volgens mij is daar nooit enig bewijs voor gevonden.

(10) Voor we dus weer een nieuwe generatie schuldgevoelens gaan aanpraten en nieuwe media vervloeken om de taalverloedering die ze veroorzaken – je zou het ook taalverrijking kunnen noemen – moeten we misschien eerst eens onderzoeken welke omgangsvormen studenten schenden en waarom ze dat doen. Misschien is het al genoeg om hun uit te leggen wat die omgangsvormen zijn, en dan zijn we met een lesje klaar. Zeker nu kinderen standaard opgroeien in een digitale omgeving, is het geen gek idee om met die uitleg maar vroeg te beginnen.

noot 1 msn: een chatprogramma dat tot 2013 veel gebruikt werd

naar: Lucas Seuren. uit: http://www.neerlandistiek.nl/2017/03/13135/, 9 maart 2017 (geraadpleegd op 13 november 2017). Lucas Seuren is taalonderzoeker bij het Radboud Universitair Medisch Centrum en docent aan de Radboud Universiteit Nijmegen.

Vraag 30 2 punten

Er zijn volgens tekst 3 twee redenen om je te verwonderen over de gedachte van docenten dat een toename van WhatsAppachtige omgangsvormen van invloed is op de manier waarop studenten hun e-mails formuleren. Welke twee redenen zijn dat? Geef antwoord in een of meer volledige zinnen en gebruik voor je antwoord niet meer dan 35 woorden.

Bekijk het antwoord
  • Noemt dat WhatsApp voor jongeren (al lang) vertrouwd is, of dat het vreemd is dat docenten nu pas klagen over WhatsAppachtig taalgebruik, want dat bestaat al lang. (1p)
  • Noemt dat docenten uitgaan van een causaal verband tussen het taalgebruik in WhatsAppachtige apps en het taalgebruik in e-mail. (1p)

Maximumlengte van het antwoord: 35 woorden. Beoordeel de spelling en grammatica.

Vraag 30 in het hele examen

Vraag 31 1 punt

“Ik heb twee belangrijke bezwaren tegen die redenering.” (regels 32-34) Tegen welke redenering worden die bezwaren gemaakt?

Bekijk het antwoord
  • Noemt de redenering dat er een causaal verband bestaat tussen het gebruik van WhatsAppachtige apps en het taalgebruik in e-mails (aan docenten). (1p)

Beoordeel de spelling.

Vraag 31 in het hele examen

Vraag 32 2 punten

“Ik heb twee belangrijke bezwaren tegen die redenering.” (regels 32-34) Welke twee bezwaren zijn dat? Geef antwoord in een of meer volledige zinnen.

Bekijk het antwoord
  • Noemt dat het onduidelijk is hoe WhatsAppachtige omgangsvormen eruitzien, of dat het onduidelijk is wat het probleem van de docenten is. (1p)
  • Noemt dat het niet bewezen is dat WhatsAppgebruik van invloed is op het taalgebruik van leerlingen. (1p)

Beoordeel de spelling en grammatica.

Vraag 32 in het hele examen

Vraag 33 1 punt

In een tekst kunnen verschillende argumentatieschema’s voorkomen. Van welk argumentatieschema is in alinea 4 vooral gebruikgemaakt? Er is vooral gebruikgemaakt van argumentatie op basis van

  1. A kenmerk of eigenschap.
  2. B oorzaak en gevolg.
  3. C vergelijking.
  4. D voorbeelden.
  5. E voor- en nadelen.
Bekijk het antwoord

Antwoord: A

Vraag 33 in het hele examen

Vraag 34 1 punt

“Ik wil een veel simpelere verklaring voorstellen: socialisatie.” (regels 70-71) Voor welk verschijnsel wordt socialisatie als verklaring genoemd? Geef antwoord in een of meer volledige zinnen.

Bekijk het antwoord
  • Noemt dat socialisatie een verklaring is voor het ongepaste of niet-professionele taalgebruik van studenten in e-mails aan docenten, of voor het feit dat leerlingen e-mails schrijven waarin het taalgebruik niet voldoet aan de wensen van de docent. (1p)

Beoordeel de spelling en grammatica.

Vraag 34 in het hele examen

2018, tijdvak 1: Tekst 1

Opgavetekst

Tekst 1 Moderne ruilhandel

(1) Begin 2010 besloot de Nijmegenaar Juul Martin dat hij een huis ging bouwen. Zonder geld. Gewoon om te kijken of dat zou lukken. Een bevriende architect maakte gratis een ontwerp. Een wethouder zag wat in het experiment en stelde een stuk grond ter beschikking. De plaatselijke krant interviewde Martin, en dat leverde meer dan zeventig reacties op van mensen die mee wilden bouwen. “Ik zette een verlanglijst online van alles wat ik nodig had. En mensen kwamen spontaan spullen brengen die ze niet meer nodig hadden”, vertelt Martin.

(2) Het zogenaamde Huis van Overvloed kwam van de grond dankzij een groep enthousiastelingen en kostte uiteindelijk negenhonderd euro. Het moest een werk- en ontmoetingsplek worden voor duurzame ondernemers, maar vlak voor de opening brandde het af. Dat was een klap, maar Martin was niet verslagen. “Het was gelukt voor heel weinig geld een huis te bouwen, en daar ging het om. Ik had het bewijs geleverd dat je geen geld nodig hebt om iets voor elkaar te krijgen.” Sindsdien is Martin een fervent pleitbezorger van wat we tegenwoordig kennen als de ‘deeleconomie’.

(3) De deeleconomie viert hoogtij. Steeds meer mensen maken, net als Juul Martin, gebruik van onbenutte spullen of diensten die anderen ter beschikking stellen. Vaak betalen ze er een bescheiden bedrag voor, soms stellen ze er een wederdienst tegenover. Er zijn de afgelopen tijd onnoemelijk veel deelinitiatieven opgedoken, en ze blijven als paddenstoelen uit de grond schieten. Een van de eerste was Couchsurfing, een site waar je gratis overnachtingsplekken kunt vinden bij mensen thuis. Inmiddels heeft Couchsurfing meer dan negen miljoen leden in 120.000 steden over de hele wereld. Andere, enorm succesvolle deelplatforms zijn Airbnb, waar je logeeradressen over de hele wereld kunt vinden en SnappCar, waar je goedkoop een auto van een particulier kunt huren. Populair zijn ook Peerby, voor het lenen van spullen bij mensen in je wijk, en Thuisafgehaald, voor een zelfgekookte maaltijd, af te halen bij iemand in je buurt.

(4) “Ik denk echt dat de deeleconomie de toekomst heeft”, zegt GroenLinks-Kamerlid Liesbeth van Tongeren. Zij vindt dat de overheid de deeleconomie moet stimuleren en schreef daar onlangs een notitie over. “Lange tijd was het de trend dat bedrijven steeds groter werden. Daar hebben mensen genoeg van. Mensen gaan tegenwoordig aan de slag met crowdfunding1) in plaats van met ING, met Thuisafgehaald in plaats van met Unilever en met Airbnb in plaats van met het Hilton Hotel. Dankzij de deeleconomie kunnen we efficiënter omgaan met goederen. En het past ook in het ideaal van de participatiemaatschappij die de overheid voorstaat”, zegt ze.

(5) Van Tongeren vond gehoor bij minister Henk Kamp van Economische Zaken, die een onderzoek laat doen naar de effecten van de deeleconomie op de arbeidsmarkt. “Want als het echt groot wordt”, stelt Van Tongeren, “kan dat negatieve gevolgen hebben voor de werkgelegenheid. Als iedereen via Peerby elkaars boor, hogedrukspuit en steengrill gaat lenen, dan zakt de verkoop van die spullen in. Als de deeleconomie echt aanslaat, krijgen we een lager bruto nationaal product. Dan moeten we kijken naar een andere definitie van welvaart.”

(6) Dat zulke initiatieven concurrentie kunnen gaan vormen voor bestaande bedrijven, is de laatste tijd duidelijk geworden. Airbnb heeft alleen in Amsterdam al zo’n 5000 adressen, Couchsurfing zelfs ruim 13.000. Dat betekent vooral voor goedkope hotels fikse concurrentie. Om die reden is Airbnb in New York verboden, maar die kant lijkt het hier niet op te gaan. “In bepaalde markten gaan inderdaad klappen vallen”, zegt Pieter van de Glind. Hij is medeoprichter van ShareNL, het Nederlandse kennisplatform voor de deeleconomie. Voor zijn studie duurzame ontwikkeling deed hij onderzoek naar de bereidheid van mensen om mee te doen aan de deeleconomie. “En daaruit bleek dat heel veel mensen graag willen delen.” Voor zijn onderzoek ondervroeg hij 1330 inwoners van Amsterdam, en 84 procent van hen wilde aan minstens één deelinitiatief meedoen. Hun motieven liepen uiteen. Sommige respondenten was het om het financiële voordeel te doen, andere ging het om duurzaamheid, en weer andere vonden juist het contact met andere mensen leuk. Van de Glind: “De bereidheid om te delen is heel groot, maar uit mijn onderzoek bleek ook dat de websites die dat mogelijk maken, nog niet erg bekend zijn. Mijn conclusie is: dit gaat flink groeien.”

(7) Volgens Van de Glind speelt internet een cruciale rol bij de deeleconomie en is de crisis een van de drijvende krachten. “Eigenlijk is delen al zo oud als de weg naar Rome, maar vroeger deelde je alleen met je vrienden, je familie en je buren. Dankzij internet kan het nu op een schaal die voorheen ondenkbaar was. Delen blijkt gewoon een efficiëntere en goedkopere manier om aan de dingen te komen die je nodig hebt, dan kopen. Het is ook een veel efficiëntere manier van ondernemen. Een ouderwets autoverhuurbedrijf heeft een pand nodig, personeel en een wagenpark. Een onderneming als SnappCar kan het af met één kantoortje, waar een paar medewerkers ervoor zorgen dat de website goed functioneert. Ik denk dat we met z’n allen naar een andere mentaliteit gaan.”

(8) Moeten we dat wel willen? Wat gebeurt er met de werkgelegenheid als we geen auto’s en boormachines meer gaan kopen maar gaan delen? “We hebben dat al eens eerder meegemaakt. Dat was met de entree van de stoommachine”, zegt Van de Glind. “Toen verdween er ook allerlei werkgelegenheid. Uiteindelijk leidde die entree tot economische groei. Het geld dat mensen niet uitgeven aan auto’s of boormachines geven ze aan andere dingen uit. Ik denk inderdaad dat over tien, twintig jaar de helft van de beroepen die we nu kennen, niet meer bestaat. Er zijn dan minder banen, maar de drempel tot ondernemerschap is verlaagd. Ondernemen via instituten, zoals tot nu toe gebeurde, verliest zijn bestaansrecht. En we staan nog maar aan het begin van de nieuwe ontwikkelingen.”

(9) Niet iedereen is echter enthousiast. De Zuid-Koreaanse filosoof Byung-Chul Han, die in Berlijn woont, noemde onlangs de deeleconomie een voorbeeld van ‘de extreme vorm die het kapitalisme heeft aangenomen’. In een interview met Vrij Nederland haalde hij het Duitse initiatief Wundercar aan, een online carpoolcentrale voor ritjes binnen de stad. Betalen is niet verplicht, maar als je tevreden bent over de chauffeur, kun je die een fooi geven en een goede beoordeling op de website. “Wundercar laat zich erop voorstaan dat het de gemeenschapszin vergroot en dat tijdens de ritjes nieuwe vriendschappen ontstaan, maar in werkelijkheid gaat het hier om geld verdienen en goede beoordelingen krijgen, zodat je de volgende keer in je vrije tijd onder het mom van gemeenschapszin weer wat extra zakcenten kunt opstrijken. Zo zijn deugden als vriendelijkheid en gastvrijheid volledig geëconomiseerd.”

(10) Die kritiek is deels terecht, vindt Koen Frenken, hoogleraar innovatiestudies aan de Universiteit Utrecht. “Als je kijkt naar een bedrijf als Airbnb, dan is dat een heel commercieel, kapitalistisch bedrijf, ook omdat zijn werknemers vrij weinig verdienen. Maar er zijn ook initiatieven waarvoor die kritiek niet geldt.” Het probleem is volgens hem dat ‘de deeleconomie’ een containerbegrip is geworden waaronder ook initiatieven zijn gaan vallen die niets met delen te maken hebben. “Echt delen is elkaar gebruik laten maken van onbenutte goederen.”

(11) Frenken verwacht dat het delen van auto’s en appartementen en mogelijk ook van kleding in de toekomst heel gewoon wordt. “Vanuit milieuoogpunt is het pure winst. De vraag is alleen: gaan mensen het onderling doen, of gaan bedrijven bemiddelen? Die bedrijven kunnen via hun websites allerlei informatie over klanten vergaren, en die informatie is ontzettend veel waard. Die auto’s en appartementen waarvan jij gebruikmaakt, gaan sensoren krijgen, zodat het bedrijf weet waar je bent en wat je doet. Met die informatie kunnen andere partijen jou weer diensten en reclame aanbieden. Daar valt veel geld mee te verdienen, en daarom kan dit heel groot worden. Maar mensen krijgen zo wel steeds minder privacy, dat is het nadeel. En wie gebruikt straks al die data? Wat als verzekeringsbedrijven met die kennis aan de slag gaan?”

(12) Hij maakt zich ook zorgen over wat er gaat gebeuren als grote deelplatforms, zoals Airbnb, het monopolie krijgen. “Iedereen wil zijn goederen of diensten aanbieden via het grootste platform, dus je loopt het risico op monopolievorming. Maar willen we wel dat al die persoonlijke gegevens terechtkomen bij gigantische internetbedrijven? Over de macht van dat soort bedrijven moeten we als samenleving goed nadenken.”

(13) Een andere zorg voor Frenken is het systeem van reviews waarmee veel deelinitiatieven werken. Als een gebruiker een goede beoordeling van jouw appartement op Airbnb plaatst, levert je dat nieuwe klanten op. Maar een slechte review kan verhuur bemoeilijken. “Beoordelingen kunnen ook vals zijn, gecoördineerd door degene die het appartement aanbiedt. Er zijn allerlei beperkingen en oneerlijkheden aan dat reviewen. En is een cultuur waarin iedereen elkaar beoordeelt wel zo wenselijk? Kun je dan nog wel gewoon een slechte dag hebben zonder dat dat meteen in een vernietigende beoordeling resulteert? In ons oude stelsel waren de risico’s anoniem en werden ze opgevangen door de sociale zekerheid. Maar mensen hebben genoeg van anonimiteit. Ze willen elkaars gereedschap gebruiken en elkaars kleding lenen.”

(14) En Juul Martin, de man die voor negenhonderd euro een huis bouwde? Die is inmiddels alweer bezig met een ander project. Onlangs opende hij in Nijmegen de deelwinkel. In die winkel kun je geen spullen kopen, maar je kunt er leren hoe je alles kunt vinden wat je nodig hebt zonder het te kopen. Hij is onveranderd enthousiast over de deeleconomie. “De toekomst is dat deelinitiatieven gaan behoren tot de standaardkeuzemogelijkheden. De deeleconomie zal ons behoud kunnen zijn als het gaat om grondstoffen en energie. Het is een belangrijke oplossing voor de problemen die ontstaan wanneer bij mensen in de opkomende economieën de behoefte aan spullen groeit. Tweeëneenhalf miljard Aziaten kunnen nu eenmaal niet allemaal een auto bezitten. En misschien is het ook wel een oplossing voor de toenemende eenzaamheid. Door de deeleconomie krijgen we weer verbinding met onze buren. En wie weet: misschien gaan we wel meer voor elkaar openstaan.”

naar: Renate van der Zee
uit: HP de Tijd 2014/2015 nr. 12/01
Renate van der Zee is journalist en schrijver.
noot 1 crowdfunding: een manier van financieren waarbij veel investeerders een klein bedrag investeren in een project waarbij zij zich betrokken voelen

Vraag 4 1 punt

Wat wil het Tweede Kamerlid Van Tongeren met het voorbeeld van Peerby duidelijk maken?
Zij wil duidelijk maken dat

  1. A deelinitiatieven misschien wel efficiënt zijn als het om gebruiksvoorwerpen gaat, maar niet geschikt zijn als het om diensten gaat.
  2. B de politiek de trends op het gebied van deelinitiatieven van een afstand volgt en passend zal reageren op de ontwikkelingen.
  3. C de toename van deelinitiatieven momenteel sneller gaat dan de economie kan bijhouden waardoor de welvaart in Nederland zal afnemen.
  4. D er grote gevolgen voor de economie kunnen zijn als consumenten minder aankopen doen doordat ze meer met elkaar gaan delen.
Bekijk het antwoord

Antwoord: D

Vraag 4 in het hele examen

Vraag 6 1 punt

“‘Want als het echt groot wordt’, (…) ‘kan dat negatieve gevolgen hebben voor de werkgelegenheid.” (regels 84-88)
Uit tekst 1 blijkt dat Van de Glind het niet eens is met deze redenering.
Citeer een zin uit alinea 8 die uitlegt waarom de gevolgen voor de werkgelegenheid volgens Van de Glind mee zullen vallen.

Bekijk het antwoord
  • Citeert: “Er zijn dan minder banen, maar de drempel tot ondernemerschap is verlaagd.” (regels 170-172). Ook goed: “Het geld dat mensen niet uitgeven aan auto’s of boormachines geven ze aan andere dingen uit.” (regels 164-167) (1p)

Beoordeel de spelling.

Vraag 6 in het hele examen

Vraag 7 1 punt

In alinea 8 betoogt Van de Glind dat we door de komst van de deeleconomie geen economische krimp hoeven te verwachten.
Welk argumentatieschema gebruikt Van de Glind vooral om dit standpunt te onderbouwen?
Hij gebruikt vooral een argumentatieschema op basis van

  1. A autoriteit.
  2. B oorzaak en gevolg.
  3. C vergelijking.
  4. D voor- en nadelen.
Bekijk het antwoord

Antwoord: C

Vraag 7 in het hele examen

Vraag 8 4 punten

Noteer vier verschillende belangrijke bezwaren tegen de deeleconomie uit tekst 1 van de critici van die deeleconomie.
Geef antwoord in een of meer volledige zinnen.

Bekijk het antwoord
  • Noemt vier van de volgende bezwaren, elk juist bezwaar 1 punt: (a) Deugden als vriendelijkheid en gastvrijheid zijn volledig geëconomiseerd. / Het is een (ongewenste) extreme vorm van kapitalisme. (b) Deeleconomie is een containerbegrip geworden waaronder ook initiatieven vallen die niets met delen te maken hebben. / Sommige initiatieven hebben niets met delen te maken. (c) Mensen krijgen (zo) steeds minder privacy. / Bedrijven beschikken over steeds meer informatie van mensen. (d) Er ontstaat een risico op monopolievorming. (e) Het systeem van reviews is onwenselijk. / Het systeem van reviews is beperkt en kan oneerlijk zijn. (f) Er verdwijnt werkgelegenheid. (4p)

Beoordeel de spelling en grammatica.

Vraag 8 in het hele examen

Vraag 9 5 punten

Juul Martin is in alinea 14 van tekst 1 “onveranderd enthousiast over de deeleconomie”. (regels 289-291)
Vat Martins redenering uit alinea 14 samen door onderstaand schema aan te vullen. Noteer steeds de nummers en de bijbehorende antwoorden. Geef antwoord in een of meer volledige zinnen.
Het schema bestaat uit een standpunt (1), argument 1 (vooraf ingevuld: “Het kan ons behoud zijn als het gaat om grondstoffen en energie.”) en argument 2 (4). Onder argument 1 staan een subargument (2) en daaronder een subsubargument (3). Onder argument 2 staat een subargument (5).

Bekijk het antwoord
  • 1. Nummer 1 (standpunt): De deeleconomie biedt veel mogelijkheden. / Deelinitiatieven gaan behoren tot de standaardkeuzemogelijkheden. (1p)
  • 2. Nummer 2 (subargument bij argument 1): Het is een oplossing voor problemen in de opkomende economieën waarin de behoefte aan spullen groeit. (1p)
  • 3. Nummer 3 (subsubargument): Tweeëneenhalf miljard Aziaten kunnen niet allemaal een auto bezitten. (1p)
  • 4. Nummer 4 (argument 2): Het biedt een oplossing voor de toenemende eenzaamheid. (1p)
  • 5. Nummer 5 (subargument bij argument 2): Door de deeleconomie krijgen we weer verbinding met onze buren. (1p)

Beoordeel de spelling en grammatica.

Vraag 9 in het hele examen

2018, tijdvak 1: Tekst 2

Opgavetekst

Tekst 2 Leren lenen

(1) De afgelopen jaren hebben we in de politiek heel wat meesterlijke omdraaiingen van betekenissen de revue zien passeren: bezuinigingen die ‘hervormingen’ of ‘ombuigingen’ worden genoemd, oorlogen die plots doorgaan voor ‘wederopbouw-’ of ‘vredesmissies’, het afbouwen van de verzorgingsstaat onder het motto ‘participatiesamenleving’. Aan dit rijtje mag nu weer een nieuwe term worden toegevoegd: het ‘sociaal leenstelsel’.

(2) Jarenlang is schuld het alfa en omega van alle ellende in de wereld geweest. Amerikaanse huizenbezitters die massaal hun hoofd in de hypotheekstrop staken en zo de bankensector naar de rand van de afgrond duwden. Overheden die de begrotingstekorten tot ongekende hoogten opstuwden om de financiële sector overeind te houden. Zuid-Europese landen die op het randje van faillissement balanceerden door bloedrode cijfers in de huishoudboekjes. Op de pof gebouwde vastgoedprojecten die als zeepbellen uit elkaar spatten. Consumenten die zichzelf de schuldhulpverlening in hielpen door op kosten van Dirk Scheringa1) & Co hun te dure keukens en vakanties voor te financieren. Als er, kortom, één les te trekken is uit zeven jaar crisis, dan is het wel: na schuld volgt boete.

(3) Sterker nog, schulden zijn zo gevaarlijk gebleken dat sinds 2009 op iedere lening verplicht van overheidswege een waarschuwing dient te worden afgegeven, zoals op ieder sigarettenpakje ook moet worden vermeld hoe dodelijk tabak is. ‘Let op! Geld lenen kost geld.’ Het uitroepteken staat er niet voor niets, zou je zeggen, en ook het logo dat naast deze waarschuwing prijkt, is weinig dubbelzinnig: een mannetje met een euroteken geketend aan zijn enkel. Laat er geen misverstand over bestaan, wil uw overheid er maar mee zeggen: schulden zijn een moderne vorm van slavernij. De voetboei van het 21ste-eeuwse kapitalisme.

(4) Flash forward2) naar juni 2014: dag ‘schuld is slavernij’, hallo ‘sociaal leenstelsel’. Let op! Geld lenen, je kunt er vroeg genoeg mee beginnen. Bijvoorbeeld als je net achttien bent, je brein nog een kleine zes jaar onderontwikkeld is en je langetermijnplanning ongeveer zo ver strekt als die van een eendagsvlieg. Laat deze brave burgers in de dop, die zichzelf over een jaar of tien ook al massaal in de schulden zullen steken voor een dak boven hun hoofd, alvast maar wennen aan het idee: de komende dertig jaar zal je leven in het teken staan van het afbetalen van je verleden. Niet dat je daar met je puberbrein de implicaties al van doorgrondt. Bovendien zul je wel moeten als je straks nog enige kans wilt maken op de arbeidsmarkt, maar toch. Leren is leren lenen.

(5) Nu zullen voorstanders zeggen: “Overdrijf niet zo, Rob, de voorwaarden van de lening zijn uiterst coulant, hoor: als je te weinig verdient, hoef je niets af te betalen, de rente is hartstikke laag en de afbetalingstermijn ontzettend lang.” Allemaal waar.

Toch is mijn antwoord daarop: “Spare me the details”.3) Het gaat hier niet om de voorwaarden, het gaat hier om het principe: dat je leven, nog voordat het goed en wel begonnen is, al gepaard gaat met het opbouwen van een schuld. Dat het onderwijs, het meest fundamentele onderdeel van een beschaafde samenleving, datgene wat de criminaliteit bestrijdt, de economie draaiende houdt en de vooruitgang waarborgt, voortaan op afbetaling komt. Dat er rente zit op onze toekomst.

(6) Onbegrijpelijk is het, en vooral: hypocriet. “Onderwijs als motor van de kenniseconomie”, oreert de PvdA in haar partijprogramma. “Nederland moet uitmunten in wetenschap en beroepsonderwijs”, vindt D66. En: “Schulden maken mag nooit lonen!”, orakelde de VVD onlangs nog in een persbericht. Behalve als het om de toekomst der natie gaat, kennelijk. Dan wordt het zelfs aangemoedigd. En voor wie uit een niet al te bevoordeeld milieu komt: min of meer verplicht gesteld. Dat het onderwijs er substantieel ontoegankelijker door wordt, dat doorstuderen enorm ontmoedigd wordt, dat de kloof tussen de haves en have nots4) zo alleen maar groter wordt: we nemen het op de koop toe. Geld lenen, wie is er niet groot mee geworden?

(7) Zo begint de werkelijke droom van dit kabinet zich langzaam maar zeker te ontvouwen: een land vol gehoorzame, hardwerkende, belastingbetalende burgers die hun hele werkzame leven geketend zijn aan een overheid waarbij ze al vanaf hun achttiende levensjaar in het krijt staan. De schuld kan, als je een beetje ambitieuze leerling bent, zelfs oplopen tot wel dertigduizend euro: op je 22ste meer dan een jaarsalaris. Voor de toekomstige advocaten en accountants al geen pretje, laat staan voor de loodgieters en lassers in spe.

(8) Noem dat maar sociaal.

naar: Rob Wijnberg
uit: De Groene Amsterdammer, 5 juni 2014
Rob Wijnberg is filosoof, publicist en hoofdredacteur van De Correspondent, een online journalistiek platform met leden.
noot 1 Dirk Scheringa: bestuursvoorzitter van de DSB, een bank, die na veel commotie over wantoestanden in 2009 failliet ging
noot 2 Flash forward: letterlijk: flits vooruit, vooruitblik
noot 3 Spare me the details: vrij vertaald: Laten we het niet over de details hebben.
noot 4 haves en have nots: degenen die wel iets hebben en degenen die niets hebben

Vraag 12 2 punten

In alinea 3 klinkt een oordeel door over de rol van de overheid.
Geef op grond van de alinea’s 3 en 4 aan welk oordeel dat is en waaruit dat blijkt.
Geef antwoord in een of meer volledige zinnen.

Bekijk het antwoord
  • Noemt het oordeel dat de overheid hypocriet / asociaal / verzaakt haar zorgplicht is, en waaruit dat blijkt: de overheid waarschuwt tegen lenen en bevordert of stimuleert tegelijkertijd dat ze lenen. Ook goed: de overheid is hypocriet/asociaal, wat blijkt uit de cynische/sarcastische/spottende toon die in deze alinea’s naar voren komt. (2p)

Beoordeel de spelling en grammatica.

Vraag 12 in het hele examen

Vraag 15 1 punt

“Laat er geen misverstand over bestaan, wil uw overheid er maar mee zeggen: schulden zijn een moderne vorm van slavernij.” (regels 50-53)
Dit citaat schetst een overeenkomst tussen schulden en slavernij.
Wat is die overeenkomst?
Geef antwoord in een of meer volledige zinnen.

Bekijk het antwoord
  • In beide gevallen ben je niet vrij. / Je zit eraan vast. (1p)

Beoordeel de spelling en grammatica.

Vraag 15 in het hele examen

Vraag 16 1 punt

“Toch is mijn antwoord daarop: ‘Spare me the details’.” (regels 85-86)
Een kritisch lezer zou kunnen stellen dat dit antwoord in argumentatief opzicht niet aanvaardbaar is als reactie op de argumenten van de voorstanders, omdat de bewijslast ontdoken zou zijn.
Waarom zou de argumentatie echter wel aanvaardbaar kunnen zijn?
Geef antwoord in een of meer volledige zinnen.

Bekijk het antwoord
  • De auteur doet de voorwaarden af als onbelangrijke argumenten. / Het gaat de auteur om het principe. (1p)

Beoordeel de spelling en grammatica.

Vraag 16 in het hele examen

2018, tijdvak 1: Tekstfragment 1

Opgavetekst

Tekstfragment 1

(1) “De overheid investeert fors in studenten en dat is terecht, maar daar mogen we als samenleving wel wat voor terugvragen”, beargumenteerde de VVD al in het partijprogramma. Het geld dat vrijkomt door de studiefinanciering te vervangen door het sociaal leenstelsel wil de VVD investeren in de kwaliteit van het hoger onderwijs. Hoewel veel studenten op hun achterste benen staan en deze maatregel zelfs een verslechtering vinden ten opzichte van de eerder voorgestelde langstudeerboete, vindt econoom Dinand Webbink het onterecht om te stellen dat de maatregel veel studenten zal afschrikken om te gaan studeren.

(2) Webbink deed in het verleden voor het Centraal Plan Bureau (CPB) onderzoek naar de gevolgen van dergelijke maatregelen in andere landen. “In Australië is in de jaren negentig een soortgelijk stelsel ingevoerd en er liggen diverse studies over veranderingen in de Verenigde Staten. Op basis van de ervaringen in het buitenland verwachten we dat ook hier maar weinig studenten zullen afzien van studeren”, aldus de econoom.

(3) Wat studenten vergeten is dat ze, eenmaal afgestudeerd, veel geld gaan verdienen. “Veertig tot vijftig procent meer dan vwo-leerlingen die meteen gaan werken. En dat hun hele leven lang, dat is al gauw een paar ton”, aldus Webbink. Studenten zullen dus later makkelijk in staat zijn om hun lening af te lossen. Ze moeten die dan ook zien als een investering in hun toekomst, niet als een barrière, vinden de voorstanders.

(4) “Wat het leenstelsel bovendien sociaal maakt, is dat afgestudeerden die later toch te weinig verdienen, niet hoeven af te lossen”, aldus econoom Webbink. Ook de Raad van Universiteiten is positief over het plan omdat het een kans biedt de opbrengst van de maatregel meteen te investeren in de kwaliteit van het onderwijs. Ook zou het studenten prikkelen om zo snel mogelijk af te studeren.

naar: de redactie
uit: (onder meer) Tubantia en BNDeStem, 10 oktober 2012

Vraag 21 1 punt

De econoom Dinand Webbink vindt het volgens tekstfragment 1 onterecht om te stellen dat het sociaal leenstelsel veel studenten zal afschrikken om te gaan studeren.
Met welk argument onderbouwt hij deze stelling in alinea 2 van tekstfragment 1?
Geef antwoord in een of meer volledige zinnen.

Bekijk het antwoord
  • Na vergelijkbare maatregelen in het buitenland gingen daar ook niet minder studenten studeren. / Op basis van de ervaringen in het buitenland is de verwachting dat ook hier maar weinig studenten zullen afzien van studeren. (1p)

Beoordeel de spelling en grammatica.

Vraag 21 in het hele examen

2018, tijdvak 1: Tekst 3

Opgavetekst

Tekst 3 “Er zijn twee redenen waarom het sociale leenstelsel beter is dan het huidige systeem van studiefinanciering”

(1) In een buitengewoon tendentieus opiniestuk geeft de Landelijke Studenten Vakbond (LSVb) een oneigenlijk en vooral onvolledig beeld van de redenen om voor het hervormen van de studiefinanciering te pleiten. Door uitsluitend te focussen op het argument dat door middel van studiefinanciering mensen met een laag inkomen de studie subsidiëren van studenten die zelf in de toekomst mogelijk dankzij deze studie goed gaan verdienen, doet de LSVb geen recht aan de werkelijkheid. Wij denken dat deze discussie meer verdient dan stemmingmakerij en zetten graag uiteen waarom wij van mening zijn dat het invoeren van een sociaal leenstelsel een goede ontwikkeling binnen het Nederlandse onderwijs zou zijn.

(2) Allereerst vergeet de LSVb gemakshalve te vermelden dat er een alternatief is. Mensen die het niet met de LSVb eens zijn, worden weggezet als mensen die “bezuinigen op studenten”, zonder te erkennen dat de écht inhoudelijke discussie niet zo zwart-wit is, en over alternatieven gaat. Een sociaal leenstelsel is het beste alternatief: studenten lenen geld in plaats van dat ze het zomaar krijgen, maar dan wel op een eerlijke, sociale manier die voorkomt dat de toegankelijkheid van studeren in het geding komt.

(3) Dat is waar de LSVb aan voorbijgaat: de lening die wordt aangegaan voor het volgen van een studie wordt terugbetaald naar draagkracht. Wanneer een studie een minder hoog economisch rendement heeft, mag iemand er langer over doen om deze terug te betalen en kan een eventuele restschuld in het ergste geval uiteindelijk worden kwijtgescholden.

(4) Daarnaast wordt het sociale aspect bekrachtigd door het feit dat er bij de Staat wordt geleend en niet bij een particulier of een bank. Hier vloeit uit voort dat de afbetalingstermijn en het rentepercentage buitengewoon schappelijk zijn in verhouding tot die van een particulier of een bank. Ook kan de lener in het geval van problemen met betrekking tot de aflossing veel makkelijker tot een oplossing komen met de financier zonder in een sneltreinvaart in allerlei financiële problemen te raken, hetgeen regelmatig voorkomt bij mensen die zich committeren aan leningen bij banken of particulieren.

(5) Waarom is het sociale leenstelsel beter dan het huidige systeem van studiefinanciering? Om twee redenen: allereerst is de keuze om te gaan studeren een keuze om in jezelf te investeren. Meer financiële verantwoordelijkheid voor deze keuze kan ervoor zorgen dat een student een grotere prioriteit aan zijn of haar opleiding geeft en een grotere inzet toont. Dat het leenstelsel sociaal is, zorgt ervoor dat die financiële prikkel het voor niemand, die over de juiste kwaliteiten beschikt en aan de gestelde opleidingseisen voldoet, onmogelijk maakt om deze keuze te maken.

(6) Daarnaast is er nog een ander ‘detail’ dat de LSVb gemakshalve is vergeten. Geld kun je maar een keer uitgeven en elke euro die je aan onderwijs uitgeeft moet dan ook zo goed mogelijk worden besteed. Wanneer we de manier waarop studies in Nederland worden gefinancierd omvormen tot een sociaal leenstelsel, komt er 800 miljoen euro vrij, wat aan de kwaliteit van onderwijs ten goede zou kunnen, en naar onze mening ook zou moeten, komen. Een bedrag dat broodnodig is, maar gezien de huidige economische situatie niet eenvoudig op een andere manier kan worden vrijgemaakt.

(7) Ten slotte negeert de LVSb ook dat de Nederlandse staat ook bij invoering van een sociaal leenstelsel nog het grootste deel van het onderwijs van de student betaalt via het gesubsidieerde collegegeld.

(8) Kortom: wanneer er een sociaal leenstelsel wordt ingevoerd, wordt niemand opgezadeld met een ondraaglijke schuldenlast, heeft iedereen die aan de ingangseisen van een studie voldoet de mogelijkheid om ook die studie te gaan doen zonder financiële drempels en kan ook in deze zware economische tijden geïnvesteerd worden in de kwaliteit van ons onderwijs. Een schoolvoorbeeld van een goede hervormingsmaatregel. De LSVb zou er goed aan doen hem te steunen, maar zou het voorgestelde sociale leenstelsel op zijn minst eerlijk kunnen weergeven.

naar: Bram Dirkx en Nikie van Thiel
uit: de Volkskrant, 6 juni 2012
Bram Dirkx was voorzitter van de JOVD, een liberale politieke jongerenorganisatie die gelieerd is aan de VVD. Nikie van Thiel was voorzitter van de Jonge Democraten, een politieke jongerenorganisatie met vergelijkbare idealen als D66.

Vraag 26 2 punten

“Waarom is het sociale leenstelsel beter dan het huidige systeem van studiefinanciering?” (regels 64-66)
Welke twee hoofdargumenten voor het sociale leenstelsel worden gegeven in de alinea’s 5 en 6?
Geef antwoord in een of meer volledige zinnen.
Geef geen citaten.

Bekijk het antwoord
  • Studeren is een investering in jezelf. / Je geeft (door een financiële prikkel) meer prioriteit aan je studie. (1p)
  • Het vrijgekomen geld kan geïnvesteerd worden in de kwaliteit van het onderwijs. (1p)

Beoordeel de spelling en grammatica.

Vraag 26 in het hele examen

Vraag 27 1 punt

Afgaande op het signaalwoord ‘Ten slotte’ dat in alinea 7 van tekst 3 gebruikt wordt, zou je kunnen denken dat niet twee maar drie hoofdargumenten gegeven worden. De inhoud van alinea 7 past, ondanks het gebruik van het signaalwoord ‘Ten slotte’, niet in de opsomming van argumenten voor het sociale leenstelsel.
Waarom past de inhoud van alinea 7 niet in de opsomming van argumenten?
De inhoud van alinea 7 is geen argument voor het sociale leenstelsel

  1. A omdat het argument zowel geldt voor het sociale leenstelsel als voor het oude systeem.
  2. B omdat het feit dat de overheid nog altijd het grootste deel van het onderwijs betaalt, niets te maken heeft met het begrip ‘sociaal’.
  3. C omdat het veeleer een verwijt is aan de auteurs van het artikel waarop tekst 3 reageert.
  4. D omdat uit de toelichting in alinea 7 blijkt dat er onvoldoende onderbouwing is voor de bewering die in de voorafgaande alinea gedaan werd.
Bekijk het antwoord

Antwoord: A

Vraag 27 in het hele examen

2018, tijdvak 1: Tekst 4

Opgavetekst

Tekst 4 Vraatzucht

(1) De westerse industriële beschaving eet zichzelf dom. Met die stelling begint het boek You aren’t what you eat1) van Steven Poole. Een aanklacht tegen gastroporno2), tegen de eetschrijvers met hun bijbels (de groentebijbel, barbecuebijbel, party-foodbijbel) en vooral tegen de foodies, die “de wereld alleen kunnen ervaren door hem in de mond te stoppen. Als reusachtige baby’s”. Poole schrijft over de voedselschrijver Michael Pollan, die predikt dat we bewust moeten eten omdat elke maaltijd een karmic price3) heeft. En over televisiekok Jamie Oliver, die vindt dat op elke school verplicht kookles moet worden gegeven. Welke lessen er precies plaats moeten maken voor het grillen, bakken en blancheren zegt hij er niet bij, omdat je door het ‘medium’ voedsel alles kunt leren wat je nodig hebt in het leven. Poole legt genadeloos de transcendentale larie van dit ‘je-bent-wat-je-eettijdperk’ bloot. Ik kan u het boek van harte aanbevelen.

(2) Heeft onze maatschappij een eetstoornis? Ik ben ervan overtuigd. Het is geen anorexia nervosa, we zijn niet boulimisch of vraatzuchtig. Nee, we zijn gewoonweg geobsedeerd. En niet alleen door gastroporno. Ik ken te veel mensen die een sapkuur ondergaan, omdat ze ervan overtuigd zijn dat ze van binnen ‘schoongespoeld’ moeten worden, alsof hun lichaam een pvc-buizenstelsel is. Ik ken te veel mensen die regelmatig vasten, omdat de oermens dat ook deed. Ik ken er te veel die geen koolhydraten meer eten, of geen vlees, of nu echt gaan ‘afkicken’ van suiker. Ik ken te veel mensen die wauwelen over organisch en ‘echt’ eten en die spookverhalen verspreiden over zogenaamd giftige E-nummers. Ik ken er te veel die biologisch met gezond en duurzaam verwarren. Het zijn intelligente mensen, gezond, jong, en ze breken vrijwillig hun hersens over zoiets futiels als hun voeding. Bezorgd voeren ze gesprekken aan tafel over de vraag of de spaghetti bolognese hen nu wél of niet dichter bij het graf gaat brengen. Alsof de levensverwachting 53 is en geen 83. Waanzin.

(3) Mijn grootste verbazing is dat mensen bereid blijken, nee er zelfs buitengewoon in geïnteresseerd zijn, hun eetpatroon radicaal te veranderen. Ik ging tijdens mijn studententijd om met een meisje dat noodgedwongen een glutenvrij dieet volgde, omdat ze leed aan coeliakie4). Geen brood, geen pasta, geen koekje bij de koffie. Het was een hoogst irritante aandoening, waardoor ze altijd moeilijk moest doen over eten. Wat blijkt nu? Grote groepen Nederlanders kopen het boek Broodbuik of Voedselzandloper, en volgen, zonder enige medische indicatie of andere noodzaak, precies dit glutenvrije dieet. Na jarenlang vet vermijden en daarna suiker is tarwe de nieuwe vijand. Een beetje hipster koopt een glutenvrij kookboek en laat alle brood en pasta voortaan links liggen.

(4) Het is moeilijk je te onttrekken aan die voedselobsessie. De tijdgeest resoneert in alles wat ik eet. Mijn broodje kaas (kaas = zuivel = slecht, brood = snelle suikers = slecht, alles met te veel zout = slecht), mijn glaasje sinaasappelsap (met suiker = slecht, vermoedelijk bespoten, niet puur maar uit concentraat = nep), mijn kopje Pickwickthee (nep, slecht, fabrieksspul), de aardbeienyoghurt (niet het seizoen), mijn cracker met margarine (kankerverwekkend), mijn kant-en-klaarmaaltijd uit de magnetron (wil je soms dood?) – niks smaakt meer hetzelfde. De gezondheidsfreaks en voedselsnobs kijken over mijn schouder mee en schudden vol medelijden het hoofd.

(5) Je moet immers je groenten zelf snijden, omdat je er dan bewust mee bezig bent. Ook al bestaat een derde van alle huishoudens uit één persoon, je mag vooral niet voor de televisie eten, want elke hap moet met aandacht gekauwd worden. Je mag niets weggooien, je mag niets in de magnetron stoppen, je moet seizoensgroente kopen, liefst een van de tien courgettes die jaarlijks uit de wijkmoestuin komen, want ja, lokaal is beter. Er is jaren gestreden voor het toelaten van Afrikaanse landbouwproducten op de Europese markt, maar door een recent misverstand over de duurzaamheid van lokaal voedsel, blieven zelfs de grootste wereldverbeteraars geen Afrikaanse bonen meer.

(6) Maar ik kan u vertellen: ik zal me tegen de gekte verzetten. Ik omarm de vooruitgang die ervoor zorgt dat banale zaken als voeding steeds minder tijd hoeven te kosten. Ik weiger te koken als dit niet nodig is. Ik weiger groente te snijden als er machines bestaan die dit voor mij doen. Ik weiger ‘bewust’ te eten. Ik weiger me te verdiepen in de vraag waar de kipfilet vandaan komt. En ik weiger om langer over mijn voedsel na te denken dan strikt noodzakelijk. U mag uw gastroporno bij u houden. Ik heb betere dingen te doen.

naar: Rosanne Hertzberger
uit: NRC Handelsblad, 2 en 3 november 2013
Rosanne Hertzberger is microbioloog en columnist.
noot 1 You aren’t what you eat: Fed up with gastroculture: een pamflet van Steven Poole tegen de in zijn ogen culinaire hysterie van het moment
noot 2 gastroporno: (oorspronkelijk van culinair journalist Johannes van Dam) het mooi in beeld brengen van voedsel; vrij vertaald: eten mooier maken dan het is
noot 3 karmic price: de prijs die je, volgens de leer van het Boeddhisme en Hindoeïsme, bij reïncarnatie betaalt voor de handelingen die je in het verleden hebt verricht
noot 4 coeliakie: ongeneeslijke stofwisselingsziekte, veroorzaakt door een glutenintolerantie

Vraag 30 1 punt

“En over televisiekok Jamie Oliver, die vindt dat op elke school verplicht kookles moet worden gegeven.” (regels 17-20)
Welk argument voor verplichte kooklessen op school geeft Oliver volgens tekst 4?
Geef antwoord in een of meer volledige zinnen.

Bekijk het antwoord
  • Door de kooklessen / het ‘medium’ voedsel leer je alles wat je nodig hebt in je leven. (1p)

Beoordeel de spelling en grammatica.

Vraag 30 in het hele examen

Vraag 31 1 punt

In alinea 2 wordt beargumenteerd dat onze maatschappij geobsedeerd is door voedsel. Een kritisch lezer zou in deze argumentatie vooral een bepaald type drogreden kunnen zien.
Welk type drogreden is dat?

  1. A een cirkelredenering
  2. B een onjuist beroep op een oorzaak-gevolgschema
  3. C een overhaaste generalisatie
  4. D een verkeerde vergelijking
Bekijk het antwoord

Antwoord: C

Vraag 31 in het hele examen

2018, tijdvak 2: Tekst 1

Opgavetekst

Tekst 1 Wie goed doet... komt nooit in het journaal (en dat is een groot probleem)

(1) In Kapelle moest er een wachtlijst komen – niet voor vluchtelingen, maar voor vrijwilligers. De gemeente kondigde aan dat er tweehonderd mensen uit Syrië zouden komen en een paar uur later hadden honderdvijftig bewoners zich gemeld. In Ootmarsum en Oud-Beijerland gebeurde hetzelfde. In die laatste gemeente meldden zich zelfs meer vrijwilligers dan vluchtelingen.

(2) Terwijl het kabinet inzet op ‘sobere opvang’ staan er duizenden Nederlanders te dringen om te helpen. Terwijl intellectuelen soebatten over quota voor vluchtelingen zijn er voorlopig alleen quota voor vrijwilligers. Velen nemen ondertussen het heft in eigen handen. Zo puilt de oude moskee in de Utrechtse wijk Lombok uit van de kledingpakketten.

(3) De sociale media doen hun naam ineens eer aan. “Wat er ook nodig is,” zo schrijft een Amsterdamse hulpverlener in de Volkskrant, “via oproepen op Facebook is het er binnen een paar uur.” De dankbaarheid onder vluchtelingen is dan ook groot. In Utrecht schreven de vluchtelingen een brief aan de burgemeester: “Ons verblijf in uw stad was kort maar hartverwarmend. Weten dat [we] op de hulp van onze medemensen kunnen rekenen, geeft ons […] vertrouwen in het leven en de mensheid.”

(4) Vertrouwen in de mensheid? Wacht even – voor veel mensen geldt eerder het tegenovergestelde. We zijn in de afgelopen weken overspoeld met berichten over vechtpartijen, bestormingen en scheldkanonnades. Ik heb geen voorpagina gezien over een bijeenkomst waar bewoners rustig met elkaar in gesprek gingen. En de reden is simpel: het goede is zo alomtegenwoordig dat we het niet zien, zeker niet op het journaal.

(5) Deze blindheid is niet zomaar iets van de laatste tijd. Het gaat ook verder dan de neiging van journalisten om te focussen op slecht nieuws. We hebben het hier over een oeroud mensbeeld. Eeuwenlang hebben filosofen betoogd dat we ten diepste beesten zijn. Van Augustinus tot Hobbes tot Nietzsche tot Freud – wijsgeer na wijsgeer heeft geschreven dat de mens eigenlijk egoïstisch is en de beschaving slechts een dun laagje vernis.

(6) Pas in de afgelopen decennia zijn er honderden studies verschenen waaruit blijkt dat dit mensbeeld simpelweg niet klopt. Natuurlijk, de meeste mensen zijn geen heiligen. Dat neemt echter niet weg dat we van nature geneigd zijn tot samenwerking en altruïsme.

(7) Mensen hebben allerlei redenen om anderen te helpen. Soms zijn ze intrinsiek gemotiveerd, soms willen ze hun reputatie opvijzelen, soms apen ze anderen na. Hoe het ook zij: bijna de helft van de Nederlanders doet vrijwilligerswerk, 60 procent is bereid een buurtgenoot te helpen en één op de acht zou zelfs een vluchteling in huis willen nemen. Zogenoemd ‘prosociaal’ gedrag is niet uitzonderlijk. Het is het water waarin we zwemmen.

(8) Maar waar komt ons zwarte mensbeeld dan vandaan? Het punt is niet dat mensen denken dat ze zélf egoïstisch zijn. Integendeel, uit de meeste onderzoeken blijkt dat we onszelf en onze directe omgeving bovengemiddeld sociaal vinden. Pas als het gaat over de mensen die we niet kennen, worden we pessimistischer. “Ik ben goed, wij zijn slecht”, dat is het dominante mensbeeld. Het eerste weten we uit ervaring, het tweede zien we op televisie.

(9) Op 29 augustus 2005 brak de hel los in New Orleans. Op 53 verschillende plekken begaven de dijken het waardoor maar liefst 80 procent van de stad onderliep. De orkaan Katrina werd de grootste natuurramp in de geschiedenis van de Verenigde Staten. Ten minste 1.836 mensen kwamen om.

(10) Het duurde niet lang of de kranten stonden vol met berichten over plunderingen, verkrachtingen en schietpartijen. Er deden allerlei verhalen de ronde over scherpschutters die reddingshelikopters onder vuur namen en gangsters die al plunderend en verkrachtend door de straten zwierven. De hoofdcommissaris van de politie zei dat de stad weggleed in anarchie en de gouverneur van Louisiana vreesde hetzelfde: “Wat mij het meest boos maakt, is dat rampen als deze vaak het slechtste in mensen naar boven brengen.”

(11) Het was dit beeld van New Orleans dat de wereld over ging. “Het vernis van de beschaving is heel dun”, kopte de Volkskrant. De filosoof Ger Groot schreef in De Groene Amsterdammer over “de verdamping van de publieke moraal”. H.J.A. Hofland piekerde in NRC Handelsblad over “de versleten remmen van de beschaving”. Dezelfde krant liet een stuk van de historicus Timothy Garton Ash vertalen. Hij wond er geen doekjes om: “Haal de basiselementen van het ordelijke, beschaafde leven weg – eten, onderdak, drinkwater, een minimum aan persoonlijke veiligheid – en wij vallen binnen een paar uur terug in een hobbesiaanse1) oerstaat, een oorlog van allen tegen allen. […] de meesten gaan het grootste deel van de tijd een meedogenloze strijd aan om te overleven als individu en als soort. Een paar worden tijdelijk engelen, de meesten worden weer apen.”

(12) De Britse historicus vreesde dat we zulke explosies van barbarij steeds vaker zouden meemaken. New Orleans had een klein gaatje geopend in “de dunne korst op het kolkende magma van de menselijke natuur”. En de natuurramp had duidelijk gemaakt wat er onder de oppervlakte schuilt. Een monster.

(13) Pas veel later, toen de journalisten waren verdwenen, het water was weggepompt en de columnisten een nieuw onderwerp hadden gevonden, ontdekten wetenschappers dat er iets heel anders was gebeurd in New Orleans. De stad was niet overspoeld door egoïsme en anarchie. De stad was overspoeld door samenwerking, empathie en heldhaftigheid.

(14) Zeker, er waren voorbeelden van asociaal gedrag te vinden. Maar onderzoekers van het Disaster Research Center van de Universiteit van Delaware concludeerden in 2006 dat “de overweldigende meerderheid van het spontane gedrag prosociaal was”. Honderden groepen werden geformeerd om mensen te redden. Een van die groepen noemde zich de Robin Hood Plunderaars: elf vrienden die voedsel, kleren en medicijnen uitdeelden onder de mensen in de grootste nood.

(15) Het geluid van de scherpschutter bleek achteraf de klep van een gastank te zijn. De hoofdcommissaris moest uiteindelijk toegeven dat hij geen enkel officieel verslag van moord of verkrachting had. En inderdaad: er was veel geplunderd, maar dan vooral door groepen die samenwerkten om te overleven, soms zelfs met de politie. Individueel plundergedrag was zeldzaam en werd sterk afgekeurd.

(16) Katrina voldeed aan het wetenschappelijke beeld van hoe mensen op rampen reageren. Het Disaster Research Center heeft op basis van bijna 700 veldstudies vastgesteld dat er – in tegenstelling tot wat je altijd in films ziet – nooit totale paniek uitbreekt en er nooit sprake is van een vloedgolf van egoïsme. Het aantal misdaden – moord, diefstal, verkrachting – daalt doorgaans. Mensen blijven rustig, ze raken niet in shock en ze komen snel in actie. “En hoeveel er ook geplunderd wordt,” zo merkt een van de oprichters van het onderzoekscentrum in Delaware op, “het verbleekt altijd bij het wijdverspreide altruïsme dat leidt tot het gratis en massale geven en delen van goederen en diensten.”

(17) Het beeld dat geschetst wordt in de media is steevast het omgekeerde van wat er op de rampplek gebeurt. Als de wereld vergaat, is het niet ieder voor zich, maar een voor allen en allen voor een. Als de dijken breken, worden we geen apen, zoals de Britse historicus Timothy Garton Ash verzuchtte, maar excelleren we juist in menselijkheid.

(18) De ramp in New Orleans is een extreem voorbeeld, maar de dynamiek is steeds dezelfde: er is een collectieve tegenslag, er komt een golf van samenwerking, die vervolgens weer de kop wordt ingedrukt door de op hol geslagen nieuwsfabriek. Dankzij jaren van onderzoek weten we dat met name de televisie ons wereldbeeld verpest. “Hoe meer je televisie kijkt, hoe sneller je geneigd bent om te denken dat mensen inherent zelfzuchtig zijn”, zo concludeert Matthieu Ricard op basis van onderzoek van de Universiteit van Pennsylvania. Dat heeft niets te maken met de televisie zelf – het ligt aan de inhoud van de programma’s (programma’s met een positiever mensbeeld kunnen goed gedrag stimuleren).

(19) Neem de vluchtelingencrisis: als mensen zich nu zorgen maken over vechtpartijen, verkrachtingen en een “onhoudbare” toestroom, dan heeft dat alles te maken met wat ze op televisie zien. De mensen met de sterkste mening over vluchtelingen hebben er vaak het minste mee te maken. Natuurlijk, onze vrienden, familie en buren vertrouwen we wel, want die kennen we. Maar de rest van Nederland, en de nieuwkomers? Die kennen we alleen van televisie.

(20) Misschien begint een beter mensbeeld met het vertellen van een ander verhaal. Iedereen weet dat egoïsme, racisme en haat bestaan. Maar altruïsme en naastenliefde zijn evengoed onderdeel van onze natuur. En belangrijker nog: we kunnen deze typisch menselijke eigenschappen verder trainen en stimuleren. Dat kan met constructieve journalistiek, het kan in het onderwijs en het kan door mensen bij elkaar te brengen.

(21) Het punt is: mensen worden niet goed of slecht geboren. Ze worden geboren met de potentie om goed of slecht te worden. In Nederland, een van de veiligste en rijkste landen ter wereld, zijn we al ver gekomen. Onze beschaving is geen dun laagje vernis, het is een dikke vetlaag die ons warm houdt, zelfs als de dijken doorbreken. Maar dat is geen reden om op onze lauweren te rusten.

noot 1 hobbesiaans: naar het idee van de Engelse filosoof Thomas Hobbes (1588-1679) die aangaf dat mensen van nature beesten zijn en dat beschaving het beest in de mens in toom houdt

naar: Rutger Bregman
uit: www.decorrespondent.nl, geraadpleegd op 12 december 2016
Rutger Bregman is historicus en auteur.

Vraag 7 1 punt

“New Orleans had een klein gaatje geopend in ‘de dunne korst op het kolkende magma van de menselijke natuur’. En de natuurramp had duidelijk gemaakt wat er onder de oppervlakte schuilt. Een monster.” (regels 150-155)
In alinea 14 wordt plundergedrag beschreven.
Waarom ondersteunt dit plundergedrag niet het beeld dat de mens een monster is?
Geef antwoord in een of meer volledige zinnen.

Bekijk het antwoord
  • Noemt dat het plundergedrag prosociaal was, bedoeld om mensen te redden (het was Robin Hoodgedrag) (1p)

Beoordeel de spelling en grammatica.

Vraag 7 in het hele examen

2018, tijdvak 2: Tekst 3

Opgavetekst

Tekst 3 Woningnood

(1) Het wordt een nieuwe, zij het nog aarzelende trend: het gepieker van 55-plussers over het grote huis waarin zij nu wonen. Blijven ze daar of verhuizen ze naar een kleiner, comfortabeler huis met minder onderhoud? Dat is een moeilijke stap, een soort afscheid van een intens geleefd leven.

(2) Een appartement is één mogelijkheid. Het driegeneratiehuis is een andere optie. Dat heeft een lange traditie in onder meer Italië en Duitsland, maar bestaat jammer genoeg niet of nauwelijks in Nederland. Het is niettemin een goede oplossing.

(3) Tot voor kort behoorde de opvatting dat de gemeenschap als geheel verantwoordelijk is voor de kwaliteit van het leven van de verschillende generaties, tot de overlevingsregels van onze cultuur. Maar die verantwoordelijkheid wordt in toenemende mate naar het privédomein gedirigeerd. Bij een opname in het ziekenhuis bijvoorbeeld, wacht u doorgaans een minimaal verblijf. En vallen er gaten in het vangnet van thuis-, kraam- of gezinszorg, dan vraagt thuiszorg al snel: “Kan de familie dat niet oplossen?” Familieverbanden zijn in deze tijd nog een van de weinige constante gegevenheden. Je familie blijft altijd bestaan. Bloedverwantschap heeft doorgaans ook een zekere onbaatzuchtigheid.

(4) In ons land wachten vooral jonge mensen op een betaalbaar huurhuis, soms jarenlang. In de nabije toekomst moeten er ten minste 50.000 van zulke betaalbare sociale-woningbouwhuizen worden gerealiseerd.

(5) Een driegeneratiehuis kan uitkomst bieden, zowel voor de kinderen die een groter huis zoeken als voor de ouders die kleiner willen wonen. In een ruim appartement met eigen ingang op de begane grond wonen de ouders, die daar hun eigen leven leiden. Op de eerste verdieping woont een van hun kinderen, met het eigen gezin. Ten slotte kan de derde verdieping al naar gelang de behoefte worden ingericht.

(6) In zo’n driegeneratiehuis is de wederzijdse hulp dicht bij de hand. Ook biedt het financieel gezien een antwoord: de jonge generatie woont in een groter huis dat ze anders niet had kunnen betalen. Tegelijkertijd is deze manier van wonen goedkoper: er is immers maar één tuin, één grasmaaimachine, één was- en droogcombinatie, één abonnement op kranten en tijdschriften. Maar het is vooral de aanwezigheid van wederzijdse dienstverlening die de kwaliteit van leven voor iedereen aanzienlijk beter kan maken.

(7) Onlangs sprak ik een Duitse vrouw. Haar ouders bouwden 35 jaar geleden een driegeneratiehuis. De onderste woonlaag was voor haar grootouders, de middelste voor haar ouders, broer en haarzelf, de bovenste verdieping zou later voor haar en haar gezin worden. “In veel opzichten is het een ideale woonvorm”, zei ze. “Als kind en puber was ik nooit alleen. Eigenlijk had ik twee paar ouders. Vaak was dat leuk, soms niet. Tijdens onze vakanties zorgden mijn grootouders voor de planten en de dieren. Ook pasten ze op. Beide grootouders konden tot hun dood in huis en bij hun familie blijven. Dat geldt nu ook voor mijn bejaarde ouders, die beneden wonen. Mijn man en ik hebben met onze drie kinderen de twee overige verdiepingen.”

(8) Het wonen van drie generaties onder één dak of dicht bij elkaar was in Nederland lange tijd heel normaal. De gezamenlijke inspanning van zo veel mogelijk handen diende de materiële en fysieke overleving. Dat hoefde niet eens zo nadrukkelijk georganiseerd te worden in een land waar veel mensen boeren, ambachtslieden of middenstanders waren en er vaak geen scheiding bestond tussen wonen en werken. Pas na de Tweede Wereldoorlog veranderde dat ingrijpend, door de wederopbouw. Vanaf dat moment stimuleerde de overheid de bouw van bejaardenoorden.

(9) Ouders van een zekere leeftijd konden een positieve daad stellen door naar zo’n oord te verhuizen; ze maakten daarmee woonruimte vrij voor een jong gezin. Het ‘kerngezin’ werd dus door de Nederlandse overheid – anders dan in de andere West-Europese landen – doelbewust gepropageerd. De middengeneratie kreeg op deze manier de handen vrij en kon zo de industrialisatie en economische groei het best dienen, was de opvatting. Zo zijn wij aan onze bejaardenverpleegcultuur gekomen, die nu gaandeweg steeds beperkter wordt. In Duitsland en Italië daarentegen heeft die cultuur, ook na de oorlog, nooit uitgebreid bestaan.

(10) In ons land zou een aanzienlijke bouw van driegeneratiehuizen een oplossing zijn. Dan kunnen al die vijftigplussers hun huis verkopen, om vervolgens samen met een van hun kinderen en kleinkinderen – die vaak minder te besteden hebben – in zo’n driegeneratiehuis te gaan wonen. Alle partijen zijn daarbij gebaat. Nu de verzorgingsstaat voor onze ogen afbrokkelt, wordt solidariteit tussen generaties weer belangrijk, onmisbaar zelfs. We zullen het steeds meer van onze familie moeten hebben.

naar: Heleen Crul
uit: NRC Handelsblad, 5 & 6 maart 2016
Heleen Crul is journalist en schrijver en geeft lezingen.

Vraag 27 2 punten

“‘In veel opzichten is het een ideale woonvorm’, zei ze.” (regels 77-78)
Formuleer in eigen woorden de vier verschillende argumenten die de Duitse vrouw in alinea 7 geeft om deze bewering te onderbouwen.
Geef antwoord in een of meer volledige zinnen.

Bekijk het antwoord
  • Formuleert vier van de volgende argumenten in eigen woorden: je bent nooit alleen (als kind of puber); er wordt altijd voor planten en dieren gezorgd; er wordt opgepast; grootouders kunnen (tot hun dood) thuis bij familie blijven (2p)

Puntentabel: indien vier juist 2 punten; indien drie juist 1 punt; indien minder dan drie juist 0 punten. Beoordeel de spelling en grammatica.

Vraag 27 in het hele examen

Vraag 31 2 punten

“Nu de verzorgingsstaat voor onze ogen afbrokkelt, wordt solidariteit tussen generaties weer belangrijk, onmisbaar zelfs.” (regels 135-139)
In tekst 3 wordt gesteld dat de bouw van extra driegeneratiehuizen een oplossing kan zijn voor de afbrokkeling van de verzorgingsstaat.
Vat de argumentatie samen waarmee dit standpunt onderbouwd wordt.
Geef antwoord in een of meer volledige zinnen en gebruik voor je totale antwoord niet meer dan 30 woorden.

Bekijk het antwoord
  • Noemt dat de familie steeds meer zorgplicht krijgt in een afbrokkelende verzorgingsstaat, of dat ouderen minder hulp van overheidswege krijgen (1p)
  • Noemt dat het wonen in een driegeneratiehuis het makkelijker maakt om voor elkaar of voor ouderen te zorgen (1p)

Maximumlengte van het antwoord: 30 woorden. Beoordeel de spelling en grammatica.

Vraag 31 in het hele examen

Hoe vaak argumentatie in het examen komt

Vragen over argumentatie per centraal examen Nederlands havo. Elke vraag is eenmalig door een AI-model bij een onderwerp ingedeeld; per vraag kan dat afwijken.
ExamenVragenAantalAandeel
2026, tijdvak 12, 8, 10, 15-17, 20-21, 25-26, 30, 321234%
2026, tijdvak 24-5, 9, 12-13, 15, 17-21, 25, 29, 311439%
2025, tijdvak 17-8, 13, 16, 20-21, 26, 30-35, 40-421638%
2025, tijdvak 26, 8, 25-26, 34, 36, 38718%
2024, tijdvak 18-9, 12, 14-16, 19, 21, 34, 37, 39-401230%
2024, tijdvak 25-6, 8, 11-12, 14-16, 18, 20-21, 23, 27, 301439%
2023, tijdvak 16-9, 11, 23, 25, 27, 30-32, 371232%
2023, tijdvak 214, 20, 22, 27, 31-33, 36-381026%
2022, tijdvak 16, 14, 29-31, 37, 39718%
2022, tijdvak 26, 22-23, 27-28, 32, 36718%
2022, tijdvak 310, 14-16, 19-22, 26, 35-361127%
2021, tijdvak 14, 6-10, 30, 36, 39-401024%
2021, tijdvak 216, 18-21, 26, 29, 34-361026%
2021, tijdvak 31, 4, 7, 12, 14-18925%
2019, tijdvak 113-16, 23, 27-28, 30-32, 34, 36-371333%
2019, tijdvak 22-3, 6-8, 25, 27-28, 30-341334%
2018, tijdvak 14, 6-9, 12, 15-16, 21, 26-27, 30-311336%
2018, tijdvak 27, 27, 3138%

In 18 van de 18 ingedeelde examens Nederlands havo staat een vraag over argumentatie, samen 193 vragen (28% van alle examenvragen). De meeste stonden in 2025, tijdvak 1: 16 vragen. In de examens van 2024 tot en met 2026 ging 33% van de vragen over argumentatie, daarvoor 26%. Het onderwerp krijgt de laatste jaren meer ruimte.

Oefenen met argumentatie

Maak de 15 nieuwste examenvragen over argumentatie online, zonder account, of kies de vragen uit één jaar (2025, 2024, 2023, 2022, 2021, 2019 en 2018). Het AI-model kijkt ze na volgens het correctievoorschrift, je docent keurt het resultaat goed en je krijgt per vraag je punten en feedback in je mail.

Oefen de vragen over argumentatie

Andere onderwerpen Nederlands havo

Argumentatie op andere niveaus

Nakijken als docent

  1. Kies het examen in de vragenbank

    In de vragenbank van ToetsChecker staat elk examen Nederlands havo onder Eindexamens. Je neemt de examenvragen over in een eigen toets, alles of een selectie, of je leest het examen met het correctievoorschrift in als correctiemodel.

  2. Laat de klas het examen maken

    Op papier, zoals het echte examen: je scant de stapel in één keer of mailt de scan naar je scanadres. Of online, als digitale toetsafname met toezicht; de opgavetekst staat dan als bron bij elke vraag. Afbeeldingen uit het examen gaan niet mee, die staan in de PDF van de opgaven.

  3. Geef de resultaten vrij

    Het AI-model kijkt elk examen na volgens het correctievoorschrift en schrijft feedback per vraag. Bij een oefenexamen geef je alles in één keer vrij; bij een toets die meetelt loop je het voorstel eerst na. De leerling ziet het resultaat pas na jouw vrijgave.

ToetsChecker is geen examensite: je kijkt er ook je eigen SO's, proefwerken, praktische opdrachten en verslagen mee na, handgeschreven of digitaal, met jouw correctiemodel en feedback per vraag. Een gratis account heeft alle functies en 200 credits per maand, genoeg om ongeveer 100 toetsen te laten nakijken. Maak een gratis account of lees eerst hoe het nakijken werkt.

Hoe ToetsChecker Nederlands per vraagtype nakijkt, lees je op Nederlands toetsen nakijken met AI.

Alle oefentoetsen en eindexamens van dit vak staan op Nederlands oefenen. Wat je op je centraal examen nodig hebt om te slagen, reken je uit met de slaag-zakcalculator.

Veelgestelde vragen

Hoe vaak komt argumentatie voor in het eindexamen Nederlands havo?

In de 18 ingedeelde examens van 2018 tot en met 2026 gaan 193 vragen over argumentatie, 28% van alle examenvragen. Het onderwerp staat in 18 van die examens.

In welk examen Nederlands havo stonden de meeste vragen over argumentatie?

In het examen van 2025, tijdvak 1, met 16 vragen: 7-8, 13, 16, 20-21, 26, 30-35, 40-42.

Hoe oefen ik examenvragen over argumentatie?

Op deze pagina staan alle vragen over argumentatie met het antwoord. Je maakt ook de 15 nieuwste vragen online, of die van één jaar, zonder account: het AI-model kijkt ze na, je docent keurt het resultaat goed en je krijgt per vraag feedback.